{"id":4034,"date":"2022-06-17T09:20:56","date_gmt":"2022-06-17T08:20:56","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=4034"},"modified":"2022-06-20T14:16:09","modified_gmt":"2022-06-20T13:16:09","slug":"ulica-graniczna-film-pod-specjalnym-nadzorem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/ulica-graniczna-film-pod-specjalnym-nadzorem\/","title":{"rendered":"\u201eUlica Graniczna\u201d. Film pod specjalnym nadzorem"},"content":{"rendered":"\n
DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.2.06<\/strong><\/pre>\n\n\n\n
Instytut Historii im. T. Manteuffla<\/em><\/p>\n\n\n\n
Polska Akademia Nauk<\/em><\/p>\n\n\n\n
ORCID: 0000-0001-9857-7761<\/em><\/p>\n\n\n\n
Ulica Graniczna<\/em> by\u0142a gotowa do wprowadzenia na ekrany kin polskich ju\u017c wiosn\u0105 1948 roku, jednak jej premiera odby\u0142a si\u0119 dopiero kilkana\u015bcie miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej, w czerwcu 1949 r. Od pocz\u0105tku na spos\u00f3b uj\u0119cia tematu, czyli relacji polsko-\u017cydowskich w czasie okupacji niemieckiej, rzutowa\u0142a dodatkowo wrogo\u015b\u0107 w stosunku do \u017byd\u00f3w cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego w latach tu\u017c powojennych. Budzi\u0142o to znaczne zaniepokojenie w\u0142adz partii, obawiaj\u0105cych si\u0119 reakcji tych widz\u00f3w, kt\u00f3rzy uto\u017csamiali rz\u0105dz\u0105cych z \u201e\u017cydokomun\u0105\u201d. Dlatego te\u017c nad Ulic\u0105 Graniczn\u0105<\/em> sprawowano drobiazgowy nadz\u00f3r, widoczny ju\u017c na etapie opracowywania scenopisu, wzmocniony w okresie produkcji i przygotowa\u0144 do dystrybucji.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
W\u0142adys\u0142aw Godik, Aleksander Ford, Ulica graniczna<\/em>. Autor: Jerzy Gaus. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym Kadr<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Scenariusz<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Przed 1939 rokiem Aleksander Ford wyre\u017cyserowa\u0142 m.in. Legion ulicy<\/em> (1932) \u2013 preneorealistyczn\u0105 opowie\u015b\u0107 o gazeciarzach warszawskich, oraz dwa na po\u0142y dokumentalne filmy o tematyce \u017cydowskiej. W Sabrze<\/em> (1933) przedstawi\u0142 osadnictwo w Palestynie, a w Mir kumen on<\/em> (Droga m\u0142odych<\/em>, 1935) ukaza\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 sanatorium w Miedzeszynie dla dzieci zagro\u017conych gru\u017alic\u0105. Ulica Graniczna<\/em>, jedna z najwcze\u015bniejszych produkcji fabularnych powojennej kinematografii polskiej, stanowi wypadkow\u0105 wcze\u015bniejszych zainteresowa\u0144 re\u017cysera, spot\u0119gowanych przez zbrodnie niemieckie pope\u0142nione na narodzie \u017cydowskim, kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 udokumentowa\u0142 w lipcu 1944 roku w pierwszym filmie o Holokau\u015bcie Majdanek \u2013 cmentarzysko Europy<\/em>. Ulica Graniczna<\/em> \u201epowsta\u0142a spontanicznie\u201d[1]<\/a><\/sup><\/sup>. By\u0142a reakcj\u0105 na ob\u00f3z \u015bmierci na Majdanku i morze ruin warszawskiego getta. Zamiar Forda zmaterializowa\u0142 si\u0119 w postaci czego\u015b, co obecnie nazwaliby\u015bmy nowel\u0105 filmow\u0105, a w\u00f3wczas nazywa\u0142o si\u0119 \u201estreszczeniem\u201d[2]<\/a><\/sup><\/sup>, napisa\u0142, zapewne wczesnym latem 1946 roku w domu wypoczynkowym \u201eFilmu Polskiego\u201d w Karpaczu, wraz z Janem Fethkem i Ludwikiem Starskim. Fethke i Starski byli r\u00f3wnolatkami, urodzili si\u0119 w 1903 roku. Starski rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 filmow\u0105 w 1934 roku. Fethke, dwa lata p\u00f3\u017aniej; natomiast ju\u017c od ko\u0144ca lat dwudziestych wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z kinematografi\u0105 niemieck\u0105 (jako pierwszy w Polsce korzysta\u0142 ze scenopisu[3]<\/a><\/sup><\/sup>). Pracowali razem przy komedii B\u0119dzie lepiej<\/em> (1936) Micha\u0142a Waszy\u0144skiego oraz trzech filmach Mieczys\u0142awa Krawicza: Pawe\u0142 i Gawe\u0142<\/em> (1938), O czym si\u0119 nie m\u00f3wi\u2026<\/em> (1939) i Sportowiec mimo woli<\/em> (1939), a tak\u017ce \u2013 po wojnie \u2013 przy Zakazanych piosenkach <\/em>(1946) Leonarda Buczkowskiego. Starski pochodzi\u0142 z rodziny Ka\u0142uszyner\u00f3w, jego ojca zamordowali Niemcy, a on sam przetrwa\u0142, ukrywaj\u0105c si\u0119 w Warszawie poza gettem[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Fethke natomiast, urodzony w Cesarstwie Niemieckim, kt\u00f3ry nie zd\u0105\u017cy\u0142 w 1939 roku otrzyma\u0107 obywatelstwa polskiego, podj\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z kinematografi\u0105 Trzeciej Rzeszy[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Ich tak r\u00f3\u017cne do\u015bwiadczenia bardzo si\u0119 przyda\u0142y Fordowi, kt\u00f3ry podczas wojny przebywa\u0142 w Zwi\u0105zku Radzieckim[6]<\/a><\/sup><\/sup> i nie zna\u0142 wielu okupacyjnych reali\u00f3w. Scenariusz, napisany r\u00f3wnie\u017c w Karpaczu[7]<\/a><\/sup><\/sup>, sygnowany jest wy\u0142\u0105cznie przez Forda, by\u0107 mo\u017ce ze wzgl\u0119du na si\u0142\u0119 przebicia jego nazwiska.<\/p>\n\n\n\n
W prologu scenariusza, rozgrywaj\u0105cym si\u0119 31 sierpnia i 1 wrze\u015bnia 1939 roku, przedstawieni zostali bohaterowie pierwszoplanowi \u2013 pi\u0119cioro dzieci, a tak\u017ce ich rodzice i opiekunowie, mieszkaj\u0105cy w tej samej kamienicy. Od pocz\u0105tku widoczna jest rozdzielno\u015b\u0107 \u015bwiat\u00f3w \u017cydowskiego i polskiego oraz ich zr\u00f3\u017cnicowanego statusu. Z jednej strony jest Dawidek \u2013 wnuk krawca Libermana, a z drugiej: Zosia[8]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 c\u00f3rka doktora Bia\u0142ka, Bronek \u2013 syn doro\u017ckarza Cieplikowskiego, W\u0142adek \u2013 syn nauczyciela i Fredek \u2013 syn w\u0142a\u015bciciela piwiarni Ku\u015bmiraka \u2013 ju\u017c od pierwszych scen przedstawiony jako antysemita, a w kolejnych tak\u017ce jako tch\u00f3rz i nielojalny kolega. Wybuch wojny wyostrza relacje mi\u0119dzy bohaterami. Fredek i jego siostra Wanda (kt\u00f3ra romansuje z SS-manem Hansem), z tej racji, \u017ce ich matka by\u0142a Niemk\u0105, zabiegaj\u0105 o status folksdojcza. Bronek i W\u0142adek przejmuj\u0105 role \u017cywicieli swych rodzin, staj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnymi dostarczycielami \u017cywno\u015bci. Podczas jedenastych urodzin Zosi, obchodzonych 15 maja 1940 roku, podpatruj\u0105cy zabaw\u0119 Fredek przypadkowo zdobywa dowody \u015bwiadcz\u0105ce o \u017cydowskim pochodzeniu doktora Bia\u0142ka. To z kolei spostrzega Dawidek, ale gdy opowiada o tym dziadkowi, s\u0142yszy: \u201eTy nic nie wiesz, nic nie widzia\u0142e\u015b… To jest sprawa polskich dzieci…\u201d[9]<\/a><\/sup><\/sup>. W pierwszej po\u0142owie listopada 1940 roku Libermanowie przenosz\u0105 si\u0119 do getta, do czego zmuszony jest tak\u017ce, szanta\u017cowany przez Ku\u015bmiraka, kt\u00f3ry czyha na jego mieszkanie, doktor Bia\u0142ek. Wcze\u015bniej wysy\u0142a Zosi\u0119, nie\u015bwiadom\u0105 swego pochodzenia, do dalszej rodziny. Bronek i W\u0142adek utrzymuj\u0105 kontakt z Dawidkiem. W dniu trzynastych urodzin Zosia rusza do Warszawy. W kamienicy, w kt\u00f3rej jeszcze nie tak dawno mieszka\u0142a, natyka si\u0119 na Fredka, kt\u00f3ry j\u0105 przep\u0119dza i nazywa \u201e\u017cydowic\u0105\u201d[10]<\/a><\/sup><\/sup>, natomiast Bronek i W\u0142adek staraj\u0105 si\u0119 jej pom\u00f3c. Dziewczynka, dzi\u0119ki Dawidkowi, odnajduje ojca, kt\u00f3ry jednak wkr\u00f3tce umiera na tyfus. Nast\u0119pnie, dzi\u0119ki kolegom, ukrywa si\u0119 po stronie aryjskiej. W czasie nalotu bombowego[11]<\/a><\/sup><\/sup> odkrywa j\u0105 Hans i odstawia do getta, gdzie dziewczynka pracuje, tak jak Dawidek, w szopie krawieckim Toebbensa. Po wybuchu powstania w getcie krawiec Liberman nie pozwala najbli\u017cszym przyj\u015b\u0107 sobie z pomoc\u0105 i ginie. Dawidek i Zosia przekradaj\u0105 si\u0119 na aryjsk\u0105 stron\u0119, gdzie czekaj\u0105 na nich W\u0142adek i Bronek. Dawidka zabija \u017candarm niemiecki, natomiast Zosi udaje si\u0119 uratowa\u0107. Epilog rozgrywa si\u0119 w 1945 roku. Zosi\u0119 morduje Fredek, dla kt\u00f3rego by\u0142a niewygodnym \u015bwiadkiem. On sam, uciekaj\u0105c przed Bronkiem i W\u0142adkiem przez ruiny, ginie.<\/p>\n\n\n\n
By\u0142a to de facto<\/em> niezbyt skomplikowana m\u0142odzie\u017cowa opowie\u015b\u0107 o okupacyjnych prze\u017cyciach kilkorga dzieci z warszawskiego podw\u00f3rka przy ulicy Granicznej[12]<\/a><\/sup><\/sup> i psa. Zawiera\u0142a wszystkie g\u0142\u00f3wne w\u0105tki przysz\u0142ego filmu. Scenariusz Ford \u201eda\u0142 do przeczytania w Warszawie szeregowi ludzi, r\u00f3wnie\u017c z cenzury [\u2026]. Og\u00f3lne ich zdanie jest bardzo pozytywne. Scenariusz ideologicznie i dramatycznie postawiony jest dobrze\u201d[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Jak wida\u0107, nie wzbudzi\u0142a wi\u0119kszego niepokoju konstrukcja postaci: Polaka Ku\u015bmiraka szanta\u017cuj\u0105cego \u017byda, ani jego dzieci, kt\u00f3re denuncjowa\u0142y \u017byd\u00f3w i zosta\u0142y folksdojczami. Na powojenny, a nawet pokielecki fina\u0142, w kt\u00f3rym Fredek, te\u017c przecie\u017c Polak, zabija \u017byd\u00f3wk\u0119, widocznie nie zwr\u00f3cono uwagi. Jednak nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce ze wzgl\u0119du na osob\u0119 re\u017cysera \u2013 dyrektora naczelnego Przedsi\u0119biorstwa Pa\u0144stwowego \u201eFilm Polski\u201d, scenariusz by\u0142 \u201ekrytykowany w r\u0119kawiczkach i nie poddany kolektywnej ocenie\u201d[14]<\/a><\/sup><\/sup> gremi\u00f3w partyjnych.<\/p>\n\n\n\n
Na podstawie scenariusza Forda powsta\u0142 scenopis. Scenopis powinien stanowi\u0107 sporz\u0105dzony na podstawie scenariusza zapis projektu realizowanego filmu, zawieraj\u0105cy list\u0119 ponumerowanych uj\u0119\u0107 wraz z przewidywan\u0105 d\u0142ugo\u015bci\u0105 ich trwania, dialogi i przebieg akcji, a tak\u017ce rodzaj u\u017cytego planu, ruchy kamery, efekty zdj\u0119ciowe, udzia\u0142 muzyki itp.[15]<\/a><\/sup><\/sup>. Ale w wypadku Forda i Ulicy Granicznej<\/em> nic nie dzia\u0142o si\u0119 normalnie. Przygotowany przez Starskiego i Fethkego scenopis[16]<\/a><\/sup><\/sup>, uko\u0144czony w \u0141odzi w sierpniu 1946 roku[17]<\/a><\/sup><\/sup>, spe\u0142nia wszystkie wymogi techniczne, natomiast w kilku istotnych miejscach odbiega od scenariusza. G\u0142\u00f3wne zmiany dotycz\u0105 postaci Natana Szwarca i Kazimierza Wojtana, w scenariuszu wy\u0142\u0105cznie wymienionych, a tu obarczonych zadaniem oddania idei filmu. Inny jest te\u017c przebieg niekt\u00f3rych wydarze\u0144.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Stefan \u015ar\u00f3dka, W\u0142adys\u0142aw Godik, Jerzy Z\u0142otnicki, Ulica graniczna<\/em>, Autor: Jerzy Gaus, Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym „Kadr”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
W scenopisie Wojtan, urz\u0119dnik bankowy, ma przekonania jednoznacznie endeckie, antysemickie. To od niego W\u0142adek, jego syn, dowiaduje si\u0119, \u017ce \u201e\u017bydzi to nie ludzie\u201d[18]<\/a><\/sup><\/sup>. W czasie kampanii wrze\u015bniowej Wojtan, oficer rezerwy, walczy, a potem trafia do oflagu, z kt\u00f3rego po kilku miesi\u0105cach ucieka. U Libermana zamienia mundur na ubranie cywilne. Jednak mundur przypadkowo dostrzegaj\u0105 \u017candarmi niemieccy. Katuj\u0105 starego krawca, ten jednak nie wydaje Wojtana, kt\u00f3ry wszystko to obserwuje z ukrycia. Gdy w czasie spotkania z synem ten pokpiwa z Dawidka bitego przez policjanta, opowiada mu, \u017ce \u201eLiberman zachowa\u0142 si\u0119 wtedy po bohatersku\u2026 Uratowa\u0142 mi \u017cycie\u2026 A mo\u017ce i tobie i mamusi\u2026\u201d[19]<\/a><\/sup><\/sup>. I podsumowuje: \u201enie mo\u017cna nigdy pot\u0119pia\u0107 ca\u0142ego narodu\u2026\u201d[20]<\/a><\/sup><\/sup>. W istotny spos\u00f3b wp\u0142ywa to na W\u0142adka, kt\u00f3ry odci\u0105\u0142 si\u0119 od Jadzi, cho\u0107 z ni\u0105 wcze\u015bniej sympatyzowa\u0142, z chwil\u0105, gdy dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce jest ona \u017byd\u00f3wk\u0105. Wojtan pracuje w podziemnej drukarni. Aresztowany w czasie \u0142apanki \u2013 nie ma to \u017cadnego zwi\u0105zku z jego konspiracj\u0105 \u2013 zostaje rozstrzelany[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Natan, zi\u0119\u0107 krawca Libermana, z zawodu elektrotechnik, r\u00f3wnie\u017c walczy\u0142 we wrze\u015bniu 1939 roku[22]<\/a><\/sup><\/sup>. Jest zwolennikiem zbli\u017cenia z Polakami i konieczno\u015bci walki. Na tle licznych scen \u017cydowskiego m\u0119cze\u0144stwa i walki martyrologia i dzia\u0142ania strony polskiej zosta\u0142y przedstawione niezwykle blado. Wzmianki o \u201etajnym wojsku\u201d i kolportowanie ulotek s\u0105 obecne wy\u0142\u0105cznie w dialogach. Sceny w drukarni nie by\u0142o pierwotnie w scenopisie i zosta\u0142a dopisana post factum<\/em> dla zmniejszenia dysproporcji pomi\u0119dzy \u015bwiatem \u017cydowskim i polskim[23]<\/a><\/sup><\/sup>. W scenopisie charaktery W\u0142adka i Bronka zosta\u0142y zr\u00f3\u017cnicowane (w scenariuszu niczym si\u0119 w\u0142a\u015bciwie od siebie nie r\u00f3\u017cni\u0142y), co wp\u0142ywa na dynamik\u0119 ich wzajemnych relacji oraz stosunek do Jadzi. Panna Klara w czasie komplet\u00f3w uczy dzieci o Ko\u015bciuszce, \u015bpiewaj\u0105 wsp\u00f3lnie Warszawiank\u0119<\/em>. Inny jest te\u017c fina\u0142, Dawidek wraca do getta, a Fredek tylko rani Jadzi\u0119.<\/p>\n\n\n\n
Scenopis ten mia\u0142 by\u0107 realizowany ju\u017c od wrze\u015bnia 1946 roku[24]<\/a><\/sup><\/sup>, a film mia\u0142 by\u0107 trzeci\u0105 produkcj\u0105 powojennej kinematografii polskiej[25]<\/a><\/sup><\/sup> (po Zakazanych piosenkach<\/em> Leonarda Buczkowskiego oraz Dw\u00f3ch godzinach<\/em>[26]<\/a><\/sup><\/sup> Stanis\u0142awa Wohla i J\u00f3zefa Wyszomirskiego). Tak si\u0119 jednak nie sta\u0142o. Odby\u0142y si\u0119 natomiast kolejne dyskusje, po kt\u00f3rych Starski, Ford i Fethke opracowali drug\u0105 wersj\u0119 scenopisu[27]<\/a><\/sup><\/sup>. Zosta\u0142 on uko\u0144czony najp\u00f3\u017aniej na pocz\u0105tku 1947 roku[28]<\/a><\/sup><\/sup>. Jest w zasadzie identyczny z nakr\u0119conym filmem, co pozwala stwierdzi\u0107, \u017ce stanowi\u0142 podstaw\u0119 realizacji[29]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Natan jeszcze wyra\u017aniej wyrasta na najwa\u017cniejszego reprezentanta \u015brodowiska \u017cydowskiego. W scenie u fryzjera, rozgrywaj\u0105cej si\u0119 pierwszego dnia wojny, zmobilizowany Wojtan, w mundurze oficerskim, prosi Natana o przepuszczenie go w kolejce. Ten, siedz\u0105cy na fotelu, dok\u0142adnie okryty bia\u0142\u0105 p\u0142acht\u0105, odmawia. Ku\u015bmirak z\u0142o\u015bliwie komentuje: \u201eTaki jest w\u0142a\u015bnie ich \u00abpatriotyzm\u00bb. Oficer polski idzie na wojn\u0119, a \u017bydki si\u0119 spiesz\u0105\u201d[30]<\/a><\/sup><\/sup>. Po zako\u0144czeniu golenia okazuje si\u0119, \u017ce Natan te\u017c jest w mundurze i idzie walczy\u0107. Po ucieczce z niewoli to Natan g\u0142osi konieczno\u015b\u0107 wsp\u00f3lnej walki rami\u0119 w rami\u0119 z Polakami, nawet \u201ePi\u0119\u015bciami, go\u0142ymi pi\u0119\u015bciami! Polacy na pewno b\u0119d\u0105 walczy\u0107, a my z nimi razem!\u201d[31]<\/a><\/sup><\/sup>. Wzmocniono realia, poprzez przywo\u0142anie w dialogach znanego z okrucie\u0144stwa \u017candarma niemieckiego, zwanego Frankensztajnem, oraz oboz\u00f3w w Treblince i Poniatowej, a tak\u017ce \u017bydowskiej Organizacji Bojowej. Pracuj\u0105cy w szopie krawieckim \u017bydzi \u015bpiewaj\u0105 S\u2019brent<\/em> Mordechaja Gebirtiga, potem muzyka towarzyszy walkom (jej motywy wyst\u0119puj\u0105 te\u017c w czo\u0142\u00f3wce)[32]<\/a><\/sup><\/sup>. Znacznemu rozbudowaniu uleg\u0142y sceny powstania w getcie, nad kt\u00f3rym powiewaj\u0105 flagi: polska bia\u0142o-czerwona i bia\u0142o-niebieska \u017cydowska.<\/p>\n\n\n\n
