{"id":374,"date":"2021-02-28T00:00:00","date_gmt":"2021-02-27T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2021\/02\/28\/czy-twarz-to-potwarz-o-krytyce-filmu-malgorzaty-szumowskiej\/"},"modified":"2021-06-25T12:04:51","modified_gmt":"2021-06-25T11:04:51","slug":"czy-twarz-to-potwarz-o-krytyce-filmu-malgorzaty-szumowskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/czy-twarz-to-potwarz-o-krytyce-filmu-malgorzaty-szumowskiej\/","title":{"rendered":"Czy „Twarz” to potwarz? O krytyce filmu Ma\u0142gorzaty Szumowskiej"},"content":{"rendered":"

S\u0142ynny aforyzm, kt\u00f3rego autorstwo wci\u0105\u017c pozostaje przedmiotem dyskusji<\/a>[1]<\/a>, g\u0142osi: Je\u017celi chcesz powiedzie\u0107 ludziom prawd\u0119, b\u0105d\u017a przy tym zabawny, bo inaczej ci\u0119 zabij\u0105<\/i>. Rzeczywi\u015bcie, iskra humoru pozwalaj\u0105ca roz\u0142adowa\u0107 nagromadzone napi\u0119cie sprawia, \u017ce trudne prawdy staj\u0105 si\u0119 bardziej przyswajalne. Co jednak z przypadkiem, gdy spotkamy si\u0119 z wyra\u017anym sprzeciwem, a spos\u00f3b, w jaki pewne zjawiska s\u0105 wy\u015bmiewane, nie \u0142agodz\u0105 satyry, lecz zaogniaj\u0105 konflikt? Co jest powodem takiego stanu rzeczy \u2013 sama krytyka czy raczej spos\u00f3b jej prezentacji?<\/p>\n

W historii polskiego kina powsta\u0142o wiele wp\u0142ywowych dzie\u0142, kt\u00f3re pos\u0142ugiwa\u0142y si\u0119 komizmem i satyr\u0105, aby mniej lub bardziej bezpo\u015brednio komentowa\u0107 zastan\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, punktowa\u0107 wady ustroju, w\u0142adzy czy spo\u0142ecze\u0144stwa. Do takich film\u00f3w mo\u017cemy zaliczy\u0107 znane komedie z czas\u00f3w PRL, takie jak Rejs <\/i>(re\u017c. Marek Piwowski, 1970), Mi\u015b <\/i>(re\u017c. Stanis\u0142aw Bareja, 1980) i nieco p\u00f3\u017aniejsze Rozmowy kontrolowane <\/i>(re\u017c. Sylwester Ch\u0119ci\u0144ski, 1991), ale i nowsze pozycje zrealizowane przez Marka Koterskiego czy Wojciecha Smarzowskiego. Jak s\u0105dz\u0119, Twarz<\/i> (2018) Ma\u0142gorzaty Szumowskiej jest jedn\u0105 z najnowszych produkcji, kt\u00f3ra wpisuje si\u0119 w tak silnie obecny w polskim kinie nurt spo\u0142ecznej satyry.<\/p>\n

Tworzenie dzie\u0142 zaanga\u017cowanych nie jest dla Szumowskiej niczym nowym. Odwa\u017cny, nacechowany czarnym humorem dramat 33 sceny z \u017cycia <\/i>(2008) <\/i>by\u0142 na ustach praktycznie wszystkich entuzjast\u00f3w polskiego kina. G\u0142o\u015bnym echem odbi\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c jej gorzej oceniane produkcje Sponsoring<\/i> (2011) i W imi\u0119\u2026<\/i> (2013). Najwi\u0119kszy sukces odnios\u0142o za\u015b Body\/Cia\u0142o<\/i> (2015), kt\u00f3re zosta\u0142o bardzo ciep\u0142o przyj\u0119te przez polsk\u0105 widowni\u0119 oraz zgarn\u0119\u0142o liczne nagrody<\/a>[2]<\/a>. Zdaje si\u0119, \u017ce pozycja i rozpoznawalno\u015b\u0107 re\u017cyserki nieustannie rosn\u0105, o czym \u015bwiadczy r\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce jej najnowsze dzie\u0142o \u015aniegu ju\u017c nigdy nie b\u0119dzie<\/i> zosta\u0142o og\u0142oszone polskim kandydatem do Oscara. W obliczu tego wyr\u00f3\u017cnienia tym bardziej warto przyjrze\u0107 si\u0119 krytycznie jej ostatniemu, kontrowersyjnemu filmowi z 2018 roku. W niniejszym artykule skupi\u0119 si\u0119 przede wszystkim na analizie struktury dzie\u0142a oraz zawartego w nim humoru, zastanawiaj\u0105c si\u0119, jakie elementy filmu mog\u0105 odpowiada\u0107 za jego niejednoznaczny odbi\u00f3r.<\/p>\n

<\/p>\n

Mateusz Ko\u015bciukiewicz w filmie Twarz<\/em>, 2017 r., re\u017c. Ma\u0142gorzata Szumowska, fot. Bartosz Mrozowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Kino \u015awiat<\/span><\/p>\n

Fabu\u0142a Twarzy <\/i>jest lu\u017ano inspirowana g\u0142o\u015bn\u0105 histori\u0105 Grzegorza Galasi\u0144skiego, pierwszego Polaka, kt\u00f3ry przeszed\u0142 przeszczep twarzy<\/a>[3]<\/a>. G\u0142\u00f3wny bohater, Jacek, zostaje oszpecony w wyniku nieszcz\u0119\u015bliwego wypadku, kt\u00f3ry zdarzy\u0142 si\u0119 podczas budowy najwi\u0119kszego na \u015bwiecie pomnika Chrystusa. Niestety, po udanej transplantacji twarzy okazuje si\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi z jego najbli\u017cszego otoczenia odwraca si\u0119 od niego, eksponuj\u0105c przy okazji liczne uprzedzenia i hipokryzj\u0119.<\/p>\n

Co istotne, re\u017cyserka nie jest zainteresowana stworzeniem klasycznej biografii. Historia wykracza poza ramy realistycznej narracji, aby za pomoc\u0105 groteski oraz licznych zabieg\u00f3w komediowych, takich jak hiperbolizacja czy uwypuklanie kontrast\u00f3w, zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na problemy trawi\u0105ce nasze spo\u0142ecze\u0144stwo. Film Szumowskiej zdoby\u0142 du\u017cy rozg\u0142os w\u015br\u00f3d entuzjast\u00f3w zaanga\u017cowanego kina, r\u00f3wnie\u017c tych za granic\u0105. Doceniono go m.in. na Berlinale, gdzie zdoby\u0142 statuetk\u0119 Srebrnego Nied\u017awiedzia. W Polsce jednak obraz okaza\u0142 si\u0119 wyj\u0105tkowo kontrowersyjny, a jego odbi\u00f3r w\u015br\u00f3d widz\u00f3w oraz krytyk\u00f3w daleki by\u0142 od jednomy\u015blno\u015bci. Niekt\u00f3rzy recenzenci chwalili go za bezkompromisowo\u015b\u0107 oraz du\u017c\u0105 doz\u0119 czarnego humoru. Andrzej Marzec w swym tek\u015bcie dla \u201eCzasu Kultury\u201d por\u00f3wna\u0142 go nawet <\/i>do najs\u0142ynniejszego obrazu Stanis\u0142awa Barei: \u201eTwarz\u201d to przede wszystkim niezwykle zabawny, prze\u015bmiewczy film o ludzkiej ma\u0142o\u015bci i ma\u0142ostkowo\u015bci <\/i>[…]. Szumowska, nawi\u0105zuj\u0105c do najlepszych tradycji, pokazuje, \u017ce bareizmy s\u0105 wiecznie \u017cywe, a \u015bwiebodzi\u0144ski Chrystus okazuje si\u0119 \u201eMisiem\u201d na miar\u0119 naszych mo\u017cliwo\u015bci i czas\u00f3w<\/a><\/i>[4]<\/a>.<\/i><\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 komentuj\u0105cych zarzuca\u0142a jednak <\/i>re\u017cyserce <\/i>tendencyjno\u015b\u0107 i nadu\u017cywanie krzywdz\u0105cych stereotyp\u00f3w. Niekt\u00f3rzy (przede wszystkim reprezentanci konserwatywnych medi\u00f3w, cho\u0107 nie tylko) pos\u0105dzali wr\u0119cz Szumowsk\u0105 o stworzenie paszkwilu \u2013 filmu, kt\u00f3ry szydzi z Polski i Polak\u00f3w. Dlatego chocia\u017cby Przemys\u0142aw Dobrzy\u0144ski swoj\u0105 recenzj\u0119 dla portalu Spider\u2019s Web zatytu\u0142owa\u0142 nader jednoznacznie \u2013 \u201eTwarz\u201d Ma\u0142gorzaty Szumowskiej to nieudana kpina z polskiej prowincji<\/a><\/i>[5]<\/a>. W konserwatywnym serwisie prawy.pl inny autor u\u017cywa\u0142 jeszcze mocniejszej amunicji, pisz\u0105c, \u017ce dzie\u0142o Szumowskiej to orgia nienawi\u015bci do Polski i katolik\u00f3w<\/a><\/i>[6]<\/a>. <\/i>Z kolei Magdalena Fijo\u0142ek w swej recenzji dla portalu niezalezna.pl pisa\u0142a przewrotnie o filmie, i\u017c Przesad\u0105 jednak by\u0142oby nazwa\u0107 go antypolskim, bo banalizacja fabu\u0142y si\u0119ga takiego poziomu, \u017ce trudno t\u0119 spo\u0142eczn\u0105 quasi-diagnoz\u0119 traktowa\u0107 powa\u017cnie<\/a><\/i>[7]<\/a>.<\/p>\n

Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce wielu nieprzychylnych Twarzy<\/i> komentator\u00f3w wskazywa\u0142o na podobne problemy. Do najcz\u0119\u015bciej pojawiaj\u0105cych si\u0119 zarzut\u00f3w mo\u017cemy zaliczy\u0107 pe\u0142ne wy\u017cszo\u015bci spojrzenie na prowincjonaln\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107, wt\u00f3rno\u015b\u0107 poruszanych temat\u00f3w oraz powierzchowne przedstawienie tak z\u0142o\u017conych zjawisk jak uprzedzenia i za\u015bciankowo\u015b\u0107. Bartosz Staszczyszyn w recenzji dla Culture.pl stwierdzi\u0142 na przyk\u0142ad, \u017ce film Szumowskiej to karykatura prowincjonalnej Polski. Nieprawdziwa i kre\u015blona z poczuciem klasowej wy\u017cszo\u015bci<\/a><\/i>[8]<\/a>. Natomiast Grzegorz Fortuna twierdzi\u0142, \u017ce Twarz <\/i>to najgorszy film Szumowskiej, i wyrokowa\u0142, \u017ce jest to dzie\u0142o \u2013 delikatnie m\u00f3wi\u0105c \u2013 m\u0119cz\u0105ce i potwornie niesmaczne, a przy tym wt\u00f3rne, nie\u015bmieszne i w dodatku sp\u00f3\u017anione o dekad\u0119<\/a><\/i>[9]<\/a>.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie, pojawi\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c bardziej entuzjastyczne recenzje, chocia\u017c nawet w ich przypadku recenzenci cz\u0119sto zauwa\u017cali wy\u017cej wspomniane s\u0142abo\u015bci. I tak w \u201ePrzekroju\u201d przeczyta\u0107 mo\u017cemy na przyk\u0142ad, \u017ce diagnoza Szumowskiej, cho\u0107 podana niezwykle biegle, jest nadto oczywista. Nie ma tu wiele pola do interpretacji. Z g\u00f3ry wiadomo, co Szumowska powie \u2013 i do kogo<\/a><\/i>[10]<\/a>. <\/i>\u0141ukasz Adamski z kolei, cho\u0107 nie przekre\u015bla\u0142 obrazu w ca\u0142o\u015bci, to wytyka\u0142, \u017ce <\/i>re\u017cyserka nakr\u0119ci\u0142a film z pozycji warszawki z Placu Hipstera. Zrobi\u0142a go okiem osoby pe\u0142nej poczucia wy\u017cszo\u015bci wobec prowincji. Widz\u0105cej j\u0105 przez wyko\u015blawiony pryzmat, <\/i>dodaj\u0105c przy tym, \u017ce jest w \u201eTwarzy\u201d co\u015b, co powoduje, \u017ce zamiast gniewu albo poczucia za\u017cenowania z intelektualnego lenistwa liberalnych salon\u00f3w odczuwam smutek<\/a><\/i>[11]<\/a>.<\/i><\/p>\n

Wstrzemi\u0119\u017aliwe oceny i opinie naturalnie mo\u017cna by sprowadzi\u0107 do stwierdzenia, \u017ce to po prostu s\u0142abszy film w dorobku Szumowskiej. Rzecz w tym jednak, \u017ce doczeka\u0142 si\u0119 on kilku presti\u017cowych nominacji i nagr\u00f3d za granic\u0105, gdzie \u2013 jak si\u0119 okazuje \u2013 jest bardziej ceniony ni\u017c w Polsce. Wydaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce problem z Twarz\u0105<\/i> wi\u0105\u017ce si\u0119 przede wszystkim z tym, czyj\u0105 (oraz w jaki spos\u00f3b) twarz odmalowa\u0142a re\u017cyserka. To za\u015b odsy\u0142a nas do pytania o satyryczny \u015bmiech, do z\u0142o\u017conej kwestii zaanga\u017cowanej spo\u0142ecznie ludyczno\u015bci.<\/p>\n

Warto\u015bciowanie komizmu pod k\u0105tem tego, czy jest obra\u017aliwy, czy nie \u2013 jest o tyle problematyczne, o ile to kwestia subiektywnego (cho\u0107 bezsprzecznie w pewnym stopniu uwarunkowanego kulturowo) odbioru ka\u017cdego widza. Co wi\u0119cej, satyra ju\u017c z za\u0142o\u017cenia jest form\u0105 raczej z\u0142o\u015bliw\u0105 i bezlitosn\u0105 wobec przedmiotu \u017cartu. Wielu badaczy komizmu, pocz\u0105wszy od Arystotelesa, by\u0142o przekonanych, \u017ce \u015bmiech zawsze ma swoj\u0105 ofiar\u0119 \u2013 w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu. St\u0105d te\u017c pochodz\u0105 liczne teorie, kt\u00f3re koncentrowa\u0142y si\u0119 na cesze ujemnej przedmiotu komicznego oraz chwilowym poczuciu wy\u017cszo\u015bci osoby odczuwaj\u0105cej rozbawienie<\/a>[12]<\/a>. Arystoteles sygnalizowa\u0142, \u017ce istniej\u0105 zwi\u0105zane z tym ograniczenia: \u015bmieszno\u015b\u0107 polega zar\u00f3wno na jakiej\u015b u\u0142omno\u015bci, jak na brzydocie, lecz niebolesnej i nieszkodliwej, jak to ju\u017c zaraz maska komiczna jest czym\u015b szpetnym i powykrzywianym, ale bez wyrazu cierpienia<\/a><\/i>[13]<\/a>.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie znamy setki przyk\u0142ad\u00f3w komediowych dzie\u0142 i \u017cart\u00f3w, kt\u00f3re bezpo\u015brednio konfrontuj\u0105 si\u0119 z tematami najci\u0119\u017cszymi. Niemniej z my\u015bl\u0105 Arystotelesa wci\u0105\u017c mo\u017cna si\u0119 cz\u0119\u015bciowo zgodzi\u0107, z zastrze\u017ceniem, \u017ce to, co uznamy za bolesne lub szkodliwe, jest uzale\u017cnione od rozmaitych czynnik\u00f3w. W tym miejscu rodzi si\u0119 pytanie, na kt\u00f3re prawdopodobnie nigdy nie znajdziemy w pe\u0142ni satysfakcjonuj\u0105cej odpowiedzi: gdzie le\u017cy granica dobrego smaku, dzi\u0119ki kt\u00f3rej \u017cart z pewno\u015bci\u0105 nie by\u0142by obra\u017aliwy?<\/p>\n

Istotny krok w kierunku znalezienia umownej granicy pomi\u0119dzy uczuciem rozbawienia a jego brakiem wynikaj\u0105cym z indywidualnego usposobienia odbiorcy poczyni\u0142 Henri Bergson w s\u0142ynnym Eseju o komizmie<\/i>. Francuski filozof przekonywa\u0142 w nim, \u017ce czynnikiem niezb\u0119dnym dla zaistnienia komizmu jest pewien dystans emocjonalny, kt\u00f3ry przez badacza zosta\u0142 nazwany nieczu\u0142o\u015bci\u0105. Zdaje si\u0119 \u2013 <\/i>pisa\u0142 autor Materii i pami\u0119ci \u2013 \u017ce komizm tylko wtedy wywo\u0142uje w\u0142a\u015bciwy sobie skutek, je\u017celi dzia\u0142a na spokojn\u0105 i zr\u00f3wnowa\u017con\u0105 powierzchni\u0119 duszy. Oboj\u0119tno\u015b\u0107 jest jego naturalnym pod\u0142o\u017cem, a najwi\u0119kszym wrogiem wzruszenie<\/a><\/i>[14]<\/a>. Nast\u0119pnie konstatowa\u0142, \u017ce aby zaistnia\u0142o prze\u017cycie komiczne, niezb\u0119dne jest chwilowe znieczulenie serca, pozwalaj\u0105ce odbiera\u0107 \u017carty wy\u0142\u0105cznie w intelektualny spos\u00f3b<\/a>[15]<\/a>.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie, rozbawienie ka\u017cdego tym samym \u017cartem jest niezwykle trudne, by nie powiedzie\u0107 niemo\u017cliwe. Thomas Veatch w A Theory of Humor <\/i>dowodzi, \u017ce jednym z niezb\u0119dnych element\u00f3w do zaistnienia komizmu jest naruszenie pewnej indywidualnej normy uto\u017csamianej z wewn\u0119trznym przekonaniem na temat tego, jak powinien wygl\u0105da\u0107 \u015bwiat<\/a>[16]<\/a>. Wynika z tego, \u017ce to, co pozwala zaistnie\u0107 rozbawieniu, jest jednocze\u015bnie jego najwi\u0119kszym niebezpiecze\u0144stwem, poniewa\u017c ka\u017cdy cz\u0142owiek ma odmienne poczucie humoru, wra\u017cliwo\u015b\u0107, do\u015bwiadczenia \u017cyciowe oraz umiej\u0119tno\u015b\u0107 zdystansowania si\u0119 wobec \u017cartu.<\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie czarny humor jest najbardziej ryzykowny, ale wcale nie inaczej mo\u017ce by\u0107 z satyr\u0105. Bohdan Dziemidok w obszernej monografii po\u015bwi\u0119conej komizmowi okre\u015bli\u0142 postaw\u0119 satyryczn\u0105 jako bezlitosn\u0105 i z\u0142o\u015bliw\u0105, maj\u0105c\u0105 na celu oddzia\u0142ywa\u0107 pozytywnie na rzeczywisto\u015b\u0107 poprzez wyszydzanie krytykowanych zjawisk. Co wa\u017cne, odr\u00f3\u017cnia\u0142 j\u0105 przy tym zdecydowanie od postawy humorystycznej cechuj\u0105cej si\u0119 dobrodusznym, nieinwazyjnym podej\u015bciem do przedmiotu \u017cartu<\/a>[17]<\/a>. Jednak to, jak trudno w rzeczywisto\u015bci oddzieli\u0107 je od siebie, a tym bardziej okre\u015bli\u0107 dziel\u0105ce je granice \u2013 stara\u0142a si\u0119 wykaza\u0107 ceniona teoretyczka Linda Hutcheon. Ameryka\u0144ska badaczka \u2013 jak inni \u2013 zauwa\u017ca wprawdzie, \u017ce aby satyra mia\u0142a pozytywn\u0105 moc sprawcz\u0105, musi by\u0107 oparta na krytyce. Niemniej takie og\u00f3lne spostrze\u017cenie jej nie zadowala\u0142o. Dlatego w swojej analizie podkre\u015bla\u0142a, \u017ce klucz do zrozumienia satyry czy satyryczno\u015bci wykracza poza granice dzie\u0142a.<\/p>\n

