{"id":377,"date":"2021-02-28T00:00:00","date_gmt":"2021-02-27T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2021\/02\/28\/smiech-jako-sygnal-ostrzegawczy-z-piotrem-czerkawskim-rozmawia-aleksander-kmak\/"},"modified":"2021-06-25T12:06:23","modified_gmt":"2021-06-25T11:06:23","slug":"smiech-jako-sygnal-ostrzegawczy-z-piotrem-czerkawskim-rozmawia-aleksander-kmak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/smiech-jako-sygnal-ostrzegawczy-z-piotrem-czerkawskim-rozmawia-aleksander-kmak\/","title":{"rendered":"\u015amiech jako sygna\u0142 ostrzegawczy. Z Piotrem Czerkawskim rozmawia Aleksander Kmak"},"content":{"rendered":"
\n

\"Piotr<\/b><\/p>\n

Piotr Czerkawski, \u017ar\u00f3d\u0142o: archiwum prywatne<\/span><\/p>\n

Znamy wszyscy opinie, \u017ce polskie kino wsp\u00f3\u0142czesne nie jest w og\u00f3le kompatybilne z gatunkiem komedii i mimo historycznych osi\u0105gni\u0119\u0107 komediowych dzi\u015b gatunek ten umar\u0142 lub sm\u0119tnie dogorywa. Co my\u015blisz o kondycji dzisiejszej polskiej komedii zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie mitu o z\u0142otej epoce komedii w czasach PRL<\/b>?<\/b><\/p>\n

Odpowiem troch\u0119 prowokacyjnie: kondycja polskiej komedii nie sp\u0119dza mi snu z powiek, bo wychodz\u0119 z za\u0142o\u017cenia, \u017ce \u2013 nareszcie! \u2013 do lamusa odchodzi szkodliwy i upraszczaj\u0105cy podzia\u0142 na \u201ekino artystyczne\u201d i \u201ekino gatunkowe\u201d. To, co najciekawsze w sztuce filmowej, dzieje si\u0119 na styku tych dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w. Nie potrafi\u0119 poda\u0107 przyk\u0142adu czystej gatunkowo komedii z ostatnich lat, kt\u00f3ra odnios\u0142aby wielki \u015bwiatowy sukces i zachwyci\u0142a mnie osobi\u015bcie. Z drugiej strony najmodniejsi i najcz\u0119\u015bciej nagradzani tw\u00f3rcy wsp\u00f3\u0142czesnego kina, tacy jak Paolo Sorrentino, Yorgos Lanthimos czy Paul Thomas Anderson, kr\u0119c\u0105 filmy pe\u0142ne ironii i absurdu, w wielu momentach prowokuj\u0105ce do \u015bmiechu. Poczucie humoru zdecydowanie wdar\u0142o si\u0119 wi\u0119c na salony, na filmy zupe\u0142nie go wyzbyte patrzy si\u0119 dzi\u015b wr\u0119cz podejrzliwie. A \u017ce po\u015brednio cierpi na tym komedia jako gatunek? Trudno. Post\u0119p wymaga ofiar.<\/p>\n

Ca\u0142y ten og\u00f3lny mechanizm doskonale sprawdza si\u0119 tak\u017ce w odniesieniu do polskiego kina. Jedyn\u0105 komedi\u0105 ostatnich lat, kt\u00f3ra spodoba\u0142a si\u0119 zar\u00f3wno widowni, jak i krytyce (a tak\u017ce mnie samemu), by\u0142\u00a0Atak paniki<\/i>\u00a0(2017) Paw\u0142a Ma\u015blony, film o wyrafinowanej strukturze, kojarz\u0105cy si\u0119 z kinem Roberta Altmana czy wspomnianego Andersona. O innych pr\u00f3bach szkoda gada\u0107. Jednocze\u015bnie cho\u0107 film\u00f3w naszego najbardziej eksportowego re\u017cysera Paw\u0142a Pawlikowskiego nie spos\u00f3b nazwa\u0107 komediami, jest oczywiste, \u017ce poczucie humoru stanowi istotny element jego tw\u00f3rczo\u015bci. Sporo okazji do \u015bmiechu dostarczaj\u0105 tak\u017ce\u00a0Ostatnia rodzina\u00a0<\/i>(2016) Jana P. Matuszy\u0144skiego, filmy Ma\u0142gorzaty Szumowskiej czy Wojciecha Smarzowskiego.<\/p>\n