W pal\u0105cej si\u0119 kamienicy, na p\u00f3\u0142 oszala\u0142y po stracie najbli\u017cszych Liberman, ubrany w kitel, odmawia kadisz za umieraj\u0105cych \u017byd\u00f3w. Patos tej sceny jest niezwykle sugestywny. Niejako dla r\u00f3wnowagi dodana zosta\u0142a scena rozstrzelania Wojtana przez Niemc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Inaczej poprowadzone s\u0105 ko\u0144cowe sceny, Dawidek wyprowadza Jadzi\u0119 z getta, a sam wraca, aby walczy\u0107[33]<\/a><\/sup><\/sup>. Od W\u0142adka dostaje pistolet, najcenniejsz\u0105 pami\u0105tk\u0119 po rozstrzelanym ojcu, i do\u0142\u0105cza do grupy \u017cydowskich bojownik\u00f3w id\u0105cych kana\u0142ami na pomoc walcz\u0105cemu gettu. \u017begnaj\u0105cy go wraz z Jadzi\u0105 i W\u0142adkiem Bronek m\u00f3wi: \u201eNie p\u0142acz, Jadziu, on nie zginie, on nie mo\u017ce zgin\u0105\u0107\u2026\u201d. Film ko\u0144czy narracja z offu: \u201e\u017begnaj, Dawidek\u2026 I my wierzymy, \u017ce nie zginiesz, \u017ce po drugiej stronie Granicznej b\u0119dzie walczy\u0142 Bronek i W\u0142adek, i pewnie wszyscy, kt\u00f3rzy wiedz\u0105, \u017ce prawda nie mo\u017ce mie\u0107 granic, \u017ce nie ma granic mi\u0119dzy lud\u017ami\u2026\u201d. Inne istotne zmiany dotyczy\u0142y sceny komplet\u00f3w, postaci Ku\u015bmiraka i jego syna Fredka oraz scen modlitw. W pierwszym scenopisie w czasie lekcji tajnego nauczania (kt\u00f3re zast\u0105pi\u0142y zabaw\u0119 urodzinow\u0105), dzieci \u015bpiewaj\u0105 Warszawiank\u0119<\/em>. W filmie o Warszawiance<\/em>, a tak\u017ce o Rocie <\/em>tylko si\u0119 wspomina, zostaj\u0105 natomiast od\u015bpiewane Warszawskie dzieci<\/em> Stanis\u0142awa Ryszarda Dobrowolskiego[34]<\/a><\/sup><\/sup>, w\u00f3wczas bardzo aktywnego dziennikarza, sekretarza generalnego Zwi\u0105zku Zawodowego Literat\u00f3w Polskich, radnego miasta Warszawy. Ku\u015bmirak od pierwszych scen wyrasta na czarny charakter, poczynaj\u0105c od wygl\u0105du: przystrzyga sobie w\u0105sik i czesze grzywk\u0119 \u00e0 la<\/em> Hitler. Fredek, jego syn jest aktywnym cz\u0142onkiem Hitlerjugend. W scenie pogoni za Jadzi\u0105, kt\u00f3ra wr\u00f3ci\u0142a na Graniczn\u0105, zrywa jej opask\u0119. Dziewczynka jednak ucieka, a on z\u0142apany przez Niemc\u00f3w z Gwiazd\u0105 Dawida zostaje wzi\u0119ty za \u017byda i zabity. Znacz\u0105cej ewolucji uleg\u0142o te\u017c przedstawienie w\u0105tk\u00f3w religijnych, zar\u00f3wno \u017cydowskich, jak i katolickich. We wszystkich wersjach (scenariusz, scenopis, film) pojawiaj\u0105 si\u0119 sceny modlitewne, przy czym w scenariuszu towarzysz\u0105 im odautorskie komentarze, w kt\u00f3rych jest mowa nawet o manii religijnej Libermana. W scenariuszu by\u0142y tak\u017ce dwie sceny modlitwy Zosi, najpierw jeszcze w mieszkaniu przy Granicznej, a potem nad cia\u0142em zmar\u0142ego w getcie ojca. Z ostatecznej wersji filmu wszystkie katolickie akcenty zosta\u0142y usuni\u0119te. Partia przygotowywa\u0142a si\u0119 do walki z Ko\u015bcio\u0142em.<\/p>\n\n\n\n
Przyczyny dokonanych zmian trzeba zapewne wi\u0105za\u0107 z wydarzeniami politycznymi i dyskusjami odbywaj\u0105cymi si\u0119 na ich temat. Pomys\u0142 filmu, a potem scenariusz powsta\u0142y przed pogromem w Kielcach, kt\u00f3rego dokonano 4 lipca 1946 roku. Pogrom, zachowanie cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego protestuj\u0105cej przeciwko karze dla zbrodniarzy, wzrost nastroj\u00f3w antysemickich[35]<\/a><\/sup><\/sup>, musia\u0142y wp\u0142yn\u0105\u0107 na radykalizacj\u0119 postawy Forda. Mimo bliskich zwi\u0105zk\u00f3w z w\u0142adz\u0105 nie kierowa\u0142 si\u0119 obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 ideologi\u0105 marksistowsk\u0105. Scenopis w tej formie to rodzaj deklaracji to\u017csamo\u015bciowej i Forda, i licznych przedstawicieli \u015brodowiska \u017cydowskiego, z kt\u00f3rym si\u0119 identyfikowa\u0142.<\/p>\n\n\n\n
Na pocz\u0105tku kwietnia 1947 roku Rada Artystyczna[36]<\/a><\/sup><\/sup> postawi\u0142a Fordowi warunek, \u017ce Ulica Graniczna<\/em> \u201eze wzgl\u0119du na temat\u201d[37]<\/a><\/sup><\/sup> nie mo\u017ce si\u0119 ukaza\u0107 ani jako pierwszy, ani jako drugi film tego roku, bowiem nie mo\u017ce by\u0107 (po zdj\u0119ciu z ekran\u00f3w pierwszej wersji Zakazanych piosenek<\/em>), jak si\u0119 mo\u017cna domy\u015bla\u0107, \u201edzie\u0142em za\u0142o\u017cycielskim\u201d powojennej kinematografii polskiej. W\u0142adze PPR, kt\u00f3re akceptowa\u0142y scenariusz do realizacji, oczekiwa\u0142y, by Ulica Graniczna<\/em> znalaz\u0142a si\u0119 na ekranie jako czwarty-pi\u0105ty kolejny film krajowej produkcji[38]<\/a><\/sup><\/sup>, tak aby poprzedzaj\u0105ce go realizacje po\u015bwi\u0119cone walce Polak\u00f3w w czasie wojny: Ostatni etap<\/em> Wandy Jakubowskiej, Stalowe serca<\/em> Stanis\u0142awa Urbanowicza i Za wami p\u00f3jd\u0105 inni<\/em> Antoniego Bohdziewicza, przes\u0142oni\u0142y tematyk\u0119 \u017cydowsk\u0105 i przygotowa\u0142y w\u0142a\u015bciwy grunt propagandowy. Rada Artystyczna zak\u0142ada\u0142a, \u017ce premiera Ulicy Granicznej<\/em> odb\u0119dzie si\u0119 na \u015bwi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia [sic!] 1947 roku[39]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Ulica graniczna<\/em>. Autor: Jerzy Gaus. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Kadr”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Produkcja<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Na etapie ko\u0144cowych prac nad scenopisem Ford przyst\u0105pi\u0142 do kompletowania obsady[40]<\/a><\/sup><\/sup>. Dnia 9 sierpnia 1946 roku \u201eKurier Popularny\u201d (za PAP) informowa\u0142, \u017ce ekipa Ulicy Granicznej<\/em>, szukaj\u0105c wykonawc\u00f3w pi\u0105tki m\u0142odych bohater\u00f3w, zrobi\u0142a w \u0141odzi zdj\u0119cia pi\u0119ciu tysi\u0105com dzieci ze szk\u00f3\u0142 powszechnych. Z setki wytypowanych, przed kamer\u0105 d\u017awi\u0119kow\u0105 stan\u0119\u0142o osiemna\u015bcioro[41]<\/a><\/sup><\/sup>. Do rozpocz\u0119cia realizacji filmu we wrze\u015bniu 1946 roku nie dosz\u0142o. Zapewne wtedy, w popogromowej atmosferze, rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 wspomniane wy\u017cej dyskusje, negocjacje, zmiany charakteru postaci oraz przebiegu niekt\u00f3rych wydarze\u0144. Stosunkowo prost\u0105 m\u0142odzie\u017cow\u0105 opowie\u015b\u0107 w\u0105t\u0142a polska kinematografia by\u0142aby w stanie zrealizowa\u0107, ale z\u0142o\u017conego filmu z wieloma plenerami, ze scenami walk w getcie \u2013 ju\u017c nie. Baza produkcyjna by\u0142a zbyt uboga, brak by\u0142o du\u017cych hal, parku o\u015bwietleniowego itd. Ostatecznie zdecydowano si\u0119 na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Czechos\u0142owacj\u0105 i realizacj\u0119 zdj\u0119\u0107 w Pradze. Studio na Barrandowie, bardzo dobrze wyposa\u017cone od strony technicznej, dysponowa\u0142o znakomitymi fachowcami, a ponadto pozwala\u0142o Fordowi umkn\u0105\u0107 szczeg\u00f3\u0142owego nadzoru partii, wycisza\u0142o niewygodny dla wielu temat, realizowa\u0142o zasady \u201einternacjonalistycznej\u201d \u2013 ten wyraz odmieniano w\u00f3wczas przez wszystkie przypadki \u2013 wsp\u00f3\u0142pracy. Istnia\u0142y te\u017c obawy o zachowanie pracownik\u00f3w technicznych w kraju, po tym jak np. w 1946 roku w Krakowie drukarze odm\u00f3wili wydrukowania wiersza Gebirtiga To boli<\/em>, arbitralnie uznaj\u0105c go za antypolski[42]<\/a><\/sup><\/sup>. Rozpuszczono te\u017c plotki, \u017ce film b\u0119dzie kr\u0119cony w jidysz[43]<\/a><\/sup><\/sup>. Najbli\u017cszy czas, gdy w styczniu 1947 roku, po sfa\u0142szowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego, wzmog\u0142y si\u0119 nastroje antysemickie, pokaza\u0142, \u017ce decyzja by\u0142a ze wszech miar s\u0142uszna.<\/p>\n\n\n\n
W grudniu 1946 roku w celu om\u00f3wienia zasad wsp\u00f3\u0142pracy wyjechali do Pragi: Jerzy Toeplitz \u2013 zast\u0119pca Forda, oraz Aleksander Suchcicki \u2013 dyrektor organizacyjny \u201eFilmu Polskiego\u201d[44]<\/a><\/sup><\/sup>. W styczniu 1947 w celu om\u00f3wienia przebiegu realizacji uda\u0142 si\u0119 tam Ford. Harmonogram przewidywa\u0142, \u017ce do 10 lutego 1947 roku \u201eDrehbuch\u201d zostanie przet\u0142umaczony na j\u0119zyk czeski, wyjazd Forda do Pragi mia\u0142 nast\u0105pi\u0107 20 lutego. Budow\u0119 dekoracji zaplanowano na 26 lutego, w\u015br\u00f3d nich (w hali o wymiarach 29x47x14 wysoko\u015bci) najwi\u0119kszej \u2013 ca\u0142ego podw\u00f3rza przy Granicznej. Pr\u00f3by z aktorami mia\u0142y si\u0119 rozpocz\u0105\u0107 10 marca, a dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej (24 marca) zdj\u0119cia[45]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Na regularnie odbywaj\u0105cych si\u0119 spotkaniach Rady Artystycznej dyskutowano, niekiedy bardzo szczeg\u00f3\u0142owo, r\u00f3\u017cne aspekty programowe b\u0105d\u017a produkcyjne Ulicy Granicznej<\/em>. Na przywo\u0142anym ju\u017c spotkaniu z 2 lutego 1947 roku Ford poprosi\u0142 Rad\u0119 o pomoc w sprawie niewynikaj\u0105cej z jej obowi\u0105zk\u00f3w, ale niezwykle istotnej. Na autora dialog\u00f3w przewidywa\u0142 Jana Brzechw\u0119[46]<\/a><\/sup><\/sup>, ten jednak za\u017c\u0105da\u0142 niezwykle wysokiego honorarium (200 tys. z\u0142otych). Wed\u0142ug dyskutant\u00f3w \u017caden pisarz, w tym i Brzechwa, nie dawa\u0142 gwarancji jako\u015bci dialog\u00f3w, ba, s\u0105dzono nawet, \u017ce wielo\u015b\u0107 klas spo\u0142ecznych przedstawionych w filmie wymaga\u0142aby kilku autor\u00f3w. Sprawa dialog\u00f3w by\u0142a zatem otwarta[47]<\/a><\/sup><\/sup>, zamkni\u0119ta natomiast \u2013 sprawa obsady[48]<\/a><\/sup><\/sup> oraz podzia\u0142u kompetencji pomi\u0119dzy stron\u0105 polsk\u0105 i czesk\u0105. Czesk\u0105 w produkcji reprezentowali: monta\u017cystka Jirina Lukesova (mia\u0142a \u2013 wymiennie \u2013 trzech polskich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w), operator Jaroslav Tuzar (drugim operatorem by\u0142 Olgierd Samucewicz z Polski), architekt \u0160t\u0115p\u00e1n Kopeck\u00fd (jego polskim asystentem by\u0142 Adam T. Nowakowski, a \u201ekierownictwo budowy dekoracji\u201d sprawowa\u0142 Anatol Radzinowicz, przedwojenny wsp\u00f3\u0142pracownik Kopeck\u00fdego) oraz Jaroslav Niklos \u2013 kierownik produkcji. Z Polski do Pragi wyjecha\u0142o 18 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich Zbigniew Ku\u017ami\u0144ski, asystent Forda, kt\u00f3ry jako swego rodzaju rzecznik prasowy przysy\u0142a\u0142 do prasy informacje o post\u0119pach prac[49]<\/a><\/sup><\/sup>. Na czas urlopowania Forda, w celu realizacji Ulicy Granicznej<\/em>, w marcu 1947 roku jego obowi\u0105zki jako dyrektora PP \u201eFilm Polski\u201d przej\u0105\u0142 Stanis\u0142aw Albrecht[50]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Studio barrandowskie by\u0142o w pe\u0142ni profesjonalne, praca przebiega\u0142a sprawnie i zgodnie z harmonogramem, cho\u0107 nie zawsze zgodnie ze scenopisem, poniewa\u017c zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce Ford przynosi\u0142 na plan nowe wersje niekt\u00f3rych scen[51]<\/a><\/sup><\/sup>. W\u0142a\u015bnie ten okres, gdy re\u017cyser nie podlega\u0142 bezpo\u015bredniemu dozorowi politycznemu, szczeg\u00f3lnie niepokoi\u0142 w\u0142adze partyjne i kinematografii.<\/p>\n\n\n\n
Ulica Graniczna<\/em> by\u0142a cz\u0119stym tematem dyskusji w Podkomisji KC PPR do spraw Filmu Polskiego, utworzonej przez wiceministra kultury i sztuki Leona Kruczkowskiego[52]<\/a><\/sup><\/sup>, kt\u00f3ry jej przewodniczy\u0142. Dnia 20 VI 1947 roku cz\u0142onkowie Komisji stwierdzili, \u017ce \u201efilm w zasadzie nie budzi \u017cadnych zastrze\u017ce\u0144. Nie powinien ukaza\u0107 si\u0119 wcze\u015bniej jako 6-7-8 film produkcji polskiej\u201d[53]<\/a><\/sup><\/sup>. Zdj\u0119cia w Pradze zako\u0144czono w czerwcu[54]<\/a><\/sup><\/sup>, dnia 29 tego miesi\u0105ca ekipa wr\u00f3ci\u0142a do Polski. W sierpniu pracowano w \u0141odzi. Na placu sportowym przy \u0141\u0105kowej zbudowano fragmenty Granicznej, dw\u00f3ch przylegaj\u0105cych do niej ulic oraz cz\u0119\u015bci getta. We wrze\u015bniu, po sze\u015bciu tygodniach ekipa przenios\u0142a si\u0119 do Warszawy. Nabrze\u017ce Ko\u015bciuszkowskie i most Poniatowskiego \u201et\u0119tni\u0142y podczas dziennych zdj\u0119\u0107 ruchem wielkomiejskim, gwarem przechodni\u00f3w-statyst\u00f3w i niemieck\u0105 piosenk\u0105 \u015bpiewan\u0105 przez wkraczaj\u0105ce do Warszawy okupacyjne oddzia\u0142y wojskowe\u201d[55]<\/a><\/sup><\/sup>. Przemarsz grupy Hitlerjugend w rytmie werbli nakr\u0119cono przed gmachem banku Gospodarstwa Krajowego przy zbiegu Nowego \u015awiatu i Alei Jerozolimskich[56]<\/a><\/sup><\/sup>. Ostatecznie zdj\u0119cia (w sumie 102 dni, z czego 62 w Pradze) zosta\u0142y zako\u0144czone[57]<\/a><\/sup><\/sup>, a dyrektor Albrecht nadal nie zna\u0142 nawet scenariusza, \u201egdy\u017c nie by\u0142o w kraju ani jednego egzemplarza. Po przyje\u017adzie tow. Forda z Pragi pomimo kilkakrotnych pr\u00f3\u015bb i zapewnie\u0144 z jego strony scenariusza nie otrzyma\u0142em. Zapozna\u0142em si\u0119 z nim pobie\u017cnie z nieaktualnego egzemplarza otrzymanego od wsp\u00f3\u0142pracownika Forda\u201d[58]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 zanotowa\u0142 Albrecht. Prace techniczne (monta\u017c, ud\u017awi\u0119kowienie), zn\u00f3w w Pradze, rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 jesieni\u0105.<\/p>\n\n\n\n
W wrze\u015bniu 1947 roku Biuro Polityczne PPR[59]<\/a><\/sup><\/sup> zainteresowa\u0142o si\u0119 losami Przedsi\u0119biorstwa Pa\u0144stwowego \u201eFilm Polski\u201d. Efektem by\u0142o wzmo\u017cenie kontroli procesu realizacji Ulicy Granicznej<\/em>. Niezale\u017cno\u015b\u0107 Forda bulwersowa\u0142a, tote\u017c na polecenie Albrechta do Pragi wyjecha\u0142 Toeplitz. Jego sprawozdanie wzbudzi\u0142o zaniepokojenie Podkomisji (Kruczkowski, Zab\u0142udowski, Bie\u0144kowski i Albrecht), tote\u017c 27 listopada zdecydowa\u0142a o ponownej wizycie na Barrandowie, tym razem Kruczkowskiego, Albrechta i Zab\u0142udowskiego. Ford interweniowa\u0142 w tej sprawie u Zab\u0142udowskiego, \u201e\u017ce nie zgadza si\u0119 na pokaz, \u017ce mu to przeszkadza w pracy, \u017ce uwa\u017ca pokaz za zb\u0119dny, gdy\u017c materia\u0142 przed zmontowaniem nie zorientuje widza i \u017ce traktuje to jako jeszcze jedn\u0105 szykan\u0119 z mojej strony\u201d[60]<\/a><\/sup><\/sup>. Jednak do wyjazdu dosz\u0142o, cho\u0107 chyba w innym sk\u0142adzie. Decyzj\u0119 najpewniej podj\u0105\u0142 Berman, kt\u00f3rego mia\u0142 niepokoi\u0107 wymiar religijny Ulicy Granicznej<\/em>, cho\u0107 to wyja\u015bnienie jest ma\u0142o przekonuj\u0105ce. Trafniejsza wydaje si\u0119 obawa o narodow\u0105, \u201esyjonistyczn\u0105\u201d wymow\u0119 filmu[61]<\/a><\/sup><\/sup>. Dnia 11 grudnia 1947 Albrecht na posiedzeniu Podkomisji (Kruczkowski, Albrecht, Bie\u0144kowski, Borowy, Zab\u0142udowski oraz Jerzy Pa\u0144ski, w\u00f3wczas dyrektor Polskiego Radia) sprawozdawa\u0142:<\/p>\n\n\n\n
