{"id":373,"date":"2021-02-28T00:00:00","date_gmt":"2021-02-27T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2021\/02\/28\/komizm-w-filmie-body-cialo-malgorzaty-szumowskiej\/"},"modified":"2021-06-25T12:04:43","modified_gmt":"2021-06-25T11:04:43","slug":"komizm-w-filmie-body-cialo-malgorzaty-szumowskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/komizm-w-filmie-body-cialo-malgorzaty-szumowskiej\/","title":{"rendered":"Komizm w filmie „Body\/Cia\u0142o” Ma\u0142gorzaty Szumowskiej"},"content":{"rendered":"

Wyraz jednak najistotniejszy, rzec mo\u017cna decyduj\u0105cy, znajdzie \u015bmiech zredukowany w ostatecznej pozycji autora: wyklucza on wszelk\u0105 jednostronn\u0105, dogmatyczn\u0105 powag\u0119, nie pozwala na absolutyzowanie \u017cadnego punktu widzenia, \u017cadnego bieguna \u017cycia i my\u015bli<\/a><\/i>[1]<\/a>.<\/i><\/p>\n

Micha\u0142 Bachtin<\/p>\n

Ma\u0142gorzata Szumowska m\u00f3wi\u0142a, \u017ce Body\/Cia\u0142o<\/i> to komedia czarna kr\u0119cona jak powa\u017cny dramat, wi\u0119c same sprzeczno\u015bci. Kr\u0119cili\u015bmy to kompletnie na serio, maj\u0105c nadziej\u0119, \u017ce wyjd\u0105 z tego \u015bmieszne elementy<\/a><\/i>[2]<\/a>. Wspomina\u0142a te\u017c o ironii. Film opowiedziany jest w tonie pozornie powa\u017cnym, jego komizm jest ukryty, \u015bmiech zredukowany. Nie zawsze te\u017c jest dostrzegany \u2013 na wielu stronach internetowych film zaklasyfikowano jako dramat<\/a>[3]<\/a>, na innych jako komediodramat. Re\u017cyserka podczas konferencji na 40. FPFF w Gdyni m\u00f3wi\u0142a, \u017ce Body\/Cia\u0142o<\/i> by\u0142 filmem podwy\u017cszonego ryzyka: My\u015bmy nie mieli \u017cadnej pewno\u015bci, czy to poczucie humoru si\u0119 sprzeda, czy to, co nas tak roz\u015bmiesza, b\u0119dzie kogokolwiek roz\u015bmiesza\u0107<\/a><\/i>[4]<\/a>. <\/i>Zauwa\u017cy\u0142a te\u017c, \u017ce Polacy mniej si\u0119 na tym filmie \u015bmiej\u0105 ni\u017c publiczno\u015b\u0107 na festiwalach za granic\u0105, na przyk\u0142ad w Toronto czy Berlinie.<\/p>\n

<\/p>\n

Justyna Suwa\u0142a w filmie Body\/Cia\u0142o<\/em>, 2015 r., re\u017c. Ma\u0142gorzata Szumowska, fot. Jacek Dryga\u0142a, \u017ar\u00f3d\u0142o: Kino \u015awiat<\/span><\/p>\n

Krytycy, zar\u00f3wno polscy, jak i zagraniczni, zauwa\u017cali w Body\/Cia\u0142o<\/i> elementy komiczne: ironi\u0119, grotesk\u0119, satyr\u0119 i czarny humor. Tadeusz Sobolewski pisa\u0142 o wyzwalaj\u0105cym z rozpaczy \u015bmiechu Szumowskiej<\/a>[5]<\/a>. O nawiasie ironii<\/i> i o tym, \u017ce straszne jest u Szumowskiej tak\u017ce \u015bmieszne, wspomina\u0142 \u0141ukasz Maciejewski<\/a>[6]<\/a>, a Bartosz Staszczyszyn o ironicznym cudzys\u0142owie<\/i>, w jaki re\u017cyserka bierze filmowy mistycyzm, oraz o \u0142\u0105czeniu sprzecznych element\u00f3w \u2013 powag\u0119 miesza z humorem, mistyczny dramat z grotesk\u0105<\/a><\/i>[7]<\/a>. Pisa\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce Body\/Cia\u0142o<\/i> to czarna komedia o Polsce, jak\u0105 znamy z gazetowych szpalt<\/a><\/i>[8]<\/a>. Ostrze satyry, kt\u00f3rym Szumowska k\u0142uje swoj\u0105 bohaterk\u0119 Ann\u0119, zauwa\u017cy\u0142 Sebastian Smoli\u0144ski<\/a>[9]<\/a>. Na ironi\u0119, czarny humor czy domieszk\u0119 czarnej komedii zwracali tak\u017ce uwag\u0119 krytycy w\u0142oscy<\/a>[10]<\/a>, a Maja Ostaszewska m\u00f3wi\u0142a: Uwielbiam ten rodzaj poczucia czarnego humoru u Ma\u0142go\u015bki i Micha\u0142a. Ju\u017c w samym scenariuszu to si\u0119 czu\u0142o. Te wszystkie bardzo powa\u017cne tematy s\u0105 opowiadane z pewnym dystansem. \u015amiejemy si\u0119, a za chwil\u0119 prze\u017cywamy co\u015b g\u0142\u0119bokiego<\/a><\/i>[11]<\/a>. <\/i><\/p>\n

Czarna komedia to wed\u0142ug s\u0142ownika pod redakcj\u0105 Rafa\u0142a Syski odmiana komedii pos\u0142uguj\u0105ca si\u0119 grotesk\u0105<\/i>, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy sprzeczne elementy komiczne i makabryczne. Przedmiotem \u015bmiechu mo\u017ce by\u0107 \u015bmier\u0107, cierpienie, kalectwo czy zbrodnia<\/i>. Pokrewnym gatunkiem jest komediodramat, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c \u0142\u0105czy heterogeniczne pierwiastki komiczne i tragiczne i jak podaje s\u0142ownik, ma zwi\u0105zek z satyr\u0105 oraz ironi\u0105. Nie jest moim celem rozstrzygni\u0119cie, do kt\u00f3rego gatunku nale\u017cy Body\/Cia\u0142o<\/i>, a jedynie zwr\u00f3cenie uwagi na to, jak wiele kategorii, rodzaj\u00f3w komizmu i gatunk\u00f3w jest wymienianych \u00e0 propos<\/i> tego filmu: ironia, groteska, satyra, czarny humor, czarna komedia, komediodramat. Chcia\u0142abym si\u0119 zastanowi\u0107 nad komizmem w Body\/Cia\u0142o<\/i>: czy w istocie wszystkie wymieniane przez krytyk\u00f3w lub wynikaj\u0105ce z definicji gatunk\u00f3w kategorie komiczne w nim wyst\u0119puj\u0105? Jakie s\u0105 mi\u0119dzy nimi zale\u017cno\u015bci? W jakich momentach filmu si\u0119 pojawiaj\u0105? Kt\u00f3ra z nich jest nadrz\u0119dna, dominuj\u0105ca?<\/p>\n

Zaczn\u0119 jednak od kategorii komizmu. Czym jest i jaki jest mechanizm jego powstawania? Bohdan Dziemidok w ksi\u0105\u017cce O komizmie. Od Arystotelesa do dzisiaj<\/i> podzieli\u0142 teorie komizmu, kt\u00f3re okre\u015blaj\u0105 jego istot\u0119, na sze\u015b\u0107 podstawowych grup, mianowicie teorie: cechy ujemnej przedmiotu komicznego czy te\u017c w psychologicznym uj\u0119ciu wy\u017cszo\u015bci podmiotu prze\u017cycia komizmu nad przedmiotem tego prze\u017cycia; degradacji; kontrastu; sprzeczno\u015bci; odbiegania od normy i teorie o motywach krzy\u017cuj\u0105cych si\u0119<\/a>[12]<\/a>. R\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 one oczywi\u015bcie od siebie, ale co do jednej kwestii badacze s\u0105 zgodni \u2013 podstaw\u0105 wszelkiego komizmu jest sprzeczno\u015b\u0107, kontrast, niedopasowanie, zgrzyt, \u0142\u0105czenie sprzecznych element\u00f3w. Sprzeczno\u015b\u0107 mi\u0119dzy dos\u0142ownym znaczeniem zdania a jego ukryt\u0105, w\u0142a\u015bciw\u0105 intencj\u0105, jest chwytem ironii retorycznej. Ironia romantyczna \u0142\u0105czy sprzeczne, heterogeniczne elementy: wznios\u0142o\u015b\u0107 i przyziemno\u015b\u0107, tragizm i komizm, pi\u0119kno i brzydot\u0119. Takie zestawienia wymienia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c jako podstawow\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 groteski prawie we wszystkich s\u0142ownikach. Podstaw\u0105 parodii jest niedopasowanie stylu i tre\u015bci, przemieszanie podnios\u0142ego z przyziemnym \u2013 albo wysokiego stylu z nisk\u0105, b\u0142ah\u0105 tre\u015bci\u0105, albo niskiego, wulgarnego stylu z wysokim, wznios\u0142ym tematem.<\/p>\n

Bohdan Dziemidok zaproponowa\u0142 pewn\u0105 klasyfikacj\u0119 g\u0142\u00f3wnych form komizmu. Wyr\u00f3\u017cni\u0142 dwie zasadnicze jego formy: komizm elementarny \u2013 farsowo-wodewilowy, niewarto\u015bciuj\u0105cy i nierefleksyjny, bardzo cz\u0119sto prymitywny; i komizm z\u0142o\u017cony \u2013 refleksyjny i warto\u015bciuj\u0105cy. W Body\/Cia\u0142o<\/i> mamy do czynienia oczywi\u015bcie z drug\u0105 form\u0105. W ramach komizmu z\u0142o\u017conego badacz wyr\u00f3\u017cnia dwie postawy tw\u00f3rcze, kt\u00f3re okre\u015blaj\u0105 stosunek autora (narratora czy podmiotu) do \u015bwiata przedstawionego: humorystyczn\u0105 \u2013 nieaktywn\u0105, nieagresywn\u0105, kontemplacyjno-filozoficzn\u0105, oraz satyryczn\u0105, kt\u00f3r\u0105 charakteryzuje konsekwentna i bezkompromisowa walka ze z\u0142em oraz brak cechuj\u0105cej humoryst\u00f3w wyrozumia\u0142o\u015bci i pob\u0142a\u017cliwo\u015bci<\/a><\/i>[13]<\/a>.<\/p>\n