Jak to wszystko ma si\u0119 do tradycji polskiego kina? Oczywi\u015bcie pokutuje wci\u0105\u017c mit z\u0142otych lat peerelowskiej komedii, ale wcale nie mam pewno\u015bci, czy tak naprawd\u0119 jest do czego t\u0119skni\u0107. Na przyk\u0142ad komedie Barei wydaj\u0105 mi si\u0119 na tyle hermetyczne, pozbawione uniwersalno\u015bci, przynale\u017cne do \u015bwiata, kt\u00f3ry bezpowrotnie przemin\u0105\u0142, \u017ce zachwyty wobec nich wydaj\u0105 si\u0119 dzi\u015b bezrefleksyjne, powtarzane raczej si\u0142\u0105 rozp\u0119du ni\u017c szczerze. Je\u015bli we wsp\u00f3\u0142czesnym polskim kinie brakuje mi czego\u015b z dawnych lat, to raczej nonszalanckiego, absurdalnego, podsk\u00f3rnie egzystencjalnego humoru rodem z\u00a0Rejsu<\/i>\u00a0(1970) Marka Piwowskiego. Jedynym spo\u015br\u00f3d niedawnych film\u00f3w, kt\u00f3ry w pewnym sensie pod\u0105\u017cy\u0142 t\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105, wydaje mi si\u0119 cudowne\u00a0Polskie g\u00f3wno<\/i>\u00a0(2014) Grzegorza Jankowskiego.<\/p>\n

<\/p>\n

Atak paniki<\/em>, 2017 r., re\u017c. Pawe\u0142 Ma\u015blona, fot. Hubert Komerski, \u017ar\u00f3d\u0142o: archwium FINA<\/span><\/p>\n

Jak ocenia\u0142by\u015b \u2013 krytycznie lub z sympati\u0105 \u2013 polsk\u0105 komedi\u0119? Czy ona w og\u00f3le ma sw\u00f3j oryginalny rys, czy jest elementem globalnych trend\u00f3<\/b>w? Sp<\/b>\u00f3jrzmy na przyk\u0142ad na komedie romantyczne: wydaje si\u0119, \u017ce o ich sukcesie decyduje nie innowacyjno\u015b\u0107, ale w\u0142a\u015bnie wierno\u015b\u0107 wobec zastanych wzorc\u00f3w, szczeg\u00f3lnie hollywoodzkich. Taki konserwatyzm jest oczywi\u015bcie jako\u015b wpisany w kino gatunkowe \u2013 ale czy mo\u017ce komedia ma tutaj jakie\u015b swoje szczeg\u00f3lne miejsce?<\/b><\/p>\n

Takie podej\u015bcie wymaga, oczywi\u015bcie, pewnej dozy generalizacji, ale wydaje mi si\u0119, \u017ce polskie kino jest najbardziej oryginalne i innowacyjne tam, gdzie stawia na humor czarny, pokazuje bohater\u00f3w w spos\u00f3b pozbawiony taryfy ulgowej, krytyczny, raczej pi\u0119tnuj\u0105cy ni\u017c rozgrzeszaj\u0105cy ich wady. Z tej tradycji wywodzi si\u0119 wspomniany Atak paniki<\/i>, ale te\u017c filmy troch\u0119 starsze, b\u0119d\u0105ce ju\u017c w\u0142a\u015bciwie wsp\u00f3\u0142czesnymi klasykami, jak cho\u0107by Dzie\u0144 \u015bwira <\/i>(re\u017c. Marek Koterski, 2005), kt\u00f3ry nie bez powodu w 2014 roku wygra\u0142 plebiscyt radiowej Tr\u00f3jki na najwa\u017cniejszy polski film dwudziestopi\u0119ciolecia.<\/p>\n

A czy mo\u017ce s\u0105 miejsca w polskim kinie i humorze, kt\u00f3re przez komedi\u0119 nie s\u0105 w og\u00f3le zagospodarowane?<\/b><\/p>\n