Poleci\u0142em tow. Fordowi materia\u0142 przygotowa\u0107 i w dniu 9 grudnia obejrza\u0142em go z tow. Ka\u0144skim[62]<\/a><\/sup><\/sup> przy demonstracyjnej nieobecno\u015bci tow. Forda (pomimo wielokrotnych perswazji tow. Ka\u0144skiego). Tow. Ford czu\u0142 si\u0119 moj\u0105 inspekcj\u0105 g\u0142\u0119boko dotkni\u0119ty [\u2026]. Podaj\u0119 o powy\u017cszym do wiadomo\u015bci, gdy\u017c moje prawo i obowi\u0105zek wobec Partii i Przedsi\u0119biorstwa czuwania nad produkcj\u0105 filmow\u0105 jest niew\u0105tpliwe, postawa za\u015b tow. Forda kontrol\u0119 nad jego prac\u0105 tw\u00f3rcz\u0105 utrudnia lub wr\u0119cz uniemo\u017cliwia[63]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Po dyskusji uznano, \u017ce nale\u017cy zaczeka\u0107 i obejrze\u0107 ponownie Ulic\u0119 Graniczn\u0105<\/em> po zmontowaniu, co powinno nast\u0105pi\u0107 w po\u0142owie stycznia 1948 roku w Pradze. Ale, planuj\u0105c perspektywicznie i nie chc\u0105c powt\u00f3rzy\u0107 b\u0142\u0119d\u00f3w, jakie pope\u0142niono przy Fordzie, Podkomisja uzna\u0142a, \u017ce \u201edla zapewnienia s\u0142usznej linii politycznej ka\u017cdemu filmowi, ju\u017c w trakcie realizacji konieczny jest konsultant polityczny. To ustrze\u017ce nas od czynienia radykalnych zmian po uko\u0144czeniu filmu\u201d[64]<\/a><\/sup><\/sup>. Dnia 22 stycznia 1948 roku w wytw\u00f3rni na Barrandowie Kruczkowski i Zab\u0142udowski zobaczyli tzw. monta\u017c surowy, z dialogami, lecz bez ilustracji muzycznej i efekt\u00f3w d\u017awi\u0119kowych. Po powrocie z\u0142o\u017cyli trzycz\u0119\u015bciowe sprawozdanie. Skupili si\u0119 na stronie ideologiczno-politycznej. Ulica Graniczna<\/em>, jak napisali:<\/p>\n\n\n\n
\u201ejest niew\u0105tpliwie filmem o martyrologii w walce \u017byd\u00f3w warszawskich w okresie okupacji hitlerowskiej. \u015arodowisko polskie jest ukazane tylko w zwi\u0105zku ze \u015brodowiskiem \u017cydowskim, w tre\u015bci filmu wyst\u0119puje raczej drugoplanowo i zr\u00f3\u017cnicowane jest tylko pod k\u0105tem r\u00f3\u017cnych odcieni stosunku do \u017byd\u00f3w, przy czym w odcieniach tych brak reprezentanta \u015bwiadomej demokratycznej postawy wobec tego za\u0142o\u017cenia. Momentem filmu budz\u0105cym najwi\u0119cej zastrze\u017ce\u0144 jest niefortunny rozk\u0142ad \u015bwiate\u0142 i cieni w \u015brodowisku polskim, z wysuni\u0119ciem na pierwszy plan rodziny Ku\u015bmirak\u00f3w, zdecydowanie renegackiej. Je\u015bli chodzi o \u015brodowisko \u017cydowskie reprezentowane najwyra\u017aniej przez starego i pobo\u017cnego \u017byda rzemie\u015blnika i m\u0142odego bojowego \u017byda robotnika film m\u00f3g\u0142by ewentualnie spotka\u0107 si\u0119 z zarzutem, \u017ce wysuwa na czo\u0142o elementy zacofane, jednak\u017ce zarzut taki nie uwzgl\u0119dnia faktu, \u017ce tragedia \u017byd\u00f3w polskich by\u0142a tragedi\u0105 ca\u0142ego ich narodu, dla kt\u00f3rego posta\u0107 w rodzaju starego Libermana jest dostatecznie reprezentatywna i kt\u00f3rego prawo do \u017cycia film w spos\u00f3b humanitarny akcentuje. Og\u00f3lnie bior\u0105c g\u0142\u00f3wn\u0105 warto\u015bci\u0105 pozytywn\u0105 filmu jest jego wyra\u017ana tendencja humanistyczna oraz pewne niew\u0105tpliwe walory dokumentalno\u015bci zawarte zw\u0142aszcza w partiach ko\u0144cowych (sceny powstania w getcie oraz b. mocne sceny w warsztatach na terenie getta). S\u0142ab\u0105 stron\u0105 filmu zw\u0142aszcza w aspekcie jego eksploatacji zar\u00f3wno w kraju, jak i zagranic\u0105 \u2013 jest wspomniany ju\u017c wy\u017cej niefortunny rozk\u0142ad \u015bwiate\u0142 i cieni w \u015brodowisku polskim. W zwi\u0105zku z tym w rozmowie z re\u017cyserem Fordem bezpo\u015brednio po pokazie uzgodnili\u015bmy zaproponowane przez nas korektury w granicach technicznych mo\u017cliwo\u015bci, a mianowicie: a) Wyra\u017aniejsze podkre\u015blenie niemieckiego pochodzenia rodziny Ku\u015bmiark\u00f3w; b) Stonowanie sceny z Fredkiem Ku\u015bmirakiem, w zwi\u0105zku z jego przynale\u017cno\u015bci\u0105 do Hitlerjugend oraz zbyt brutalnej sceny na schodach z Jadzi\u0105; c) Korzystniejsze uwidocznienie ewolucji postaci W\u0142adka Wojtana. Ponadto ju\u017c po powrocie z Pragi doszli\u015bmy do przekonania, \u017ce wyd\u017awi\u0119k filmu wypad\u0142by znacznie pozytywniej przez dokr\u0119cenie zupe\u0142nie nowego epizodu, ukazuj\u0105cego walk\u0119 zbrojn\u0105 Polak\u00f3w z okupantem (konkretnie Wojtan w akcji bojowej)\u201d[65]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Maria Broniewska, Jerzy Z\u0142otnicki, Stefan \u015ar\u00f3dka, Ulica graniczna<\/em>, Autor: Jerzy Gaus, Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym „Kadr”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Strona artystyczna w zasadzie nie budzi\u0142a w\u0105tpliwo\u015bci, cho\u0107 Komisja podkre\u015bli\u0142a, \u017ce film ust\u0119puje wielu produkcjom zagranicznym. Natomiast wypowiadaj\u0105c si\u0119 w sprawie eksploatacji, stwierdzono, \u017ce \u201ejest rzecz\u0105 niefortunn\u0105, \u017ce film ten pojawia si\u0119, zanim zdo\u0142ano zrealizowa\u0107 dobry film o walce narodu polskiego z okupantem. Nale\u017cy przeto gruntownie rozwa\u017cy\u0107 chronologi\u0119 wy\u015bwietlania wszystkich trzech nowych film\u00f3w polskich (Stalowe serca<\/em>, O\u015bwi\u0119cim<\/em>[66]<\/a><\/sup><\/sup>, Ulica Graniczna<\/em>), zar\u00f3wno w kraju jak i zagranic\u0105\u201d[67]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Swoje niezale\u017cne sprawozdanie z\u0142o\u017cy\u0142 Albrecht:<\/p>\n\n\n\n
\u201e1) Film o wielkiej tragedii \u017byd\u00f3w w Polsce w okresie okupacji czeka na realizacj\u0119 i winien by\u0107 u nas zrealizowany. Winien by\u0107 przy tym zrealizowany teraz, kiedy wra\u017cenia prze\u017cy\u0107 straszliwych s\u0105 \u017cywe w pami\u0119ci i maj\u0105 warto\u015b\u0107 dokumentu (zachodzi pytanie, czy winien i mo\u017ce by\u0107 w tej chwili u nas wy\u015bwietlany).<\/p>\n\n\n\n
2) Film Ulica Graniczna<\/em> nie jest jednak filmem o znaczeniu dokumentarnym, nie jest przy tym do\u015b\u0107 monumentalny i wielko\u015b\u0107 jego nie jest proporcjonalna do wielko\u015bci zagadnienia z punktu widzenia historycznego, politycznego i spo\u0142ecznego. Przeciwnie, ma wiele element\u00f3w, kt\u00f3re tre\u015b\u0107 jego umniejszaj\u0105 i wulgaryzuj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
3) Film pokazuje tragedi\u0119 \u017byd\u00f3w w Polsce i chrze\u015bcijan pochodzenia \u017cydowskiego, w niczym jednak nie jest zwi\u0105zany z nasz\u0105 ideologi\u0105 socjalistyczn\u0105, marksistowsk\u0105. Wi\u0119cej \u2013 nie pokazuje \u017byd\u00f3w-bohater\u00f3w, \u017byd\u00f3w walcz\u0105cych o post\u0119p, lecz na pierwszy plan wysuwa \u017byda-dziadka, kt\u00f3ry jak Hiob wszystkie nieszcz\u0119\u015bcia spadaj\u0105ce na nich przypisuje grzechom pope\u0142nionym. Ten element filmu (aktorsko znakomity) by\u0142by na miejscu przez doskona\u0142e zobrazowanie \u015brodowiska, ideologicznie by\u0142by jednak w\u0142a\u015bciwy, gdyby mu przeciwstawiono \u015bwiat m\u0142ody, walcz\u0105cy o nowe idee. Dwie czy trzy scenki z granatem i z karabinem wuja Natana sprawy nie ratuj\u0105.<\/p>\n\n\n\n
4) \u015arodowisko polskie jest r\u00f3wnie ko\u0142tu\u0144skie \u2013 mieszcza\u0144skie. Zwi\u0105zki tego \u015brodowiska z gettem niezwykle cieniutkie i przypadkowe przez przyja\u017a\u0144 dzieci. Poza Bronkiem-poczciwcem, pozytywnym nie z tytu\u0142u \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej, a z dobroci serca, pozosta\u0142e postacie oboj\u0119tne lub zabarwione negatywnie. Oficer rezerwy, endek (na pewno cz\u0142onek AK), kt\u00f3rego nawr\u00f3cenia widz si\u0119 nie doczeka i kt\u00f3rego p\u00f3\u0142s\u0142\u00f3wka wdzi\u0119czno\u015bci dla starego \u017byda nie zag\u0142uszy antysemickich zda\u0144 wszczepianych synowi. Ku\u015bmirak-volksdeutsch, c\u00f3rka zaprza\u0144ca, \u017cona czy kochanica Niemca Hansa \u2013 to poza Bronkiem i W\u0142adkiem pierwszoplanowe postacie polskiego \u015brodowiska. Wreszcie poczciwy Walter-doro\u017ckarz, ojciec Bronka, o zdrowych antyszkopskich instynktach, kt\u00f3ry jednak warto\u015b\u0107 \u015brodowisk mierzy stosunkiem pejsach\u00f3wki do piwa. Na koniec ciotka Jadzi \u017cyj\u0105ca w strachu samolubnym i sympatyczna nauczycielka \u0106wikli\u0144ska z obrzydzeniem m\u00f3wi\u0105ca o getcie\u201d[68]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Po dyskusji 29 stycznia 1948 roku podkomisja uzna\u0142a, \u017ce po dokonaniu \u201euzgodnionych\u201d poprawek film \u201eb\u0119dzie musia\u0142 by\u0107 pokazany w kraju w szerszym gronie towarzyszy w surowym monta\u017cu jeszcze przed wyko\u0144czeniem\u201d[69]<\/a><\/sup><\/sup>. Do takich pokaz\u00f3w \u201ew szerszym gronie Towarzyszy\u201d dosz\u0142o. Ulic\u0119 Graniczn\u0105<\/em> ogl\u0105dali czo\u0142owi polscy politycy oraz przedstawiciele Centralnego Komitetu \u017byd\u00f3w w Polsce. Obydwa gremia uzna\u0142y, \u017ce nie nadszed\u0142 jeszcze czas na to, aby film wprowadzi\u0107 do dystrybucji, o czym Marek Bitter, wiceprzewodnicz\u0105cy Centralnego Komitetu \u017byd\u00f3w w Polsce (gdzie nale\u017ca\u0142 do frakcji PPR), opowiedzia\u0142 Richardowi Yaffe: \u201eOd wyzwolenia Polski min\u0119\u0142o niewiele ponad dwa lata i nie by\u0142o wiadomo, jak zostanie odebrany obraz powstania w getcie warszawskim, kt\u00f3ry stawia \u017byd\u00f3w w heroicznym \u015bwietle\u201d[70]<\/a><\/sup><\/sup>. Trwa\u0142y ju\u017c przygotowania do ods\u0142oni\u0119cia pomnika Bohater\u00f3w Getta (zostanie ods\u0142oni\u0119ty 19 kwietnia 1948 roku, w pi\u0105t\u0105 rocznic\u0119 wybuchu powstania), a powstanie warszawskie by\u0142o tematem tabu. Bitter by\u0142 przeciwny wy\u015bwietlaniu filmu, poniewa\u017c obawia\u0142 si\u0119 reakcji inteligencji: \u201eWidownia mo\u017ce wyj\u015b\u0107 z kina, mamrocz\u0105c, ma do tego prawo\u201d[71]<\/a><\/sup><\/sup>. Przewa\u017cy\u0142o jednak, jak si\u0119 mo\u017cna domy\u015bli\u0107, zdanie przeciwne, a nawet zdecydowano o szerszym zwolnieniu informacji dla prasy. O Ulicy Granicznej<\/em> ostatniego lutego 1948 roku \u017cydowskie \u201eNasze S\u0142owo\u201d pisa\u0142o: \u201eJest to film w du\u017cej mierze po\u015bwi\u0119cony m\u0119cze\u0144stwu i bohaterstwu warszawskiego getta oraz problemowi ukrywania si\u0119 \u017byd\u00f3w po aryjskiej stronie. W ko\u0142ach filmowych m\u00f3wi si\u0119, \u017ce b\u0119dzie to nie tylko najlepszy polski film, ale film o skali \u015bwiatowej. [\u2026] Poruszony jest te\u017c problem \u017cydowskiej bierno\u015bci i ruchu oporu\u201d[72]<\/a><\/sup><\/sup>. Przytoczono tak\u017ce informacje, jakie na temat Ulicy Granicznej<\/em> trafi\u0142y do londy\u0144skiego lewicowego \u017cydowskiego pisma \u201eNew Life\u201d:<\/p>\n\n\n\n
\u201eG\u0142\u00f3wn\u0105 trudno\u015bci\u0105 by\u0142a jednakowo\u017c atmosfera \u017cydowska. Twarze aktor\u00f3w winne by\u0142y by\u0107 \u201e\u017cydowskie\u201d, a sta\u0142o si\u0119 tak, \u017ce najmniej \u00ab\u017cydowsko\u00bb wygl\u0105da jedyny artysta \u017cydowski, Godik. Rola \u017cydowskiego bojownika Natana odegrana jest przez Stefana \u015ar\u00f3dk\u0119, m\u0142odego artyst\u0119, kt\u00f3ry sam by\u0142 partyzantem w polskim ruchu podziemnym w czasie okupacji. Film nagrany jest w j\u0119zyku polskim z okoliczno\u015bciowymi s\u0142owami i zdaniami w \u017cydowskim i hebrajskim. W jednej z masowych scen w getcie pie\u015b\u0144 Es brennt<\/em> od\u015bpiewana jest w j\u0119zyku \u017cydowskim. \u015apiewaj\u0105 j\u0105 uczniowie ORT-u [Organizacja Rozwoju Tw\u00f3rczo\u015bci Przemys\u0142owej, Rzemie\u015blniczej i Rolniczej] w Pradze, kt\u00f3rzy jednak uczyli si\u0119 s\u0142\u00f3w z fonetycznej transkrypcji, jako, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie umie czyta\u0107 po \u017cydowsku. Film jest szczery i prawdziwy, o prawdziwej atmosferze cierpienia i walki\u201d[73]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Na koniec \u201eNasze S\u0142owo\u201d poinformowa\u0142o, \u017ce premiera Ulicy Granicznej <\/em>jest przewidywana na kwiecie\u0144.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Ulica graniczna<\/em>. Autor: Jerzy Gaus. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Kadr”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Dystrybucja<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Mimo \u017ce Ulica Graniczna<\/em> by\u0142a ca\u0142kowicie uko\u0144czona, do premiery w kwietniu 1948 roku jednak nie dosz\u0142o. Rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 kolejne dyskusje o charakterze ideologicznym, kt\u00f3re sprawiaj\u0105 wra\u017cenie jakby mia\u0142y przykry\u0107 prawdziwy problem, dla kt\u00f3rego ten film by\u0142 niewygodny i o kt\u00f3rym nie chciano dyskutowa\u0107 \u2013 stosunek Polak\u00f3w do \u017byd\u00f3w w czasie Holokaustu \u2013 a przynajmniej oddali\u0107 go jak najdalej w czasie. Niewykluczone te\u017c, \u017ce nikt nie chcia\u0142 personalnie wzi\u0105\u0107 odpowiedzialno\u015bci za wprowadzenie Ulicy Granicznej<\/em> do dystrybucji. W niedatowanej notatce zatytu\u0142owanej Walka o film realizmu socjalistycznego<\/em> anonimowy autor pisa\u0142:<\/p>\n\n\n\n