Dziemidok wspomina, \u017ce niekt\u00f3rzy badacze wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 jeszcze trzeci\u0105 postaw\u0119 tw\u00f3rcz\u0105, po\u015bredni\u0105 mi\u0119dzy humorystyczn\u0105 a satyryczn\u0105, kt\u00f3r\u0105 nazywa ironiczn\u0105. Na gruncie literatury zalicza do jej reprezentant\u00f3w na przyk\u0142ad Gombrowicza i Mro\u017cka, kt\u00f3rzy ze wzgl\u0119du na agresywnie drwi\u0105cy stosunek do \u015bwiata, panuj\u0105cych w nim stosunk\u00f3w, zwyczaj\u00f3w i mit\u00f3w oraz do\u015b\u0107 wyra\u017anie zaakcentowane poczucie w\u0142asnej warto\u015bci i wy\u017cszo\u015bci nad rzeczywisto\u015bci\u0105 nie s\u0105 ju\u017c, \u015bci\u015ble rzecz bior\u0105c, humorystami; ze wzgl\u0119du za\u015b na brak wyra\u017anego zaanga\u017cowania spo\u0142ecznego ich tw\u00f3rczo\u015bci oraz jasno sprecyzowanego idea\u0142u pozytywnego nie stali si\u0119 jeszcze satyrykami w proponowanym znaczeniu tego s\u0142owa<\/a><\/i>[14]<\/a>. S\u0105dz\u0119, \u017ce w Body\/Cia\u0142o<\/i> przejawia si\u0119 w\u0142a\u015bnie postawa ironiczna, co postaram si\u0119 w dalszej cz\u0119\u015bci tekstu udowodni\u0107.<\/p>\n

Ironia, groteska, parodia i satyra s\u0105 ze sob\u0105 \u015bci\u015ble zwi\u0105zane, zale\u017cne od siebie, cz\u0119sto wsp\u00f3\u0142wyst\u0119puj\u0105 w jednym utworze literackim czy filmie. Granice mi\u0119dzy nimi s\u0105 r\u00f3wnie p\u0142ynne, jak same te poj\u0119cia, kt\u00f3re pr\u00f3bowano wielokrotnie zdefiniowa\u0107 i usystematyzowa\u0107, ale zawsze bezskutecznie. Wymykaj\u0105 si\u0119 klasyfikacjom. Nie tylko wsp\u00f3\u0142istniej\u0105 i przenikaj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105, ale cz\u0119sto s\u0105 nazwami dla okre\u015blenia r\u00f3\u017cnych aspekt\u00f3w tego samego zjawiska, dotycz\u0105 r\u00f3\u017cnych p\u0142aszczyzn. Ironia jest sposobem m\u00f3wienia, natomiast groteska \u2013 przewa\u017cnie sposobem obrazowania, cho\u0107 ironia jest jej cz\u0119stym elementem. Parodia, kt\u00f3ra jest komiczn\u0105 parafraz\u0105 innego utworu, a wi\u0119c na\u015bladowaniem, przer\u00f3bk\u0105, przedrze\u017anianiem, pos\u0142uguje si\u0119 cz\u0119sto ironi\u0105 i grotesk\u0105. Ironia i groteska mog\u0105 by\u0107 elementarnymi formami komizmu, tropami, chwytami, \u015brodkami jego wywo\u0142ywania, ale mog\u0105 te\u017c organizowa\u0107 ca\u0142y utw\u00f3r, a nawet by\u0107 wyrazem okre\u015blonego \u015bwiatopogl\u0105du. Satyra nie ma swojej formy, nie jest chwytem, jej istot\u0105 jest tre\u015b\u0107 i nastawienie do przedmiotu przedstawienia; mo\u017ce pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 \u015brodkami ironii, groteski i parodii.<\/p>\n

Body\/Cia\u0142o<\/i> to film, w kt\u00f3rym wyst\u0119puj\u0105 te wszystkie kategorie. Ironia i groteska s\u0105 dominuj\u0105cymi \u017cywio\u0142ami, ale pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c elementy satyry i parodii. Chcia\u0142abym przyjrze\u0107 si\u0119 im po kolei. Doskona\u0142ym przyk\u0142adem ich wsp\u00f3\u0142wyst\u0119powania jest pierwsza scena filmu, kt\u00f3r\u0105 poddam analizie w kolejnych cz\u0119\u015bciach tekstu. W tej scenie prokurator (kt\u00f3rego gra Janusz Gajos) przyje\u017cd\u017ca nad Wis\u0142\u0119, gdzie znaleziono wisielca. Widzimy w zbli\u017ceniu sin\u0105 twarz, prawdopodobnie bezdomnego alkoholika. Teren jest ju\u017c ogrodzony bia\u0142o-czerwon\u0105 ta\u015bm\u0105, poustawiane s\u0105 numerki, na miejscu pracuje kilkuosobowa ekipa, zbieraj\u0105 \u015blady, robi\u0105 zdj\u0119cia. Prokurator pyta, czy by\u0142 lekarz i wystawi\u0142 akt zgonu. M\u0142ody asystent m\u00f3wi, \u017ce tak, i podaje mu dokument. Prokurator go przegl\u0105da. Po chwili nakazuje odci\u0105\u0107 wisielca, kt\u00f3ry spada ci\u0119\u017cko i bezw\u0142adnie na ziemi\u0119. Ogl\u0105daj\u0105 jeszcze le\u017c\u0105ce cia\u0142o, fotograf robi zdj\u0119cia. Kolejne uj\u0119cie to plan og\u00f3lny \u2013 policjanci, odwr\u00f3ceni do cia\u0142a lekko ty\u0142em, rozmawiaj\u0105 o wisielcu, \u017ce prawdopodobnie powiesi\u0142 si\u0119 sam i \u017ce strasznie \u015bmierdzi, a w tym samym momencie rzekomy trup wstaje i niczym zombie idzie gdzie\u015b przed siebie w porann\u0105 mg\u0142\u0119. Dopiero po chwili zauwa\u017ca to asystent prokuratora i wszyscy patrz\u0105 os\u0142upiali za odchodz\u0105cym.<\/p>\n

Satyra<\/b><\/p>\n

Wed\u0142ug S\u0142ownika filmu<\/i> pod redakcj\u0105 Rafa\u0142a Syski satyra filmowa to odmiana gatunkowa komedii o\u015bmieszaj\u0105ca i pi\u0119tnuj\u0105ca przedstawione w niej negatywne zjawiska. Celem satyry filmowej jest krytyka ludzkich wad i zachowa\u0144, stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych, instytucji pa\u0144stwowych, zjawisk politycznych<\/a><\/i>[15]<\/a>. Mo\u017cna by dyskutowa\u0107, czy satyra jest zawsze odmian\u0105 komedii. Podr\u0119czny s\u0142ownik termin\u00f3w literackich<\/i> okre\u015bla j\u0105 jako dziedzin\u0119 literatury<\/i> i s\u0105dz\u0119, \u017ce takie okre\u015blenie by\u0142oby w\u0142a\u015bciwe r\u00f3wnie\u017c w kontek\u015bcie filmu. Satyra wykracza poza rodzaje i gatunki. Micha\u0142 Bachtin pisa\u0142, \u017ce s\u0142owo \u201esatyra\u201d odnosi si\u0119 <\/i>(\u2026) do okre\u015blonego (z regu\u0142y negatywnego) stosunku tw\u00f3rcy wobec prezentowanego przedmiotu (tj. prezentowanej rzeczywisto\u015bci)<\/a><\/i>[16]<\/a>, <\/i>do tego sprowadza si\u0119 jej istota. <\/i>Trudno nazwa\u0107 komediami kr\u00f3tkie animowane filmy Kijowicza, na przyk\u0142ad Fotel<\/i>, kt\u00f3ry ma przecie\u017c satyryczne przes\u0142anie. Postawa satyryczna nie musi koniecznie organizowa\u0107 ca\u0142ego utworu, mo\u017ce manifestowa\u0107 si\u0119 w poszczeg\u00f3lnych scenach, tak jak w Body\/Cia\u0142o<\/i>.<\/p>\n

W\u015br\u00f3d trop\u00f3w i chwyt\u00f3w, jakimi pos\u0142uguje si\u0119 satyryk, Marek Hendrykowski wymienia karykaturalno\u015b\u0107<\/a>[17]<\/a>, a Rafa\u0142 Syska \u2013 przerysowanie, paradoks i komizm, a wi\u0119c \u015brodki charakterystyczne dla groteski. W Podr\u0119cznym s\u0142owniku termin\u00f3w literackich<\/i> groteska zosta\u0142a wymieniona wprost. Satyra, wyszydzaj\u0105c, pos\u0142uguje si\u0119 technik\u0105 \u201ekrzywego zwierciad\u0142a\u201d, chwytami komicznego wyolbrzymienia lub pomniejszenia, \u015brodkami karykatury, groteski, pamfletu, inwektywy, paszkwilu<\/i><\/a>[18]<\/a>. <\/i>Trzeba zauwa\u017cy\u0107, \u017ce techniki \u201ekrzywego zwierciad\u0142a\u201d, wyolbrzymienia czy pomniejszenia, nale\u017c\u0105 r\u00f3wnie\u017c do repertuaru groteskowych chwyt\u00f3w.<\/p>\n

Bartosz Staszczyszyn pisa\u0142, \u017ce Body\/Cia\u0142o<\/i> to tak\u017ce czarna komedia o Polsce, jak\u0105 znamy z gazetowych szpalt. <\/i>Nie u\u017cy\u0142 s\u0142owa satyra, u\u017cy\u0142 peryfrazy, podkre\u015bli\u0142 prze\u015bmiewczy stosunek do rzeczywisto\u015bci. \u017bywio\u0142 satyry z pewno\u015bci\u0105 nie jest dominuj\u0105cy w Body\/Cia\u0142o<\/i>, jednak s\u0105 w filmie sceny, kt\u00f3re maj\u0105 charakter satyryczny, w kt\u00f3rych ostrze komizmu skierowane jest przeciwko rzeczywisto\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnej Polski. Film jest mocno osadzony w konkretnych realiach, akcja toczy si\u0119 w Warszawie, w miejscach cz\u0119sto rozpoznawalnych, jak \u015bcie\u017cka nadwi\u015bla\u0144ska, Dworzec Gda\u0144ski czy Krakowskie Przedmie\u015bcie.<\/p>\n

W pierwszej scenie mo\u017cna doszuka\u0107 si\u0119 delikatnej satyry na dzia\u0142anie pogotowia i policji \u2013 lekarz i prokurator uznali za martwego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry \u017cy\u0142. Zostali w oczach widz\u00f3w o\u015bmieszeni, zdegradowani, poni\u017ceni, poniewa\u017c ujawniony zosta\u0142 ich brak profesjonalizmu, dali si\u0119 zwie\u015b\u0107 pozorom, nie zbadali dok\u0142adnie sprawy. Zachodzi tu wi\u0119c kontrast mi\u0119dzy powag\u0105 funkcji policjanta, lekarza czy prokuratora a nieudolno\u015bci\u0105 ich dzia\u0142ania, albo (jak by to uj\u0119li zwolennicy teorii sprzeczno\u015bci, np. Schopenhauer) sprzeczno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy poj\u0119ciem o przedmiocie, jego ide\u0105 w \u015bwiadomo\u015bci widza a realnym przedmiotem, kt\u00f3ry tej idei w znacznym stopniu nie odpowiada. Jednak, jak s\u0105dz\u0119, ta scena bardziej m\u00f3wi w spos\u00f3b ironiczny o tajemnicy \u017cycia i \u015bmierci, o granicy mi\u0119dzy tymi stanami, kt\u00f3ra jest trudna do uchwycenia; wyszydzanie nie jest jej g\u0142\u00f3wnym celem.<\/p>\n