Satyra jest form\u0105 literack\u0105 zmierzaj\u0105c\u0105 do poprawiania pewnych przywar i g\u0142upoty w ludzkim post\u0119powaniu poprzez o\u015bmieszanie ich. Niedostatki [inepties] te mo\u017cna najog\u00f3lniej traktowa\u0107 jako p o z a t e k s t o w e, w tym sensie, \u017ce s\u0105 one z regu\u0142y natury moralnej lub spo\u0142ecznej, a nie literackiej. <\/i>[\u2026] Gatunek czysto satyryczny uwa\u017ca za swe zadanie poprawianie, i to takie, kt\u00f3re aby zapewni\u0107 skuteczno\u015b\u0107 swym atakom, zasadza si\u0119 na warto\u015bciowaniu negatywnym<\/a><\/i>[18]<\/a>.<\/p>\n

Te uwagi wesp\u00f3\u0142 z definicj\u0105 Thomasa Veatcha pozwalaj\u0105 uzna\u0107, \u017ce satyra dzia\u0142a w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce jest bezlitosna \u2013 w przeciwnym przypadku mieliby\u015bmy raczej do czynienia z krytyczn\u0105 polemik\u0105 o ograniczonej sile ra\u017cenia. Trudno sobie wyobrazi\u0107, \u017ceby satyra mia\u0142a realn\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wp\u0142ywu na czyje\u015b przekonania, je\u017celi nie b\u0119dzie balansowa\u0107 na granicy oburzenia i rozbawienia. Element szoku, uczucie dysonansu emocjonalnego sprawiaj\u0105, \u017ce potencjalnie subwersywne dzie\u0142o zostaje z nami na d\u0142u\u017cej i jest przedmiotem licznych rozmy\u015bla\u0144 i dyskusji. Pomaga weryfikowa\u0107 dotychczasowe przekonania i pogl\u0105dy. Jednak ze wzgl\u0119du na indywidualne uwarunkowania dla niekt\u00f3rych satyra mo\u017ce wyda\u0107 si\u0119 zbyt bezwzgl\u0119dna i niezas\u0142u\u017cona, dla innych za\u015b \u2013 nieciekawa i ma\u0142o odkrywcza.<\/p>\n

Podczas seansu Twarzy <\/i>nie mamy w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce jest to film zaanga\u017cowany spo\u0142ecznie, bezceremonialnie uderzaj\u0105cy w rasizm, chciwo\u015b\u0107, hipokryzj\u0119, zawi\u015b\u0107 oraz inne grzechy, kt\u00f3re symbolicznie zosta\u0142y skumulowane w ma\u0142omiasteczkowej spo\u0142eczno\u015bci. Przyznawa\u0142a to zreszt\u0105 wprost sama Szumowska na \u0142amach \u201eKrytyki Politycznej\u201d: Ja z obrazu Polski robi\u0119 pewn\u0105 sum\u0119. Wyci\u0105gam wybrane elementy, czasem przejaskrawiam, bo interesuje mnie pokazanie tego, co b\u0119dzie zrozumia\u0142e nie tylko dla polskiego widza, ale te\u017c zagranicznego. Nie chc\u0119 zag\u0142\u0119bia\u0107 si\u0119 w nasze lokalne niuanse. Je\u015bli robi\u0119 film, kt\u00f3ry opowiada o naszych przywarach narodowych, to musz\u0119 te przywary skumulowa\u0107. Szczeg\u00f3lnie kiedy robi\u0119 film komediowy<\/a><\/i>[19]<\/a>.<\/p>\n

Nie dziwi wi\u0119c, \u017ce dowcip w jej filmie opiera si\u0119 na realistycznych obserwacjach uj\u0119tych w groteskowej formie, nierzadko przyjmuj\u0105cej posta\u0107 czarnego humoru. Jest to po\u0142\u0105czenie ca\u0142kowicie naturalne \u2013 w ko\u0144cu je\u017celi chcemy skrytykowa\u0107 i wy\u015bmia\u0107 jakie\u015b zjawisko, nale\u017cy najpierw odnale\u017a\u0107 jak najbli\u017csze rzeczywisto\u015bci przyk\u0142ady jego istnienia, a nast\u0119pnie zaprezentowa\u0107 je widzom w przejaskrawionej formie, aby byli w stanie wyra\u017aniej je dostrzec. To w jakim\u015b sensie t\u0142umaczy, dlaczego \u015bwiat (albo polski \u015bwiatek) wed\u0142ug Szumowskiej jest skrajnie okrutny, przepe\u0142niony uprzedzeniami, nienawi\u015bci\u0105 i brakiem empatii. Widzimy to na przyk\u0142ad w kr\u00f3tkiej scence, w kt\u00f3rej dzieci bawi\u0105 si\u0119 odci\u0119tym \u0142bem \u015bwini. Re\u017cyserka r\u00f3wnie\u017c pos\u0142uguje si\u0119 wyolbrzymieniem, aby uwydatni\u0107 cynizm medi\u00f3w. Jacek po transplantacji twarzy staje si\u0119 przez pewien czas celebryt\u0105, cho\u0107 nie znaczy to wcale, \u017ce otrzymuje potrzebne wsparcie. W pami\u0119\u0107 zapada r\u00f3wnie\u017c absurdalny fragment programu telewizyjnego, w kt\u00f3rym prezenter grany przez Krzysztofa Ibisza (co ze wzgl\u0119du na jego wizerunek ma podkre\u015bli\u0107 plastikowy, kiczowaty charakter telewizji) przeprowadza wywiad z matk\u0105 m\u0119\u017cczyzny, dzi\u0119ki kt\u00f3remu Jacek zosta\u0142 poddany przeszczepowi. Starsza kobieta wspomina i op\u0142akuje syna, po czym prezenter z powag\u0105 donosi, \u017ce bierze ona udzia\u0142 w plebiscycie \u201eKobieta roku\u201d i \u017ce telewidzowie mog\u0105 na ni\u0105 g\u0142osowa\u0107 za pomoc\u0105 SMS-\u00f3w.<\/p>\n

Zdaje si\u0119, \u017ce zdolno\u015b\u0107 do wykrywania niedostrzegalnych na pierwszy rzut oka absurd\u00f3w doskonale wsp\u00f3\u0142gra \u2013 zw\u0142aszcza w komedii \u2013 z hiperbolizacj\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej nawet najdrobniejsze obserwacje maj\u0105 szans\u0119 wybrzmie\u0107 z wi\u0119ksz\u0105 moc\u0105. Zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce widz \u017cyje w spo\u0142ecze\u0144stwie trawionym przez ukazywane w danym dziele problemy, mo\u017ce mie\u0107 zaburzon\u0105 perspektyw\u0119 wynikaj\u0105c\u0105 z przyzwyczajenia do obecnego stanu rzeczy. M\u00f3g\u0142by ich zatem nie dostrzec, gdyby zosta\u0142y zaprezentowane w realistycznej, subtelnej formie. Co wi\u0119cej, groteskowa mieszanka humoru i tragedii wytwarza w odbiorcy pewien rodzaj wewn\u0119trznego konfliktu, kryzysu poznawczego. Ten niewygodny moment, gdy czujemy rozbawienie w obliczu wydarze\u0144, kt\u00f3re w gruncie rzeczy \u015bmieszne nie s\u0105, sprawia, \u017ce dana scena oddzia\u0142uje silniej i zostaje w pami\u0119ci na d\u0142u\u017cej. Dzi\u0119ki temu przekaz filmu mo\u017ce wybrzmie\u0107 dono\u015bniej, o czym doskonale wie Wojciech Smarzowski, \u0142\u0105cz\u0105c w rok p\u00f3\u017aniejszym od Twarzy Klerze<\/i> tematy komiczne z przera\u017caj\u0105cymi.<\/p>\n