Bardzo chcia\u0142bym, \u017ceby humor w polskim kinie zyska\u0142 potencja\u0142 wywrotowy i\u00a0 prowokacyjny, sta\u0142 si\u0119 no\u015bnikiem intelektualnej i obyczajowej odwagi. To w\u0142a\u015bnie humor wydaje si\u0119 stworzony do tego, \u017ceby da\u0107 odp\u00f3r dominuj\u0105cemu w Polsce, sankcjonowanemu przez w\u0142adz\u0119 spojrzeniu na \u015bwiat, w kt\u00f3rym dominuje kuriozalny w swej koturnowo\u015bci, bogoojczy\u017aniany patos, obwarowany na dodatek licznymi tabu w dziedzinie obyczajowo\u015bci, religii i tradycji. Brzmi jak mission impossible<\/i>, ale w przesz\u0142o\u015bci udawa\u0142o si\u0119 ju\u017c j\u0105 wype\u0142ni\u0107 cho\u0107by pami\u0119tnej Eroice<\/i> Munka (1957).<\/p>\n

Czy komedia jako gatunek wzorcowo przyjemny, daj\u0105cy widzowi zadowolenie i poczucie osadzenia mo\u017ce jako\u015b odmieni\u0107 form\u0119 filmow\u0105? Eksperyment kojarzy si\u0119 raczej z przekroczeniem strefy komfortu \u2013 czy komedia mo\u017ce sobie na niego pozwoli\u0107 i pozosta\u0107 komedi\u0105? Widzia\u0142by\u015b jakie\u015b przyk\u0142ady polskich komedii, kt\u00f3re pr\u00f3bowa\u0142y eksperymentowa\u0107 z samym j\u0119zykiem kina? By\u0142y udane<\/b>?<\/b><\/p>\n

Wszystko zale\u017cy oczywi\u015bcie od tego, jak\u0105 przyjmiemy definicj\u0119 komedii, ale nie zgodz\u0119 si\u0119 z tym, \u017ce komedia zawsze musi by\u0107 przyjemna. Etgar Keret, wybitny izraelski pisarz, a okazjonalnie tak\u017ce re\u017cyser, powiedzia\u0142 mi kiedy\u015b w wywiadzie, \u017ce humor zwykle wyrasta z buntu i musi by\u0107 skierowany przeciwko czemu\u015b. Doda\u0142bym do tego przyk\u0142ady komedii, w kt\u00f3rych humor maskuje egzystencjalne rozczarowanie czy wr\u0119cz rozpacz. Czy wspomniany Dzie\u0144 \u015bwira<\/i>, cho\u0107 niew\u0105tpliwie zabawny, jest filmem przyjemnym i pozostawiaj\u0105cym widza w strefie komfortu? Niekoniecznie.<\/p>\n

M\u00f3wi\u0119 to wszystko, \u017ceby podkre\u015bli\u0107, \u017ce komedia rozumiana szeroko, a tylko taka wydaje mi si\u0119 przysz\u0142o\u015bciowa i warta namys\u0142u, absolutnie mo\u017ce pozwoli\u0107 sobie na eksperymentowanie nie tylko z tre\u015bci\u0105, ale i form\u0105. Zdarza si\u0119, \u017ce jako komedie klasyfikowane bywaj\u0105 jedyne w swoim rodzaju filmy Roya Anderssona, w kt\u00f3rych wysmakowana forma \u2013 oparta na zimnych kolorach, statycznych kadrach, d\u0142ugich uj\u0119ciach, minimalistycznej scenografii i udziale naturszczyk\u00f3w, kt\u00f3rzy sztucznym, beznami\u0119tnym tonem wypowiadaj\u0105 do kamery rozmaite komuna\u0142y \u2013 odgrywa kluczow\u0105 rol\u0119. W naszym kraju wra\u017cliwo\u015b\u0107 podobn\u0105 do Anderssona zademonstrowa\u0142 w Opowie\u015bciach z ch\u0142odni <\/i>(2011) oraz Kebabie i Horoskopie<\/i> (2014) Grzegorz Jaroszuk i w\u0142a\u015bnie filmy tego re\u017cysera przychodz\u0105 mi do g\u0142owy, gdy mowa o udanych polskich eksperymentach w dziedzinie komedii.<\/p>\n

W takim razie czy w dobie hybryd gatunkowych w pisaniu i my\u015bleniu o kinie jakiekolwiek znaczenie ma jeszcze dystynkcja na gatunki wysokie i niskie? Czy d\u0142ugo wzgardzana jako populistyczna komedia mo\u017ce dzisiaj wnie\u015b\u0107 co\u015b do dyskusji o klasizmie i wy\u015bmiewanych gustach? A mo\u017ce ma wr\u0119cz emancypacyjny potencja\u0142<\/b>?<\/b><\/p>\n