W jednej z pierwszych scen bohaterowie \u2013 ojciec i c\u00f3rka \u2013 siedz\u0105 przed telewizorem i ogl\u0105daj\u0105 fragment sondy ulicznej. Respondenci, starsze osoby, trzymaj\u0105cy w d\u0142oniach wielkanocne palmy, a wi\u0119c katolicy, odpowiadaj\u0105 na pytanie o narodowo\u015b\u0107 Jezusa Chrystusa. Z wyra\u017anym zak\u0142opotaniem i niech\u0119ci\u0105 przyznaj\u0105, \u017ce by\u0142 Izraelczykiem, czyli \u017bydem, ale, co podkre\u015bla jedna kobieta, p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 ochrzczony, wi\u0119c to ju\u017c ca\u0142kiem co innego<\/i>. Miny ogl\u0105daj\u0105cych t\u0119 sond\u0119 bohater\u00f3w wyra\u017caj\u0105 mieszanin\u0119 dystansu i niesmaku. Napi\u0119tnowany tu zosta\u0142 zatem antysemityzm Polak\u00f3w, katolik\u00f3w, kt\u00f3ry k\u0142\u00f3ci si\u0119 z podstawami ich wiary.<\/p>\n

<\/p>\n

Adam Woronowicz w filmie Body\/Cia\u0142o<\/em>, 2015 r., re\u017c. Ma\u0142gorzata Szumowska, fot. Jacek Dryga\u0142a, \u017ar\u00f3d\u0142o: Kino \u015awiat<\/span><\/p>\n

Satyryczny charakter ma r\u00f3wnie\u017c scena rozmowy g\u0142\u00f3wnego bohatera z lekarzem ordynatorem, kt\u00f3ry do szpitala przyjmuje c\u00f3rk\u0119 swojego znajomego prokuratora, cho\u0107 nie wymaga ona tak naprawd\u0119 hospitalizacji. Innych, bardziej potrzebuj\u0105cych odsy\u0142a za\u015b do prywatnego gabinetu, w kt\u00f3rym wizyta kosztuje 200 z\u0142. Ordynator to posta\u0107 mocno przerysowana \u2013 nie do\u015b\u0107, \u017ce nieuczciwie post\u0119puje wzgl\u0119dem pacjent\u00f3w, to zdradza si\u0119 z bardzo radykalnymi pogl\u0105dami \u2013 m\u00f3wi, \u017ce kara\u0142by \u015bmierci\u0105 dzieciob\u00f3jczynie, a kiedy Anna, kt\u00f3ra jest \u015bwiadkiem rozmowy, wtr\u0105ca, \u017ce gdyby aborcja by\u0142a legalna, nie by\u0142oby takich sytuacji<\/i>, w spos\u00f3b autorytarny i niekulturalny odmawia jej prawa wypowiadania si\u0119.<\/p>\n

W satyryczny spos\u00f3b sportretowane s\u0105 pewne charakterystyczne polskie typy ludzkie. \u015alusarz, wezwany przez prokuratora do otwarcia zamkni\u0119tego od wewn\u0105trz zamka w drzwiach, pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 gwar\u0105 warszawsk\u0105 okraszon\u0105 obficie wulgaryzmami, za us\u0142ug\u0119, kt\u00f3r\u0105 wykonuje b\u0142yskawicznie (co pozwala si\u0119 domy\u015bla\u0107 jego przest\u0119pczej przesz\u0142o\u015bci), inkasuje 200 z\u0142. S\u0105siad w spos\u00f3b autorytarny poucza g\u0142\u00f3wnego bohatera \u2013 \u017ceby nie pali\u0142 papieros\u00f3w na klatce schodowej lub \u017ceby nie s\u0142ucha\u0142 g\u0142o\u015bno muzyki; zwraca si\u0119 do doros\u0142ego cz\u0142owieka jak do krn\u0105brnego ucznia, u\u017cywaj\u0105c w stosunku do niego formy gramatycznej \u2013 1 osoby liczby mnogiej, kt\u00f3rej najcz\u0119\u015bciej u\u017cywaj\u0105 wychowawczynie w stosunku do przedszkolak\u00f3w.<\/p>\n

Podobnych scen w filmie jest jeszcze kilka, natomiast nie przes\u0105dzaj\u0105 one o satyrycznym charakterze ca\u0142ego utworu. S\u0105 komentarzem do rzeczywisto\u015bci na marginesie g\u0142\u00f3wnego tematu, s\u0105 okiem puszczonym do widz\u00f3w, kt\u00f3rzy znaj\u0105 polskie realia.<\/p>\n

Parodia<\/b><\/p>\n

W S\u0142owniku filmu<\/i> czytamy, \u017ce przez parodi\u0119 rozumie si\u0119 prze\u015bmiewcze na\u015bladownictwo istniej\u0105cego dzie\u0142a b\u0105d\u017a gatunku artystycznego. Celem parodii jest kpina ze sposobu przedstawiania, poprzez komiczne wyjaskrawienie i zag\u0119szczenie cech rozpoznawalnego wzorca. Takie \u015brodki, jak cytat, inwersja, zaskoczenie, przesada, wtr\u0105cenie i gra j\u0119zykowa najcz\u0119\u015bciej u\u017cywane s\u0105 w celu o\u015bmieszenia konwencjonalnej sztuczno\u015bci, braku \u017cyciowego prawdopodobie\u0144stwa i brak\u00f3w warsztatowych dzie\u0142 parodiowanych<\/a><\/i>[19]<\/a>. Trzeba zauwa\u017cy\u0107, \u017ce o\u015bmieszenie wzorca nie zawsze (i wcale nie najcz\u0119\u015bciej) jest celem parodii. Monachomachia<\/i> Krasickiego jest parodi\u0105 eposu homeryckiego, ale ostrze komizmu nie jest skierowane przeciw samym eposom, a przeciw bohaterom, kt\u00f3rych j\u0119zykiem eposu przedstawia \u2013 leniwym, pijanym i sk\u0142onnym do b\u00f3jki mnichom. Parodia mo\u017ce wi\u0119c s\u0142u\u017cy\u0107 satyrze. Mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 elementami groteski, a szczeg\u00f3lnie groteskowej degradacji, kt\u00f3ra sprowadza to co wznios\u0142e do profanum materialno-cielesnego.<\/p>\n

Element\u00f3w parodii w Body\/Cia\u0142o<\/i> jest niewiele. Pierwsz\u0105 scen\u0119 mo\u017cemy uzna\u0107 za parodi\u0119 sceny kryminalnej. Zaczyna si\u0119 zgodnie z konwencj\u0105 znan\u0105 z film\u00f3w kryminalnych, w powa\u017cnym, rzeczowym tonie \u2013 jest trup, policja, prokurator. Zbieraj\u0105 \u015blady, robi\u0105 zdj\u0119cia, sporz\u0105dzaj\u0105 protoko\u0142y. Nast\u0119puje komiczny zgrzyt, pojawia si\u0119 element niepasuj\u0105cy \u2013 wisielec o\u017cywa. Konwencje gatunkowe zostaj\u0105 z\u0142amane. Immanuel Kant twierdzi\u0142: \u015amiech jest efektem wywo\u0142anym przez nieoczekiwane przekszta\u0142cenie si\u0119 napi\u0119tego oczekiwania w nico\u015b\u0107<\/a><\/i>[20]<\/a>. Wyst\u0119puje tu kontrast mi\u0119dzy tym, czego si\u0119 spodziewali\u015bmy, a tym, co nast\u0105pi\u0142o. Widzowie oczekiwali zapewne zupe\u0142nie innego zako\u0144czenia pierwszej sceny Body\/Cia\u0142o<\/i>, szczeg\u00f3lnie ci, kt\u00f3rzy znaj\u0105 schematy fabularne filmowych krymina\u0142\u00f3w. Skoro w pierwszej scenie pojawia si\u0119 trup i prokurator, spodziewamy si\u0119 rozwi\u0105zania zagadki \u015bmierci, a tu nieoczekiwanie okazuje si\u0119, \u017ce trupa w og\u00f3le nie ma. Rodzi si\u0119 inna zagadka i kolejne oczekiwanie jej rozwi\u0105zania \u2013 jak prze\u017cy\u0142, czy to mo\u017cliwe? I znowu oczekiwanie rozwiewa si\u0119 w nico\u015b\u0107. W\u0105tek wisielca zostaje porzucony.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Janusz Gajos w filmie Body\/Cia\u0142o<\/em>, 2015 r., re\u017c. Ma\u0142gorzata Szumowska, fot. Jacek Dryga\u0142a, \u017ar\u00f3d\u0142o: Kino \u015awiat<\/span><\/p>\n

Krytycy zwracali uwag\u0119 na nawi\u0105zania omawianego filmu do film\u00f3w Krzysztofa Kie\u015blowskiego, przede wszystkim IV cz\u0119\u015bci Dekalogu<\/i> i do Trzech kolor\u00f3w<\/i>. W pierwszym z tych film\u00f3w g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 zagra\u0142 Janusz Gajos \u2013 podobnie jak w Body\/Cia\u0142o<\/i> \u2013 ojca, kt\u00f3ry po \u015bmierci \u017cony samotnie wychowuje dorastaj\u0105c\u0105 c\u00f3rk\u0119. Akcja obu film\u00f3w toczy si\u0119 w\u015br\u00f3d warszawskich blokowisk, a tak\u017ce w plenerach nadwi\u015bla\u0144skich. W obu filmach pojawia si\u0119 w\u0105tek sfa\u0142szowanego przez c\u00f3rk\u0119 listu od nie\u017cyj\u0105cej matki, kt\u00f3ry ojciec czyta ze wzruszeniem, wierz\u0105c w jego autentyczno\u015b\u0107. Jednak Ma\u0142gorzata Szumowska podczas konferencji na 40. FPFF w Gdyni nie przyznawa\u0142a si\u0119 do inspiracji tym filmem. Powiedzia\u0142a natomiast, \u017ce pokaza\u0142a na zasadzie dekonstrukcji<\/i> scen\u0119 z innego filmu Kie\u015blowskiego \u2013 z Trzech kolor\u00f3w<\/i>. Cho\u0107 nie u\u017cy\u0142a s\u0142owa parodia, to de facto zabieg dekonstrukcji sprowadza si\u0119 do parodiowania, czyli komicznej parafrazy sceny z innego filmu: W czasie pisania scenariusza wpadli\u015bmy na pomys\u0142, \u017ce pewne sceny poka\u017cemy w krzywym zwierciadle, nie na zasadzie ob\u015bmiewania, tylko na zasadzie dekonstrukcji. Na przyk\u0142ad t\u0119 scen\u0119, w kt\u00f3rej staruszka wyrzuca butelk\u0119, w kt\u00f3rej s\u0142ycha\u0107 muzyk\u0119 Preisnera. Ta scena jest nies\u0142ychanie patetyczna i bardzo mi si\u0119 nie podoba, wi\u0119c zrobili\u015bmy scen\u0119, \u017ce idzie staruszka, utyka i zostaje oblana wod\u0105, a Gajos si\u0119 z tego \u015bmieje. Czyli kompletne odwr\u00f3cenie sytuacji. Ale jednocze\u015bnie uwielbiam Kie\u015blowskiego, szczeg\u00f3lnie Dekalog. To co by\u0142o najlepsze, np. spos\u00f3b, w jaki to by\u0142o sfilmowane, zgrane, wzi\u0119li\u015bmy od niego, wy\u015bmiewaj\u0105c jednocze\u015bnie naddania, pewien patos czy moralizowanie, rzeczy, na kt\u00f3re we wsp\u00f3\u0142czesnej sztuce nie ma miejsca<\/a><\/i>[21]<\/a>.<\/p>\n