Pomnikowy charakter, jaki w Ulicy Granicznej<\/em> przybra\u0142a tragedia \u017byd\u00f3w warszawskiego getta, powoduje, \u017ce w filmie s\u0142yszy si\u0119 chwilami niezamierzon\u0105 przez autora nutk\u0119 nacjonalizmu i brak silniejszego powi\u0105zania walki przeciw faszyzmowi na terenie z walk\u0105 post\u0119powych element\u00f3w poza murami. \u0179r\u00f3d\u0142em tego b\u0142\u0119du by\u0142 niew\u0105tpliwie brak konkretyzacji, kto, jaka grupa spo\u0142eczna, jaka klasa walk\u0119 zbrojn\u0105 z okupantem podejmowa\u0142a. Autor, podnosz\u0105c cz\u0142owiecze\u0144stwo, czy nieludzko\u015b\u0107, do rz\u0119du kategorii idealnych, zrezygnowa\u0142 ze wskazania przynale\u017cno\u015bci bohater\u00f3w do okre\u015blonej klasy spo\u0142ecznej i warto\u015bciowania w tym aspekcie postaci negatywnych oraz pozytywnych, a cz\u0119sto nawet b\u0142\u0105dzi\u0142 w tym wzgl\u0119dzie. Przy tej postawie ocena rzeczywisto\u015bci historycznej nie mog\u0142a by\u0107 trafna. Walka z tym co nieludzkie staje si\u0119 tu celem samym w sobie. Bierna \u015bmier\u0107 tak samo jak walka awansuje do miary wielkiego cz\u0142owiecze\u0144stwa, a i cel\u00f3w walki autor nie warto\u015bciuje, gdy\u017c s\u0105 one wytkni\u0119te przez klasowo uwarunkowan\u0105 ideologi\u0119, a film zajmuje si\u0119 bezklasowym cz\u0142owiecze\u0144stwem. Dlatego te\u017c jednakow\u0105 ocen\u0119 otrzymuje akowiec[74]<\/a><\/sup><\/sup> i bojownik getta. Ulica Graniczna<\/em> posiada niew\u0105tpliwie wiele cech prawdziwego realizmu. Jest dzie\u0142em g\u0142\u0119boko humanistycznym, budz\u0105cym wiar\u0119 w cz\u0142owiecze\u0144stwo, lecz cz\u0142owiecze\u0144stwo to pozostaje ide\u0105 sam\u0105 w sobie, a nie okre\u015blon\u0105 warto\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Nawet idee solidarno\u015bci i przyja\u017ani tak konsekwentnie zarysowan\u0105 prze\u017cyciami dzieci zniweczy\u0142 autor zako\u0144czeniem filmu, zast\u0119puj\u0105c dzia\u0142ania s\u0142owami. A widz w s\u0142owa nie wierzy[75]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Te same problemy dyskutowali kolaudanci[76]<\/a><\/sup><\/sup> na posiedzeniu Komisji Kwalifikacyjnej, kt\u00f3re odby\u0142o si\u0119 1 i 2 czerwca 1948 roku[77]<\/a><\/sup><\/sup>. Zarzucano Fordowi, \u017ce pokaza\u0142 bohater\u00f3w jednostkowych, podczas gdy powinien powsta\u0107 obraz monumentalny, nie podoba\u0142 si\u0119 \u201eekspresjonizm\u201d filmu ani to, \u017ce eksterminacja \u017byd\u00f3w sta\u0142a si\u0119 tematem utworu de facto<\/em> popularnego. Jednak g\u0142\u00f3wnym problemem by\u0142y dwa rasizmy: zewn\u0119trzny (niemiecki) i wewn\u0119trzny, wyp\u0142ywaj\u0105cy, jak powiedzia\u0142 Lewicki, \u201ez antagonizmu niekt\u00f3rych sfer spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego wobec \u017byd\u00f3w\u201d. Albrecht s\u0105dzi\u0142, \u017ce \u201eza granic\u0105 reakcja publiczno\u015bci b\u0119dzie zupe\u0142nie inna ni\u017c w Polsce. Film b\u0119dzie traktowany jako obraz spustosze\u0144 spowodowanych przez rasizm w og\u00f3le, z pomini\u0119ciem problem\u00f3w charakterystycznych tylko dla naszego terenu. Dlatego te\u017c mo\u017ce by\u0107 tam spo\u0142ecznie bardzo u\u017cyteczny\u201d. Toeplitz zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce \u201efilm mo\u017ce by\u0107 u\u017cyteczny spo\u0142ecznie r\u00f3wnie\u017c w kraju, dzi\u0119ki temu, \u017ce roz\u0142adowuje antagonizmy\u201d. Lewicki zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na g\u0142\u00f3wny problem, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego wszyscy kr\u0105\u017cyli, ale nikt nie odwa\u017cy\u0142 si\u0119 go g\u0142o\u015bno nazwa\u0107 albo kamuflowa\u0142 og\u00f3lnikami typu \u201eproblemy charakterystyczne tylko dla naszego terenu\u201d: \u201eko\u0144cowy wniosek brzmi w ten spos\u00f3b, \u017ce biednych prze\u015bladowanych \u017byd\u00f3w likwidowali Niemcy i Polacy te\u017c\u201d. Sprawa by\u0142a postawiona jednoznacznie: czy pokaza\u0107 prawd\u0119, mimo \u017ce to dodatkowo zadra\u017cni i tak ju\u017c napi\u0119te relacje polsko-\u017cydowskie, czy j\u0105 jako\u015b obej\u015b\u0107. Toeplitz uwa\u017ca\u0142, \u017ce \u201emoment dwufrontowej walki z rasizmem jest ca\u0142kowicie zgodny z prawd\u0105 i ka\u017cdy film o podobnym temacie musia\u0142by go poruszy\u0107, inne przedstawienie sprawy by\u0142oby lakiernictwem rzeczywisto\u015bci\u201d. Jego wypowied\u017a kontrowa\u0142 Ka\u0144ski, wed\u0142ug kt\u00f3rego \u201eNie jest jednak interesem chwili zadra\u017cnianie atmosfery dot\u0105d niewyr\u00f3wnanej. Nale\u017cy \u0142agodzi\u0107 istniej\u0105ce jeszcze antagonizmy\u201d, po czym doda\u0142: \u201eWojtan ukazany jest jak tch\u00f3rz, kt\u00f3ry nara\u017ca \u017byda i odnosi si\u0119 do niego jak ONR-owiec. Widz b\u0119dzie reagowa\u0142 inaczej, ni\u017c to przewiduj\u0105 autorzy, wywo\u0142a niepotrzebne zadra\u017cnienia\u201d, po czym konkludowa\u0142: \u201eWojtan to \u00abpars pro toto\u00bb spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego, sfer wojskowych i armii podziemnej\u201d. Seby\u0142owa wyrazi\u0142a obawy, \u017ce \u201epubliczno\u015b\u0107 elitarna zareaguje na ten film pozytywnie, ale masy mog\u0105 go zbojkotowa\u0107. Charakterystyczne, \u017ce \u015bmier\u0107 Wojtana nie budzi wsp\u00f3\u0142czucia widza\u201d. Albrecht podsumowa\u0142 w spos\u00f3b ortodoksyjny: \u201eZ punktu widzenia ideologii marksistowskiej, kt\u00f3ra obowi\u0105zuje re\u017cysera Forda jako tw\u00f3rc\u0119, film Ulica Graniczna <\/em>nie jest dobry\u201d. Mimo rozlicznych zarzut\u00f3w film uznano za dobry. Po pewnym czasie \u201edecyzj\u0105 Naczelnego Dyrektora (i Komisji Odwo\u0142awczej) og\u00f3lna kwalifikacja zosta\u0142a zmieniona na bardzo dobry\u201d.<\/p>\n\n\n\n
Do dyskusji towarzysz\u0105cych problemom zwi\u0105zanym z wprowadzeniem Ulicy Granicznej<\/em> na ekrany nawi\u0105za\u0142 Ford w 1967 roku w czasie kolaudacji D\u0142ugiej nocy <\/em>Janusza Nasfetera, r\u00f3wnie\u017c po\u015bwi\u0119conej postawom Polak\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w w czasie okupacji. Wed\u0142ug Forda w 1948 roku \u201em\u00f3wiono, \u017ce ten bohater filmu [Liberman] jest odra\u017caj\u0105cy, \u017ce nie przyniesie zaszczytu naszej polityce propagandowej. […] uwa\u017cano […], \u017ce posta\u0107 \u017byda wywo\u0142a odraz\u0119, a tymczasem w trakcie odbioru filmu takich wra\u017ce\u0144 nie odnoszono, nikt si\u0119 nad tym w og\u00f3le nie zastanawia\u0142\u201d[78]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 w rzeczywisto\u015bci nikt w czasie kolaudacji nie dyskutowa\u0142 na temat postaci granej przez Godika, tak wynika z protoko\u0142u, o ile Pitera zanotowa\u0142 w nim wszystkie wypowiedzi. Prawd\u0105 jest natomiast, \u017ce Ulica Graniczna <\/em>\u201eprzez czas d\u0142u\u017cszy przele\u017ca\u0142a si\u0119 na p\u00f3\u0142kach\u201d, cho\u0107 nie dlatego, \u017ce \u201enajwi\u0119ksze zastrze\u017cenia dotyczy\u0142y tego, jak ten film b\u0119dzie przyj\u0119ty za granic\u0105\u201d[79]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 to wcale nie by\u0142 najwa\u017cniejszy w\u0105tek kolaudacyjnej dyskusji. I dalej: \u201edo tej pory nie zapomn\u0119 dyskusji, kt\u00f3re spowodowa\u0142y, \u017ce Ulica Graniczna <\/em>przez rok i 3 miesi\u0105ce przele\u017ca\u0142a si\u0119 na p\u00f3\u0142kach. M\u00f3wiono wtedy, \u017ce nie wolno tego filmu pu\u015bci\u0107, pami\u0119tam przem\u00f3wienia \u00f3wczesnych wodz\u00f3w. Je\u017celi chodzi o szczero\u015b\u0107 tych wypowiedzi, to nie ma \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci, ale wtedy mia\u0142em w\u0105tpliwo\u015bci, czy ich polityka kulturalna by\u0142a s\u0142uszn\u0105, cho\u0107 z ca\u0142ym sercem s\u0142ucha\u0142em tego, co oni m\u00f3wili, ale mnie chodzi\u0142o o ocen\u0119 filmu przez ca\u0142y nar\u00f3d, chodzi\u0142o mi o odbi\u00f3r spo\u0142ecze\u0144stwa, czyli o stron\u0119 artystyczn\u0105 utworu. W rezultacie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce osoby, bior\u0105ce udzia\u0142 w dyskusji, kt\u00f3re mia\u0142y jak najlepsze ch\u0119ci \u2013 myli\u0142y si\u0119\u201d[80]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Tadeusz Fijewski, Ulica graniczna<\/em>.  Autor: <\/span>Jerzy Gaus. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Kadr”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Kolaudacja Ulicy Granicznej<\/em> odby\u0142a si\u0119 zaledwie dwa tygodnie po proklamowaniu pa\u0144stwa Izrael, w\u00f3wczas popieranego przez Zwi\u0105zek Radziecki, kt\u00f3ry potrzebowa\u0142 sojusznika w tym rejonie. Zapewne mog\u0142o to o\u015bmieli\u0107 w\u0142adze polskie do wys\u0142ania Ulicy Granicznej<\/em> na IX Mi\u0119dzynarodowy Festiwal Filmowy w Wenecji (17 VIII-3 IX), najwa\u017cniejsze \u2013 tego roku \u2013 wydarzenie filmowe w Europie (festiwal w Cannes si\u0119 nie odby\u0142). Zgod\u0119 wyda\u0142 prawdopodobnie Stalin, cho\u0107 sam film pot\u0119pi\u0142, tak przynajmniej wynika z jego s\u0142\u00f3w przytoczonych przez Forda w 1957 roku w czasie rozmowy z Gene\u2019em Moskowitzem. Stalin \u201eczu\u0142, \u017ce za du\u017c\u0105 zas\u0142ug\u0119 przypisuj\u0119 \u017bydom, pokazuj\u0105c ich m\u0119\u017cn\u0105 walk\u0119 w czasie powstania w getcie, zabrak\u0142o mu natomiast refleksji na temat roli komunist\u00f3w i Armii Ludowej\u201d[81]<\/a><\/sup><\/sup> oraz uwa\u017ca\u0142, \u017ce w filmie zosta\u0142a pokazana walka \u017byd\u00f3w, a powinna by\u0107 bohater\u00f3w klasowych[82]<\/a><\/sup><\/sup>. Do Wenecji pojechali Stanis\u0142aw Albrecht, Jerzy Bossak, Aleksander Ford oraz Wanda Wertenstein[83]<\/a><\/sup><\/sup> (Biuro Zagraniczne PPFP) i Jan Korngold (przedstawiciel PPFP w Pary\u017cu). Ostatniego dnia festiwalu wy\u015bwietlono Ulic\u0119 Graniczn\u0105<\/em>[84]<\/a><\/sup><\/sup>. Przyj\u0119to j\u0105 przychylnie i nagrodzono Medalem Prezydium Rady Ministr\u00f3w W\u0142och. Na pocz\u0105tku w Polsce upajano si\u0119 sukcesem, pisano, \u017ce film wejdzie na ekrany polskich kin \u201eju\u017c w najbli\u017cszym czasie\u201d[85]<\/a><\/sup><\/sup>. Ten \u201enajbli\u017cszy czas\u201d wyd\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 do prawie dziewi\u0119ciu miesi\u0119cy, poniewa\u017c nadal uwa\u017cano \u017ce premiera krajowa wymaga szczeg\u00f3lnego przygotowania. Mechanizm, zgodnie z kt\u00f3rym to, co si\u0119 podoba za granic\u0105, i to zachodni\u0105, musi si\u0119 spodoba\u0107 w Polsce, zacz\u0105\u0142 budzi\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci. Tak przynajmniej s\u0105dzi\u0142a w\u0142adza i zorganizowa\u0142a specjalne, opatrzone propagandowymi komentarzami pokazy dla wybranych. Tu\u017c po festiwalu weneckim, na pokazie Ulicy Granicznej<\/em> w Warszawie p\u0142aka\u0142y \u201ecudzoziemki z Kongresu Intelektualist\u00f3w\u201d[86]<\/a><\/sup><\/sup>, jak 17 wrze\u015bnia 1948 roku niejaki M. Szcz. napisa\u0142 w \u201eDzienniku Polskim\u201d. Sw\u00f3j artyku\u0142 podsumowa\u0142, zgodnie z zasadami sztuki propagandowej, punktuj\u0105c te sprawy, kt\u00f3re mog\u0142y pojawi\u0107 si\u0119 w dyskusji: \u201eUlica Graniczna<\/em> jest nie tylko \u015bwiadectwem okropnej prawdy [o] faszystowskiej okupacji w Polsce \u2013 jest tak\u017ce \u015bwiadectwem nieustannej pracy artystycznej w Polsce, \u015bwiadectwem talentu A. Forda i wielkich korzy\u015bci wsp\u00f3\u0142pracy polsko-czeskiej tak\u017ce na polu filmowym\u201d[87]<\/a><\/sup><\/sup>. Te mniej wygodne, czy wr\u0119cz niewygodne tematy pomin\u0105\u0142 milczeniem.<\/p>\n\n\n\n
Mimo \u017ce Ulica Graniczna<\/em> otrzyma\u0142a nagrod\u0119 w Wenecji, o czym by\u0142o do\u015b\u0107 g\u0142o\u015bno, Maria D\u0105browska przyjmuj\u0105c od Jerzego Borejszy, jeszcze niedawno jednego z czo\u0142owych animator\u00f3w kultury polskiej, w\u00f3wczas odsuwanego na drugi plan, i dyrekcji Filmu Polskiego, zaproszenie na specjalnie dla niej zorganizowany pokaz filmu, nie wiedzia\u0142a, jaka jest jego tematyka. Bardzo szybko si\u0119 dowiedzia\u0142a i jeszcze przed projekcj\u0105 zapisa\u0142a w Dziennikach<\/em>: \u201eboj\u0105 si\u0119 go pu\u015bci\u0107 w Polsce, gdy\u017c strona polska zosta\u0142a pokazana tak, \u017ce ju\u017c par\u0119 razy to przerabiaj\u0105, jeszcze boj\u0105 si\u0119 pu\u015bci\u0107. Po mnie, jak po papierku lakmusowym, chc\u0105 pozna\u0107, jak zareaguje spo\u0142ecze\u0144stwo\u201d[88]<\/a><\/sup><\/sup>. W wyznaczonym przez ni\u0105 terminie, 3 stycznia 1949 roku, przys\u0142ano po ni\u0105 samoch\u00f3d, kt\u00f3rym uda\u0142a si\u0119 do siedziby Filmu Polskiego przy ulicy Pu\u0142awskiej. Ulic\u0119 Graniczn\u0105<\/em> ogl\u0105da\u0142a w towarzystwie m.in. Forda, Toeplitza, Paw\u0142a Hofmana \u2013 nowo mianowanego redaktora naczelnego \u201eKu\u017anicy\u201d i jego \u017cony Zofii, oraz Ruty Radkiewiczowej \u2013 dyrektorki wytw\u00f3rni, \u017cony ministra bezpiecze\u0144stwa publicznego. Nie odpowiada\u0142o jej to towarzystwo, zanotowa\u0142a: \u201esami \u017bydzi\u201d[89]<\/a><\/sup><\/sup>, skomentowa\u0142a fizjonomi\u0119 zar\u00f3wno postaci ekranowych, jak i odtwarzaj\u0105cych je aktor\u00f3w, i niewykluczone, \u017ce mia\u0142o to wp\u0142yw na jej ocen\u0119 filmu[90]<\/a><\/sup><\/sup>. Na pokaz nie dotar\u0142 Borejsza, kt\u00f3ry dwa dni wcze\u015bniej mia\u0142 powa\u017cny wypadek samochodowy, \u201eA tylko jeszcze z nim jednym da\u0142oby si\u0119 o tym porozmawia\u0107\u201d[91]<\/a><\/sup><\/sup>. \u201eO tym\u201d, \u017ce film, kt\u00f3rego odg\u00f3rnie narzuconym zadaniem by\u0142o zwalczanie antysemityzmu, jak s\u0105dzi\u0142a, \u201eosi\u0105gnie cel przeciwny \u2013 rozj\u0105trzy antysemityzm\u201d[92]<\/a><\/sup><\/sup>. Bowiem \u201eCa\u0142a tragedia \u017cydowska pokazana jest \u015bwietnie i robi wstrz\u0105saj\u0105ce wra\u017cenie, bo robi\u0105c j\u0105, \u017cydowscy marksi\u015bci zapomnieli o marksizmie i robili to ze zwyczajnie ludzk\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105\u201d[93]<\/a><\/sup><\/sup>. Natomiast \u201eca\u0142a strona polska jest ra\u017c\u0105co wypaczona, gdy\u017c robiona jest z niech\u0119ci\u0105, zaledwie pow\u015bci\u0105gan\u0105. Wprawdzie porobili koncesje na rzecz Polski, ale nie ustrzegli si\u0119 fatalnych b\u0142\u0119d\u00f3w, kt\u00f3re sprawiaj\u0105, \u017ce ten film, zw\u0142aszcza jako przedsi\u0119wzi\u0119cie pa\u0144stwowe, jest skandalem, stanowi zamaskowan\u0105 propagand\u0119 antypolsk\u0105\u201d[94]<\/a><\/sup><\/sup>. Kilka dni p\u00f3\u017aniej doda\u0142a, \u017ce uwa\u017ca \u201eniekt\u00f3re szczeg\u00f3\u0142y tego filmu za wielki skandal moralny i polityczny. Przez te szczeg\u00f3\u0142y jest to film antypolski, a jest wypadkiem chyba bez precedensu, \u017ceby instytucja pa\u0144stwowa szerzy\u0142a propagand\u0119 przeciw narodowi, kt\u00f3rym dane pa\u0144stwo rz\u0105dzi. Ten film ukazuje najoczywi\u015bciej, \u017ce jeste\u015bmy rz\u0105dzeni nie tylko przez obcych, ale przez zdecydowanych wrog\u00f3w narodu polskiego\u201d[95]<\/a><\/sup><\/sup>. Ile z owych przemy\u015ble\u0144 na temat \u201e\u017cydowskiego filmu\u201d trafi\u0142o do sporz\u0105dzonej przez ni\u0105 pisemnej oceny, nie wiadomo. Przekaza\u0142a j\u0105 (po czym wycofa\u0142a) osobi\u015bcie Jerzemu Pa\u0144skiemu \u2013 od jesieni 1948 roku dyrektorowi Sp\u00f3\u0142dzielni Wydawniczej \u201eCzytelnik\u201d. W trakcie spotkania Pa\u0144ski ujawni\u0142 si\u0119 jako zdecydowany przeciwnik Ulicy Granicznej<\/em>, uwa\u017ca\u0142, \u017ce film ma charakter antypolski i nie nale\u017cy dopu\u015bci\u0107 do premiery. Po tej rozmowie D\u0105browska obawia\u0142a si\u0119, \u017ce zostanie wmanewrowana w rozgrywki na szczytach w\u0142adzy \u2013 by\u0142o to zaledwie kilkana\u015bcie dni po powstaniu Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej \u2013 maj\u0105ce na celu zantagonizowanie \u015brodowiska \u2013 i jej ocena zostanie upubliczniona wy\u0142\u0105cznie w cz\u0119\u015bci, w kt\u00f3rej wypowiada si\u0119 pozytywnie o Ulicy Granicznej<\/em>, podpieraj\u0105c w ten spos\u00f3b byt tego \u201eantypolskiego\u201d filmu.<\/p>\n\n\n\n
