{"id":372,"date":"2021-02-28T00:00:00","date_gmt":"2021-02-27T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2021\/02\/28\/komedia-polska-w-xxi-wieku-upadek-gatunku-proba-analizy-przyczyn\/"},"modified":"2021-06-25T12:09:32","modified_gmt":"2021-06-25T11:09:32","slug":"komedia-polska-w-xxi-wieku-upadek-gatunku-proba-analizy-przyczyn","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/komedia-polska-w-xxi-wieku-upadek-gatunku-proba-analizy-przyczyn\/","title":{"rendered":"Komedia polska w XXI wieku \u2013 upadek gatunku? Pr\u00f3ba analizy przyczyn"},"content":{"rendered":"
\n

Ze wszystkich kategorii estetycznych komizm jest chyba t\u0105 najtrudniejsz\u0105 do zdefiniowania i uchwycenia, a zatem i niepoddaj\u0105c\u0105 si\u0119 \u0142atwej aksjologii. Jednak w jednej kwestii wi\u0119kszo\u015b\u0107 widz\u00f3w pozostaje zdumiewaj\u0105co zgodna. \u201eNowe polskie komedie nie s\u0105 \u015bmieszne \u2013 za PRL-u to by\u0142y komedie!\u201d \u2013 niezale\u017cnie od \u015brodowiska, w kt\u00f3rym si\u0119 obracamy, takie zdanie na temat najnowszych polskich film\u00f3w komediowych wydaje si\u0119 dominuj\u0105ce.<\/p>\n

Niezale\u017cnie od naszego subiektywnego zdania obiektywne i mierzalne fakty zdaj\u0105 si\u0119 t\u0119 obiegow\u0105 opini\u0119 potwierdza\u0107. W\u015br\u00f3d tytu\u0142\u00f3w nagrodzonych Or\u0142ami, czyli Polskimi Nagrodami Filmowymi, w g\u0142\u00f3wnej kategorii nie ma ani jednej komedii w czystym gatunkowo znaczeniu tego s\u0142owa \u2013 co prawda w 2004 r. wygra\u0142o tragikomiczne Wesele <\/i>(re\u017c. W. Smarzowski), w 2009 r. czarna komedia Rewers <\/i>(re\u017c. B. Lankosz), a w 2015 r. groteskowe Body\/Cia\u0142o <\/i>(re\u017c. M. Szumowska), ale wszystko to obrazy mieszane gatunkowo. Tak\u017ce w\u015br\u00f3d nominowanych i nagradzanych Or\u0142ami w innych kategoriach nie znalaz\u0142 si\u0119 w XXI wieku \u017caden film stricte komediowy, dostrze\u017cono za to podgatunki i hybrydy, np. komediodramaty obyczajowe (Moje c\u00f3rki krowy <\/i>Kingi D\u0119bskiej z 2015 r., Chce si\u0119 \u017cy\u0107 <\/i>Macieja Pieprzycy z 2013 r.) i zn\u00f3w tragikomedie (Dzie\u0144 \u015bwira <\/i>Marka Koterskiego z 2002 r.). Niemal nieobecna jest komedia r\u00f3wnie\u017c w\u015br\u00f3d zwyci\u0119zc\u00f3w Festiwalu Polskich Film\u00f3w Fabularnych w Gdyni. Po 1999 r. Z\u0142ote Lwy pow\u0119drowa\u0142y do Rewersu<\/i>, Dnia \u015bwira <\/i>i Body\/Cia\u0142o<\/i>, film\u00f3w raczej czerpi\u0105cych z komedii ni\u017c komediami b\u0119d\u0105cych. <\/i>Znamienne, \u017ce filmy typowo komediowe, a tak\u017ce komedie sensacyjne i romantyczne, nagradzano za to ch\u0119tnie w pierwszej po\u0142owie lat 90. To w Gdyni triumfowa\u0142a symbolicznie domykaj\u0105ca PRL fantasmagoryczna Ucieczka z kina \u201eWolno\u015b\u0107\u201d<\/i> (re\u017c. W. Marczewski, 1990) czy nieco zapomniane dzisiaj Girl Guide <\/i>(re\u017c. J. Machulski, 1995) i Kolejno\u015b\u0107 uczu\u0107 <\/i>(re\u017c. R. Piwowarski, 1993). Zupe\u0142nie jakby sztuka bawienia widz\u00f3w z biegiem kolejnych lat upada\u0142a, a przynajmniej traci\u0142a uznanie krytyki. <\/i>Filmy komediowe zdominowa\u0142y za to ceremoni\u0119 rozdania W\u0119\u017cy: w sumie sze\u015b\u0107 tytu\u0142\u00f3w z dziewi\u0119ciu dotychczas nagrodzonych statuetk\u0105 dla najgorszego filmu to komedie<\/a>[1]<\/a>. Tak\u017ce w pozosta\u0142ych kategoriach polskiej antynagrody filmowej najcz\u0119\u015bciej \u201etriumfuje\u201d w\u0142a\u015bnie komedia.<\/p>\n