Ostrze tej parodii nie by\u0142o skierowane przeciwko Kie\u015blowskiemu, ale przeciw patosowi w filmie, przeciw m\u00f3wieniu zbyt serio, jednoznacznie. Takie nawi\u0105zania intertekstualne s\u0105 okiem puszczonym do widza, zrywaj\u0105 z iluzj\u0105 fikcji, s\u0142u\u017c\u0105 budowaniu ironii.<\/p>\n

Groteska<\/b><\/p>\n

W S\u0142owniku filmu<\/i> pod redakcj\u0105 Rafa\u0142a Syski termin groteska nie wyst\u0119puje w og\u00f3le, nie znajdziemy w nim r\u00f3wnie\u017c definicji ironii, cho\u0107 opracowane s\u0105 has\u0142a parodia i satyra. W S\u0142owniku termin\u00f3w filmowych<\/i> Marka Hendrykowskiego jako pierwsze wymienione jest znaczenie groteski jako gatunku filmowego: Wykszta\u0142cona w okresie kina wczesnoniemego odmiana komedii filmowej operuj\u0105ca wyolbrzymieniem, zmienno\u015bci\u0105 nastroju, paradoksaln\u0105 ambiwalencj\u0105 przedstawie\u0144 i absurdaln\u0105 wizj\u0105 \u015bwiata, w kt\u00f3rej mieszaj\u0105 si\u0119: pierwiastki komizmu i tragizmu, wyrafinowany estetyzm i brzydota, liryzm i sarkazm, wykwint i wulgarno\u015b\u0107 itp. Np. filmy Charliego Chaplina<\/a><\/i>[22]<\/a>. Ten rodzaj komedii nazywany jest w innych opracowaniach burlesk\u0105 filmow\u0105<\/a>[23]<\/a>. W drugim znaczeniu wed\u0142ug tego s\u0142ownika groteska jest kategori\u0105 estetyczn\u0105 zdefiniowan\u0105 podobnie jak w innych s\u0142ownikach. <\/i><\/p>\n

Cechy groteski, kt\u00f3re s\u0105 najcz\u0119\u015bciej wymieniane w definicjach s\u0142ownikowych, to: absurdalno\u015b\u0107, paradoksalno\u015b\u0107, karykaturalno\u015b\u0107, przejaskrawienie, wyolbrzymienie, deformacja, brzydota, fantastyka, dziwno\u015b\u0107, zestawianie kontrast\u00f3w, \u0142\u0105czenie sprzecznych element\u00f3w, takich jak tragizm i komizm, pi\u0119kno i brzydota, fantastyka i realizm; niejednorodno\u015b\u0107 stylistyczna, w niekt\u00f3rych definicjach pojawia si\u0119 te\u017c groza, potworno\u015b\u0107, makabra, a tak\u017ce wulgarno\u015b\u0107 i rubaszno\u015b\u0107, niezwykle rzadko wspomina si\u0119 o elementach karnawalizacji<\/a>[24]<\/a>.<\/p>\n

Popularne, s\u0142ownikowe definicje niewiele m\u00f3wi\u0105 o grotesce. Zmieszanie sprzecznych element\u00f3w, kontrast i zgrzyt, s\u0105 podstaw\u0105 wszelkiego komizmu. S\u0105 te\u017c w r\u00f3wnym stopniu cech\u0105 groteski, co ironii czy parodii. Nie wszystko, co absurdalne, jest groteskowe i nie wszystko groteskowe jest absurdalne. Podobnie fantastyka czy wulgarno\u015b\u0107 nie s\u0105 niezb\u0119dnymi elementami utwor\u00f3w groteskowych, bywaj\u0105 cechami tekst\u00f3w czy film\u00f3w, kt\u00f3re z grotesk\u0105 nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego. Zgodno\u015b\u0107 czy niezgodno\u015b\u0107 z powszechnymi oczekiwaniami jest dyskusyjna.<\/p>\n

Zupe\u0142nie inaczej opisa\u0142 grotesk\u0119 Micha\u0142 Bachtin. Dla niego nie by\u0142a ona absurdalna, paradoksalna i dziwna, ale wr\u0119cz przeciwnie \u2013 najbli\u017csza \u017cyciu. Inaczej j\u0105 ocenia\u0142, inne w\u0142a\u015bciwo\u015bci w niej zauwa\u017ca\u0142. Dla Bachtina groteska by\u0142a, jak pisa\u0142, estetyczn\u0105 koncepcj\u0105 istnienia<\/i>, r\u00f3wnorz\u0119dn\u0105 i opozycyjn\u0105 wobec realizmu. Realizm groteskowy, tzn. \u2013 system obrazowy ludowej kultury \u015bmiechu<\/a><\/i>[25]<\/a>, jak okre\u015bla\u0142 grotesk\u0119, kt\u00f3r\u0105 uwa\u017ca\u0142 za bli\u017csz\u0105 rzeczywisto\u015bci od realizmu, wyr\u00f3s\u0142 z obrz\u0119d\u00f3w karnawa\u0142owych, a tak\u017ce z wcze\u015bniejszych obrz\u0119d\u00f3w greckich i rzymskich. Operowa\u0142 szeregiem bardzo konkretnych obraz\u00f3w, motyw\u00f3w, symboli, postaci i gatunk\u00f3w. Bachtin w Tw\u00f3rczo\u015bci Franciszka Rabelais\u2019go<\/i> drobiazgowo je wymieni\u0142 i szczeg\u00f3\u0142owo opisa\u0142. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce ten j\u0119zyk karnawa\u0142owych form i symboli zdolny jest do wyra\u017cania jednolitego, lecz z\u0142o\u017conego karnawa\u0142owego \u015bwiatopogl\u0105du ludu<\/i>. \u015awiatopogl\u0105d ten wrogi jest wszystkiemu, co gotowe i ukszta\u0142towane, wszystkim roszczeniom do sta\u0142o\u015bci i wieczno\u015bci, m\u00f3g\u0142 si\u0119 wyrazi\u0107 jedynie w dynamicznych i zmiennych (\u201eproteuszowych\u201d) migotliwych i chwiejnych formach. Wszystkie formy i symbole karnawa\u0142owego j\u0119zyka przenikni\u0119te s\u0105 patosem zmiany i odnowienia, poczuciem weso\u0142ej wzgl\u0119dno\u015bci panuj\u0105cych prawd i panuj\u0105cej w\u0142adzy<\/a><\/i>[26]<\/a>.<\/i><\/p>\n

Kluczowy dla z \u015bwiatopogl\u0105du karnawa\u0142owego by\u0142 szczeg\u00f3lny rodzaj \u015bmiechu, kt\u00f3ry po pierwsze, jest \u015bmiechem powszechnym (\u2026). \u015amiej\u0105 si\u0119 wszyscy, \u201e\u015bmiech na ca\u0142ym \u015bwiecie\u201d. Po drugie \u2013 \u015bmiech to uniwersalny, nastawiony na wszystko i wszystkich (w tym tak\u017ce i samych uczestnik\u00f3w karnawa\u0142u), <\/b>ca\u0142y \u015bwiat wydaje si\u0119 \u015bmieszny, jest postrzegany i osi\u0105gany w perspektywie \u015bmiechu, <\/b>weso\u0142ej wzgl\u0119dno\u015bci. Wreszcie po trzecie \u2013 \u015bmiech ten jest ambiwalentny: jest weso\u0142y, pe\u0142en rado\u015bci i r\u00f3wnocze\u015bnie szydzi, wy\u015bmiewa; neguje i aprobuje; grzebie i odradza. Taki jest \u015bmiech karnawa\u0142owy<\/a><\/i>[27]<\/a>. Dlatego uwa\u017ca\u0142 grotesk\u0119 za przeciwstawn\u0105 satyrze, w kt\u00f3rej \u015bmiech jest czysto krytyczny, neguj\u0105cy i kt\u00f3rej autor ma prze\u015bwiadczenie o swojej wy\u017cszo\u015bci nad przedmiotem przedstawienia.<\/p>\n

Innym wa\u017cnym elementem by\u0142a groteskowa koncepcja cia\u0142a. Bachtin przeciwstawia\u0142 klasyczny i groteskowy kanon jego przedstawiania, kanonem klasycznym nazywaj\u0105c konwencj\u0119, do kt\u00f3rej przywykli\u015bmy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, najog\u00f3lniej m\u00f3wi\u0105c realistyczn\u0105. W takim uj\u0119ciu cia\u0142o jest przede wszystkim gotowe, uformowane, oddzielone od innych cia\u0142, zamkni\u0119te, przedstawione do strony oficjalnej z przemilczeniem proces\u00f3w fizjologicznych. W kanonie groteskowym natomiast cia\u0142o jest otwarte, \u0142\u0105czy si\u0119 ze \u015bwiatem i z innymi cia\u0142ami: po\u017cera, wydala, wymiotuje, kopuluje, rodzi, umiera. Jest niewyodr\u0119bnione, niezamkni\u0119te, niegotowe, przedstawione w momencie wzrostu, zmiany, metamorfozy. Podkre\u015blane s\u0105 jego otwory i wypuk\u0142o\u015bci, kt\u00f3rymi \u0142\u0105czy si\u0119 ze \u015bwiatem i innymi cia\u0142ami: usta, genitalia, po\u015bladki, piersi, gruby brzuch, du\u017cy nos. Przestali\u015bmy rozumie\u0107 t\u0119 konwencj\u0119. Cia\u0142o groteskowe nie mie\u015bci si\u0119 w ramach estetyki pi\u0119kna czas\u00f3w nowo\u017cytnych, wydaje si\u0119 z tej perspektywy monstrualne, nieforemne, szpetne.<\/p>\n

<\/p>\n

Justyna Suwa\u0142a w filmie Body\/Cia\u0142o<\/em>, 2015 r., re\u017c. Ma\u0142gorzata Szumowska, fot. Jacek Dryga\u0142a, \u017ar\u00f3d\u0142o: Kino \u015awiat<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym tematem filmu Body\/Cia\u0142o<\/i> jest, co sugeruje tytu\u0142, cia\u0142o. M\u00f3wi\u0142a o tym Ma\u0142gorzata Szumowska: Szukali\u015bmy z Micha\u0142em tematu, kt\u00f3ry jest nam obojgu najbli\u017cszy. Doszli\u015bmy do wniosku, \u017ce mo\u017ce to by\u0107 cia\u0142o oraz stosunek cz\u0142owieka do w\u0142asnego cia\u0142a. Cia\u0142a m\u0142odego i cia\u0142a starzej\u0105cego si\u0119. Nie tylko do cia\u0142a fizycznego, tak\u017ce do cia\u0142a astralnego. Do duszy. Jest w tej historii element metafizyczny<\/a><\/i>[28]<\/a>. Re\u017cyserka przedstawia w tym filmie cia\u0142a niewpisuj\u0105ce si\u0119 w kanon klasyczny \u2013 wielki brzuch Janusza, du\u017cy nos i usta Olgi, nagie, stare cia\u0142o Ewy. Cia\u0142a w trakcie metamorfozy, przej\u015bcia mi\u0119dzy \u017cyciem a \u015bmierci\u0105, jak \u017cywy wisielec czy tu\u017c po porodzie zamordowany noworodek. Cia\u0142a obracaj\u0105ce si\u0119 w proch, jak cia\u0142o \u017cony prokuratora, jak szcz\u0105tki ludzkie ogl\u0105dane na zdj\u0119ciach z policyjnych protoko\u0142\u00f3w. Pokazuje cia\u0142a w trakcie czynno\u015bci fizjologicznych \u2013 jedzenia, picia, wymiotowania, wspomniane czy zasugerowane s\u0105 por\u00f3d, agonia i kopulacja.<\/p>\n