Bardzo d\u0142ugo bran\u0105 pod uwag\u0119 opcj\u0119, \u017ce Ulica Graniczna <\/em>w og\u00f3le nie b\u0119dzie wy\u015bwietlana, w\u0142adze w ko\u0144cu przesta\u0142y rozwa\u017ca\u0107. Pozosta\u0142o ustalenie daty wprowadzenia filmu na ekrany i stosownej otoczki propagandowej. Na pocz\u0105tku lutego 1949 roku zacz\u0119to przygotowywa\u0107 pokazy premierowe Ulicy Granicznej<\/em> r\u00f3wnocze\u015bnie w pi\u0119tnastu najwi\u0119kszych miastach polskich, potem jednak termin premiery przesuni\u0119to na koniec lutego[96]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
W lutym film mia\u0142 by\u0107 te\u017c wy\u015bwietlany w trzech kinach w Pary\u017cu[97]<\/a><\/sup><\/sup>, ale i ten termin zosta\u0142 zmieniony. Konferencj\u0119 prasow\u0105 zorganizowano dopiero 16 marca 1949 roku w siedzibie Federacji By\u0142ych Deportowanych i Je\u0144c\u00f3w Wojennych (F\u00e9d\u00e9ration nationale des d\u00e9port\u00e9s et intern\u00e9s r\u00e9sistants et patriotes), a po niej w Muzeum Cz\u0142owieka (Mus\u00e9e de l\u2019Homme) wy\u015bwietlono Ulic\u0119 Graniczn\u0105<\/em>, kt\u00f3rej nadano tytu\u0142 La v\u00e9rit\u00e9 n’a pas de fronti\u00e8re<\/em> (Prawda nie zna granic<\/em>). Oficjalna paryska premiera odby\u0142a si\u0119 22 marca w Sali Pleyela. Pokazowi patronowali prezydent republiki Vincent Auriol i ambasador Jerzy Putrament. Pu\u0142kownik Henri Manh\u00e8s, przewodnicz\u0105cy Federacji By\u0142ych Deportowanych i Je\u0144c\u00f3w Wojennych, powiedzia\u0142 kilka s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re w takich sytuacjach zwykle padaj\u0105. Od nast\u0119pnego dnia film wy\u015bwietlano w wersji polskiej w Colis\u00e9e na Wielkich Bulwarach, a francuskiej w Auber-Palace i Gaumont-Palace[98]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Premiera w Tel Awiwie, w najwi\u0119kszym, mog\u0105cym pomie\u015bci\u0107 1200 widz\u00f3w kinie Migdalor, odby\u0142a si\u0119 16 marca. Wzi\u0119li w niej udzia\u0142 przedstawiciele rz\u0105du i korpusu dyplomatycznego, o czym, za PAP-em, informowa\u0142o kilka gazet polskich, m.in. \u201eDziennik \u0141\u00f3dzki\u201d i \u201eEcho Krakowskie\u201d[99]<\/a><\/sup><\/sup>. A w Polsce nadal brak by\u0142o decyzji, kiedy ma si\u0119 odby\u0107 premiera. Nawet wsp\u00f3\u0142producent, czyli Czechos\u0142owacja, wcze\u015bniej wy\u015bwietla\u0142 Ulic\u0119 Graniczn\u0105<\/em>, i to z zaleceniem dla szk\u00f3\u0142[100]<\/a><\/sup><\/sup>. Wkr\u00f3tce film zakupi\u0142y: Bu\u0142garia, Belgia, Czechos\u0142owacja, Francja, Holandia, Rumunia i Wielka Brytania[101]<\/a><\/sup><\/sup>, by\u0142 tak\u017ce wy\u015bwietlany w Berlinie, gdzie pokazywa\u0142 Niemcom \u201eprawd\u0119 o roli okupant\u00f3w hitlerowskich w Polsce\u201d[102]<\/a><\/sup><\/sup>. W sumie sprzedano go do prawie czterdziestu kraj\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
\u201eUlica Graniczna\u201d w Pary\u017cu i Tel-Avivie. Paryska premiera pod protektoratem prezydenta Francji<\/em>, \u201eDziennik \u0141\u00f3dzki\u201d 1949, nr 75<\/p><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
Po wysondowaniu D\u0105browskiej (a zapewne i innych intelektualist\u00f3w), a nast\u0119pnie publiczno\u015bci za granic\u0105, nadesz\u0142a kolej na przedstawicieli klasy robotniczej. W rozmowie z D\u0105browsk\u0105 Jerzy Pa\u0144ski powiedzia\u0142: \u201eMo\u017ce zrobimy jaki\u015b zamkni\u0119ty pokaz pr\u00f3bny np. dla robotnik\u00f3w\u201d, co ona sarkastycznie skomentowa\u0142a, ale tylko na u\u017cytek w\u0142asnych zapisk\u00f3w: \u201eChcia\u0142abym widzie\u0107 robotnik\u00f3w ogl\u0105daj\u0105cych ten film\u201d[103]<\/a><\/sup><\/sup>. W\u0142adze chyba te\u017c obawia\u0142y si\u0119 ich reakcji, \u015bwiadome, \u017ce niech\u0119\u0107 do \u017byd\u00f3w przek\u0142ada si\u0119 na niech\u0119\u0107 do rz\u0105du. Sprawa wr\u00f3ci\u0142a na posiedzeniu Podkomisji do spraw Filmu, kt\u00f3re odby\u0142o si\u0119 11 maja 1949 roku. W\u0142odzimierz Sokorski, aktywny dzia\u0142acz partii, kt\u00f3ra mia\u0142a w nazwie wyraz \u201erobotnicza\u201d, zaproponowa\u0142, aby Ulic\u0119 Graniczn\u0105<\/em> przetestowa\u0107 na specjalnych pokazach przeznaczonych dla kolektyw\u00f3w w fabrykach. Film pokazano w Ursusie, a sprawozdanie z reakcji na film na posiedzeniu Komisji KC PZPR do spraw Filmu 25 maja 1949 roku z\u0142o\u017cy\u0142 Albrecht, po czym postanowiono Ulic\u0119 Graniczn\u0105<\/em> wprowadzi\u0107 do eksploatacji krajowej. Pad\u0142y trzy argumenty, jakby wy\u015bwietlanie polskiego filmu w Polsce wymaga\u0142o specjalnego uzasadnienia: \u201e1) Film jest wy\u015bwietlany zagranic\u0105, widzia\u0142o ju\u017c go du\u017co ludzi w kraju. By\u0142y ju\u017c odg\u0142osy i recenzje w prasie, a to \u017ce nie jest jeszcze ci\u0105gle wy\u015bwietlany w kraju wytwarza dooko\u0142a filmu niezdrow\u0105, niew\u0142a\u015bciw\u0105 atmosfer\u0119; 2) W zwi\u0105zku z stoj\u0105c\u0105 przed nami kampani\u0105 antyklerykaln\u0105 film ten za kilka, miesi\u0119cy mo\u017ce by\u0107 ju\u017c zupe\u0142nie nieaktualny; 3) Niezale\u017cnie od skrzywie\u0144 politycznych, kt\u00f3re by\u0142y ju\u017c wskazane przez Parti\u0119, film ten artystycznie dzia\u0142a b. silnie i emocjonalne wra\u017cenie jest pozytywne\u201d[104]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Na koniec Komisja zaleci\u0142a, aby przed wprowadzeniem Ulicy Granicznej<\/em> do kin \u201ezrobi\u0107 odpraw\u0119 prasow\u0105 i da\u0107 odpowiednie nastawienie prasie. Przy odpowiedniej polityce propagandowej i prasowej \u2013 film ten mo\u017ce b. du\u017co zrobi\u0107\u201d[105]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
Na kolejnym posiedzeniu, kt\u00f3re odby\u0142o si\u0119 8 czerwca, Komisja ustali\u0142a premier\u0119 na 20 czerwca 1949 roku w Warszawie, a po kilku dniach, przy odpowiednio przygotowanej prasie, we wszystkich wi\u0119kszych wojew\u00f3dzkich miastach. [\u2026] Nale\u017cy po\u0142o\u017cy\u0107 du\u017cy nacisk na pras\u0119 i odpowiednio j\u0105 zorganizowa\u0107. Redaktorzy Naczelni powinni czu\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 za recenzje, kt\u00f3re pojawi\u0105 si\u0119 w ich pismach. Nale\u017cy wytypowa\u0107 kilku dziennikarzy, kt\u00f3rzy nadadz\u0105 ton ca\u0142ej prasie. Dla agencji prasowych (API, AR) nale\u017cy przygotowa\u0107 serwis informacyjny do wykorzystania dla prasy prowincjonalnej. Poinformowa\u0107 poprzez KC Komitety Wojew\u00f3dzki jakie stanowisko zajmuje Partia w sprawie filmu. Przed premier\u0105 odby\u0107 pokaz i dyskusje dla dziennikarzy. W dyskusji nale\u017cy jasno podkre\u015bli\u0107, \u017ce Partia i Rz\u0105d oceniaj\u0105 ten film pozytywnie, i dlaczego, i \u017ce wywo\u0142uj\u0105 zastrze\u017cenia takie momenty, kt\u00f3re si\u0119 podkre\u015bla, by w przysz\u0142o\u015bci unikn\u0105\u0107 tego rodzaju b\u0142\u0119d\u00f3w. Dyskusja powinna da\u0107 nastawienie ca\u0142ej prasie[106]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
By\u0142a to ju\u017c ostatnia chwila na premier\u0119 Ulicy Granicznej<\/em>. Od\u0142o\u017cenie filmu na p\u00f3\u0142k\u0119 (to okre\u015blenie wtedy jeszcze nie istnia\u0142o), mog\u0142o by\u0107 odebrane jako gest jednoznacznie polityczny. Stalin przygotowywa\u0142 si\u0119 do ostatecznej rozprawy ze \u015brodowiskami \u017cydowskimi. Kurs antysyjonistyczny przybiera\u0142 na sile. Organizacje \u017cydowskie w Polsce, w sumie do\u015b\u0107 liczne, w okresie konsolidowania, centralizowania i jednoczenia wszystkiego przez PZPR, by\u0142y postrzegane jako dzia\u0142aj\u0105ce zbyt niezale\u017cnie, od\u015brodkowo, jako reprezentuj\u0105ce je\u015bli nie pa\u0144stwo Izrael, to przynajmniej kosmopolityczne \u017cydostwo. Wszystkie organizacje \u017cydowskie, w tym partyjne, zosta\u0142y poddane \u015bcis\u0142ej kontroli partyjnej. W czerwcu 1949 roku, czyli w miesi\u0105cu, w kt\u00f3rym w ko\u0144cu odby\u0142a si\u0119 premiera Ulicy Granicznej<\/em>, Szymon Zachariasz, cz\u0142onek prezydium CK\u017bP i KC PZPR, przedstawi\u0142 projekt upa\u0144stwowienia instytucji \u017cydowskich, m.in. szk\u00f3\u0142. W bliskich planach (sfinalizowanych ostatecznie na pocz\u0105tku 1950 roku) by\u0142o rozwi\u0105zanie b\u0105d\u017a delegalizacja partii \u017cydowskich.<\/p>\n\n\n\n
Jednak losy premiery waha\u0142y si\u0119 do ostatniej chwili. Anatol Stern ca\u0142y czas utrzymywa\u0142, \u017ce Ulica Graniczna<\/em> nie wejdzie do dystrybucji \u2013 nawet jeszcze w dniu, w kt\u00f3rym otrzyma\u0142 zaproszenie na pokaz specjalny, poprzedzaj\u0105cy w\u0142a\u015bciw\u0105 premier\u0119. Odby\u0142 si\u0119 on w poniedzia\u0142ek 20 czerwca 1949 i na nim drugi raz film zobaczy\u0142a D\u0105browska. Po powrocie do domu na gor\u0105co zanotowa\u0142a: \u201eTeraz jest to b. dobry, miejscami wstrz\u0105saj\u0105cy film \u017cydowski. Nie polski, ale nie obra\u017caj\u0105cy ju\u017c \u017cadnych uczu\u0107 polskiego narodu, jak pierwsza wersja\u201d[107]<\/a><\/sup><\/sup>. A w 1956 roku dopisa\u0142a: \u201ewszystkie krytyczne uwagi, a wi\u0119c i moje, zosta\u0142y uwzgl\u0119dnione i antypolskie elementy akcji zosta\u0142y wyci\u0119te lub zmienione. Nie by\u0142o to jednak ust\u0119pstwem na rzecz opinii spo\u0142ecze\u0144stwa, lecz korektur\u0105 na rzecz w\u0142asnej polityki rz\u0105du. Film w pierwotnej wersji ukazuje Polsk\u0119 jako antysemick\u0105, a antysemityzm deprecjonuje Polsk\u0119 nie tylko w oczach \u017byd\u00f3w ca\u0142ego \u015bwiata, lecz w og\u00f3le w oczach \u015bwiata \u2013 od socjalist\u00f3w do konserwatyst\u00f3w w\u0142\u0105cznie\u201d[108]<\/a><\/sup><\/sup>. Jedyne zmiany, jakie da\u0142oby si\u0119 przeprowadzi\u0107, musia\u0142yby wynika\u0107 z monta\u017cu. Oczywi\u015bcie monta\u017cem mo\u017cna du\u017co zmieni\u0107, ale czy a\u017c tyle, by D\u0105browska odnios\u0142a wra\u017cenie, \u017ce ogl\u0105da prawie inny film? Rzecz w tym, \u017ce na premierze, wed\u0142ug dost\u0119pnych materia\u0142\u00f3w, zosta\u0142a wy\u015bwietlona ta sama wersja, jak\u0105 pisarka ogl\u0105da\u0142a w styczniu! Zapewne podzia\u0142a\u0142y na ni\u0105 skutecznie, z czego nie zdawa\u0142a sobie sprawy, dzia\u0142ania propagandowo-agitacyjne poprzedzaj\u0105ce pokazy, ponadto ogl\u0105da\u0142a go nie w towarzystwie \u201esamych \u017byd\u00f3w\u201d, jak w styczniu, ale w\u015br\u00f3d normalnej publiczno\u015bci, nieuprzedzonej i reaguj\u0105cej emocjonalnie.<\/p>\n\n\n\n
Do oficjalnej premiery krajowej dosz\u0142o dopiero 23 czerwca 1949 roku w Teatrze Syrena w Warszawie[109]<\/a><\/sup><\/sup>. Tego samego dnia odby\u0142y si\u0119 premiery w \u0141odzi w kinach: Polonia, W\u0142\u00f3kniarz i Ba\u0142tyk. Organizowano te\u017c specjalne, dodatkowe pokazy tylko dla m\u0142odzie\u017cy akademickiej. Nic nie wiadomo, aby film po premierze polskiej wywo\u0142a\u0142 jak\u0105\u015b szczeg\u00f3ln\u0105 dyskusj\u0119, zosta\u0142 zbojkotowany itp. Wr\u0119cz przeciwnie, nale\u017ca\u0142 do najch\u0119tniej ogl\u0105danych, gromadz\u0105c ponad osiem milion\u00f3w widz\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
W recenzjach popremierowych przez wszystkie przypadki odmieniano wyraz \u201ehumanizm\u201d, zarzucano Fordowi, \u017ce nie ukaza\u0142 dzia\u0142a\u0144 lewicy spo\u0142ecznej, niedostatecznie podkre\u015bli\u0142 wsp\u00f3ln\u0105 walk\u0119 polskich i \u017cydowskich cz\u0142onk\u00f3w ruchu oporu. Brak bohatera o \u201ew\u0142a\u015bciwej\u201d przynale\u017cno\u015bci klasowej podkre\u015bli\u0142a Irena Merz, dokonuj\u0105c podsumowania powojennych dokona\u0144 kinematografii polskiej. Podobnie pisa\u0142 Leon Bukowiecki[110]<\/a><\/sup><\/sup> i wielu innych. Merz ponadto zarzuci\u0142a te\u017c, \u017ce Ulica Graniczna<\/em> \u201enies\u0142usznie wkroczy\u0142a na \u015blepe tory jakiego\u015b uniwersalnego humanizmu, pochwa\u0142y martyrologii i cierpienia [\u2026], ograniczaj\u0105c i zw\u0119\u017caj\u0105c swoje oddzia\u0142ywanie do wzbudzenia lito\u015bci\u201d[111]<\/a><\/sup><\/sup>. Inni skupiali si\u0119 na walorach realizacyjnych. O sprawach, kt\u00f3re gn\u0119bi\u0142y w\u0142adze, napomkn\u0105\u0142 Bukowiecki, kt\u00f3ry napisa\u0142, \u017ce Ford \u201enie by\u0142 \u015blepy na niedobitki antysemit\u00f3w b\u0142\u0105kaj\u0105cych si\u0119 do dzi\u015b jeszcze w\u015br\u00f3d masy, kt\u00f3ra dojrza\u0142a do \u017cycia\u201d[112]<\/a><\/sup><\/sup>. Oczywi\u015bcie cenzura nie pozwoli\u0142aby na zbyt jednoznaczne sformu\u0142owania, ale co\u015b jednak wi\u0119cej powinno przenikn\u0105\u0107 do recenzji. Nie ma po tym \u017cadnego \u015bladu.<\/p>\n\n\n\n
\"\"
Jerzy Z\u0142otnicki, Ulica graniczna<\/em>, Autor: Jerzy Gaus, Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym „Kadr”<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\u201eProgram artystyczny Stanis\u0142awa Albrechta od pocz\u0105tku jego dzia\u0142alno\u015bci sprowadza\u0142 si\u0119 w zasadzie do przeniesienia na polski grunt zasad realizmu socjalistycznego\u201d[113]<\/a><\/sup><\/sup>. W listopadzie 1949 roku, pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy po polskiej premierze Ulicy Granicznej<\/em>, podczas zjazdu filmowc\u00f3w w Wi\u015ble oficjalnie wprowadzono do Polski socrealizm jako styl obowi\u0105zuj\u0105cy. Ford, zgodnie z wymaganiami politycznymi epoki, w ramach przewrotnej samokrytyki, zarzuci\u0142 sobie \u201ebrak odwagi i uchylanie si\u0119 od obowi\u0105zku m\u00f3wienia prawdy\u201d[114]<\/a><\/sup><\/sup>. Alina Madej uzna\u0142a, \u017ce by\u0142a to krytyka dla wtajemniczonych, kt\u00f3rzy sk\u0142onili Forda do rezygnacji z pierwotnej wersji filmu. Trudno si\u0119 z tym zgodzi\u0107, skoro poczynaj\u0105c od scenariusza poprzez kolejne scenopisy a\u017c po gotowy film, przybiera\u0142 na sile \u2013 jak powiedzia\u0142 Hubert Drapella \u2013 \u201enacjonalizm! \u017bydowski, rzecz jasna\u201d[115]<\/a><\/sup><\/sup>. W\u0105tek \u017cydowski, heroizm powstania w getcie, by\u0142y coraz mocniej eksponowane, polska konspiracja zosta\u0142a pokazana \u201eoperetkowo\u201d[116]<\/a><\/sup><\/sup>, a tym, czego zabrak\u0142o, by\u0142o niezafa\u0142szowane ukazanie relacji polsko-\u017cydowskich i o tym zapewne m\u00f3wi\u0142 Ford.<\/p>\n\n\n\n
W czasie kolaudacji Ulicy Granicznej<\/em> Lewicki powiedzia\u0142, \u017ce \u201epewne dra\u017cliwe zagadnienia nale\u017ca\u0142oby obecnie przemilcze\u0107: dopiero za 10-15 lat mo\u017cna b\u0119dzie do nich powr\u00f3ci\u0107\u201d[117]<\/a><\/sup><\/sup>. I tak si\u0119 sta\u0142o, tematyka \u017cydowska znikn\u0119\u0142a z ekran\u00f3w na ca\u0142\u0105 dekad\u0119, bowiem nast\u0119pny film j\u0105 podejmuj\u0105cy, Bia\u0142y nied\u017awied\u017a<\/em> Jerzego Zarzyckiego, powsta\u0142 dopiero w 1959 roku. A na film, w kt\u00f3rym zostan\u0105 poruszone \u201edra\u017cliwe zagadnienia\u201d, wywo\u0142ane najpierw przez esej Jana B\u0142o\u0144skiego Biedni Polacy patrz\u0105 na getto<\/em> z 1987 roku, a kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej S\u0105siad\u00f3w<\/em> Jana Tomasza Grossa[118]<\/a><\/sup><\/sup>, trzeba b\u0119dzie czeka\u0107 jeszcze d\u0142ugo.<\/p>\n\n\n\n
  1.  