<\/p>\n

Botoks<\/em>, 2017 r., re\u017c. Patryk Vega, fot. Anna Gostkowska, \u017ar\u00f3d\u0142o: Kino \u015awiat<\/span><\/p>\n

Co ciekawe, widzowie osi\u0105gn\u0119li w tej kwestii konsensus z krytykami. Rzut oka na najpopularniejszy agregator ocen w Polsce, Filmweb, pokazuje nam, jak niskie noty otrzymuje od u\u017cytkownik\u00f3w w\u0142a\u015bciwie ka\u017cda nowa rodzima komedia. W rankingu najlepszych polskich film\u00f3w na tym portalu nie pojawia si\u0119 \u017cadna komedia z ostatnich pi\u0119tnastu lat<\/a>[2]<\/a>. Nawet te, kt\u00f3re odnosz\u0105 sukces komercyjny i przyci\u0105gaj\u0105 widz\u00f3w do kin, nie zapisuj\u0105 si\u0119 w pami\u0119ci odbiorc\u00f3w, szybko ust\u0119puj\u0105c pola kolejnej bli\u017aniaczej produkcji. Je\u015bli ju\u017c obraz osi\u0105gnie komercyjny lub artystyczny sukces, to w\u0142a\u015bciwie nigdy nie jest to komedia czysta gatunkowo albo oryginalny projekt polski. W\u015br\u00f3d udanych film\u00f3w komediowych ostatnich lat mieli\u015bmy do czynienia raczej z tragikomedi\u0105, grotesk\u0105 lub satyr\u0105 (Koterski, Smarzowski, Szumowska) albo kopiowaniem format\u00f3w zachodnich, z regu\u0142y z efektem s\u0142abszym od orygina\u0142u (Listy do M. <\/i>Mitji Okorna z 2011 r., (Nie)znajomi <\/i>Tadeusza \u015aliwy z 2019 r., Kac Wawa <\/i>\u0141ukasza Karwowskiego z 2012 r.). Mo\u017cna si\u0119 zastanawia\u0107: co si\u0119 sta\u0142o z jako\u015bciow\u0105, udan\u0105 \u201eczyst\u0105\u201d komedi\u0105, budz\u0105c\u0105 autentyczny \u015bmiech, a nie grymas za\u017cenowania czy nieprzyjemne uczucie bycia przek\u0142utym ostrzem satyry i zdemaskowanym przez tw\u00f3rc\u00f3w? Przez umowne poj\u0119cie \u201eczystej komedii\u201d rozumiem nie utw\u00f3r czysty gatunkowo \u2013 w ko\u0144cu gatunki od wiek\u00f3w miesza\u0142y si\u0119 ze sob\u0105 \u2013 ale taki film, w kt\u00f3rym kategoria komizmu stanowi dominant\u0119 estetyczn\u0105, a wpisana w dzie\u0142o pr\u00f3ba rozbawienia odbiorcy stanowi jego g\u0142\u00f3wny cel, a nie jedynie dodatek i \u201eprzypraw\u0119\u201d, <\/b>jak np. w filmach Smarzowskiego. Domniemany \u201eupadek\u201d komedii polskiej nie zasadza si\u0119 jednak \u2013 co oczywiste \u2013 na jej maria\u017cach z innymi gatunkami, zw\u0142aszcza \u017ce nie jest to tendencja emblematyczna stricte dla kina rodzimego, ale unaoczniaj\u0105ca si\u0119 w og\u00f3lnych trendach \u015bwiatowych (o czym szerzej w dalszej cz\u0119\u015bci). Regres tego gatunku zauwa\u017cany jest raczej w kontek\u015bcie s\u0142abej recepcji dzie\u0142 komediowych zar\u00f3wno w oczach krytyki, jak i widowni, o czym \u015bwiadcz\u0105 m.in. brak wa\u017cnych nagr\u00f3d, kiepskie noty na agregatorach ocen, s\u0142abe recenzje w prasie bran\u017cowej i na popularnych portalach czy nawet ogromna popularno\u015b\u0107 ob\u015bmiewaj\u0105cego polskie komedie cyklu \u201eMasochista\u201d na kanale \u201eMietczy\u0144ski\u201d na YouTube. Jakie s\u0105 przyczyny tego stanu rzeczy? Odpowied\u017a jest z\u0142o\u017cona, ale postaram si\u0119 jej poszuka\u0107.<\/p>\n