Wyolbrzymienie przejawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w innym, ch\u0119tnie wykorzystywanym w Twarzy<\/i> zabiegu, kt\u00f3ry Dziemidok nazywa niezgodno\u015bci\u0105 pomi\u0119dzy wyg\u00f3rowanym mniemaniem a rzeczywisto\u015bci\u0105<\/a><\/i>[20]<\/a>. Polega on na ukazywaniu zjawisk i postaw znacz\u0105co odbiegaj\u0105cych od tego, jak powinny wygl\u0105da\u0107 w idealnym \u015bwiecie. Najcz\u0119\u015bciej ta forma komizmu pomaga wypunktowa\u0107 hipokryzj\u0119, m.in. kleru (ksi\u0105dz, kt\u00f3ry powinien by\u0107 moralnym wzorem do na\u015bladowania, podczas spowiedzi wypytuje kobiety o intymne szczeg\u00f3\u0142y \u017cycia erotycznego), katolik\u00f3w nieprzestrzegaj\u0105cych zasad wyznawanej przez siebie religii (zarzynanie \u015bwini zestawione z przemow\u0105 wigilijn\u0105, w kt\u00f3rej pada cytat z Pisma \u015awi\u0119tego: Wszystko co uczynili\u015bcie jednemu z tych najmniejszych, mnie\u015bcie uczynili<\/i>), ale te\u017c t\u0119 zwi\u0105zan\u0105 ze zwyczajn\u0105 ludzk\u0105 przyzwoito\u015bci\u0105.<\/p>\n

<\/p>\n

Twarz,<\/em> 2017 r., re\u017c. Ma\u0142gorzata Szumowska, fot. Bartosz Mrozowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Kino \u015awiat<\/span><\/p>\n

Tutaj pojawia si\u0119 jednak zastrze\u017cenie, na kt\u00f3rym opiera si\u0119 znaczna cz\u0119\u015b\u0107 krytyki wobec filmu Szumowskiej. Chodzi o wysoki stopie\u0144 uog\u00f3lnie\u0144, kt\u00f3ry przejawia si\u0119 w stereotypizacji mieszka\u0144c\u00f3w wsi. Wed\u0142ug sporej cz\u0119\u015bci komentator\u00f3w obraz prowincjonalnej ludno\u015bci jest niesprawiedliwy i przepe\u0142niony klasizmem.<\/p>\n

W \u201eTwarzy\u201d Szumowska zabiera widz\u00f3w na safari po Polsce B, sama przyjmuj\u0105c rol\u0119 przewodnika. Niezno\u015bne jest poczucie wy\u017cszo\u015bci, z jakim re\u017cyserka kre\u015bli portrety swoich bohater\u00f3w. Tak naprawd\u0119 ci ostatni w og\u00f3le Szumowskiej nie obchodz\u0105 \u2013 s\u0105 jedynie ilustracjami polskich przywar, szkicami wyrwanymi z katalogu karykatur. Nie ma w nich ambiwalencji ani g\u0142\u0119bi, a na ekranie postaci nie przechodz\u0105 \u017cadnej przemiany <\/i>\u2013 podkre\u015bla\u0142 jeden z recenzent\u00f3w<\/a>[21]<\/a>.<\/p>\n

Szumowska jednak odcina si\u0119 od tego typu zarzut\u00f3w. W cytowanym ju\u017c wywiadzie dla \u201eKrytyki Politycznej\u201d m\u00f3wi: Ludzie z zagranicy \u2013 prasa w Berlinie czy jury, z kt\u00f3rym p\u00f3\u017aniej rozmawia\u0142am \u2013 uznali, \u017ce ja o Polakach opowiadam z czu\u0142o\u015bci\u0105. Nie widzieli w tym filmie \u017cadnego na\u015bmiewania si\u0119. Przypuszczam jednak, \u017ce w Polsce to mo\u017ce by\u0107 g\u0142\u00f3wnym tematem rozm\u00f3w o filmie.<\/i><\/p>\n

Z kolei w rozmowie dla \u201ePolityki\u201d, zapytana o to, komu chce \u201eda\u0107 w ryja\u201d swoim filmem, t\u0142umaczy\u0142a: Nam wszystkim, sobie samej r\u00f3wnie\u017c. Ob\u015bmiewam nasze przywary narodowe, najgorsze kompleksy, obsesje, mani\u0119 wielko\u015bci. To satyra sumuj\u0105ca cechy, z kt\u00f3rych nie mo\u017cemy by\u0107 dumni w naszym pokr\u0119conym kraju<\/a><\/i>[22]<\/a>.<\/i><\/p>\n

Mimo zapewnie\u0144 re\u017cyserki trudno nie odnie\u015b\u0107 wra\u017cenia, \u017ce jednak ch\u0119tniej przygl\u0105da si\u0119 twarzom innych ni\u017c w\u0142asnej. W ko\u0144cu jest znan\u0105, wielokrotnie nagradzan\u0105 artystk\u0105 \u2013 kim\u015b, kto nale\u017cy do elity intelektualnej kraju i daleko jej do portretowanej w filmie spo\u0142eczno\u015bci. Pomi\u0144my tutaj kwesti\u0119 oceny takiego dzia\u0142ania, gdy\u017c jest to rzecz ca\u0142kowicie indywidualna, a Szumowska jako tw\u00f3rczyni ma pe\u0142ne prawo do krytyki dowolnych zjawisk i grup spo\u0142ecznych. Warto niemniej zastanowi\u0107 si\u0119 \u2013 bez opowiadania si\u0119 po \u017cadnej ze stron \u2013 kt\u00f3re zabiegi mog\u0142y by\u0107 potencjalnie niebezpieczne dla odbioru filmu.<\/p>\n

Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119, \u017ce powstawa\u0142y ju\u017c filmy wy\u015bmiewaj\u0105ce nasze narodowe przywary, kt\u00f3re nie spotka\u0142y si\u0119 z tak ch\u0142odnym przyj\u0119ciem jak obraz Szumowskiej. Marek Koterski, tworz\u0105c Dzie\u0144 \u015bwira <\/i>(2002), pokusi\u0142 si\u0119 o bardzo z\u0142o\u015bliw\u0105 krytyk\u0119 polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Stworzy\u0142 jednak posta\u0107 Adasia Miauczy\u0144skiego \u2013 sfrustrowanego inteligenta, kt\u00f3ry jest silnie wzorowany na samym re\u017cyserze. To, \u017ce patrzymy na \u015bwiat przedstawiony z jego perspektywy, niejako t\u0142umaczy, dlaczego inni bohaterowie s\u0105 absolutnie jednowymiarowi i pozbawieni g\u0142\u0119bi. To posuni\u0119cie za\u015b dodaje dzie\u0142u kolejn\u0105 warstw\u0119 interpretacyjn\u0105. Ada\u015b Miauczy\u0144ski czuje si\u0119 lepszy, patrzy na innych ludzi z g\u00f3ry, a re\u017cyser nie tylko jest tego doskonale \u015bwiadomy, ale wr\u0119cz podkre\u015bla ten fakt. Tylko \u017ce w ten spos\u00f3b Koterski \u017cartuje nie tylko z prza\u015bnej polskiej rzeczywisto\u015bci, ale te\u017c \u2013 by\u0107 mo\u017ce najokrutniej \u2013 ze swego bohatera i samego siebie przy okazji. \u0141atwiej mie\u0107 dystans do siebie (oraz do tego, co nam bliskie), gdy nie czujemy si\u0119 wytykani palcami i mamy \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce inni r\u00f3wnie\u017c s\u0105 ofiarami \u017cart\u00f3w.<\/p>\n

Z kolei inny naczelny krytyk polskich przywar Wojciech Smarzowski zdaje si\u0119 traktowa\u0107 swoje postacie bardziej podmiotowo ni\u017c Szumowska. Nie s\u0105 one wy\u0142\u0105cznie mrocznym t\u0142em, symbolem zepsucia \u015bwiata przedstawionego, lecz bohaterami, kt\u00f3rzy prze\u017cywaj\u0105 w\u0142asne historie, emocje i rozterki. W Weselu <\/i>(2004) czy Drog\u00f3wce <\/i>(2013), mimo przyt\u0142aczaj\u0105cego brudu otaczaj\u0105cego \u015bwiata, ludzie nie s\u0105 pokazani jako na wskro\u015b \u017ali. S\u0105 to niewolnicy swoich s\u0142abo\u015bci oraz \u015brodowiska, w kt\u00f3rym \u017cyj\u0105. Nietypowe sytuacje w filmach Smarzowskiego oraz wyzwania, przed kt\u00f3rymi staj\u0105 jego bohaterowie, s\u0105 swego rodzaju sprawdzianem z przyzwoito\u015bci, kt\u00f3rego oni po prostu nie zdaj\u0105. Ponadto tw\u00f3rca Wesela <\/i>cz\u0119\u015bciej stawia na niuans: ten, kto jest katem, bywa r\u00f3wnie\u017c ofiar\u0105 \u2013 czy to innych ludzi, czy te\u017c konsekwencji w\u0142asnych dzia\u0142a\u0144. Tym samym re\u017cyser pokazuje, \u017ce z\u0142o rodzi z\u0142o, a przemoc nap\u0119dza przemoc. I w ten spos\u00f3b ods\u0142aniany jest \u0142a\u0144cuch negatywnych, czasem wr\u0119cz patologicznych zachowa\u0144; \u0142a\u0144cuch, kt\u00f3rego bohaterowie nie potrafi\u0105 przerwa\u0107, i to w\u0142a\u015bnie wydaje si\u0119 najwi\u0119ksz\u0105 tragedi\u0105 w historiach opowiadanych przez Smarzowskiego.<\/p>\n