Nie ma czego\u015b takiego jak gatunki wysokie i niskie. Im szybciej sko\u0144czymy z takimi ograniczaj\u0105cymi uproszczeniami, tym lepiej. Komedia mo\u017ce by\u0107 tylko \u015bmieszna lub nie\u015bmieszna. Inne klasyfikacje nie maj\u0105 \u017cadnego sensu. Nie kupuj\u0119 te\u017c przekonania o populistycznym charakterze komedii \u2013 stawiam filmy wspomnianego Roya Anderssona sto razy wy\u017cej ni\u017c na przyk\u0142ad niekt\u00f3re manieryczne, skrojone pod festiwalowe laury przyk\u0142ady pozornie wyrafinowanego slow cinema<\/i>.<\/p>\n

A emancypacyjny potencja\u0142 komedii? Istnieje \u2013 oczywi\u015bcie pod warunkiem, \u017ce m\u00f3wimy tu nie o komediach, kt\u00f3re, jak cho\u0107by obejrzany przeze mnie niedawno po latach Forrest Gump <\/i>(re\u017c. Robert Zemeckis, 1994), utwierdzaj\u0105 nas w przekonaniu, \u017ce \u015bwiat jest przyjaznym miejscem, funkcjonuje bez zarzutu i nie wymaga \u017cadnych zmian. Emancypacja poprzez komedi\u0119 staje si\u0119 mo\u017cliwa wtedy, gdy \u015bmiech dzia\u0142a jak sygna\u0142 ostrzegawczy wskazuj\u0105cy, \u017ce z naszym \u017cyciem albo z ca\u0142ym \u015bwiatem jest co\u015b nie tak.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b> polska komedia filmowa, polskie kino najnowsze, kino PRL, kino gatunk\u00f3w, krytyka filmowa, komizm<\/p>\n

Piotr Czerkawski<\/b> \u2013 krytyk filmowy, jeden z kurator\u00f3w programowych Kina Nowe Horyzonty we Wroc\u0142awiu. Laureat Nagrody PISF w kategorii krytyka filmowa. Autor ksi\u0105\u017cki Dr\u017c\u0105ce kadry. Rozmowy o \u017cyciu filmowym w PRL-u<\/i> (Wydawnictwo Czarne, 2019). Cz\u0142onek Europejskiej Akademii Filmowej. Opiekun dw\u00f3ch niesfornych kot\u00f3w o imionach Gangus i Inba.<\/p>\n

Aleksander Kmak<\/b> \u2013 filmoznawca i historyk sztuki, doktorant w Zak\u0142adzie Filmu i Kultury Wizualnej IKP UW. Zajmuje si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnym kinem eksperymentalnym i teori\u0105 filmu. Publikowa\u0142 w \u201eKwartalniku Filmowym\u201d, \u201eWidoku\u201d, \u201ePleografie\u201d, \u201eEkranach\u201d, stale wsp\u00f3\u0142pracuje te\u017c jako krytyk sztuki z magazynem \u201eSzum\u201d.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Piotr Czerkawski, \u017ar\u00f3d\u0142o: archiwum prywatne Znamy wszyscy opinie, \u017ce polskie kino wsp\u00f3\u0142czesne nie jest w og\u00f3le kompatybilne z gatunkiem komedii i mimo historycznych osi\u0105gni\u0119\u0107 komediowych dzi\u015b gatunek ten umar\u0142 lub sm\u0119tnie dogorywa. Co my\u015blisz o kondycji dzisiejszej polskiej komedii zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie mitu o z\u0142otej epoce komedii w czasach PRL? Odpowiem troch\u0119 prowokacyjnie: kondycja polskiej… Czytaj wi\u0119cej »\u015amiech jako sygna\u0142 ostrzegawczy. Z Piotrem Czerkawskim rozmawia Aleksander Kmak<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":754,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[935],"tags":[335,296,266,484,947,172],"ppma_author":[441],"class_list":["post-377","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2020","tag-kino-gatunkowe","tag-kino-najnowsze","tag-kino-prl","tag-komedia","tag-komizm","tag-krytyka-filmowa"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t