Jedynym cia\u0142em zamkni\u0119tym w rozumieniu bachtinowskim jest cia\u0142o terapeutki Anny. Jest ono dalekie od wszelkich skrajno\u015bci, w \u015brednim wieku (maksymalnie oddalonym od narodzin i \u015bmierci), przeci\u0119tnego wzrostu i wagi. Zamkni\u0119cie i oddzielenie od innych cia\u0142 podkre\u015blone jest przez kostium \u2013 Anna ubiera si\u0119 nie tylko staromodnie i nijak, ale przede wszystkim tak, \u017ceby ukry\u0107 swoje cia\u0142o, wszelkie jego wypuk\u0142o\u015bci. Nosi kr\u00f3tkie w\u0142osy i okulary, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c oddzielaj\u0105 j\u0105 od \u015bwiata. Przypomina zakonnic\u0119, jest aseksualna. Jej st\u0142umiona si\u0142a \u017cyciowa, jej zamkni\u0119cie wyra\u017ca si\u0119 te\u017c w sposobie jedzenia \u2013 je w samotno\u015bci, w zast\u0119pczym towarzystwie psa, zwr\u00f3cona twarz\u0105 do \u015bciany, jakby si\u0119 tej czynno\u015bci wstydzi\u0142a, troch\u0119 jak bohaterowie Dyskretnego uroku bur\u017cuazji <\/i>(Le charme discret de la bourgeoisie<\/i>, re\u017c. Luis Bu\u00f1uel, 1972).<\/p>\n

Bohaterowie s\u0105 charakteryzowani przez to, co i jak jedz\u0105. Podkre\u015blanie czynno\u015bci jedzenia jest wa\u017cn\u0105 cech\u0105 utwor\u00f3w groteskowych. W jednej z pierwszych scen ojciec i c\u00f3rka siedz\u0105 razem przy stole i jedz\u0105 \u2013 ona ma na talerzu jakie\u015b sucharki, gar\u015b\u0107 kie\u0142k\u00f3w i dwa plasterki og\u00f3rka i w\u0142a\u015bciwie nie je, tylko m\u00f3wi; on rozrywa go\u0142ymi r\u0119kami t\u0142uste kawa\u0142ki pieczonego kurczaka, posypuje nieprawdopodobn\u0105 ilo\u015bci\u0105 pieprzu i po\u017cera z apetytem. C\u00f3rka ze z\u0142o\u015bliwym u\u015bmiechem opowiada ojcu makabryczne szczeg\u00f3\u0142y z \u017cycia hodowanych w strasznych warunkach kurczak\u00f3w. Jest w tej scenie, charakterystyczny dla groteski, kontrast, zestawienie sprzecznych element\u00f3w, przesada i nadmiar. Ojciec i c\u00f3rka to te\u017c groteskowa para komiczna zestawiona na zasadzie przeciwie\u0144stwa \u2013 gruby i chuda.<\/p>\n

Typow\u0105 groteskow\u0105 potraw\u0105 s\u0105 flaki. Podczas \u015bwi\u0105t karnawa\u0142owych dokonywano uboju byd\u0142a. Flaki trzeba by\u0142o je\u015b\u0107 bardzo \u015bwie\u017ce, wi\u0119c przyrz\u0105dzano je i sprzedawano tego samego dnia. By\u0142a ich obfito\u015b\u0107, by\u0142y tanie i jedzono ich bardzo du\u017co. Obraz flak\u00f3w mia\u0142 wed\u0142ug Bachtina kilka znacze\u0144, konotacji. To, po pierwsze, wn\u0119trzno\u015bci, \u017co\u0142\u0105dek i kiszki \u2013 a wi\u0119c to, co w ka\u017cdym organizmie najwa\u017cniejsze, \u201e\u017cywot\u201d, brzuch. Jedzenie flak\u00f3w to obraz brzucha, kt\u00f3ry poch\u0142ania, je, i brzucha, kt\u00f3ry jest poch\u0142aniany, po\u017cerany. Kiszki zwi\u0105zane s\u0105 te\u017c z ka\u0142em i defekacj\u0105. Dalej \u2013 wn\u0119trzno\u015bci wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 ze \u015bmierci\u0105, ubojem, morderstwem (m\u00f3wi si\u0119 u nas \u201ewypru\u0107 flaki\u201d, czyli zabi\u0107, zar\u017cn\u0105\u0107). Wreszcie zwi\u0105zane s\u0105 z narodzinami: brzuch wszak rodzi<\/a><\/i>[29]<\/a>. Prokurator je flaki chwil\u0119 po dokonaniu ogl\u0119dzin zmasakrowanych zw\u0142ok noworodka, kt\u00f3re znaleziono w muszli klozetowej w toalecie na Dworcu Gda\u0144skim. W tej scenie groteskowy obraz brzucha w brzuchu pojawia si\u0119 dwukrotnie. Po pierwsze, to flaki, wn\u0119trzno\u015bci krowy, kt\u00f3re poch\u0142ania brzuch Janusza, po drugie, brzuch kobiety na dworcu, kt\u00f3ry rodzi inny \u201e\u017cywot\u201d, noworodka, kt\u00f3ry zostaje zamordowany, zmasakrowany i kt\u00f3rego cia\u0142o zostaje sprowadzone do roli ka\u0142u, a por\u00f3d do defekacji.<\/p>\n

Charakterystyczn\u0105 cech\u0105 estetyki groteskowej wed\u0142ug Bachtina by\u0142y degradacje \u2013 transpozycje tego, co idealne, abstrakcyjne, wysokie, duchowe, na plan ziemi i cia\u0142a. Sprowadzanie tego, co wysokie do materialno-cielesnego profanum, mia\u0142o w karnawale sens ambiwalentny (podobnie jak karnawa\u0142owy \u015bmiech) \u2013 jednocze\u015bnie negowa\u0142o i afirmowa\u0142o, grzeba\u0142o i odradza\u0142o. Bohaterowie pokazywani s\u0105 cz\u0119sto od strony nieoficjalnej, w trakcie degraduj\u0105cych czynno\u015bci fizjologicznych \u2013 picia alkoholu, upijania si\u0119, kompulsywnego objadania si\u0119, wymiotowania. Zostaj\u0105 sprowadzeni do do\u0142u materialno-cielesnego. Prokuratora widzimy w samych majtkach i podkoszulku jak myje nogi, albo jak czy\u015bci z wymiocin muszl\u0119 klozetow\u0105. Karnawa\u0142em rz\u0105dzi\u0142a swoista logika \u201eodwrotno\u015bci\u201d, \u201ena odwr\u00f3t\u201d, \u201ena nice\u201d, logika nieustannych przemieszcze\u0144 g\u00f3ry i do\u0142u, oblicza i zadu<\/a><\/i>[30]<\/a>. W pewnej scenie ta zasada zosta\u0142a zrealizowana dos\u0142ownie \u2013 bohaterka przechodzi przez pok\u00f3j z g\u0142ow\u0105 na dole, mi\u0119dzy kolanami, a po\u015bladkami, wypi\u0119tymi w stron\u0119 ojca i widz\u00f3w, na g\u00f3rze.<\/p>\n

Pierwsz\u0105 scen\u0105 r\u00f3wnie\u017c rz\u0105dzi logika \u201eodwrotno\u015bci\u201d. Po pierwsze, pojawia si\u0119 tu \u017cywy trup, nieboszczyk na niby, \u201ena odwr\u00f3t\u201d \u2013 <\/i>straszny, makabryczny wisielec, kt\u00f3ry nagle o\u017cywa i staje si\u0119 \u015bmieszny. Po drugie, mamy tu tradycyjn\u0105 par\u0119 komiczn\u0105 (si\u0119gaj\u0105c\u0105 komedii helle\u0144skiej, a pojawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 p\u00f3\u017aniej w dramatach sowizdrzalskich), zestawion\u0105 na zasadzie kontrastu: eiron<\/i> i alazon<\/i>, m\u0105drali i g\u0142upka. M\u0105drala, kt\u00f3ry z konieczno\u015bci jest tym, kt\u00f3ry m\u00f3wi, zawsze wychodzi na g\u0142upka, a wystawia go do wiatru w\u0142a\u015bnie ta osoba, o kt\u00f3rej on sobie my\u015bli, \u017ce to jest g\u0142upek, alazon<\/a><\/i>[31]<\/a>. M\u0105dral\u0105, kt\u00f3ry du\u017co m\u00f3wi i wychodzi na g\u0142upka, jest w tej scenie oczywi\u015bcie prokurator, g\u0142upkiem \u2013 wisielec, kt\u00f3ry mo\u017ce nie okazuje si\u0119 m\u0105dral\u0105, ale z pewno\u015bci\u0105 wystawia m\u0105dral\u0119 do wiatru, triumfuje. Groteskowe w tej scenie s\u0105 r\u00f3wnie\u017c elementy makabry, podkre\u015blanie cielesno\u015bci, fizjologii, ohydy, smrodu, a przede wszystkim \u017carty ze \u015bmierci.<\/p>\n

W jednej ze scen kochanka Janusza Ewa (kt\u00f3r\u0105 zagra\u0142a zbli\u017caj\u0105ca si\u0119 wtedy do siedemdziesi\u0105tki Ewa Da\u0142kowska) ta\u0144czy przed nim nago do utworu zespo\u0142u Republika \u015amier\u0107 w bikini<\/i>. Pije przy tym, pali i si\u0119 \u015bmieje, wyra\u017caj\u0105c tym ta\u0144cem i \u015bmiechem podstawow\u0105, elementarn\u0105 rado\u015b\u0107 \u017cycia, afirmacj\u0119, akceptacj\u0119 swojego cia\u0142a, jego zmienno\u015bci, ci\u0105g\u0142ej niegotowo\u015bci, starzenia si\u0119 i umierania. Obraz tego ta\u0144ca przywodzi na my\u015bl pos\u0105\u017cki brzemiennych, \u015bmiej\u0105cych si\u0119 staruch, o kt\u00f3rych Bachtin pisa\u0142, \u017ce s\u0105 najbardziej wyrazistymi przyk\u0142adami groteski, to cia\u0142a, kt\u00f3re symbolizuj\u0105 i afirmuj\u0105 wieczn\u0105 zmian\u0119, cykl \u017cycia: narodzin i \u015bmierci.<\/p>\n