Na wst\u0119pie chcia\u0142abym zaznaczy\u0107, \u017ce ze wzgl\u0119du na to, i\u017c tekst dotyczy tendencji og\u00f3lnych, nie uda\u0142o si\u0119 unikn\u0105\u0107 w nim uog\u00f3lnie\u0144. Oczywi\u015bcie istniej\u0105 wyj\u0105tki od omawianych zjawisk oraz przyk\u0142ady komedii, kt\u00f3re spotka\u0142y si\u0119 z dobrym odbiorem krytyki i\/lub widowni: mo\u017cna tu wymieni\u0107 chocia\u017cby Pieni\u0105dze to nie wszystko<\/i> (2001), Superprodukcj\u0119<\/i> (2003), Ile wa\u017cy ko\u0144 troja\u0144ski?<\/i> (2008), AmbaSSad\u0119<\/i> (2013) i Volt\u0119<\/i> (2017) Juliusza Machulskiego czy U Pana Boga w ogr\u00f3dku <\/i>(2007) i U Pana Boga za miedz\u0105 <\/i>(2009) Jacka Bromskiego. Niezale\u017cnie od pojedynczych udanych produkcji og\u00f3lna tendencja jest jednak taka, \u017ce polskie komedie najnowsze nie spotykaj\u0105 si\u0119 z dobrym odbiorem, i na tej og\u00f3lnej tendencji skupiam si\u0119 w tek\u015bcie.<\/p>\n

Zmierzch paradygmatu<\/strong><\/p>\n

Na pocz\u0105tek musimy cofn\u0105\u0107 si\u0119 do momentu wyznaczaj\u0105cego pocz\u0105tek kina nazywanego (jeszcze) \u201enajnowszym\u201d \u2013 czyli do przemiany ustrojowej. Dosz\u0142o wtedy do przewarto\u015bciowania tradycji i oczekiwa\u0144 odbiorc\u00f3w, po kt\u00f3rych stronie dokona\u0142a si\u0119 prawdziwa rewolucja. Maria Janion okre\u015bli\u0142a kulturowe przemiany doby transformacji jako zmierzch paradygmatu romantycznego: przez dwie\u015bcie lat to poetyka romantyczna nadawa\u0142a ton polskiej kulturze. Podsyca\u0142a tendencje narodowowyzwole\u0144cze, tyrtejskie, mesjanistyczne i martyrologiczne, przesuwa\u0142a najbardziej warto\u015bciowe dzia\u0142ania artystyczne w stron\u0119 podziemia i opozycji, premiowa\u0142a ezopowy j\u0119zyk buntu i oporu. Romantyzm nabra\u0142 cech charyzmatu narodowego, scala\u0142 nar\u00f3d i stawia\u0142 drogowskazy, oddzia\u0142ywa\u0142 na wszystkie warstwy spo\u0142eczne, bo unaocznia\u0142 si\u0119 zar\u00f3wno w kulturze wysokiej, jak i niskiej. W momencie uzyskania przez Polak\u00f3w niepodleg\u0142o\u015bci paradygmat romantyczny przesta\u0142 by\u0107 jednak u\u017cyteczny i zosta\u0142, zdaniem Janion, wyparty przez paradygmat ludyczny, amerykanizacj\u0119 i kultur\u0119 masow\u0105<\/a>[3]<\/a>. Romantyzm w nowej rzeczywisto\u015bci wydawa\u0142 si\u0119 wr\u0119cz irracjonalny i zwodniczy, straci\u0142 si\u0142\u0119 perswazyjn\u0105 w dezutopizowanym spo\u0142ecze\u0144stwie. Przemys\u0142aw Czapli\u0144ski w Powrocie centrali <\/i>rozwija\u0142 my\u015bl badaczki, wskazuj\u0105c, \u017ce sztuka polska uleg\u0142a w latach 90. nie tylko komercjalizacji, ale i konformizacji \u2013 r\u00f3wnaniu do przeci\u0119tnego gustu, \u015bredniej spo\u0142ecznej i powszechnie akceptowanych stylistyk, tak aby przypodoba\u0107 si\u0119 mo\u017cliwie najwi\u0119kszej liczbie os\u00f3b i tym samym jak najwi\u0119cej zarobi\u0107<\/a>[4]<\/a>. Rz\u0105dowy \u201emecenat\u201d zosta\u0142 gwa\u0142townie zast\u0105piony realiami wolnego rynku, traktuj\u0105cego dobra duchowe jak ka\u017cde inne produkty. Na zmierzch paradygmatu romantycznego w kulturze polskiej na\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 gwa\u0142townie tak\u017ce inne nowo\u015bci: swobodny dost\u0119p do kultury masowej z zachodu, \u201enadrabianie zaleg\u0142o\u015bci\u201d wzgl\u0119dem \u015bwiatowych nurt\u00f3w postmodernistycznych i feministycznych, dostosowanie rodzimej, d\u0142ugo izolowanej kultury do tej europejskiej.<\/p>\n