Tymczasem u Szumowskiej zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 post\u0119puj\u0105cych niemoralnie postaci nie stoi w obliczu \u017cadnego wi\u0119kszego problemu, a ich decyzje nie s\u0105 skutkiem z\u0142o\u017conych okoliczno\u015bci czy emocji. Bohaterowie Twarzy<\/i> mog\u0105 bez \u017cadnych negatywnych konsekwencji zachowa\u0107 si\u0119 przyzwoicie, lecz na w\u0142asne \u017cyczenie decyduj\u0105 si\u0119 na pod\u0142o\u015b\u0107. Ukazywana spo\u0142eczno\u015b\u0107 nie pope\u0142nia b\u0142\u0119d\u00f3w, jest tylko pospolicie z\u0142a. Mo\u017cemy potraktowa\u0107 to jako pesymistyczny punkt widzenia autorki lub pewnego rodzaju diagnoz\u0119. Lecz nawet je\u017celi zdecydujemy si\u0119 na t\u0119 lini\u0119 interpretacyjn\u0105, niewykluczone, \u017ce przedstawiona wizja \u015bwiata potencjalnie wyda si\u0119 niekt\u00f3rym krzywdz\u0105ca i uproszczona b\u0105d\u017a spowoduje efekt wyparcia.<\/p>\n

Warto zatem wr\u00f3ci\u0107 do kategorii znieczulenia serca, o kt\u00f3rej pisa\u0142 Bergson. Prze\u017cycie komiczne jest utrudnione przez to, \u017ce widz czuje, i\u017c kpiny s\u0105 skierowane w z\u0142\u0105 stron\u0119, a przez to niesprawiedliwe. W Filozofii dowcipu <\/i>mo\u017cemy przeczyta\u0107:<\/p>\n

Niekt\u00f3re rodzaje nagr\u00f3d, na przyk\u0142ad \u201ekapita\u0142 spo\u0142eczny\u201d rozumiany jako pewien rodzaj pozycji towarzyskiej, maj\u0105 wi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107 ni\u017c zasoby finansowe. Nie mo\u017cna go naby\u0107 za \u017cadne pieni\u0105dze, cho\u0107 stanowi on podstaw\u0119 wszystkich kontakt\u00f3w mi\u0119dzyludzkich. Gdy bawimy si\u0119 czyim\u015b kosztem (spo\u0142ecznym), obiekt \u017cartu natychmiast to odczuwa, a ponoszony przez niego \u201ekoszt\u201d wyra\u017ca si\u0119 w kategoriach b\u00f3lu emocjonalnego takiego czy innego rodzaju (np. wstydu lub poni\u017cenia), cho\u0107 wcale nie musi tak by\u0107<\/a><\/i>[23]<\/a>.<\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce nasza empatia (w po\u0142\u0105czeniu z poczynion\u0105 przez Szumowsk\u0105 generalizacj\u0105) sprawia, \u017ce uto\u017csamiamy si\u0119 z postaciami ukazanymi w filmie bardziej, ni\u017c zak\u0142ada\u0142a to re\u017cyserka. Z drugiej strony, widz mo\u017ce rzeczywi\u015bcie dostrzega\u0107 u siebie i innych negatywne cechy bohater\u00f3w, przez co czuje si\u0119 atakowany i st\u0105d bierze si\u0119 w nim ch\u0119\u0107 wyra\u017cenia sprzeciwu. Niezale\u017cnie od tego, kt\u00f3ry z powy\u017cszych powod\u00f3w uznamy za najbardziej prawdopodobny, dojdziemy do wniosku, \u017ce prowokacyjna natura humoru przedstawionego w filmie nie przypadnie do gustu ka\u017cdemu, gdy\u017c kontrowersja z definicji wywo\u0142uje skrajne emocje. Tym samym uczucie dystansu i prze\u017cycie komiczne zostaje zahamowane przez mechanizm obronny widza \u2013 wspomnian\u0105 przez Veatcha indywidualn\u0105 norm\u0119. W tym przypadku skumulowanie wszystkich negatywnych zjawisk w jednej ma\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci bez dociekania ich faktycznego \u017ar\u00f3d\u0142a poskutkowa\u0142o niezrozumieniem ze strony cz\u0119\u015bci widz\u00f3w.<\/p>\n

Tym sposobem przechodzimy do kolejnego czynnika, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 si\u0119 przyczyni\u0107 do cz\u0119\u015bciowego niepowodzenia filmu \u2013 jest nim ma\u0142o odkrywczy charakter niekt\u00f3rych obserwacji. Mo\u017cna to zauwa\u017cy\u0107 ju\u017c w scenie otwieraj\u0105cej film, w kt\u00f3rej t\u0142um roznegli\u017cowanych i walcz\u0105cych ze sob\u0105 ludzi uczestniczy w \u015bwi\u0105tecznej wyprzeda\u017cy \u201edla golas\u00f3w\u201d. Marcin Prymas w tym kontek\u015bcie pisze, \u017ce scena ta budzi nieprzyjemne skojarzenia z filmami Patryka Vegi<\/a>[24]<\/a> oraz gazetami w stylu \u201eSuper Express\u201d (co uwypukla tabloidowe podej\u015bcie do trudnych, wielowymiarowych temat\u00f3w, o czym pisz\u0119 w dalszej cz\u0119\u015bci tekstu). Krytyk jednak ostatecznie broni re\u017cyserki, chwal\u0105c oniryczn\u0105 aur\u0119 otwarcia Twarzy<\/i>, podkre\u015blan\u0105 specyficznym sposobem kr\u0119cenia<\/a>[25]<\/a>. Niemniej nasuwa tu si\u0119 pytanie, czy estetyka sceny jest w stanie usprawiedliwi\u0107 (i co wa\u017cniejsze \u2013 obroni\u0107) jej tematyczn\u0105 wt\u00f3rno\u015b\u0107. W internecie znajdziemy mn\u00f3stwo nagra\u0144 przedstawiaj\u0105cych ludzi podczas promocji wyrywaj\u0105cych sobie z r\u0105k r\u00f3\u017cne artyku\u0142y. S\u0105 one na tyle popularne, \u017ce sta\u0142y si\u0119 czym\u015b w rodzaju obiegowego \u017cartu \u2013 memem internetowym, kt\u00f3ry obrazuje wsp\u00f3\u0142czesny, swojski konsumpcjonizm.<\/p>\n

Szumowska czasami decyduje si\u0119 na zastosowanie do\u015b\u0107 oczywistej symboliki: jeden z m\u0119\u017cczyzn ma na sobie majtki z god\u0142em Polski na po\u015bladkach. Tymczasem fetyszyzacja (a zarazem deprecjacja) symboli narodowych r\u00f3wnie\u017c by\u0142a o\u015bmieszana wielokrotnie \u2013 nie tylko w kinie. Warto niemniej zaznaczy\u0107, i\u017c obowi\u0105zkowy negli\u017c z formalnego punktu widzenia funkcjonuje tu przede wszystkim jako hiperbola, ale stanowi r\u00f3wnie\u017c materializacj\u0119 uprzedmiotowienia cz\u0142owieka. Klienci zatem walcz\u0105 nie tyle o przecenione dobra, ile poczucie (cho\u0107by z\u0142udne) przynale\u017cno\u015bci do lepiej usytuowanych klas spo\u0142ecznych. Jednak\u017ce sama re\u017cyserska inscenizacja Szumowskiej nie r\u00f3\u017cni si\u0119 znacz\u0105co od rzeczywistych, popularnych nagra\u0144, kt\u00f3re znajdziemy w sieci. To sprawia, \u017ce odbiorcom, kt\u00f3rzy ju\u017c s\u0105 \u015bwiadomi sygnalizowanego przez tw\u00f3rczyni\u0119 problemu, mo\u017ce brakowa\u0107 oryginalnego spojrzenia na ca\u0142\u0105 sytuacj\u0119. Re\u017cyserka bowiem ukazuje znane zjawisko z ogromn\u0105 pomp\u0105, co przypomina \u201eheroiczne\u201d wywa\u017canie otwartych drzwi.<\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my na moment do tabloidowego podej\u015bcia do pokazywanych w filmie wydarze\u0144. Budowa pomnika Chrystusa w \u015awiebodzinie, do kt\u00f3rej nawi\u0105zuje re\u017cyserka w Twarzy<\/i>, by\u0142a tematem niezwykle g\u0142o\u015bnym. Sam pomnik sta\u0142 si\u0119 ju\u017c obiektem licznych kpin i \u017cart\u00f3w, przez co niekt\u00f3rzy mog\u0105 odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce figura, przy kt\u00f3rej pracuje Jacek, stanowi jedynie nawi\u0105zanie do medialnych rewelacji. Pocz\u0105tek i zako\u0144czenie Twarzy<\/i> tworz\u0105 osobliw\u0105 klamr\u0119 kompozycyjn\u0105 zbudowan\u0105 wok\u00f3\u0142 patetycznej symboliki. W trakcie filmu dowiadujemy si\u0119, \u017ce pomnik jest zwr\u00f3cony w z\u0142ym kierunku, przez co Jezus nie patrzy w stron\u0119 Jasnej G\u00f3ry, jak \u017cyczy\u0142a sobie kuria. Ostatnie uj\u0119cie zdradza nam, \u017ce g\u0142owa gigantycznej figury jest odwr\u00f3cona \u2013 teraz Chrystus patrzy w praw\u0105 stron\u0119. Budzi to zrozumia\u0142e skojarzenie z or\u0142em w polskim godle, ale te\u017c ka\u017ce si\u0119 zastanawia\u0107, czy to sam Zbawiciel nie odwraca swego wzroku (twarzy) od Z\u0142a, kt\u00f3rego jest \u015bwiadkiem.<\/p>\n