Istotn\u0105 figur\u0105 w groteskowym j\u0119zyku s\u0105 przekle\u0144stwa, kt\u00f3re, jak pisa\u0142 Bachtin, wi\u0105\u017ce bliskie pokrewie\u0144stwo ze wszystkimi formami degradacji i \u201esprowadzania na ziemi\u0119\u201d<\/i>. W filmie Body\/Cia\u0142o<\/i> przeklinaj\u0105 praktycznie wszyscy. Zdarza si\u0119 to nawet Annie, cho\u0107 zupe\u0142nie to do niej nie pasuje i w jej ustach brzmi sztucznie i \u015bmiesznie. Przeklina prokurator, Olga, Ewa, s\u0105siad i \u015blusarz. Przekle\u0144stwa poni\u017caj\u0105, sprowadzaj\u0105 symbolicznie do do\u0142u, w sfer\u0119 narz\u0105d\u00f3w p\u0142ciowych. Bachtin podkre\u015bla\u0142 ambiwalentny charakter przekle\u0144stw w dawniejszych utworach i to, \u017ce we wsp\u00f3\u0142czesnych wyzwiskach najcz\u0119\u015bciej nie pozosta\u0142o nic pr\u00f3cz czystej negacji. S\u0105dz\u0119, \u017ce w Body\/Cia\u0142o<\/i> bywaj\u0105 momenty, kiedy przekle\u0144stwa s\u0105 ambiwalentne, np. kiedy ojciec znajduje nieprzytomn\u0105, le\u017c\u0105c\u0105 w wymiocinach obok muszli klozetowej c\u00f3rk\u0119, wyzywa j\u0105, ale to wyzwisko wyra\u017ca przecie\u017c nie ch\u0119\u0107 poni\u017cenia, cho\u0107 te\u017c, bo jest wyrazem z\u0142o\u015bci, ale przede wszystkim jest wyrazem zaniepokojenia o ni\u0105 i troski.<\/p>\n

Przekle\u0144stwa zwi\u0105zane s\u0105 z nieoficjaln\u0105 stron\u0105 j\u0119zyka, s\u0105 przeciwstawne konwencjom j\u0119zykowym. Je\u015bli wprowadzone s\u0105 do utworu lub wypowiedzi celowo i w odpowiedniej ilo\u015bci, zmieniaj\u0105 znaczenie i ton. S\u0105 one i by\u0142y odczuwane jako \u015bwiadome naruszenie przyj\u0119tych norm kontakt\u00f3w j\u0119zykowych, jako zamierzona odmowa przestrzegania konwencji j\u0119zykowych \u2013 etykiety, grzeczno\u015bci, czci s\u0142ownej, szacunku, powa\u017cania itp.<\/a><\/i>[32]<\/a>.<\/p>\n

Ironia<\/b><\/p>\n

Definicji ironii jest r\u00f3wnie wiele jak definicji groteski i komizmu. Ironia retoryczna jest sposobem m\u00f3wienia, w kt\u00f3rym znaczenie dos\u0142owne wypowiedzi jest podwa\u017cane przez kontekst. Nast\u0119puje tu odwr\u00f3cenie intencji nadawcy, komiczny zgrzyt mi\u0119dzy dos\u0142ownym a ukrytym znaczeniem wypowiedzi. Ironia romantyczna jest wyrazem pewnego \u015bwiatopogl\u0105du, postawy autora wobec \u015bwiata przedstawionego. Micha\u0142 Bachtin pisa\u0142, \u017ce ironia to zredukowany \u015bmiech karnawa\u0142owy, kt\u00f3ry wyra\u017ca\u0142 weso\u0142\u0105 wzgl\u0119dno\u015b\u0107 panuj\u0105cych prawd: Wyraz jednak najistotniejszy, rzec mo\u017cna decyduj\u0105cy, znajdzie \u015bmiech zredukowany w ostatecznej pozycji autora: wyklucza on wszelk\u0105 jednostronn\u0105, dogmatyczn\u0105 powag\u0119, nie pozwala na absolutyzowanie \u017cadnego punktu widzenia, \u017cadnego bieguna \u017cycia i my\u015bli<\/a><\/i>[33]<\/a>.<\/p>\n

Okres najbardziej intensywnego namys\u0142u nad ironi\u0105 to wczesny romantyzm. Fryderyk Schlegel definiowa\u0142 ironi\u0119 jako transcendentaln\u0105 bufoneri\u0119 albo permanentn\u0105 parabaz\u0119. Jej istot\u0105 jest nag\u0142y zwrot do publiczno\u015bci, kt\u00f3ry zrywa z iluzj\u0105 fikcji, moment, kiedy aktor na chwil\u0119 wypada z roli, puszcza do publiczno\u015bci oko, dystansuj\u0105c si\u0119 do tego, co odgrywa\u0142, nag\u0142a zmiana nastroju, zerwanie dyskursu przez zmian\u0119 retorycznego rejestru. Schlegel pisa\u0142, \u017ce w utworach ironicznych panuje szczeg\u00f3lny nastr\u00f3j, kt\u00f3ry przebiega wszystko i niesko\u0144czenie wznosi si\u0119 ponad wszystko, co jest ograniczone, tak\u017ce ponad sztuk\u0119, cnot\u0119 i geniusz samego poety; a ich form\u0119 zewn\u0119trzn\u0105 \u2013 historyczny styl zwyczajnego dobrego w\u0142oskiego buffo<\/a><\/i>[34]<\/a>. <\/i>Parabaza, to zerwanie, mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 w ka\u017cdym momencie, dystans do tego, co si\u0119 m\u00f3wi, utrzymuje si\u0119 w ca\u0142ym utworze, permanentnie.<\/p>\n

Nie powinni\u015bcie mie\u0107 zaufania do moich s\u0142\u00f3w<\/i> \u2013 pisa\u0142 Federico Fellini, okre\u015blaj\u0105c swoj\u0105 postaw\u0119 ironisty. Z kolei Bruno Schulz definiowa\u0142 ironi\u0119 jako nabieranie, j\u0119zyk po b\u0142aze\u0144sku wystawiony<\/i>. Pisa\u0142, \u017ce w jego utworach ironia jest wsz\u0119dzie, nazywa\u0142 j\u0105 panironi\u0105<\/i> i t\u0142umaczy\u0142, \u017ce jest w niej co\u015b z atmosfery kulis, tylnej strony sceny, gdzie aktorzy po zrzuceniu kostium\u00f3w za\u015bmiewaj\u0105 si\u0119 z patosu swoich r\u00f3l<\/a><\/i>[35]<\/a>. S\u0105dz\u0119, \u017ce taka atmosfera, taki nastr\u00f3j panuje te\u017c w filmie Body\/Cia\u0142o<\/i>. Ma\u0142gorzata Szumowska m\u00f3wi\u0142a, \u017ce podw\u00f3jny tytu\u0142 inteligentnie wyra\u017ca dwoisto\u015b\u0107 tego filmu, \u017ce tam nic nie jest takie, jakie si\u0119 wydaje<\/a><\/i>[36]<\/a>. W sposobie opowiadania jest pewna pu\u0142apka, widzowie s\u0105 co chwila nabierani. Zastosowano tu co\u015b w rodzaju mowy pozornie zale\u017cnej \u2013 przez chwil\u0119 narracja prowadzona jest z perspektywy kt\u00f3rego\u015b bohatera w ten spos\u00f3b, \u017ceby widzowie uwierzyli w jego interpretacj\u0119 zjawisk. Za chwil\u0119 jednak ten dyskurs zostaje podwa\u017cony, nastr\u00f3j i perspektywa gwa\u0142townie si\u0119 zmieniaj\u0105.<\/p>\n

Tak jest od pierwszej sceny, opowiedzianej z perspektywy prokuratora. Jej nastr\u00f3j zostaje gwa\u0142townie zerwany w momencie, kiedy wisielec wstaje. Zmienia si\u0119 rejestr, ton \u2013 zacz\u0119\u0142o si\u0119 powa\u017cnie, ko\u0144czy \u015bmiesznie. Opowie\u015b\u0107 o \u015bledztwie zostaje podwa\u017cona. Ta scena jest zarazem groteskowa i ironiczna (a jak wspomnia\u0142am wcze\u015bniej, mo\u017cna doszukiwa\u0107 si\u0119 w niej r\u00f3wnie\u017c element\u00f3w satyry i parodii). Groteskowy jest z pewno\u015bci\u0105 obraz wisielca, kt\u00f3ry o\u017cywa, zbudowany na zasadzie odwrotno\u015bci, na opak. Nast\u0119puje po\u0142\u0105czenie strasznego ze \u015bmiesznym, rodzi si\u0119 \u017cart ze \u015bmierci. Ironiczny jest spos\u00f3b opowiadania. Paul de Man por\u00f3wnuje ironi\u0119 do anakolutu, czyli b\u0142\u0119du sk\u0142adniowego: kiedy sk\u0142adnia jakiego\u015b zdania ka\u017ce si\u0119 czego\u015b spodziewa\u0107 i nagle nast\u0119puje zerwanie \u2013 zamiast czego\u015b, czego mogliby\u015bmy po danej sk\u0142adni oczekiwa\u0107, otrzymujemy co\u015b ca\u0142kiem innego, takie za\u0142amanie sk\u0142adniowych obietnic modelu<\/a><\/i>[37]<\/a>. S\u0105dz\u0119, \u017ce to por\u00f3wnanie dobrze opisuje ironi\u0119 w tej scenie.<\/p>\n

Ta parabaza, za\u0142amanie, zmiana nastroju mo\u017ce zachodzi\u0107 wewn\u0105trz jednej sceny \u2013 tak jak w powy\u017cszym przyk\u0142adzie. Podobne zerwania nastroju wyst\u0119puj\u0105 w wielu innych scenach, np. kiedy prokurator pracuje w domu, ogl\u0105da zdj\u0119cia makabrycznego szkieletu, a nagle przechodzi obok niego c\u00f3rka g\u0142ow\u0105 w d\u00f3\u0142, z wypi\u0119tymi po\u015bladkami; albo w scenie sesji spirytyst\u00f3w, kiedy podnios\u0142y nastr\u00f3j opowie\u015bci jednej z kobiet o li\u015bcie od zmar\u0142ego syna zostaje zburzony przez uj\u0119cie cz\u0142owieka, kt\u00f3ry przysypia; czy podczas spotkania z hiszpa\u0144skim guru spirytyst\u00f3w wszyscy si\u0119 \u015bmiej\u0105, a Janusz nie. Zmiana rejestru mo\u017ce wyst\u0119powa\u0107 te\u017c na styku scen, kiedy nastr\u00f3j jednej sceny mocno kontrastuje nastrojem, estetyk\u0105, tonem sceny poprzedniej. Dynamiczna, szalona scena ta\u0144ca nagiej, podchmielonej Ewy nagle, gwa\u0142townie si\u0119 ko\u0144czy, nast\u0119puje ostre ci\u0119cie i scena w zwolnionym tempie \u2013 w jasnej sali szpitalnej jadalni siedzi Olga w\u015br\u00f3d innych wychudzonych dziewczyn i z wielk\u0105 niech\u0119ci\u0105 i trudem prze\u0142yka kolejne k\u0119sy posi\u0142ku. Zerwaniem z iluzj\u0105 fikcji, okiem puszczonym do widz\u00f3w s\u0105 r\u00f3wnie\u017c parodystyczne nawi\u0105zania do innych film\u00f3w, do tw\u00f3rczo\u015bci Kie\u015blowskiego, a tak\u017ce satyryczne komentarze do konkretnych, aktualnych wydarze\u0144 (zab\u00f3jstwa Beksi\u0144skiego, sprawy ma\u0142ej Madzi z Sosnowca czy proces\u00f3w ksi\u0119\u017cy pedofil\u00f3w).<\/p>\n