Pierwszym z wielkich wyzwa\u0144 polskiej komedii, jakie napotka\u0142a po upadku \u017celaznej kurtyny, by\u0142o odnalezienie nowego j\u0119zyka. Ca\u0142y arsena\u0142 \u015brodk\u00f3w, na kt\u00f3rych opiera\u0142a si\u0119 do tej pory, okaza\u0142 si\u0119 nieprzystosowany do nowej rzeczywisto\u015bci. Ezopowo\u015b\u0107 i metafora Machulskiego czy te\u017c absurd i groteska Barei nie pasowa\u0142y do \u015bwiata, w kt\u00f3rym ze wszystkiego mo\u017cna by\u0142o \u017cartowa\u0107 wprost. Nagle okaza\u0142o si\u0119, \u017ce dotychczasowy j\u0119zyk komediowy si\u0119 wyczerpa\u0142, a tw\u00f3rcy zostali bez tradycji i wzorc\u00f3w. W PRL polityzacji \u017cycia kulturalnego towarzyszy\u0142 nadrozw\u00f3j j\u0119zyka ezopowego w filmie: komedie, przede wszystkim z lat 70. i 80., opiera\u0142y si\u0119 na alegorycznych, metaforycznych \u017cartach o okre\u015blonym, zamierzonym odczytaniu oraz na sensach naddanych, czasem dodawanych nieco na si\u0142\u0119 przez publiczno\u015b\u0107. Takim j\u0119zykiem nie mo\u017cna by\u0142o jednak skutecznie opowiada\u0107 rzeczywisto\u015bci wolnej Polski, tym samym re\u017cyserom i scenarzystom zosta\u0142o wytr\u0105cone z r\u0119ki doskonale opanowane narz\u0119dzie. Rezultatem tego wszystkiego by\u0142 chaos: dla jednych tw\u00f3rczy, dla innych zgubny. Nie wszyscy filmowcy wychodzili z transformacji spo\u0142eczno-ustrojowej obronn\u0105 r\u0119k\u0105. Bez odpowiednich drogowskaz\u00f3w re\u017cyserzy w poszukiwaniach nowej estetyki radzili sobie i radz\u0105 przede wszystkim na dwa sposoby.<\/p>\n