    S. Janicki, Aleksander Ford<\/em>, Warszawa 1967, s. 54. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  2.  
    A. Ford, J. Fethke, L. Starski, \u201eUlica Graniczna\u201d. Scenariusz. Streszczenie<\/em>, Archiwum Filmoteki Narodowej Instytutu Audiowizualnego w Warszawie [dalej AFINA], sygn. S-2397. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  3.  
    S. Janicki, W starym polskim kinie<\/em>, Warszawa 1985, s. 68. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  4.  
    A. Patek, Starski Ludwik<\/em>, \u201ePolski S\u0142ownik Biograficzny\u201d 2004, t. XLII, s. 369-372. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  5.  
    W kwietniu 1947 roku Jan Fethke, zosta\u0142 oskar\u017cony o kolaboracj\u0119 z Niemcami w czasie drugiej wojny \u015bwiatowej. Przedsi\u0119biorstwo Pa\u0144stwowe \u201eFilm Polski\u201d rzekomo zerwa\u0142o z nim wsp\u00f3\u0142prac\u0119, w rzeczywisto\u015bci Fethke przyj\u0105\u0142 pseudonim Jean Forge, kt\u00f3rego u\u017cywa\u0142 od 1921 roku w publikacjach og\u0142aszanych w j\u0119zyku esperanto, i nadal pracowa\u0142 przy Ulicy Granicznej<\/em>. W scenopisie i drugiej wersji scenariusza oraz czo\u0142\u00f3wce jako Jean Forge. Zob. J. Wo\u0142owski, Jeszcze jeden, cho\u0107 nie ostatni\u2026<\/em>, \u201e\u017bycie Warszawy\u201d 1947, nr 98, s. 4 (pi\u0105tek, 11 kwietnia 1947); (f), Wsp\u00f3\u0142pracownik Goebbelsa re\u017cyserem \u201eFilmu Polskiego\u201d<\/em>, \u201eKurier Popularny\u201d 1947, nr 154, s. 3 (wtorek, 10 czerwca 1947). W lipcu 2001 roku w Domu Artyst\u00f3w Weteran\u00f3w Scen Polskich w Skolimowie aktorka Zofia Wilczy\u0144ska powiedzia\u0142a mi, \u017ce Fethke w czasie okupacji pomaga\u0142 Starskiemu. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  6.  
    Do braku znajomo\u015bci reali\u00f3w okupacyjnych przez Forda w czasie kolaudacji Ulicy Granicznej<\/em> aluzje czyni\u0142 Boles\u0142aw W\u0142odzimierz Lewicki (Protok\u00f3\u0142 z posiedzenia Komisji Kwalifikacyjnej w dniach 1 i 2 czerwca 1948 roku, w: P. Litka. Polacy i \u017bydzi w \u201eUlicy Granicznej\u201d. Aneks<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2000, nr 29-30, s. 73; orygina\u0142 znajduje si\u0119 w AFINA, sygn. A-329, poz. 1). Wspomina\u0142 o tym r\u00f3wnie\u017c Albrecht (S. Albrecht, Tezy ideologiczne filmu fabularnego<\/em> [1948], Archiwum Akt Nowych w Warszawie [dalej AAN], zesp\u00f3\u0142 PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8). Nieznajomo\u015b\u0107 okupacyjnych reali\u00f3w przez Josifa D\u017cigana i Israela Szumachera, kt\u00f3re nieudolnie starali si\u0119 je odtwarza\u0107 w teatrze, stanowi punkt wyj\u015bcia kr\u0119conego w tym samym czasie w \u0141odzi i Warszawie filmu Unzere<\/em> kinder<\/em> (Nasze dzieci<\/em>) Natana Grossa. Zob. R. W\u0142odek, \u201eNasze dzieci\u201d Natana Grossa<\/em>, \u201eMidrasz\u201d 2012, nr 4, s. 36-43. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  7.  
    Ulica Graniczna<\/em>. Pierwsza wersja scenariusza A. Forda, pisana w Karpaczu w r. 1946\/47. Maszynopis wy\u0142\u0105czony z zespo\u0142u archiwalnego in\u017c. Henryka Miszewskiego, przekazanego do zbior\u00f3w CAF dn. 14 stycznia 1963, nr akc. 1654\/63. AFINA, sygn. S-2397. Opis ten zosta\u0142 sporz\u0105dzony po latach, st\u0105d brak precyzji w datowaniu. Porucznik Miszewski by\u0142 operatorem Czo\u0142\u00f3wki Filmowej WP. Anegdotyczne okoliczno\u015bci powstania scenariusza i scenopisu w: E. Zaji\u010dek, Poza ekranem. Kinematografia polska 1918\u20131991<\/em>, Warszawa 1992, s. 63. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  8.  
    W obu scenopisach i filmie bohaterka nosi imi\u0119 Jadzia. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  9.  
    Ulica Graniczna<\/em>. Pierwsza wersja scenariusza, op. cit., s. 41. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  10.  
    Tam\u017ce, s. 66. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  11.  
    W sierpniu i wrze\u015bniu 1942 roku lotnictwo sowieckie dokona\u0142o nalot\u00f3w na kilka polskich miast, w tym Warszaw\u0119. Bomby spad\u0142y na \u017boliborz, Powi\u015ble, Prag\u0119 \u015ar\u00f3dmie\u015bcie i Wol\u0119, niszcz\u0105c oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu budynk\u00f3w, co spotka\u0142o si\u0119 z ogromnym oburzeniem mieszka\u0144c\u00f3w. Bomby spad\u0142y tak\u017ce na getto i mimo zniszcze\u0144, jakie spowodowa\u0142y, jego mieszka\u0144com przysporzy\u0142y troch\u0119 nadziei. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  12.  
    Tytu\u0142, niezale\u017cnie od tego, \u017ce niesie istotne tre\u015bci symboliczne, odwo\u0142uje si\u0119 te\u017c do konkretnej lokalizacji. Ulica Graniczna ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 od placu Bankowego do ulicy Kr\u00f3lewskiej, jej cz\u0119\u015b\u0107 przebiega\u0142a tu\u017c przy granicy getta. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  13.  
    Wyci\u0105g z Protoko\u0142u nr 2 z posiedzenia Rady Artystycznej w dniu 2 II 1947 r. AFINA, sygn. A 329-70. Zapewne do tej wypowiedzi Forda odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 publicysta i dramatopisarz Kazimierz Korcelli \u2013 w\u00f3wczas dyrektor Departamentu Artystycznego Ruchu Amatorskiego w Ministerstwie Kultury i Sztuki, gdy dwa miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej prosi\u0142 \u201eo zaprotok\u00f3\u0142owanie, \u017ce w sprawie filmu Ulica Graniczna<\/em> p\u0142k Ford o\u015bwiadczy\u0142 na plenum rady, i\u017c scenariusz by\u0142 czytany przez czynniki miarodajne, kt\u00f3re nie wysun\u0119\u0142y \u017cadnych zastrze\u017ce\u0144. Obecni potwierdzili, \u017ce fakt podany przez ob. Korcellego jest zgodny z prawd\u0105\u201d. Wyci\u0105g z Protoko\u0142u nr 8 z posiedzenia Rady Artystycznej w dniu 2 kwietnia 1947 r., FINA , sygn. A 329-70. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  14.  
    S. Albrecht, Tezy ideologiczne<\/em>, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  15.  
    M. Hendrykowski, S\u0142ownik termin\u00f3w filmowych<\/em>, Pozna\u0144 1994, s. 267. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  16.  
    J. Fethke i L. Starski, Ulica Graniczna. Scenopis<\/em>, AFINA, sygn. S-4558 \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  17.  
    J. Bossak, Fa\u0142szywa troska o film<\/em>, \u201eKu\u017anica\u201d 1946, nr 31, s. 11. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  18.  
    J. Fethke i L. Starski, Ulica Graniczna. Scenopis<\/em>, dz. cyt., s. 184. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  19.  
    Tam\u017ce, s. 234. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  20.  
    Tam\u017ce, s. 236. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  21.  
    Interesuj\u0105ca analiza tej postaci na szerokim tle politycznym w: T. \u017bukowski, Metamorfoza antysemity. \u201eUlica Graniczna Aleksandra Forda<\/em>, \u201eStudia Judaica\u201d 2019, nr 1, s. 107-142. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  22.  
    J. Fethke i L. Starski, Ulica Graniczna. Scenopis<\/em>, dz. cyt., s. 94. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  23.  
    Tam\u017ce, s. 293a. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  24.  
    Jerzy Bossak, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  25.  
    U nas i gdzie indziej<\/em>, \u201eFilm\u201d 1946, nr 1, s. 15. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  26.  
    Film uko\u0144czono, ale jego premiera odby\u0142a si\u0119 dopiero w 1957 roku. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  27.  
    L. Starski, A. Ford, J. Forge, Ulica Graniczna<\/em>, [scenopis], AFINA, sygn. S-878. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  28.  
    Na egzemplarzu widnieje nazwisko Forge, kt\u00f3rego zacz\u0105\u0142 u\u017cywa\u0107 Fethke po rzekomym zerwaniu z nim wsp\u00f3\u0142pracy przez \u201eFilm Polski\u201d wiosn\u0105 1947 roku. Ale wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce pierwsza strona \u2013 ta z nazwiskami \u2013 zosta\u0142a podmieniona. Zapewne pierwotnie wydrukowano Fethke. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  29.  
    W scenopisie s\u0105 sceny, kt\u00f3re ostatecznie nie wesz\u0142y do filmu. Ich pomini\u0119cie mia\u0142o na celu wy\u0142\u0105cznie wzgl\u0119dy artystyczne (zdynamizowanie akcji poprzez szybszy monta\u017c, podkre\u015blenie charakter\u00f3w itp.). Nie ma natomiast w filmie scen, kt\u00f3rych nie by\u0142oby w scenopisie. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  30.  
    L. Starski, A. Ford, J. Forge, Ulica Graniczna<\/em>, dz. cyt., s. 30. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  31.  
    Tam\u017ce, s. 37. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  32.  
    Pie\u015b\u0144, z 1938 roku, by\u0142a \u015bpiewana w getcie krakowskim. Zob. J. Wulf, Gebirtig i Neuman w ghetcie<\/em>, w: W 3-ci\u0105 rocznic\u0119 zag\u0142ady ghetta w Krakowie (13. III. 1943 \u2013 13. III. 1946)<\/em>, Krak\u00f3w 1946, s. 76. Na temat pie\u015bni zob. N. Gross, Kiedy powsta\u0142a pie\u0144 \u201eS\u2019brent\u201d<\/em>, w: \u017bydowski bard. Gaw\u0119da o \u017cyciu i tw\u00f3rczo\u015bci Mordechaja Gebirtiga<\/em>, Krak\u00f3w 2000, s. 180-190. \u017bydowskie motywy muzyczne opracowa\u0142 Henoch Kon, autor muzyki do Mir kumen on<\/em> Forda. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  33.  
    W scenopisie by\u0142a te\u017c, dodana na ko\u0144cu, scena przemycania granat\u00f3w do getta, do filmu ostatecznie nie wesz\u0142a. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  34.  
    Scena rozgrywa si\u0119 w 1940 roku. Natomiast piosenka powsta\u0142a w 1944 roku. Wiersz zosta\u0142 wydrukowany w konspiracyjnym pi\u015bmie \u201eDemokrata\u201d z 4 lipca 1944 roku (nr 133) i dopiero wtedy Andrzej Panufnik skomponowa\u0142 do niego muzyk\u0119. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  35.  
    Zob. J. T. Gross, Strach. Antysemityzm w Polsce tu\u017c po wojnie. Historia moralnej zapa\u015bci<\/em>, Krak\u00f3w 2008. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  36.  
    Rad\u0119 powo\u0142a\u0142 Ford, tworzyli j\u0105, opr\u00f3cz niego: mjr Jerzy Bossak \u2013 redaktor naczelny Polskiej Kroniki Filmowej, re\u017cyser Eugeniusz C\u0119kalski, o kt\u00f3rego powrocie z zagranicy prasa rozpisywa\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas do\u015b\u0107 szeroko, Kazimierz Korcelli, Ludwik Starski, porucznik Juliusz Turbowicz \u2013 przedwojenny producent, \u00f3wczesny szef produkcji Wytw\u00f3rni Filmowej Wojska Polskiego, opiniotw\u00f3rczy publicysta partyjny Adam Wa\u017cyk i Stanis\u0142aw Wohl \u2013 dyrektor techniczny \u201eFilmu Polskiego\u201d. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  37.  
    Wyci\u0105g z Protoko\u0142u nr 8, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  38.  
    Notatka tow. Trojanowskiego w sprawie Filmu Polskiego (28 V 1947). AAN, zesp\u00f3\u0142 PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  39.  
    Wyci\u0105g z Protok\u00f3\u0142u nr 8, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  40.  
    Rola Cieplikowskiego by\u0142a obsadzona przez W\u0142adys\u0142awa Waltera ju\u017c na etapie scenopisu (sygn. S-4558, s. 228), by\u0107 mo\u017ce nie tylko ta. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  41.  
    K\u0142opoty \u201eFilmu Polskiego\u201d. M\u0142odociani arty\u015bci poszukiwani<\/em>, \u201eKurier Popularny. Organ Polskiej Partii Socjalistycznej\u201d, 1946, nr 217, s. 4. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  42.  
    N. Gross, Kiedy powsta\u0142a pie\u015b\u0144 \u201eS\u2019brent\u201d<\/em>, dz. cyt, s. 193. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  43.  
    Informacja Marii Broniewskiej-Pijanowskiej odtw\u00f3rczyni roli Jadzi w Ulicy Granicznej<\/em> (rozmow\u0119 przeprowadzi\u0142em 13 grudnia 2016 w Warszawie). \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  44.  
    Umowa o polsko-czechos\u0142owackiej wsp\u00f3\u0142pracy zosta\u0142a podpisana dopiero 8 listopada 1947 roku. J. Toeplitz, Filmowa wsp\u00f3\u0142praca czechos\u0142owacko-polska<\/em>, \u201eGazeta Filmowc\u00f3w\u201d 1947, nr 14, s. 1. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  45.  
    Wyci\u0105g z Protoko\u0142u nr 2, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  46.  
    Mia\u0142 on bardzo mierne do\u015bwiadczenia kinematograficzne, w 1933 roku by\u0142 wsp\u00f3\u0142scenarzyst\u0105 nieudanego filmu Parada rezerwist\u00f3w<\/em> w re\u017cyserii Micha\u0142a Waszy\u0144skiego. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  47.  