<\/p>\n

Maja Ostaszewska w filmie Body\/Cia\u0142o<\/em>, 2015 r., re\u017c. Ma\u0142gorzata Szumowska, fot. Jacek Dryga\u0142a, \u017ar\u00f3d\u0142o: Kino \u015awiat<\/span><\/p>\n

Terapeutka Anna pierwszy raz pokazana zostaje podczas prowadzenia terapii dla m\u0142odych kobiet z zaburzeniami od\u017cywiania. Scena przypomina dokumentalny zapis takiej sesji terapeutycznej. Ton sceny, podobnie jak posta\u0107 terapeutki, jest powa\u017cny i ca\u0142kowicie serio. Anna, kt\u00f3ra sprawia wra\u017cenie profesjonalistki, mo\u017ce tylko zbyt natchnionej, m\u00f3wi o tym, jak bardzo wa\u017cny jest kontakt ze swoim cia\u0142em, emocjami oraz umiej\u0119tno\u015b\u0107 wyra\u017cania siebie. Kiedy wychodzi po zaj\u0119ciach z budynku, nadal w tym samym egzaltowanym nastroju podziwia zapach wiosennych kwiat\u00f3w, ale ju\u017c wida\u0107 j\u0105 w pe\u0142nym planie i w oczy rzuca si\u0119 jej ubranie przypominaj\u0105ce habit, wyra\u017caj\u0105ce ch\u0119\u0107 ukrycia siebie, znikni\u0119cia, co ju\u017c troch\u0119 k\u0142\u00f3ci si\u0119 z jej deklaracjami. Wracaj\u0105c do domu, wita si\u0119 bardzo uprzejmie z ka\u017cdym napotkanym s\u0105siadem, ale kiedy obserwujemy j\u0105 przez chwil\u0119 w mieszkaniu, \u0142atwo zauwa\u017camy, \u017ce jest zupe\u0142nie samotna, je sama, rozmawia, a nawet \u015bpi z psem, kt\u00f3ry jest dla niej substytutem bliskiej osoby, partnera. To wszystko podwa\u017ca jej profesjonalizm jako terapeutki i wiar\u0119 w skuteczno\u015b\u0107 jej metod, kt\u00f3re \u2013 jak ka\u017cda terapia \u2013 powinny prowadzi\u0107 do pogodzenia si\u0119 ze sob\u0105 i \u015bwiatem, otwarcia na zwi\u0105zki, \u017cycia pe\u0142ni\u0105. Anna, jak dowiadujemy si\u0119 z kolejnych scen, osiem lat wcze\u015bniej straci\u0142a synka, ale do tej pory nie odwa\u017cy\u0142a si\u0119 powiedzie\u0107 o tym swojej matce, nie posprz\u0105ta\u0142a pokoju dziecka, nie prze\u017cy\u0142a \u017ca\u0142oby, nie pogodzi\u0142a si\u0119 ze strat\u0105.<\/p>\n

Za chwil\u0119 jednak wydaje si\u0119 znowu wiarygodna. Okazuje si\u0119, \u017ce ma nadprzyrodzone zdolno\u015bci porozumiewania si\u0119 z duchami \u2013 narracja prowadzona jest w taki spos\u00f3b, \u017ceby widzowie w to uwierzyli. Twardo st\u0105paj\u0105cy po ziemi prokurator, ateista i sceptyk, w ko\u0144cu te\u017c zaczyna chwia\u0107 si\u0119 w swojej niewierze. Daje si\u0119 przekona\u0107 terapeutce, jego naukowe, materialistyczne podej\u015bcie do \u015bmierci zostaje podwa\u017cone. Na chwil\u0119.<\/p>\n

Ironia to m\u00f3wienie wieloma j\u0119zykami naraz. Zar\u00f3wno dyskurs metafizyczny, jak i materialistyczny zostaj\u0105 podwa\u017cone, \u017caden nie jest nadrz\u0119dny; ironia, jak pisa\u0142 Bachtin, nie pozwala na absolutyzowanie \u017cadnego punktu widzenia, \u017cadnego bieguna \u017cycia i my\u015bli. Ca\u0142\u0105 jednostronn\u0105 powag\u0119, ca\u0142y jednostronny patos pozostawia autor bohaterom, sam za\u015b, spowodowawszy zderzenie ich wszystkich w \u201ewielkim dialogu\u201d powie\u015bci, nie doprowadza tego dialogu do ko\u0144ca, nie zamyka go rozstrzygaj\u0105c\u0105 point\u0105<\/a><\/i>[38]<\/a>. Szumowska tak m\u00f3wi\u0142a o Body\/Cia\u0142o<\/i>: Opowiadamy, jak cz\u0142owiek pragnie wierzy\u0107, \u017ce istnieje co\u015b wi\u0119cej poza tym \u015bwiatem. S\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy w to, \u017ce jest co\u015b wi\u0119cej, nie wierz\u0105 \u2013 taki jest prokurator. S\u0105 i ci, kt\u00f3rzy wierz\u0105 \u2013 taka jest terapeutka, kt\u00f3ra uwa\u017ca si\u0119 za medium potrafi\u0105ce komunikowa\u0107 si\u0119 z duchami. I ka\u017cde z nich ma racj\u0119<\/a><\/i>[39]<\/a>.<\/p>\n

Stwierdzenie, \u017ce jednocze\u015bnie maj\u0105 racj\u0119 bohaterowie o przeciwstawnych, wykluczaj\u0105cych si\u0119 pogl\u0105dach, bliskie jest nietzschea\u0144skiemu perspektywizmowi. U podstaw perspektywizmu le\u017cy przekonanie o tym, \u017ce nie istnieje ostateczna, absolutna prawda, \u017caden wy\u017cszy sens, \u017ce bytu nie da si\u0119 pozna\u0107. Istniej\u0105 tylko interpretacje, r\u00f3wnorz\u0119dne punkty widzenia, perspektywiczne oceny, z kt\u00f3rych \u017cadna nie jest nadrz\u0119dna. Jednak upadek wiary w mo\u017cliwo\u015b\u0107 dotarcia do ostatecznej prawdy nie by\u0142 dla Nietzschego katastrof\u0105, powodem do rezygnacji, zw\u0105tpienia czy poczucia bezsensu istnienia. Perspektywizm nie by\u0142 nihilizmem. Wr\u0119cz przeciwnie \u2013 \u015bwiadczy\u0142 o sile i odwadze pogodzenia si\u0119 ze \u015bwiatem takim, jaki jest \u2013 zmiennym, z\u0142udnym, niesta\u0142ym i niezrozumia\u0142ym, bez pocieszania si\u0119 metafizyczn\u0105 iluzj\u0105. Nietzsche nazywa\u0142 tak\u0105 postaw\u0119 (dalek\u0105 zar\u00f3wno od naiwnego optymizmu, jak i zw\u0105tpienia i nihilizmu) pesymizmem si\u0142y.<\/p>\n

Bardzo istotn\u0105 rol\u0119 pe\u0142ni\u0142 w koncepcji Nietzschego \u015bmiech \u2013 pozwala\u0142 zachowa\u0107 dystans do wszelkich interpretacji \u015bwiata, szczeg\u00f3lnie takich, kt\u00f3re maj\u0105 pretensje do bycia \u201eprawdami\u201d; poza tym by\u0142 doczesnym pocieszeniem, wyrazem afirmacji \u017cycia. Winni\u015bcie najpierw wyuczy\u0107 si\u0119 sztuki doczesnej pociechy \u2013 winni\u015bcie wyuczy\u0107 si\u0119 \u015bmiechu, moi m\u0142odzi przyjaciele, je\u015bli chcecie w pe\u0142ni pozosta\u0107 pesymistami; mo\u017ce dzi\u0119ki temu, jako \u015bmiej\u0105cy si\u0119, wy\u015blecie do diab\u0142a ca\u0142e to metafizyczne pocieszycielstwo \u2013 a metafizyk\u0119 przede wszystkim!<\/a><\/i>[40]<\/a>.<\/i><\/p>\n

Ma\u0142gorzata Szumowska w rozmowie o Body\/Cia\u0142o<\/i> z Tadeuszem Sobolewskim powiedzia\u0142a: Wiara wiar\u0105, a jednak mnie wkurza, \u017ce ludzie stale musz\u0105 budowa\u0107 sobie jakie\u015b iluzje.<\/i> Lubi\u0119 innych <\/i>\u2013<\/i> i siebie te\u017c <\/i>\u2013<\/i> odziera\u0107 ze z\u0142udze\u0144<\/a><\/i>[41]<\/a>. <\/i>Taka jest w\u0142a\u015bnie funkcja \u015bmiechu w tym filmie \u2013 zar\u00f3wno \u015bmiechu zredukowanego, czyli ironii, kt\u00f3ra wyst\u0119puje w sposobie opowiadania, jak i \u015bmiechu, kt\u00f3ry rozbrzmiewa pod koniec filmu \u2013 on rozbija iluzje, daje poczucie weso\u0142ej wzgl\u0119dno\u015bci wszelkich prawd. W ostatniej scenie Janusz i Olga \u015bmiej\u0105 si\u0119 ze wszystkiego: z absurdu sytuacji, z seansu spirytystycznego, na kt\u00f3rym duch si\u0119 nie pojawi\u0142, z Anny, kt\u00f3ra przysn\u0119\u0142a i chrapie, z siebie samych, \u017ce dali si\u0119 nabra\u0107. Jest to \u015bmiech, kt\u00f3ry wysy\u0142a metafizyczne pocieszycielstwo do diab\u0142a<\/i>, ale nie jest on satyryczny, a raczej ambiwalentny: wyszydzaj\u0105co-afirmuj\u0105cy. Niepostrze\u017cenie zmienia si\u0119, ewoluuje jego ton. Ojciec i c\u00f3rka zaczynaj\u0105 \u015bmia\u0107 si\u0119 do siebie nawzajem, ten \u015bmiech ich \u0142\u0105czy, pozwala odbudowa\u0107 wi\u0119\u017a, ma w\u0142a\u015bciwo\u015bci lecznicze, terapeutyczne, wyrywa ich z \u017ca\u0142oby, jest wyrazem afirmacji \u017cycia.<\/p>\n