<\/p>\n

Ch\u0142opaki nie p\u0142acz\u0105,<\/em> 2000 r., re\u017c. Olaf Lubaszenko, fot. Krzysztof Wellman \/ WFDiF, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Po pierwsze, poprzez \u201eamerykanizacj\u0119\u201d, jak Janion okre\u015bli\u0142a zjawisko imitowania wzorc\u00f3w hollywoodzkich w rodzimej kulturze po 1989 r. Tw\u00f3rcy szeroko kopiowali filmy zachodnie, ameryka\u0144skie, a rodzima kinematografia transformacyjna mia\u0142a charakter wybitnie imitacyjny<\/a><\/i>[5]<\/a>, jak zauwa\u017ca Sebastian Jagielski. Udanym maria\u017cem mi\u0119dzy trendami ameryka\u0144skimi (buddy movie, kino sensacyjne lat 90., filmy Tarantino) a osadzeniem ca\u0142o\u015bci w polskich realiach by\u0142a komedia gangsterska i kryminalna. Ten podgatunek \u015bwi\u0119ci\u0142 w Polsce triumfy w drugiej po\u0142owie lat 90. i na samym pocz\u0105tku XXI wieku, cieszy\u0142 si\u0119 ogromn\u0105 sympati\u0105 widz\u00f3w i umiarkowanie przychylnym odbiorem krytyki (utyskuj\u0105cej m.in. na wulgarno\u015b\u0107 produkcji tego typu). Nim komedia gangsterska uleg\u0142a wypaleniu, zrodzi\u0142a takie klasyczne ju\u017c tytu\u0142y, jak Ch\u0142opaki nie p\u0142acz\u0105 <\/i>(re\u017c. O. Lubaszenko, 2000), Vinci <\/i>(re\u017c. J. Machulski, 2004) czy bodaj najlepszy przedstawiciel tego gatunku, Kiler <\/i>(re\u017c. J. Machulski, 1997). By\u0142 to jednak ostatni tak tw\u00f3rczy i pomys\u0142owy epizod inspirowania si\u0119 kinem zachodnim w polskiej komedii g\u0142\u00f3wnego nurtu. Kiedy komedia sensacyjna dogorywa\u0142a, zainteresowanie tw\u00f3rc\u00f3w zacz\u0119\u0142o przesuwa\u0107 si\u0119 w kierunku komedii romantycznej. Kusi\u0142a nie tylko re\u017cyser\u00f3w, ale przede wszystkim producent\u00f3w, kt\u00f3rych wyrachowane podej\u015bcie do tytu\u0142\u00f3w tego typu \u2013 ta\u015bmowa, niedba\u0142a produkcja nastawiona na szybki i \u0142atwy zysk \u2013 sta\u0142o si\u0119 znakiem rozpoznawczym gatunku (o kwestiach finansowych pisz\u0119 szerzej w dalszej cz\u0119\u015bci). Komedie romantyczne, inspirowane cz\u0119sto najbardziej tandetnymi wzorcami nie tylko hollywoodzkimi, ale te\u017c np. francuskimi i w\u0142oskimi, zdominowa\u0142y w ostatnich dziesi\u0119ciu-pi\u0119tnastu latach rynek polskich film\u00f3w przeznaczonych dla masowego widza. Sta\u0142y si\u0119 niechlubnym symbolem lenistwa i artystycznej bylejako\u015bci, niesprawiedliwie rzutuj\u0105cym na obiegow\u0105 opini\u0119 o kondycji ca\u0142ej rodzimej kinematografii. Polska komedia romantyczna, nieudolnie pr\u00f3buj\u0105ca by\u0107 \u015bwiatow\u0105 <\/i>i zachodni\u0105<\/i>, sta\u0142a si\u0119 przez t\u0119 atrapow\u0105 nowoczesno\u015b\u0107 jeszcze bardziej wsobna, za\u015bciankowa i zakompleksiona.<\/p>\n