    W czasie cytowanej dyskusji (Wyci\u0105g z Protoko\u0142u nr 2, op. cit.) sugerowano powierzenie dialog\u00f3w dzieci\u0119cych Brzechwie i Janinie Broniewskiej, pozosta\u0142ych Wa\u017cykowi. Obecny na tym\u017ce posiedzeniu Wa\u017cyk odm\u00f3wi\u0142. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  48.  
    W filmie mia\u0142 zagra\u0107 Stanis\u0142aw Grolicki, w\u00f3wczas aktor Teatru Wojska Polskiego w \u0141odzi, jednak zmar\u0142 1 II 1947 \u2013 w przeddzie\u0144 posiedzenia Rady \u2013 w atelier podczas kr\u0119cenia zdj\u0119\u0107 do filmu Jerzego Zarzyckiego Zdradzieckie serce<\/em>. Nie wiadomo do jakiej roli by\u0142 przewidziany. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  49.  
    Z. Ku\u017ami\u0144ski, Udany eksperyment<\/em>, \u201eGazeta Filmowc\u00f3w\u201d 1948, nr 3, s. 3. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  50.  
    Zmiany w Dyrekcji \u201eFilmu Polskiego\u201d<\/em>, \u201eGazeta Filmowc\u00f3w\u201d 1947, nr 2, s. 1. Zob. tak\u017ce: A. Madej, On<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1994 nr 6, s. 196-197. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  51.  
    Informacja Marii Broniewskiej-Pijanowskiej. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  52.  
    Zast\u0119pc\u0105 Kruczkowskiego by\u0142 W\u0142adys\u0142aw Bie\u0144kowski, cz\u0142onek KC PPR, a sekretarzem Komisji Stanis\u0142aw Albrecht. Tworzyli j\u0105 ponadto p\u0142k Piotr Borowy, dzia\u0142acz PPR, Wilhelm Billig, dyrektor Polskiego Radia, i Tadeusz Zab\u0142udowski, dyrektor G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  53.  
    Protok\u00f3\u0142 nr 3 z zebrania Podkomisji do spraw Filmu Polskiego dnia 20 VI 1947 roku, AAN, zesp\u00f3\u0142 PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  54.  
    P. Bergmannov\u00e1, Pov\u00e1le\u010dn\u00e9 \u010desko-polsk\u00e9 filmov\u00e9 kontakty v letech 1945\u20131949 do premi\u00e9ry prvn\u00edho \u010desko-polsk\u00e9ho filmu \u201eHrani\u010dn\u00ed uli\u010dka\u201d<\/em>, \u201eActa Universitatis Palackianae Olomucensis. Facultas Philosophica: Philosophica \u2013 Aesthetica\u201d 2000, nr 22, s. 94. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  55.  
    Z. Ku\u017ami\u0144ski, Jak kr\u0119cili\u015bmy \u201eUlic\u0119 Graniczn\u0105\u201d<\/em>, \u201eDziennik \u0141\u00f3dzki\u201d 1949, nr 166, s. 10 (niedziela, 19 czerwca 1949). \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  56.  
    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  57.  
    Jakie\u015b dokr\u0119tki filmu zrobiono jeszcze w styczniu 1948 roku. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  58.  
    Za\u0142\u0105cznik nr 1: S. Albrecht, Notka o uzdrawianiu kinematografii<\/em>, AAN, zesp\u00f3\u0142 PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  59.  
    W sk\u0142adzie: Boles\u0142aw Bierut, Jakub Berman, Hilary Minc, Marian Spychalski, Stanis\u0142aw Radkiewicz i Roman Zambrowski \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  60.  
    Za\u0142\u0105cznik nr 1: S. Albrecht, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  61.  
    Zob. Wielka gra<\/em>, ze Stanis\u0142awem Albrechtem rozmawia Alina Madej, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1994, nr 6, s. 207. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  62.  
    Re\u017cyser Tadeusz Ka\u0144ski by\u0142 w\u00f3wczas zast\u0119pc\u0105 dyrektora naczelnego PP \u201eFilm Polski\u201d. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  63.  
    Za\u0142\u0105cznik nr 1: S. Albrecht, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  64.  
    Protok\u00f3\u0142 nr 12 z posiedzenia podkomisji do Spraw Filmu Polskiego z dnia 11.12.1947 r., AAN, zesp\u00f3\u0142 PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  65.  
    Sprawozdanie, AAN, zesp. PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  66.  
    By\u0142 to tytu\u0142 roboczy Ostatniego etapu<\/em> Wandy Jakubowskiej. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  67.  
    Sprawozdanie, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  68.  
    Za\u0142\u0105cznik nr 2: S. Albrecht, Sprawozdanie. Ocena filmu \u201eUlica Graniczna\u201d (na podstawie nie zmontowanego materia\u0142u)<\/em>, AAN, zesp. PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  69.  
    Podkomisja z 29 stycznia, AAN, zesp. PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  70.  
    R. Yaffe, Film Buced Anti-Semitism<\/em>, \u201ePM\u201d z 25 kwietnia 1950 za: J. Hoberman, Bridge of Light. Yiddish Film Between Two Worlds<\/em>, Hanover, London 2010, s. 335. W dalszych latach heroizm \u017byd\u00f3w, tak w badaniach naukowych, jak i w literaturze oraz filmie zostanie zdominowany przez m\u0119cze\u0144stwo. Bohaterstwo by\u0142o wy\u0142\u0105cznym prawem komunist\u00f3w. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  71.  
    R. Yaffe, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  72.  
    enge [N. Gross] Nowo\u015bci filmowe [\u2026] \u201eUlica Graniczna\u201d<\/em>, \u201eNasze S\u0142owo\u201d 1948, nr 3, s. 13. Ca\u0142y ten fragment w oryginale wyboldowany. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  73.  
    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  74.  
    Wcze\u015bniej nikt nie wspomina\u0142 nawet o przynale\u017cno\u015bci Wojtana do Armii Krajowej. Jim Hoberman odczyta\u0142 w filmie wr\u0119cz wsp\u00f3\u0142czucie dla AK (J. Hoberman, dz. cyt.<\/em>, s. 334). \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  75.  
    Walka o film realizmu socjalistycznego<\/em>, AAN, zesp. PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  76.  
    W jego trakcie zabierali g\u0142os: Stanis\u0142aw Albrecht i jego zast\u0119pcy Jerzy Toeplitz i Tadeusz Ka\u0144ski, Boles\u0142aw W\u0142odzimierz Lewicki \u2013 dyrektor Wydzia\u0142u Artystyczno-Programowego Dzia\u0142u Produkcji PP Film Polski, re\u017cyser Antoni Bohdziewicz \u2013 reprezentuj\u0105cy Zwi\u0105zki Realizator\u00f3w Filmowych, oraz Sabina Seby\u0142owa \u2013 przedstawicielka Ministerstwa Kultury i Sztuki; protoko\u0142owa\u0142 Zbigniew Pitera. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  77.  
    Protok\u00f3\u0142 z posiedzenia Komisji Kwalifikacyjnej, dz. cyt. Wszystkie cytaty za tym dokumentem, niekt\u00f3rych wypowiedzi protokolant nie zapisa\u0142 dos\u0142ownie, tylko je zrelacjonowa\u0142. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  78.  
    Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej filmu Janusza Nasfetera D\u0142uga noc<\/em>, AFINA, sygn. A 216, poz. 132. Cyt. za: Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej w dniu 15 VI 67 r.<\/em>, \u201eIluzjon\u201d 1993, nr 1, s. 82. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  79.  
    Tam\u017ce, s. 83. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  80.  
    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  81.  
    G. Moskowitz, The Uneasy East: Aleksander Ford and the Polish Cinema<\/em>, \u201eSight and Sound\u201d 1957-58, nr 27 (3), s. 137, za: J. Hoberman, dz. cyt. s. 334. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  82.  
    G. Moskowitz, The Uneasy East: Aleksander Ford and the Polish Cinema<\/em>, \u201eSight and Sound\u201d 1957-58, nr 27 (3), s. 137, za: E. A. Goldman, Visions, Images, and Dreams. Yiddish Film Past and Present<\/em>, Ann Arbor 1983, s. 148. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  83.  
    Zna\u0142a doskonale gettowe realia, by\u0142a pierwowzorem bohaterki Wielkiego Tygodnia<\/em> Jerzego Andrzejewskiego. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  84.  
    Film pokazano z francuskim dubbingiem wykonanym w Pary\u017cu. Zob. Tadeusz Kowalski, Co poka\u017cemy zagranicy. Polskie filmy na mi\u0119dzynarodowych festiwalach<\/em>, \u201eDziennik \u0141\u00f3dzki\u201d 1948, nr 175, s. 5 (niedziela, 27 czerwca 1948); Uwaga, kamera! Film Polski kr\u0119ci. Cztery nowe filmy w atelier \u0142\u00f3dzkim<\/em>, \u201eExpress Ilustrowany\u201d 1948, nr 180, s. 3 (pi\u0105tek, 2 lipca 1948). \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  85.  
    \u201eUlica Graniczna\u201d zdoby\u0142a nagrod\u0119 na festiwalu we W\u0142oszech<\/em>, \u201eExpress Ilustrowany\u201d 1948, nr 248, s. 4 (\u015broda, 8 wrze\u015bnia 1948). \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  86.  
    M. Szcz., Powsta\u0142, nowy \u015bwietny film polski<\/em>, \u201eDziennik Polski\u201d 1948, nr 255, s. 6 (pi\u0105tek, 17 wrze\u015bnia 1948). \u015awiatowy Kongres Intelektualist\u00f3w w Obronie Pokoju odby\u0142 si\u0119 we Wroc\u0142awiu od 25 do 28 sierpnia 1948 roku. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  87.  
    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  88.  
    M. D\u0105browska, Dzienniki powojenne<\/em>, t. 1, Warszawa 1996, s. 373. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  89.  
    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  90.  
    Stosunek D\u0105browskiej do \u017byd\u00f3w by\u0142 z\u0142o\u017cony. Wprawdzie poni\u017cszy cytat dotyczy okresu przedwojennego, ale z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 mo\u017cna go u\u017cy\u0107 w powy\u017cszym kontek\u015bcie: \u201ePostawa Marii D\u0105browskiej wobec \u017byd\u00f3w cechuje si\u0119 na pierwszy rzut oka brakiem konsekwencji. Z jednej strony, z prywatnych zapisk\u00f3w autorki Nocy i dni<\/em> wynika wyra\u017anie, \u017ce nie by\u0142a wolna od antysemickich stereotyp\u00f3w, a \u017byd\u00f3w, tak\u017ce tych zasymilowanych, postrzega\u0142a jako obcych. Z drugiej \u2013 energicznie walczy\u0142a pi\u00f3rem z tymi uprzedzeniami wzgl\u0119dem ludno\u015bci wyznania moj\u017ceszowego, kt\u00f3rych sama nie podziela\u0142a\u201d. C. Skibi\u0144ski, Papierowa segregacja. Stosunek Marii D\u0105browskiej do \u017byd\u00f3w<\/em>, \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 2015, z. 3, s. 35-36. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  91.  
    M. D\u0105browska, Dzienniki\u2026<\/em>, s. 373-374. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  92.  
    Tam\u017ce, s. 373. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  93.  
    Tam\u017ce, s. 374. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  94.  
    M. D\u0105browska, dz. cyt., s. 374. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  95.  
    Tam\u017ce, s. 383. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  96.  
    \u201eSkarb\u201d wchodzi na ekrany<\/em>, \u201eExpress Ilustrowany\u201d 1949, nr 28, s. 6 (sobota, 29 stycznia 1949). \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  97.  
    Nowy film polskiej produkcji. \u201eUlica Graniczna\u201d wchodzi na ekrany<\/em>, \u201eG\u0142os Robotniczy\u201d 1949, nr 14, s. 4 (sobota, 15 stycznia 1949). Tego samego dnia tekst ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eG\u0142osie Piotrkowskim\u201d, \u201eG\u0142osie Pabianic\u201d i \u201eG\u0142osie Ch\u0142opskim\u201d. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  98.  
    Sukcesy film\u00f3w polskich w Nowym Jorku i Pary\u017cu<\/em>, \u201eG\u0142os Robotniczy\u201d 1949, nr 83, s. 2 (pi\u0105tek, 25 marca 1949). \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  99.  
     \u201eUlica Graniczna\u201d w Pary\u017cu i Tel-Avivie. Paryska premiera pod protektoratem prezydenta Francji<\/em>, \u201eDziennik \u0141\u00f3dzki\u201d 1949, nr 75, s. 2 (czwartek, 17 marca 1949); \u201eUlica Graniczna\u201d wzbudza zachwyt na wszystkich premierach \u015bwiatowych<\/em>, \u201eEcho Krakowskie\u201d 1949, nr 75, s. 1 (czwartek, 17 marca 1949). \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  100.  
    Uroczysty program obchodu w \u010cSR \u201eTygodnia Przyja\u017ani Polsko-Czechos\u0142owackiej\u201d<\/em>, \u201eG\u0142os Robotniczy\u201d 1949, nr 62, s. 2 (pi\u0105tek, 4 marca 1949). \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  101.  
    Filmy polskie zdobywaj\u0105 rynki zagraniczne<\/em>, \u201eDziennik \u0141\u00f3dzki\u201d 1949, nr 85, s. 9 (niedziela, 27 marca 1949); \u201eUlica Graniczna\u201d na ekranach<\/em>, \u201eFilm\u201d 1949, nr 11, s. 5. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  102.  
    \u201eUlica Graniczna\u201d,<\/em> \u201eDziennik \u0141\u00f3dzki\u201d 1949, nr 210, s. 2 (wtorek, 2 sierpnia 1949). \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  103.  
    M. D\u0105browska, dz. cyt., s. 385. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  104.  
    Protok\u00f3\u0142 Komisji KC do spraw Filmu z dnia 25 maja 1949 r., AAN, zesp\u00f3\u0142 PZPR, sygn. XVIII-31. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  105.  
    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  106.  
    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  107.  
    M. D\u0105browska, dz. cyt.<\/em>, s. 442. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  108.  
    Tam\u017ce, s. 385. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  109.  
    W Czechos\u0142owacji film pokazano ju\u017c 28 lutego 1949 roku. (Praga, kino Alfa). \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  110.  
    L. Bukowiecki, O filmie \u201eUlica Graniczna\u201d<\/em>, \u201eKu\u017anica\u201d 1949, nr 26, s. 7. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  111.  
    I. Merz, 5 lat polskiego filmu fabularnego. Od \u201eZakazanych piosenek\u201d do \u201eCzarciego \u017clebu\u201d<\/em>, \u201eFilm\u201d 1949, nr 23\u201324, s. 7. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  112.  
    L. Bukowiecki, Prawda nie ma granic<\/em>, \u201eKu\u017anica\u201d 1949, nr 14, s. 3. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  113.  
    A. Madej, On<\/em>, dz. cyt. s. 199. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  114.  
    Eadem, Zjazd filmowy w Wi\u015ble, czyli dla ka\u017cdego co\u015b przykrego<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1997, nr 18, s. 211. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  115.  
    Nieuchwytny szyfr zdarze\u0144<\/em>, z Hubertem Drapell\u0105 rozmawia Alina Madej, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1997, nr 18, s. 222 \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  116.  
    A. Madej, Kino. W\u0142adza. Publiczno\u015b\u0107. Kinematografia polska w latach 1944\u20131949<\/em>, Bielsko-Bia\u0142a 2002, s. 191. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  117.  
    Protok\u00f3\u0142 z posiedzenia Komisji Kwalifikacyjnej, dz. cyt., s. 72. \u2191<\/a><\/p> <\/li>
  118.  