Tym, co potencjalnie mog\u0142o dodatkowo os\u0142abi\u0107 satyryczn\u0105 \u201erzetelno\u015b\u0107\u201d Twarzy<\/i>, <\/i>jest do\u015b\u0107 drastyczne odej\u015bcie od <\/i>prawdziwej historii Grzegorza Galasi\u0144skiego. Re\u017cyserka przyznaje w wywiadach, \u017ce opisywany w mediach dramatyczny wypadek sta\u0142 si\u0119 inspiracj\u0105 dla scenariusza, ale zdecydowa\u0142a si\u0119 poprzesta\u0107 na samym nawi\u0105zaniu.<\/p>\n

Prawdziwe zdarzenie jest dla nas tylko punktem wyj\u015bcia. P\u00f3\u017aniej losy naszego bohatera tocz\u0105 si\u0119 inaczej ni\u017c losy prawdziwego m\u0119\u017cczyzny z Polski. Rozmawiali\u015bmy z nim i wiemy, \u017ce nie spotka\u0142 si\u0119 z odrzuceniem. Ludzie mu pomagali, ale oczywi\u015bcie nie wszyscy i by\u0142o te\u017c troch\u0119 zawi\u015bci. Ale my robimy film. W \u201eTwarzy\u201d opowie\u015b\u0107 jest zupe\u0142nie inna<\/a><\/i>[26]<\/a>.<\/p>\n

W satyrze istotne jest uchwycenie konkretnego, kluczowego za\u0142o\u017cenia, kt\u00f3re wyrasta na gruncie rzeczywisto\u015bci. Naginanie znanych \u2013 i co istotne, delikatnych \u2013 fakt\u00f3w jest niebezpieczne, gdy\u017c osoby znaj\u0105ce prawdziw\u0105 histori\u0119 mog\u0105 uzna\u0107, \u017ce satyra opiera si\u0119 na nies\u0142usznych za\u0142o\u017ceniach, co jest powa\u017cnym uchybieniem w dziele zaanga\u017cowanym spo\u0142ecznie. W tym przypadku Szumowska, aby opowiedzie\u0107 o ludzkiej nikczemno\u015bci i wykluczeniu, wykorzysta\u0142a rzeczywiste wydarzenie, kt\u00f3re zdaje si\u0119 by\u0107 dowodem na co\u015b zupe\u0142nie przeciwnego.<\/p>\n

Poruszanie przez re\u017cyserk\u0119 dra\u017cliwych temat\u00f3w w do\u015b\u0107 bezceremonialny spos\u00f3b sprawia, \u017ce zdaniem niekt\u00f3rych krytyk\u00f3w Twarz<\/i>, zamiast by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 debaty na temat kondycji spo\u0142ecze\u0144stwa, pog\u0142\u0119bia ju\u017c i tak niebezpiecznie wyra\u017ane podzia\u0142y w naszym kraju. Mateusz \u017bebrowski w internetowym programie Drugi seans<\/i> m\u00f3wi: Ja mam w og\u00f3le wra\u017cenie, \u017ce ona <\/i>[Szumowska] w bardzo banalny spos\u00f3b wpisa\u0142a si\u0119 w klimat debaty na temat Polski, polsko\u015bci, patriotyzmu <\/i>[\u2026] tych wszystkich rzeczy, na temat kt\u00f3rych bardzo cz\u0119sto nie umiemy si\u0119 dzisiaj wypowiedzie\u0107 w spos\u00f3b stonowany.<\/i><\/p>\n

Kontrowersje mog\u0105 budzi\u0107 r\u00f3wnie\u017c niekt\u00f3re wypowiedzi tw\u00f3rczyni, kt\u00f3ra sugeruje, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b, kt\u00f3ra krytykuje jej film, jest powi\u0105zana z prawic\u0105. Jakkolwiek mo\u017cemy przyzna\u0107 jej racj\u0119, tak sprowadzenie zastrze\u017ce\u0144 wobec Twarzy <\/i>g\u0142\u00f3wnie do kwestii \u015bwiatopogl\u0105dowych znacz\u0105co sp\u0142yca dyskusj\u0119 wok\u00f3\u0142 filmu. Co wi\u0119cej, entuzjastycznie nastawiony do dzie\u0142a Tadeusz Sobolewski w artykule dla \u201eGazety Wyborczej\u201d zauwa\u017cy\u0142, \u017ce krytyka nie zawsze by\u0142a zdeterminowana konkretnymi podzia\u0142ami politycznymi<\/a>[27]<\/a>. Re\u017cyserka jest \u015bwiadoma tego, jak polaryzuj\u0105cy jest jej film. Jednak\u017ce przy okazji zdaje si\u0119 bagatelizowa\u0107 niekt\u00f3re opinie, uto\u017csamiaj\u0105c je z histeri\u0105 i brakiem dystansu. My\u015bl\u0119, \u017ce \u201eTwarz\u201d podzieli widz\u00f3w. Cz\u0119\u015bci b\u0119dzie si\u0119 podoba\u0142a i uznaj\u0105, \u017ce w\u0142o\u017cyli\u015bmy kij w mrowisko, a b\u0119d\u0105 pewnie i tacy, dla kt\u00f3rych ja ju\u017c w\u0142a\u015bciwie nie jestem Polk\u0105, bo \u015bmiej\u0119 si\u0119 z Polak\u00f3w. To niesamowite, jak histerycznie potrafi\u0105 reagowa\u0107 Polacy<\/a><\/i>[28]<\/a>.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie, przypisywanie re\u017cyserce z\u0142ej woli b\u0119dzie zwyk\u0142ym nadu\u017cyciem. My\u015bl\u0119, \u017ce mo\u017cemy do\u015b\u0107 bezpiecznie za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce jest to jedynie skr\u00f3t my\u015blowy, a jej uwaga dotyczy najbardziej skrajnych, niemerytorycznych komentarzy. Niemniej taki spos\u00f3b formu\u0142owania wypowiedzi \u0142\u0105czy si\u0119 z problemem, kt\u00f3ry wielu dostrzega w filmie. Re\u017cyserka upraszcza rzeczywisto\u015b\u0107, sprowadzaj\u0105c j\u0105 do prostej dychotomii: dobro i z\u0142o; albo kto\u015b jest z nami, albo przeciwko nam. Z tego powodu film nie wykorzystuje swojego interwencyjnego potencja\u0142u. Osoby my\u015bl\u0105ce podobnie do re\u017cyserki co najwy\u017cej utwierdz\u0105 si\u0119 w swoich przekonaniach. Natomiast ci, kt\u00f3rzy mogliby rzeczywi\u015bcie zrewidowa\u0107 dotychczasowe pogl\u0105dy, mog\u0105 poczu\u0107 si\u0119 pokrzywdzeni bezkompromisowo\u015bci\u0105 obrazu.<\/p>\n

Z rozmaitych recenzji Twarzy<\/i>, r\u00f3wnie\u017c tych krytycznych, mo\u017cna jednak wywnioskowa\u0107, \u017ce nie jest to dzie\u0142o nieudane. Wszak\u017ce wypowiadano si\u0119 pozytywnie o wyrazistych dialogach, spot\u0119gowanych \u015bwietnym aktorstwem, a tak\u017ce scenach, kt\u00f3re pokazuj\u0105, \u017ce Szumowska potrafi dojrze\u0107 humor tam, gdzie inni go nie widz\u0105. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 scena komunii, na kt\u00f3r\u0105 jedna z dziewczynek przyje\u017cd\u017ca w karocy. Innym, i co wa\u017cne, powszechnie chwalonym pomys\u0142em jest intryguj\u0105ce wykorzystanie nieco zapomnianego dyskotekowego przeboju Gigi D\u2019Agostino. Estetyka wczesnych lat dwutysi\u0119cznych nie doczeka\u0142a si\u0119 jeszcze swojej ironicznej reinterpretacji w popkulturze w takim stopniu jak ta z lat 80. i cz\u0119\u015bciowo 90., przez co zabieg ten bawi i zapada w pami\u0119\u0107.<\/p>\n

<\/p>\n

Twarz<\/em>, 2017 r., re\u017c. Ma\u0142gorzata Szumowska, fot. Bartosz Mrozowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Kino \u015awiat<\/span><\/p>\n