Po drugie, nadganiano og\u00f3lno\u015bwiatowe nurty estetyczne, kt\u00f3re dotar\u0142y do nas z op\u00f3\u017anieniem. Brak zainteresowania wi\u0119kszo\u015bci najzdolniejszych wsp\u00f3\u0142czesnych re\u017cyser\u00f3w kr\u0119ceniem komedii (czy szerzej: kina gatunkowego) wynika\u0142 m.in. ze sp\u00f3\u017anionego zaznajomienia kultury polskiej z postmodernizmem, kt\u00f3ry tak naprawd\u0119 nadal jest \u201eprzerabiany\u201d w rodzimym kinie i literaturze. Jeszcze nie do ko\u0144ca zosta\u0142 w Polsce oswojony, jeszcze nasi tw\u00f3rcy musz\u0105 si\u0119 nim pobawi\u0107, odrobi\u0107 jak lekcj\u0119, by m\u00f3c p\u00f3j\u015b\u0107 dalej. Charakterystyczne dla postmodernizmu s\u0105 synkretyzm gatunkowy, hybrydyczno\u015b\u0107 oraz \u0142\u0105czenie skrajnych estetyk: to nie przypadek, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 uznanych produkcji z ostatnich lat, kt\u00f3re zalicza si\u0119 mniej lub bardziej s\u0142usznie do komedii, s\u0105 komediami niejako \u201ez pogranicza\u201d, pomieszanymi z innymi estetykami, cz\u0119sto ubranymi w grotesk\u0119, czarny humor, pastisz, w\u0105tki surrealistyczne i horrorowe; wystarczy ponownie wspomnie\u0107 Rewers<\/i>, Body\/Cia\u0142o<\/i> czy C\u00f3rki dancingu <\/i>(re\u017c. A. Smoczy\u0144ska, 2015). W\u015br\u00f3d najciekawszych polskich tw\u00f3rc\u00f3w m\u0142odego i \u015bredniego pokolenia brakuje os\u00f3b zainteresowanych komedi\u0105 sam\u0105 w sobie: w ich dzie\u0142ach pojawiaj\u0105 si\u0119 komediowe elementy, ale nie ma \u201em\u0142odych zdolnych\u201d kr\u0119c\u0105cych komedie nieprzemieszane z innym gatunkiem. Czy jest to zarzut do rodzimych filmowc\u00f3w? Absolutnie nie. Dostrzegam jedynie og\u00f3ln\u0105 tendencj\u0119 w polskim kinie \u2013 wi\u0119ksze zainteresowanie formami powa\u017cnymi, zaanga\u017cowanymi spo\u0142ecznie lub dramatycznymi, a mniejsze: tymi lekkimi i zabawnymi. By\u0107 mo\u017ce kryzys komedii jako gatunku jest w rodzimej kinematografii tymczasowy. By\u0107 mo\u017ce w najbli\u017cszych latach jaki\u015b re\u017cyser lub re\u017cyserka spojrzy \u015bwie\u017cym okiem na gatunek i zaproponuje komedi\u0119 na nowe czasy. Ale by\u0107 mo\u017ce po prostu nie ma takiej potrzeby: tak u tw\u00f3rc\u00f3w, jak i u widz\u00f3w. Czy komedia ma jeszcze swoj\u0105 dawn\u0105, koncyliacyjn\u0105 si\u0142\u0119 przynoszenia eskapistycznej ulgi podzielonemu spo\u0142ecze\u0144stwu?<\/p>\n

<\/p>\n

Body\/Cia\u0142o<\/em>, 2015 r., re\u017c. Ma\u0142gorzata Szumowska, fot. Jacek Dryga\u0142a, \u017ar\u00f3d\u0142o: Kino \u015awiat<\/span><\/p>\n