    J. B\u0142o\u0144ski, Biedni Polacy patrz\u0105 na getto<\/em>, Krak\u00f3w 2008 (pierwodruk w \u201eTygodniku Powszechnym\u201d 1987, nr 2, s. 1, 4; J. T. Gross, S\u0105siedzi<\/em>, Sejny 2000. \u2191<\/a><\/p> <\/li><\/ol>\n\n\n\n
    \n\n\n\n
     <\/p>\n\n\n\n
    Roman W\u0142odek<\/strong> – doktor nauk humanistycznych, filmoznawca i teatrolog, pracownik Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk. Zajmuje si\u0119 histori\u0105 filmu polskiego i \u017cydowskiego oraz biografistyk\u0105. Jest autorem hase\u0142 i artyku\u0142\u00f3w biograficznych m.in. w Encyklopedii Krakowa<\/em> (2000), Encyklopedii kina<\/em> (2003) i Polskim s\u0142owniku biograficznym<\/em> (od 2004). Publikowa\u0142 w pracach zbiorowych, m.in. Galicyjskie spotkania<\/em> (2004, 2005, 2007), Autorzy filmu polskiego<\/em> (2004, 2007), Gefilte film<\/em> (2008, 2009), Galicja<\/em> (2017), ponadto w periodykach, m.in. w \u201ePami\u0119tniku Teatralnym\u201d \u201eDialogu\u201d, \u201eImages\u201d, \u201eKwartalniku Filmowym\u201d, \u201eKinie\u201d i \u201eMidraszu\u201d. By\u0142 wyk\u0142adowc\u0105 Akademii Filmu Polskiego. Autor ksi\u0105\u017cek: Na pocz\u0105tku by\u0142o \u201eLe\u2019chajim\u201d. Bardzo kr\u00f3tka historia kina \u017cydowskiego<\/em> (2013), 100 lat Marzenia. Historia kina w Tarnowie<\/em> (2013), Jadwiga Andrzejewska na scenie i ekranie<\/em> (2018, drugie wydanie: 2019); wsp\u00f3\u0142autor (wraz z Barbar\u0105 Gierszewsk\u0105) antologii recenzji Od \u201eSodomy i Gomory\u201d do \u201eP\u00e9p\u00e9 le Moko\u201d<\/em> (2013).<\/p>\n\n\n\n
    <\/p>\n\n\n\n
    Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n
    Pomys\u0142, aby z\u0142o\u017cy\u0107 ho\u0142d \u017bydom, zamordowanym w okresie Holokaustu, powsta\u0142 u Aleksandra Forda zapewne ju\u017c latem 1944 roku, gdy utrwala\u0142 zbrodnie hitlerowskie w filmie dokumentalnym Majdanek \u2013 cmentarzysko Europy<\/em>. Scenariusz Ulicy Granicznej<\/em>, napisa\u0142 wraz z Janem Fethke i Ludwikiem Starskim, w 1946 roku, a potem na etapie scenopisu zmienia\u0142 go, radykalizuj\u0105c wymow\u0119 w istotny spos\u00f3b. Film realizowa\u0142 Ford w 1947 roku w Czechos\u0142owacji, gdzie by\u0142y mniejsze mo\u017cliwo\u015bci sprawowania nad nim kontroli. Ulica Graniczna<\/em> by\u0142a gotowa do dystrybucji wiosn\u0105 1948 roku. Latem otrzyma\u0142a nagrod\u0119 na festiwalu w Wenecji, ale na ekrany kin polskich zosta\u0142a wprowadzona dopiero w czerwcu 1949 roku. W\u0142adze partyjne obawia\u0142y si\u0119 sposobu ukazania relacji polsko-\u017cydowskich w czasie okupacji niemieckiej i zwi\u0105zanych z tym reakcji cz\u0119\u015bci widz\u00f3w, kt\u00f3rzy uto\u017csamiali rz\u0105dz\u0105cych po wojnie z \u201e\u017cydokomun\u0105\u201d. St\u0105d pr\u00f3ba sprawowania nad Ulic\u0105 Graniczn\u0105<\/em> drobiazgowej kontroli, widocznej ju\u017c na etapie opracowywania scenopisu, wzmocnionej w okresie produkcji i przygotowa\u0144 do dystrybucji.<\/p>\n\n\n\n
    Summary:<\/strong><\/p>\n\n\n\n
    The idea to pay tribute to the Jews murdered during the Holocaust probably arose in Aleksander Ford\u2019s mind already in the summer of 1944, while he was recording Nazi crimes in his bleak documentary Majdanek: Cemetery of Europe. In 1946, he wrote the screenplay of Border Street together with Jan Fethke and Ludwik Starski, and then, when preparing the shooting script, he made several changes to it, significantly radicalizing its main message. Ford made the film in 1947 in Czechoslovakia, where it was more difficult to control him. Border Street was ready for distribution in the spring of 1948. In the summer of the same year, it received a major award at the Venice film festival, yet it did not find its way to Polish cinemas before June 1949. The leaders of the governing party were mostly afraid of the manner in which Polish-Jewish relations during the German occupation were presented in the film and of the possible reactions of those viewers who identified the post-war governing elite with \u201cJudeo-Communism\u201d. Hence, the attempt to exercise strict control over Border Street, visible already at the stage of drawing up the script and then strengthened during production and preparation for distribution.<\/p>\n\n\n\n
    Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n
    Albrecht S., Tezy ideologiczne filmu fabularnego<\/em> [1948], Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zesp\u00f3\u0142 PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8.<\/p>\n\n\n\n
    (b), \u201eUlica Graniczna\u201d zdoby\u0142a nagrod\u0119 na festiwalu we W\u0142oszech<\/em>, \u201eExpress Ilustrowany\u201d 1948, nr 248, s. 4.<\/p>\n\n\n\n
    Bergmannov\u00e1 O., Pov\u00e1le\u010dn\u00e9 \u010desko-polsk\u00e9 filmov\u00e9 kontakty v letech 1945\u20131949 do premi\u00e9ry prvn\u00edho \u010desko-polsk\u00e9ho filmu \u201eHrani\u010dn\u00ed uli\u010dka\u201d<\/em>, \u201eActa Universitatis Palackianae Olomucensis. Facultas Philosophica: Philosophica \u2013 Aesthetica\u201d 2000, nr 22.<\/p>\n\n\n\n
    B\u0142o\u0144ski J., Biedni Polacy patrz\u0105 na getto<\/em>, Krak\u00f3w 2008 (pierwodruk w \u201eTygodniku Powszechnym\u201d 1987, nr 2, s. 1, 4.<\/p>\n\n\n\n
    Bossak J., Fa\u0142szywa troska o film<\/em>, \u201eKu\u017anica\u201d 1946, nr 31, s. 11.<\/p>\n\n\n\n
    Bukowiecki L., O filmie \u201eUlica Graniczna\u201d<\/em>, \u201eKu\u017anica\u201d 1949, nr 26, s. 7.<\/p>\n\n\n\n
    Bukowiecki L., Prawda nie ma granic<\/em>, \u201eKu\u017anica\u201d 1949, nr 14, s. 3.<\/p>\n\n\n\n
    Co poka\u017cemy zagranicy. Polskie filmy na mi\u0119dzynarodowych festiwalach<\/em>, \u201eDziennik \u0141\u00f3dzki\u201d 1948, nr 175, s. 5.<\/p>\n\n\n\n
    D\u0105browska M., Dzienniki powojenne<\/em>, t. 1, Warszawa 1996.<\/p>\n\n\n\n
    \u201eDemokrata\u201d z 4 lipca 1944 roku (nr 133).<\/p>\n\n\n\n
    \u201eDziennik \u0141\u00f3dzki\u201d 1949, nr 210, s. 2.<\/p>\n\n\n\n
    enge [N. Gross] Nowo\u015bci filmowe [\u2026] \u201eUlica Graniczna\u201d<\/em>, \u201eNasze S\u0142owo\u201d 1948, nr 3, s. 13.<\/p>\n\n\n\n
    (f), Wsp\u00f3\u0142pracownik Goebbelsa re\u017cyserem \u201eFilmu Polskiego\u201d<\/em>, \u201eKurier Popularny\u201d 1947, nr 154, s. 3.<\/p>\n\n\n\n
    Fethke J., L. Starski, Ulica Graniczna. Scenopis<\/em>, Filmoteka Narodowa Instytut Audiowizualny w Warszawie, sygn. S-4558<\/p>\n\n\n\n
    \u201eFilm\u201d 1946, nr 1, s. 15.<\/p>\n\n\n\n
    Filmy polskie zdobywaj\u0105 rynki zagraniczne<\/em>, \u201eDziennik \u0141\u00f3dzki\u201d 1949, nr 85, s. 9.<\/p>\n\n\n\n
    Ford A., J. Fethke, L. Starski, \u201eUlica Graniczna\u201d. Scenariusz. Streszczenie<\/em>, Filmoteka Narodowa Instytut Audiowizualny w Warszawie, sygn. S-2397.<\/p>\n\n\n\n
    Gross J. T., S\u0105siedzi<\/em>, Sejny 2000.<\/p>\n\n\n\n
    Gross J. T., Strach. Antysemityzm w Polsce tu\u017c po wojnie. Historia moralnej zapa\u015bci<\/em>, Krak\u00f3w 2008.<\/p>\n\n\n\n
    Gross N., Kiedy powsta\u0142a pie\u0144 \u201eS\u2019brent\u201d<\/em>, w: idem, \u017bydowski bard. Gaw\u0119da o \u017cyciu i tw\u00f3rczo\u015bci Mordechaja Gebirtiga<\/em>, Krak\u00f3w 2000.<\/p>\n\n\n\n
    Hendrykowski M., S\u0142ownik termin\u00f3w filmowych<\/em>, Pozna\u0144 1994.<\/p>\n\n\n\n
    Hoberman J., Bridge of Light. Yiddish Film Between Two Worlds<\/em>, Hanover, London 2010.<\/p>\n\n\n\n
    Janicki S., Aleksander Ford<\/em>, Warszawa 1967.<\/p>\n\n\n\n
    Janicki S., W starym polskim kinie<\/em>, Warszawa 1985.<\/p>\n\n\n\n
    K\u0142opoty \u201eFilmu Polskiego\u201d. M\u0142odociani arty\u015bci poszukiwani<\/em>, \u201eKurier Popularny\u201d 1946, nr 217, s. 4.<\/p>\n\n\n\n
    Ku\u017ami\u0144ski Z., Jak kr\u0119cili\u015bmy \u201eUlic\u0119 Graniczn\u0105\u201d<\/em>, \u201eDziennik \u0141\u00f3dzki\u201d 1949, nr 166, s. 10.<\/p>\n\n\n\n
    Ku\u017ami\u0144ski Z., Udany eksperyment<\/em>, \u201eGazeta Filmowc\u00f3w\u201d 1948, nr 3, s. 3.<\/p>\n\n\n\n
    1. Szcz., Powsta\u0142, nowy \u015bwietny film polski<\/em>, \u201eDziennik Polski\u201d 1948, nr 255, s. 6.<\/li><\/ol>\n\n\n\n
      Madej A., Kino. W\u0142adza. Publiczno\u015b\u0107. Kinematografia polska w latach 1944\u20131949<\/em>, Bielsko-Bia\u0142a 2002.<\/p>\n\n\n\n
      Madej A., On<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1994 nr 6, s. 196-197.<\/p>\n\n\n\n
      Madej A., Zjazd filmowy w Wi\u015ble, czyli dla ka\u017cdego co\u015b przykrego<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1997, nr 18, s. 211.<\/p>\n\n\n\n
      Merz I., 5 lat polskiego filmu fabularnego. Od \u201eZakazanych piosenek\u201d do \u201eCzarciego \u017clebu\u201d<\/em>, \u201eFilm\u201d 1949, nr 23\u201324, s. 7.<\/p>\n\n\n\n
      Moskowitz g., The Uneasy East: Aleksander Ford and the Polish Cinema<\/em>, \u201eSight and Sound\u201d 1957-58, nr 27 (3), s. 137, za: J. Hoberman, op. cit. s. 334.<\/p>\n\n\n\n
      Moskowitz g., The Uneasy East: Aleksander Ford and the Polish Cinema<\/em>, \u201eSight and Sound\u201d 1957-58, nr 27 (3), s. 137, za: E. A. Goldman, Visions, Images, and Dreams. <\/em>Yiddish Film Past and Present<\/em>, Ann Arbor 1983, s.148.<\/p>\n\n\n\n
      Nieuchwytny szyfr zdarze\u0144<\/em>, z Hubertem Drapell\u0105 rozmawia Alina Madej, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1997, nr 18, s. 222<\/p>\n\n\n\n
      Notatka tow. Trojanowskiego w sprawie Filmu Polskiego (28 V 1947), Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zesp\u00f3\u0142 PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8.<\/p>\n\n\n\n
      Nowy film polskiej produkcji. \u201eUlica Graniczna\u201d wchodzi na ekrany<\/em>, \u201eG\u0142os Robotniczy\u201d 1949, nr 14, s. 4.<\/p>\n\n\n\n
      Patek A., Starski Ludwik<\/em>, \u201ePolski S\u0142ownik Biograficzny\u201d 2004, t. XLII, s. 369-372.<\/p>\n\n\n\n
      Podkomisja z 29 stycznia, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zesp. PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8.<\/p>\n\n\n\n
      Protok\u00f3\u0142 Komisji KC do spraw Filmu z dnia 25 maja 1949 r., Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zesp\u00f3\u0142 PZPR, sygn. XVIII-31.<\/p>\n\n\n\n
      Protok\u00f3\u0142 nr 3 z zebrania Podkomisji do spraw Filmu Polskiego dnia 20 VI 1947 roku, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zesp\u00f3\u0142 PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8.<\/p>\n\n\n\n
      Protok\u00f3\u0142 nr 12 z posiedzenia podkomisji do Spraw Filmu Polskiego z dnia 11.12.1947 r., Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zesp\u00f3\u0142 PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8.<\/p>\n\n\n\n
      Protok\u00f3\u0142 z posiedzenia Komisji Kwalifikacyjnej w dniach 1 i 2 czerwca 1948 roku, w: P. Litka. Polacy i \u017bydzi w \u201eUlicy Granicznej\u201d. Aneks<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2000, nr 29-30.<\/p>\n\n\n\n
      Protok\u00f3\u0142 z posiedzenia Komisji Kwalifikacyjnej w dniach 1 i 2 czerwca 1948 roku [Ulica Graniczna<\/em>], Filmoteka Narodowa Instytut Audiowizualny w Warszawie, sygn. A-329, poz. 1.<\/p>\n\n\n\n
      \u201eSkarb\u201d wchodzi na ekrany<\/em>, \u201eExpress Ilustrowany\u201d 1949, nr 28, s. 6.<\/p>\n\n\n\n
      Skibi\u0144ski C., Papierowa segregacja. Stosunek Marii D\u0105browskiej do \u017byd\u00f3w<\/em>, \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 2015, z. 3.<\/p>\n\n\n\n
      Sprawozdanie, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zesp. PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8.<\/p>\n\n\n\n
      Starski L., A. Ford, J. Forge, Ulica Graniczna<\/em>, [scenopis], Filmoteka Narodowa Instytut Audiowizualny w Warszawie, sygn. S-878.<\/p>\n\n\n\n
      Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej filmu Janusza Nasfetera D\u0142uga noc<\/em>, Filmoteka Narodowa Instytut Audiowizualny w Warszawie, sygn. A 216, poz. 132, w: \u201eIluzjon\u201d 1993, nr 1, s. 82.<\/p>\n\n\n\n
      Sukcesy film\u00f3w polskich w Nowym Jorku i Pary\u017cu<\/em>, \u201eG\u0142os Robotniczy\u201d 1949, nr 83, s. 2.<\/p>\n\n\n\n
      Toeplitz J., Filmowa wsp\u00f3\u0142praca czechos\u0142owacko-polska<\/em>, \u201eGazeta Filmowc\u00f3w\u201d 1947, nr 14, s. 1.<\/p>\n\n\n\n
      Ulica Graniczna<\/em>. Pierwsza wersja scenariusza A. Forda, pisana w Karpaczu w r. 1946\/47. Maszynopis wy\u0142\u0105czony z zespo\u0142u archiwalnego in\u017c. Henryka Miszewskiego, przekazanego do zbior\u00f3w CAF dn. 14 stycznia 1963, nr akc. 1654\/63, Filmoteka Narodowa Instytut Audiowizualny w Warszawie, sygn. S-2397.<\/p>\n\n\n\n
      \u201eUlica Graniczna\u201d na ekranach<\/em>, \u201eFilm\u201d 1949, nr 11, s. 5.<\/p>\n\n\n\n
      \u201eUlica Graniczna\u201d w Pary\u017cu i Tel-Aviv. Paryska premiera pod protektoratem prezydenta Francji<\/em>, \u201eDziennik \u0141\u00f3dzki\u201d 1949, nr 75, s. 2.<\/p>\n\n\n\n
      \u201eUlica Graniczna\u201d wzbudza zachwyt na wszystkich premierach \u015bwiatowych<\/em>, \u201eEcho Krakowskie\u201d 1949, nr 75, s. 1.<\/p>\n\n\n\n
      Uroczysty program obchodu w \u010cSR \u201eTygodnia Przyja\u017ani Polsko-Czechos\u0142owackiej\u201d<\/em>, \u201eG\u0142os Robotniczy\u201d 1949, nr 62, s. 2.<\/p>\n\n\n\n
      Uwaga, kamera! Film Polski kr\u0119ci. Cztery nowe filmy w atelier \u0142\u00f3dzkim<\/em>, \u201eExpress Ilustrowany\u201d 1948, nr 180, s. 3.<\/p>\n\n\n\n
      Walka o film realizmu socjalistycznego<\/em>, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zesp. PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8.<\/p>\n\n\n\n
      Wielka gra<\/em>, ze Stanis\u0142awem Albrechtem rozmawia Alina Madej, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1994, nr 6.<\/p>\n\n\n\n
      W\u0142odek R., \u201eNasze dzieci\u201d Natana Grossa<\/em>, \u201eMidrasz\u201d 2012, nr 4.<\/p>\n\n\n\n
      Wo\u0142owski J., Jeszcze jeden, cho\u0107 nie ostatni\u2026<\/em>, \u201e\u017bycie Warszawy\u201d 1947, nr 98, s. 4.<\/p>\n\n\n\n
      Wulf J., Gebirtig i Neuman w ghetcie<\/em>, w: W 3-ci\u0105 rocznic\u0119 zag\u0142ady ghetta w Krakowie (13. III. 1943 \u2013 13. III. 1946)<\/em>, Krak\u00f3w 1946.<\/p>\n\n\n\n
      Wyci\u0105g z Protok\u00f3\u0142u nr 2 z posiedzenia Rady Artystycznej w dniu 2 II 1947 r., Filmoteka Narodowa Instytut Audiowizualny w Warszawie, sygn. A 329-70.<\/p>\n\n\n\n
      Wyci\u0105g z Protok\u00f3\u0142u nr 8 z posiedzenia Rady Artystycznej w dniu 2 kwietnia 1947 r., Filmoteka Narodowa Instytut Audiowizualny w Warszawie, sygn. A 329-70.<\/p>\n\n\n\n
      Yaffe R., Film Buced Anti-Semitism<\/em>, \u201ePM\u201d z 25 kwietnia 1950 za: J. Hoberman, Bridge of Light. Yiddish Film Between Two Worlds<\/em>, Hanover, London 2010, s. 335.<\/p>\n\n\n\n
      Zaji\u010dek E., Poza ekranem. <\/em>Kinematografia polska 1918\u20131991<\/em>, Warszawa 1992, s. 63.<\/p>\n\n\n\n
      Za\u0142\u0105cznik nr 1: S. Albrecht, Notka o uzdrawianiu kinematografii<\/em>, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zesp\u00f3\u0142 PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8.<\/p>\n\n\n\n
      Za\u0142\u0105cznik nr 2: S. Albrecht, Sprawozdanie. Ocena filmu \u201eUlica Graniczna\u201d (na podstawie nie zmontowanego materia\u0142u)<\/em>, Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zesp. PPR, sygn. 295\/XVII-7, 8.<\/p>\n\n\n\n
      Zmiany w Dyrekcji \u201eFilmu Polskiego\u201d<\/em>, \u201eGazeta Filmowc\u00f3w\u201d 1947, nr 2, s. 1.<\/p>\n\n\n\n
      \u017bukowski T., Metamorfoza antysemity. \u201eUlica Graniczna Aleksandra Forda<\/em>, \u201eStudia Judaica\u201d 2019, nr 1.<\/p>\n\n\n\n
      \n\n\n\n
      Film ULICA GRANICZNA zobaczysz na serwisie naszego partnera:<\/p>\n\n\n\n
      \"\"<\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
      Pomys\u0142, aby z\u0142o\u017cy\u0107 ho\u0142d \u017bydom, zamordowanym w okresie Holokaustu, powsta\u0142 u Aleksandra Forda zapewne ju\u017c latem 1944 roku, gdy utrwala\u0142 zbrodnie hitlerowskie w filmie dokumentalnym Majdanek \u2013 cmentarzysko Europy. Scenariusz Ulicy Granicznej, napisa\u0142 wraz z Janem Fethke i Ludwikiem Starskim, w 1946 roku, a potem na etapie scenopisu zmienia\u0142 go, radykalizuj\u0105c wymow\u0119 w istotny spos\u00f3b. Film realizowa\u0142 Ford w 1947 roku w Czechos\u0142owacji, gdzie by\u0142y mniejsze mo\u017cliwo\u015bci sprawowania nad nim kontroli. Ulica Graniczna by\u0142a gotowa do dystrybucji wiosn\u0105 1948 roku. Latem otrzyma\u0142a nagrod\u0119 na festiwalu w Wenecji, ale na ekrany kin polskich zosta\u0142a wprowadzona dopiero w czerwcu 1949 roku. W\u0142adze partyjne obawia\u0142y si\u0119 sposobu ukazania relacji polsko-\u017cydowskich w czasie okupacji niemieckiej i zwi\u0105zanych z tym reakcji cz\u0119\u015bci widz\u00f3w, kt\u00f3rzy uto\u017csamiali rz\u0105dz\u0105cych po wojnie z \u201e\u017cydokomun\u0105\u201d. St\u0105d pr\u00f3ba sprawowania nad Ulic\u0105 Graniczn\u0105 drobiazgowej kontroli, widocznej ju\u017c na etapie opracowywania scenopisu, wzmocnionej w okresie produkcji i przygotowa\u0144 do dystrybucji. <\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":4035,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1336],"tags":[301,616,1113,1326],"ppma_author":[1337],"class_list":["post-4034","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-2-2022","tag-aleksander-ford","tag-antysemityzm","tag-cenzura-kina-w-prl","tag-ulica-graniczna"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t