Zastosowanie przez Szumowsk\u0105 element\u00f3w humorystycznych w udany spos\u00f3b podkre\u015bla tak\u017ce wszechobecn\u0105 niemo\u017cno\u015b\u0107 porozumienia, kt\u00f3ra jest wa\u017cnym w\u0105tkiem filmu. Pomnik Chrystusa, przy budowie kt\u00f3rego pracuj\u0105 niemog\u0105cy si\u0119 ze sob\u0105 dogada\u0107 Polacy, przypomina biblijn\u0105 wie\u017c\u0119 Babel. Bohaterowie nie potrafi\u0105 zrozumie\u0107 Jacka maj\u0105cego k\u0142opoty z m\u00f3wieniem po operacji. Lecz przecie\u017c jeszcze przed transplantacj\u0105 g\u0142\u00f3wny protagonista jest outsiderem, kt\u00f3ry wygl\u0105da i zachowuje si\u0119 inaczej ni\u017c wszyscy. Nawet rodzina nie jest w stanie zrozumie\u0107 jego marze\u0144. Objawia si\u0119 to w prostym \u017carcie sytuacyjnym, w kt\u00f3rym szwagier Jacka dopytuje go o ch\u0119\u0107 wyjazdu do Londynu. Pyta go kpi\u0105co, czy zna angielski, na co Jacek odpowiada: you are loser<\/i>. Ta chwila szczero\u015bci ze strony bohatera r\u00f3wnie\u017c zostaje niezrozumiana, gdy\u017c szydz\u0105cy szwagier sam nie zna j\u0119zyka. Innym przyk\u0142adem jest smutno-zabawna scena dzielenia si\u0119 op\u0142atkiem, w kt\u00f3rej widzimy og\u00f3lny brak zrozumienia potrzeb bliskich. \u017byczenia sk\u0142adane Jackowi bynajmniej nie dotycz\u0105 jego szcz\u0119\u015bcia, lecz stanowi\u0105 pr\u00f3b\u0119 zmuszenia go do dostosowania si\u0119 do oczekiwa\u0144 innych (\u017cycz\u0119 ci, \u017ceby\u015b nie b\u0142aznowa\u0142, \u017ceby\u015b zacz\u0105\u0142 si\u0119 jako\u015b ubiera\u0107, \u017ceby\u015b wygl\u0105da\u0142 jak cz\u0142owiek, a nie jaka\u015b ma\u0142pa w zoo<\/i>, m\u00f3wi Jackowi jeden z cz\u0142onk\u00f3w rodziny). Podobnie jest w przypadku komisji, kt\u00f3ra wykazuje ca\u0142kowity brak empatii dla sytuacji m\u0119\u017cczyzny, orzekaj\u0105c, \u017ce jest zdolny do pracy w pe\u0142nym wymiarze godzin.<\/p>\n

\u0141ukasz Adamski zauwa\u017ca, \u017ce: \u201eTwarz\u201d by\u0142by filmem wybitnym, gdyby opowiada\u0142 uniwersaln\u0105 histori\u0119 wyobcowania. Szumowska pyta przecie\u017c, na ile twarz definiuje cz\u0142owieka. Jak bardzo zewn\u0119trzny wygl\u0105d determinuje nasz\u0105 egzystencj\u0119?<\/i> <\/i>Na ile romantyczne has\u0142a z romanside\u0142 o istocie wewn\u0119trznego pi\u0119kna wytrzymuj\u0105 zderzenie z rzeczywisto\u015bci\u0105? Gdy re\u017cyserka zadaje te pytania, jej film nabiera w\u0142a\u015bciwej temperatury<\/a><\/i>[29]<\/a>.<\/p>\n

Jak s\u0105dz\u0119, kwestia uniwersalno\u015bci t\u0142umaczy, dlaczego dzie\u0142o Szumowskiej spodoba\u0142o si\u0119 znacznie bardziej za granic\u0105. Obcokrajowcy nie znaj\u0105 tak dobrze polskiej kultury, nie s\u0105 \u015bwiadomi spo\u0142ecznych niuans\u00f3w, kt\u00f3rych zignorowanie mo\u017ce by\u0107 potencjalnie \u017ar\u00f3d\u0142em kontrowersji. Pomnik Chrystusa traktuj\u0105 za\u015b prawdopodobnie jako egzotyczn\u0105 ciekawostk\u0119, a nie szeroko omawian\u0105 w mediach kontrowersj\u0119. Co wi\u0119cej, sam religijny kontekst dzie\u0142a ma tutaj niezwykle istotne znaczenie. Dystans wobec filmu w naszym kraju (szczeg\u00f3lnie ze strony \u015brodowisk konserwatywnych) z pewno\u015bci\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 z daleko posuni\u0119t\u0105 tabuizacj\u0105 zjawisk zwi\u0105zanych z Ko\u015bcio\u0142em i wiar\u0105. To wszystko sprawia, \u017ce wiele uwag rodzimych recenzent\u00f3w mog\u0142o okaza\u0107 si\u0119 dla zagranicznych odbiorc\u00f3w niedostrzegalnych b\u0105d\u017a nieistotnych. Tym samym mogli oni odnale\u017a\u0107 t\u0119 cz\u0105stk\u0119 uniwersalno\u015bci, kt\u00f3rej polski widz dojrze\u0107 nie ma prawa, poniewa\u017c zbyt wiele obecnych w filmie nawi\u0105za\u0144 ma sw\u00f3j ci\u0119\u017car emocjonalny, kt\u00f3ry znacz\u0105co komplikuje to, jak widzowie odczuwaj\u0105 rozbawienie. Dzi\u0119ki temu obcokrajowcy mog\u0105 odbiera\u0107 to dzie\u0142o zgodnie z zamierzeniem re\u017cyserki \u2013 jako medytacj\u0119 nad to\u017csamo\u015bci\u0105, uprzedzeniami i trudem porozumiewania si\u0119 ponad podzia\u0142ami.<\/p>\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] Powiedzenie w kilku nieznacznie r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 wersjach przypisywano mi\u0119dzy innymi Oscarowi Wilde\u2019owi, Gene\u2019owi Wilderowi oraz George\u2019owi Bernardowi Shaw. Zob. na ten temat https:\/\/quoteinvestigator.com\/2016\/03\/17\/truth-laugh\/<\/a> [dost\u0119p: 2.11.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] Szumowska otrzyma\u0142a m.in. Srebrnego Nied\u017awiedzia, Or\u0142a, Z\u0142ote Lwy oraz nagrod\u0119 publiczno\u015bci Europejskiej Akademii Filmowej. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Film z du\u017c\u0105 si\u0142\u0105 ra\u017cenia. \u201eTwarz\u201d Szumowskiej w kinach<\/i>, https:\/\/kultura.gazetaprawna.pl\/artykuly\/1115722,twarz-szumowskiej.html<\/a> [dost\u0119p: 30.10.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] A. Marzec, Jak straci\u0107 twarz (instrukcja obs\u0142ugi)<\/i>, <\/i>http:\/\/czaskultury.pl\/czytanki\/jak-stracic-twarz-instrukcja-obslugi\/<\/a> [dost\u0119p: 27.01.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] P. Dobrzy\u0144ski, \u201eTwarz\u201d Ma\u0142gorzaty Szumowskiej to nieudana kpina z polskiej prowincji<\/i>, <\/i>https:\/\/www.spidersweb.pl\/rozrywka\/2018\/04\/06\/twarz-recenzja-film\/<\/a> [dost\u0119p: 27.01.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] J. Bodakowski, Orgia nienawi\u015bci do Polak\u00f3w i katolik\u00f3w. \u201eTwarz\u201d \u2013 nowy film Ma\u0142gorzaty Szumowskiej. Jak zwykle wsp\u00f3\u0142finansowany za pieni\u0105dze podatnik\u00f3w<\/i>, <\/i>https:\/\/prawy.pl\/67386-orgia-nienawisci-do-polakow-i-katolikow-twarz-nowy-film-malgorzaty-szumowskiej-jak-zwykle-wspolfinansowany-za-pieniadze-podatnikow\/<\/a> [dost\u0119p: 26.01.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] M. Fijo\u0142ek, \u201eTwarz\u201d Szumowskiej: wiele szumu o nic. RECENZJA<\/i>, <\/i>https:\/\/niezalezna.pl\/221798-twarz-szumowskiej-wiele-szumu-o-nic-recenzja<\/a> [dost\u0119p: 27.01.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] B. Staszczyszyn, \u201eTwarz\u201d, re\u017c. Ma\u0142gorzata Szumowska<\/i>, https:\/\/culture.pl\/pl\/dzielo\/twarz-rez-malgorzata-szumowska<\/a> [dost\u0119p: 25.10.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] G. Fortuna, Kr\u00f3tko o filmach: \u201eTwarz\u201d<\/i>, https:\/\/esensja.pl\/film\/recenzje\/tekst.html?id=26196<\/a> (dost\u0119p: 25.10.2020). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] J. Popielecki, Dwie twarze<\/i>, https:\/\/przekroj.pl\/artykuly\/recenzje\/dwie-twarze<\/a> [dost\u0119p: 29.10.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] \u0141. Adamski, \u201eTwarz\u201d. Szumowska mog\u0142a zrobi\u0107 film wybitny. Uleg\u0142a jednak w\u0142asnym uprzedzeniom. RECENZJA<\/i>, https:\/\/wpolityce.pl\/kultura\/389176-twarz-szumowska-mogla-zrobic-film-wybitny-ulegla-jednak-wlasnym-uprzedzeniom-recenzja<\/a> [dost\u0119p: 8.11.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] B. Dziemidok, O komizmie. Od Arystotelesa do dzisiaj<\/i>, s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2011, s. 13. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] Arystoteles, Poetyka<\/i>, t\u0142um. T. Sinko, [w:] B. Dziemidok, O komizmie<\/i>, dz. cyt., s. 252. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] H. Bergson, \u015amiech. Studyum o komizmie<\/i>, ksi\u0119garnia H. Altenberga; E. Wende i sp\u00f3\u0142ka, Lw\u00f3w\u2013Warszawa 1902, s. 3. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] Tam\u017ce, s. 5. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] T. Veatch, A Theory of Humor<\/i>, <\/i>\u201eHumor\u201d 1998, t. 11, nr 2, s. 163\u2013165. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] B. Dziemidok, O \u015bwiatopogl\u0105dowym i aksjologicznym znaczeniu poczucia humoru<\/i>, [w:] \u015amiech. Punkt po punkcie<\/i>, red. A. Czekanowicz, S. Rosiek, s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2005, s. 14. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] L. Hutcheon, Ironia, satyra, parodia \u2013 o ironii w uj\u0119ciu pragmatycznym<\/i>, \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1986, t. 77, nr 1, s. 336. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] A. Wi\u015bniewska, Szumowska: O Polakach opowiadam z czu\u0142o\u015bci\u0105<\/i>, https:\/\/krytykapolityczna.pl\/kultura\/film\/szumowska-o-polakach-opowiadam-z-czuloscia\/<\/a> [dost\u0119p: 2.11.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] B. Dziemidok, O komizmie<\/i>, dz. cyt., s. 81. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] B. Staszczyszyn, \u201eTwarz\u201d, re\u017c. Ma\u0142gorzata Szumowska<\/i>, https:\/\/culture.pl\/pl\/dzielo\/twarz-rez-malgorzata-szumowska<\/a> [dost\u0119p: 25.10.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] J. Wr\u00f3blewski, Ma\u0142gorzata Szumowska o wierze i kompleksach Polak\u00f3w<\/i>, https:\/\/www.polityka.pl\/tygodnikpolityka\/kultura\/1742772,1,malgorzata-szumowska-o-wierze-i-kompleksach-polakow.read<\/a> [dost\u0119p: 29.10.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] M.M. Hurley i in., Filozofia dowcipu. Humor jako si\u0142a nap\u0119dowa umys\u0142<\/i>u, t\u0142um. R. \u015amietana, Copernicus Center Press, Krak\u00f3w 2016, s. 241. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] Filmy Vegi, cho\u0107 popularne, uto\u017csamiane s\u0105 z kinem komercyjnym, nierzadko wykorzystuj\u0105cym skandale oraz delikatne tematy w celach promocyjnych. Odwo\u0142ywanie si\u0119 (celowe czy nie) do tego typu estetyki by\u0142oby wi\u0119c ryzykowane, zwa\u017cywszy, \u017ce stoi ona w wyra\u017anej opozycji do zaanga\u017cowanej spo\u0142ecznie satyry. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] M. Prymas, Prorok \u2013 analiza filmu \u201eTwarz\u201d<\/i>, http:\/\/www.pelnasala.pl\/twarz\/<\/a> [dost\u0119p: 2.11.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] A. Wi\u015bniewska, Szumowska: O Polakach opowiadam z czu\u0142o\u015bci\u0105<\/i>, https:\/\/krytykapolityczna.pl\/kultura\/film\/szumowska-o-polakach-opowiadam-z-czuloscia\/<\/a> [dost\u0119p: 2.11.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] T. Sobolewski, \u201eTwarz\u201d to film o dziwno\u015bci Polski. Kogo naprawd\u0119 atakuje Szumowska?<\/i>, https:\/\/wyborcza.pl\/7,101707,23226195,twarz-to-film-o-dziwnosci-polski-kogo-naprawde-atakuje-szumowska.html<\/a> [dost\u0119p: 6.11.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] K. Armata, Ma\u0142gorzata Szumowska opowiada o filmie \u201eTwarz\u201d<\/i>, http:\/\/polzartem.pl\/malgorzata-szumowska-opowiada-o-filmie-twarz\/ [dost\u0119p: 6.11.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] \u0141. Adamski, \u201eTwarz\u201d. Szumowska mog\u0142a zrobi\u0107 film wybitny. Uleg\u0142a jednak w\u0142asnym uprzedzeniom. RECENZJA<\/i>, https:\/\/wpolityce.pl\/kultura\/389176-twarz-szumowska-mogla-zrobic-film-wybitny-ulegla-jednak-wlasnym-uprzedzeniom-recenzja<\/a> [dost\u0119p: 8.11.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