Demokratyzacja gust\u00f3w<\/strong><\/p>\n

Kultura, a zatem tak\u017ce i kino, inaczej funkcjonuje w systemie demokratycznym, a inaczej w opresyjnym. Tw\u00f3rcy polscy w latach 90. musieli zaadaptowa\u0107 si\u0119 do nowej rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej wyb\u00f3r mi\u0119dzy dostosowywaniem si\u0119 (cho\u0107by pozornym) do wymaga\u0144 rz\u0105du a dzia\u0142aniem w podziemiu zosta\u0142 zast\u0105piony przez osza\u0142amiaj\u0105c\u0105 mnogo\u015b\u0107 dost\u0119pnych opcji, pluralizm mo\u017cliwo\u015bci i gust\u00f3w. \u017bycie filmowe nabiera tempa: film\u00f3w w kinach jest coraz wi\u0119cej, rozwija si\u0119 rynek kaset VHS, pojawiaj\u0105 si\u0119 stacje komercyjne. Polska wkracza w obszar cywilizacji, kt\u00f3r\u0105 Foucault okre\u015bla\u0142 mianem \u201eepoki przestrzeni\u201d: jednoczesno\u015bci i rozproszenia nurt\u00f3w i tendencji artystycznych, funkcjonuj\u0105cych na zasadzie pokojowego wsp\u00f3\u0142istnienia, niewchodz\u0105cych sobie w parad\u0119, efemerycznych, tymczasowych i r\u00f3wnorz\u0119dnych. Przeszli\u015bmy z kulturowego systemu monocentrycznego w policentryczny, jak to okre\u015bli\u0142 Jerzy Jarz\u0119bski<\/a>[6]<\/a>. Po upadku komunizmu nie \u017cyli\u015bmy ju\u017c w pa\u0144stwie panoptykalnym, czyli takim, w kt\u00f3rym aktywne \u017cycie kulturalne i tworzenie polega na zapisywaniu si\u0119 do instytucji nadzorowanych, monitorowanych i finansowanych przez pa\u0144stwo. Zacz\u0119li\u015bmy \u017cy\u0107 w systemie synoptykalnym, w kt\u00f3rym tw\u00f3rcy musz\u0105 zabiega\u0107 o swoj\u0105 widoczno\u015b\u0107, bo inaczej de facto nie istniej\u0105<\/i>, a to, \u017ce o danym arty\u015bcie si\u0119 nie m\u00f3wi, nie \u015bwiadczy ju\u017c o jego nonkonformizmie i opozycyjno\u015bci, lecz o jego niewa\u017cno\u015bci i pomini\u0119ciu. <\/i>Rz\u0105dow\u0105 central\u0119 zawiaduj\u0105c\u0105 kultur\u0105 zast\u0105pi\u0142 dyskurs medialny, rozmyty i nie tak oczywisty w swojej funkcji kreatora kultury, maskuj\u0105cy ten fakt, ale decyzyjny w ferowaniu opinii, lansowaniu m\u00f3d, ustanawianiu hierarchii, a tak\u017ce w uniewa\u017cnianiu wszystkiego, co z jakich\u015b wzgl\u0119d\u00f3w nie zdoby\u0142o jego zainteresowania lub poparcia. Dyktat rz\u0105du zast\u0105pi\u0142 vox populi<\/i>: cyferki i statystyki szybko pokazuj\u0105ce, jakich produkcji chc\u0105 widzowie i jakie przynosz\u0105 najwi\u0119cej pieni\u0119dzy. Op\u0142acalno\u015b\u0107 stopniowo sta\u0142a si\u0119 najwa\u017cniejszym kryterium produkcji filmowej, a najwy\u017csz\u0105 nagrod\u0105 \u2013 wysoka sprzeda\u017c bilet\u00f3w. Tw\u00f3rcy chc\u0105cy m\u00f3wi\u0107 rzeczy spo\u0142ecznie wa\u017cne i s\u0142yszalne zostali skazani na po\u015brednictwo kultury masowej. Ju\u017c nie by\u0142o potrzeby wpisywa\u0107 kogo\u015b na czarn\u0105 list\u0119 czy stawia\u0107 jego filmu na cenzorskiej p\u00f3\u0142ce, wystarczy\u0142o go przemilcze\u0107.<\/p>\n