\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] M. Bachtin, Problemy poetyki Dostojewskiego<\/i>, t\u0142um. N. Modzelewska, Warszawa 1970, [w:] Bachtin. Dialog. J\u0119zyk. Literatura<\/i>, red. E. Czaplejewicz, E. Kasperski, Warszawa 1983, s. 171. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] BODY\/CIA\u0141O. Ma\u0142gorzata Szumowska i Janusz Gajos o filmie<\/i>, z cyklu: Rozmowa kulturalna<\/i>, rozmawia\u0142a K. Cybulska, real. M. Ku\u0142akowski, prod. PISF, 2015 r., https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=h8IczaPEWEg<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Np. Filmweb https:\/\/www.filmweb.pl\/film\/Body+Cia%C5%82o-2015-714087<\/a>, Wikipedia https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Body\/Cia%C5%82o<\/a>, Wirtualna Polska https:\/\/film.wp.pl\/bodycialo-6027735610115201c<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] 40. FFG \u2013 Konferencja prasowa filmu \u201eBody\/Cia\u0142o”, prod. FFG, 2015 r., https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=UsuCprpyZS8<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] T. Sobolewski, \u201eBody\/Cia\u0142o”: Wyzwalaj\u0105cy \u015bmiech Szumowskiej. Daje szczepionk\u0119 przeciwko rozpaczy<\/i>, https:\/\/wyborcza.pl\/1,101707,17519840,_Body_Cialo___Wyzwalajacy_smiech_Szumowskiej __SOBOLEWSKI_.html<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] \u0141. Maciejewski, \u201eBody\/Cia\u0142o”:<\/i> Chorobliwa potrzeba sensu<\/i>, https:\/\/film.dziennik.pl\/recenzje\/artykuly\/484580,bodycialo-chorobliwa-potrzeba-sensu-recenzja.html<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] B. Staszczyszyn, \u201eBody\/Cia\u0142o”<\/i>, https:\/\/culture.pl\/pl\/dzielo\/bodycialo<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] S. Smoli\u0144ski, Berlinale: peryferia nie istniej\u0105. Relacja z festiwalu<\/i>, https:\/\/kulturaliberalna.pl\/2015\/02\/17\/berlinale-peryferia-nie-istnieja-relacja-smolinski\/<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] P. Bez, W\u0142osi zachwyceni filmem <\/i>\u201eBody\/Cia\u0142o”<\/i>, https:\/\/pisf.pl\/aktualnosci\/wlosi-zachwyceni-filmem-body-cialo\/<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] 40. FFG \u2013 Konferencja prasowa filmu \u201eBody\/Cia\u0142o”, prod. FFG, 2015 r., https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=UsuCprpyZS8<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] B. Dziemidok, O komizmie. Od Arystotelesa do dzisiaj<\/i>, Gda\u0144sk 2011, (e-book). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] B. Dziemidok, O komizmie…<\/i>, dz. cyt., 21%. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] Tam\u017ce, 21%. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] S\u0142ownik filmu<\/i>, red. R. Syska, Krak\u00f3w 2010, s. 162. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] M. Bachtin, Satyra<\/i>, [w:] Ja \u2013 inny. Wok\u00f3\u0142 Bachtina<\/i>, t. 1, red. D. Ulicka, Krak\u00f3w 2009, s. 353. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] M. Hendrykowski, S\u0142ownik termin\u00f3w filmowych<\/i>, Pozna\u0144 1994, s. 112. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] Podr\u0119czny s\u0142ownik termin\u00f3w literackich<\/i>, red. J. S\u0142awi\u0144ski, Warszawa 1993, s. 276. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] S\u0142ownik filmu<\/i>, dz. cyt., s. 138. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] I. Kant, Krytyka w\u0142adzy s\u0105dzenia<\/i>, Warszawa 1964, s. 271, cyt. za: B. Dziemidok, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] 40. FFG \u2013 Konferencja prasowa filmu \u201eBody\/Cia\u0142o”, prod. FFG, 2015 r., https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=UsuCprpyZS8<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] M. Hendrykowski, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] Np. Akademia Filmowa http:\/\/www.akademiafilmowa.pl\/program,13,278,1,Pierwszy-gatunek-burleska-i-jej-poczatki.html<\/a> lub Wikipedia https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Burleska_filmowa<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Groteska<\/a>, [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] M. Bachtin, Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Franciszka Rabelais\u2019go<\/i>, t\u0142um. A. i A. Gore\u0144, Krak\u00f3w 1975, s. 79. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] Bachtin. Dialog, j\u0119zyk, literatura<\/i>, dz. cyt., s. 149. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] M. Bachtin, Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Franciszka Rabelais\u2019go\u2026,<\/i> dz. cyt., s. 69. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] Szumowska o filmie <\/i>\u201eBody\/Cia\u0142o”: przypowie\u015b\u0107 o wsp\u00f3\u0142czesnym cz\u0142owieku<\/i>, https:\/\/culture.pl\/pl\/artykul\/szumowska-o-filmie-bodycialo-przypowiesc-o-wspolczesnym-czlowieku<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] M. Bachtin, Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Franciszka Rabelais\u2019go\u2026,<\/i> dz. cyt., s. 252. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] Tam\u017ce, s. 68. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31] P. de Man, Poj\u0119cie ironii<\/i>, t\u0142um. A. Sosnowski, \u201eLiteratura na \u015awiecie\u201d 1999, nr 10\u201311, s. 10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32] M. Bachtin, Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Franciszka Rabelais\u2019go\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 283. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[33] M. Bachtin, Problemy poetyki\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 171. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[34] F. Schlegel, 42. fragment z Lyceum<\/i>, cyt. za: P. de Man, dz. cyt., s. 27\u201328. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[35] B. Schulz, List do Stanis\u0142awa Ignacego Witkiewicza<\/i>, [w:] tego\u017c, Opowiadania, wyb\u00f3r esej\u00f3w i list\u00f3w<\/i>, oprac. J. Jarz\u0119bski, Krak\u00f3w 1998, s. 477. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[36] 40. FFG \u2013 Konferencja prasowa filmu \u201eBody\/Cia\u0142o”, prod. FFG, 2015 r., https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=UsuCprpyZS8<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[37] P. de Man, dz. cyt., s. 29. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[38] M. Bachtin, Problemy poetyki\u2026.,<\/i> dz. cyt., s. 171. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[39] Szumowska o filmie <\/i>\u201eBody\/Cia\u0142o”: przypowie\u015b\u0107 o wsp\u00f3\u0142czesnym cz\u0142owieku<\/i>, https:\/\/culture.pl\/pl\/artykul\/szumowska-o-filmie-bodycialo-przypowiesc-o-wspolczesnym-czlowieku<\/a>, [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[40] F. Nietzsche, Narodziny tragedii albo Grecy i pesymizm<\/i>, t\u0142um. B. Baran, Krak\u00f3w 1944, <\/i>s. 26\u201327. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[41] T. Sobolewski, Ma\u0142gorzata Szumowska: Lubi\u0119 odziera\u0107 ze z\u0142udze\u0144<\/i>, https:\/\/wyborcza.pl\/1,76842,17371505,Malgorzata_Szumowska__Lubie_odzierac_ze_zludzen __ROZMOWA_.html<\/a> [dost\u0119p: 1.02.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Komizm w filmie Body\/Cia\u0142o<\/i> Ma\u0142gorzaty Szumowskiej<\/b><\/p>\n

Tematem artyku\u0142u jest komizm w filmie Body\/Cia\u0142o<\/i> (2015) Ma\u0142gorzaty Szumowskiej. Autorka zastanawia si\u0119 nad mechanizmami jego powstawania, formami i funkcj\u0105. W Body\/Cia\u0142o<\/i> ironia i groteska s\u0105 dominuj\u0105cymi \u017cywio\u0142ami, ale pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c elementy satyry i parodii. Doskona\u0142ym przyk\u0142adem ich wsp\u00f3\u0142wyst\u0119powania jest pierwsza scena filmu, kt\u00f3r\u0105 autorka poddaje analizie. Przygl\u0105da si\u0119 nast\u0119pnie poszczeg\u00f3lnym kategoriom komicznym. Zauwa\u017ca w filmie elementy satyry na polskie spo\u0142ecze\u0144stwo, a tak\u017ce parodii niekt\u00f3rych w\u0105tk\u00f3w i scen z Dekalogu<\/i> Krzysztofa Kie\u015blowskiego. Zwraca uwag\u0119 na groteskowe obrazy, symbole, j\u0119zyk, a przede wszystkim konwencj\u0119 przedstawiania cia\u0142a, kt\u00f3ra si\u0119ga korzeniami do tradycji karnawa\u0142owych. Zastanawia si\u0119 nad funkcj\u0105 ironii wyst\u0119puj\u0105cej w sposobie opowiadania, kt\u00f3ra wyra\u017ca poczucie wzgl\u0119dno\u015bci wszelkich prawd, jak m\u00f3wi\u0142a sama Szumowska \u2013 rozbija iluzje.<\/p>\n

Comicality in the Film <\/span>Body\/Cia\u0142o<\/span><\/em> by Ma\u0142gorzata Szumowska<\/span><\/strong><\/p>\n

The topic of the article is comicality in the film <\/span>Body\/Cia\u0142o<\/em> by Ma\u0142gorzata Szumowska. The author considers the mechanisms of its formation, forms, and functions. In <\/span>Body\/Cia\u0142o<\/em>,<\/span> <\/em>irony and grotesque are the dominant elements, but elements of satire and parody appear in it as well. A perfect example of their coexistence is the first scene of the film that the author analyses. Then she looks at the specific comic categories. She notices themes of satire on Polish society in the film and elements of parody of some plots and scenes from <\/span>Decalogue<\/em> by Krzysztof Kie\u015blowski. She draws attention to grotesque images, symbols, language, and above all, the convention of representing the body, which goes back to the roots of the tradition of carnival. She considers the function of the ironic way of storytelling, which expresses a sense of the relativity of all truths, as Szumowska said \u2013 breaks down illusions.<\/span><\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b> polska komedia filmowa, kino najnowsze, Ma\u0142gorzata Szumowska, Body\/Cia\u0142o<\/i>, <\/i>komizm, ironia, groteska, parodia, satyra<\/p>\n

Natalia Chojna <\/b>\u2013 polonistka i filmoznawczyni, doktorantka w Szkole Doktorskiej Nauk Spo\u0142ecznych i Humanistycznych SWPS. Zajmuje si\u0119 grotesk\u0105 w kinie polskim. Pomys\u0142odawczyni (i koordynatorka w latach 2008\u20132019) Akademii Polskiego Filmu, strony akademiapolskiegofilmu.pl<\/a>, za\u0142o\u017cycielka \u201ePleografu\u201d. Realizatorka film\u00f3w o\u015bwiatowych Historia kina polskiego <\/i>i Historia polskiego filmu dokumentalnego<\/i>. Autorka scenariuszy i kuratorka wystaw o historii polskiego filmu, m.in.: 100 lat polskiego filmu<\/i>, 65 lat polskiej animacji dla dzieci <\/i>i Andrzej Wajda 40\/90<\/i>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wyraz jednak najistotniejszy, rzec mo\u017cna decyduj\u0105cy, znajdzie \u015bmiech zredukowany w ostatecznej pozycji autora: wyklucza on wszelk\u0105 jednostronn\u0105, dogmatyczn\u0105 powag\u0119, nie pozwala na absolutyzowanie \u017cadnego punktu widzenia, \u017cadnego bieguna \u017cycia i my\u015bli[1]. Micha\u0142 Bachtin Ma\u0142gorzata Szumowska m\u00f3wi\u0142a, \u017ce Body\/Cia\u0142o to komedia czarna kr\u0119cona jak powa\u017cny dramat, wi\u0119c same sprzeczno\u015bci. Kr\u0119cili\u015bmy to kompletnie na serio, maj\u0105c nadziej\u0119,… Czytaj wi\u0119cej »Komizm w filmie „Body\/Cia\u0142o” Ma\u0142gorzaty Szumowskiej<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":751,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[935],"tags":[712,706,296,484,947,949,950,951],"ppma_author":[716],"class_list":["post-373","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2020","tag-groteska","tag-ironia","tag-kino-najnowsze","tag-komedia","tag-komizm","tag-malgorzata-szumowska","tag-parodia","tag-satyra"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t