 <\/b><\/p>\n

Czy Twarz<\/i> to potwarz? O krytyce filmu Ma\u0142gorzaty Szumowskiej<\/b><\/p>\n

W artykule przygl\u0105dam si\u0119 niejednoznacznej recepcji filmu Twarz<\/i> (re\u017c. Ma\u0142gorzata Szumowska, 2018). Ta inspirowana prawdziwymi wydarzeniami satyra spotka\u0142a si\u0119 z licznymi oskar\u017ceniami o niesprawiedliw\u0105 i nietrafion\u0105 krytyk\u0119 polskiej prowincjonalnej spo\u0142eczno\u015bci. Komizm, podobnie jak sama satyra, zawsze wi\u0105\u017ce si\u0119 z ryzykiem ura\u017cenia kogo\u015b. Komizm z definicji polega na przekroczeniu pewnej indywidualnej normy odbiorcy, jednak\u017ce pogwa\u0142cenie jej w zbyt drastyczny spos\u00f3b utrudnia lub wr\u0119cz uniemo\u017cliwia zaistnienie prze\u017cycia komicznego. Satyra natomiast musi opiera\u0107 si\u0119 na wyszydzaniu krytykowanych zjawisk w celu wprowadzenia pozytywnych zmian. Tym za\u015b, co przes\u0105dza o mieszanym odbiorze omawianego dzie\u0142a, jest fakt, \u017ce skomplikowana polska rzeczywisto\u015b\u0107 zostaje przez re\u017cyserk\u0119 uproszczona i pozbawiona niuansu, przez co widzowie czuj\u0105, \u017ce krytyka jest pochopna i niesprawiedliwa.<\/p>\n

Is Mug<\/i> an insult? About the criticism of Ma\u0142gorzata Szumowska’s film<\/b><\/p>\n

In this article, I examine the ambiguous reception of the film Mug<\/i> (dir. Ma\u0142gorzata Szumowska, 2018). This satire, inspired by real events, has met with numerous accusations of unfair and misplaced criticism of Polish small-town communities. Comedy, as well as satire, always comes with the risk of offending someone. Humor, by definition, is a violation of a certain individual norm of the perceiver. However, when the violation is too drastic, it may be difficult (or even impossible) for a person to laugh. Satire, on the other hand, must be based on ridiculing the criticized phenomena in order to induce positive changes. However, what determines the mixed reception of the discussed work is the fact that the complicated Polish reality is simplified and stripped of nuance, making the viewers feel that the director’s harsh criticism is hasty and unfair.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b> polska komedia filmowa, Ma\u0142gorzata Szumowska, Twarz<\/i>, satyra, komizm, humor, krytyka, recepcja, wyolbrzymienie, Bohdan Dziemidok<\/p>\n

Piotr Zdziarstek \u2013<\/b> absolwent wiedzy o filmie i kulturze audiowizualnej UG. Doktorant w Szkole Doktorskiej Nauk Humanistycznych i Spo\u0142ecznych w Gda\u0144sku. Publikowa\u0142 w pismach \u201eSCRIPT. Zeszyty Gdy\u0144skiej Szko\u0142y Filmowej\u201d oraz \u201eJednak Ksi\u0105\u017cki\u201d. Pasjonat komedii w najr\u00f3\u017cniejszym wydaniu oraz pocz\u0105tkuj\u0105cy badacz komizmu. Obecnie przygotowuje doktorat na temat <\/i>stand-upu.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

S\u0142ynny aforyzm, kt\u00f3rego autorstwo wci\u0105\u017c pozostaje przedmiotem dyskusji[1], g\u0142osi: Je\u017celi chcesz powiedzie\u0107 ludziom prawd\u0119, b\u0105d\u017a przy tym zabawny, bo inaczej ci\u0119 zabij\u0105. Rzeczywi\u015bcie, iskra humoru pozwalaj\u0105ca roz\u0142adowa\u0107 nagromadzone napi\u0119cie sprawia, \u017ce trudne prawdy staj\u0105 si\u0119 bardziej przyswajalne. Co jednak z przypadkiem, gdy spotkamy si\u0119 z wyra\u017anym sprzeciwem, a spos\u00f3b, w jaki pewne zjawiska s\u0105 wy\u015bmiewane,… Czytaj wi\u0119cej »Czy „Twarz” to potwarz? O krytyce filmu Ma\u0142gorzaty Szumowskiej<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":758,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[935],"tags":[946,484,947,949,178,951],"ppma_author":[952],"class_list":["post-374","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2020","tag-humor","tag-komedia","tag-komizm","tag-malgorzata-szumowska","tag-recepcja","tag-satyra"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t