Jak podsumowuje Sebastian Jagielski: kino polskie, kt\u00f3rego specjalno\u015bci\u0105 w PRL-u by\u0142y filmy autorskie, przedzierzgn\u0119\u0142o si\u0119 w okresie transformacji ustrojowej w gatunkowe kino dla masowej publiczno\u015bci<\/i><\/a><\/i><\/i>[7]<\/a>. Komercjalizacja kina polskiego zacz\u0119\u0142a si\u0119 ju\u017c u schy\u0142ku PRL. Cz\u0119\u015bciowo niezale\u017cny od w\u0142adzy Komitet Kinematografii, umo\u017cliwiaj\u0105cy produkcj\u0119 film\u00f3w przez podmioty inne ni\u017c rz\u0105dowe, utworzony zosta\u0142 w 1987 roku, a w 1990, po zniesieniu cenzury, uzyska\u0142 pe\u0142n\u0105 samorz\u0105dno\u015b\u0107<\/a>[8]<\/a>. Wolno\u015b\u0107 sztuki szybko okaza\u0142a si\u0119 jednak mrzonk\u0105: dyktat rz\u0105du zast\u0105pi\u0142 dyktat pieni\u0105dza. Priorytetem przy wyborze film\u00f3w do kinowej dystrybucji sta\u0142 si\u0119 ich potencja\u0142 komercyjny, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z szeregiem trudno\u015bci dla produkcji ambitnych. Lata 90. by\u0142y czasem transformacji na wszystkich polach, tak\u017ce na rynku sztuki \u2013 i tak\u017ce komedia nie wysz\u0142a z tych gwa\u0142townych przemian bez szwanku. Ireneusz Kania <\/i>poszed\u0142 o krok dalej, twierdz\u0105c, \u017ce przemiana cywilizacyjna doprowadzi\u0142a w istocie do kryzysu sztuki, kultury, religii i wszelkich autorytet\u00f3w. Jego zdaniem demokratyzacja nie s\u0142u\u017cy jako\u015bci sztuki, poniewa\u017c premiuje gust wi\u0119kszo\u015bci, a ten z samej swojej natury nie mo\u017ce by\u0107 elitarny<\/a>[9]<\/a>. Kultura znawc\u00f3w nie ma wiele wsp\u00f3lnego z kultur\u0105 zbiorowo\u015bci. Refleksji Kani mo\u017cna oczywi\u015bcie zarzuci\u0107 klasizm, ale nie da si\u0119 nie dostrzec w niej pewnej racji: demokratyzacja sprawia, \u017ce obok sztuki elitarnej pojawia si\u0119 masowa (cz\u0119sto gorsza), kt\u00f3ra spycha j\u0105 na margines, przez co ta pierwsza, niejako w ge\u015bcie oporu, staje si\u0119 jeszcze bardziej elitarna, hermetyczna i trudna<\/i>. Kolejn\u0105 cech\u0105 kultury najnowszej jest wed\u0142ug Kani brak ci\u0105g\u0142o\u015bci, zerwanie z tradycj\u0105, kult innowacyjno\u015bci i r\u00f3\u017cnorodno\u015bci; mo\u017cna to zaobserwowa\u0107 tak\u017ce w polskiej komedii po 1989 r., pozbawionej oczywistego kontinuum wzgl\u0119dem dokona\u0144 gatunkowych lat wcze\u015bniejszych i zach\u0142y\u015bni\u0119tej wzorcami ameryka\u0144skimi.<\/p>\n

Demokratyzacja sztuki komediowej szybko przeobrazi\u0142a si\u0119 w jej wulgaryzacj\u0119, przejawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 m.in. pod postaci\u0105 wszechobecno\u015bci przekle\u0144stw w warstwie dialogowej czy w stosowaniu na niespotykan\u0105 wcze\u015bniej skal\u0119 \u017cart\u00f3w sytuacyjnych oscyluj\u0105cych wok\u00f3\u0142 ludzkiej fizjologii. Dlaczego? Wynika to przede wszystkim z braku solidnej tradycji film\u00f3w \u015brodka w rodzimej kinematografii. W inteligenckim etosie kultury polskiej rozd\u017awi\u0119k mi\u0119dzy sztuk\u0105 wysok\u0105 a popularn\u0105 zawsze by\u0142 wyra\u017anie zaznaczony. Co wa\u017cne jednak, \u00f3w etos inteligenta przetrwa\u0142 opisany przez Janion upadek paradygmatu romantycznego i pokutuje do dzisiaj w ocenie, krytyce i tworzeniu sztuki. <\/b>Jedn\u0105 z wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych cech inteligenta \u2013 specyficznej figury emblematycznej dla polskiej kultury \u2013 jest postrzeganie sztuki na zasadzie opozycji: niskie \u2013 wysokie, nies\u0142uszne \u2013 s\u0142uszne, niepowa\u017cne \u2013 powa\u017cne, g\u0142upie \u2013 m\u0105dre, \u0142atwe \u2013 trudne, dla mas \u2013 dla elit. Cechy po prawej stronie my\u015blnik\u00f3w s\u0105 w inteligenckim etosie nacechowane pozytywnie i pochwalane, te po lewej: odbierane negatywnie i z pogard\u0105. Nie trzeba chyba dodawa\u0107, \u017ce komedia uto\u017csamiana jest zgodnie z tym etosem z t\u0105 gorsz\u0105 <\/i>form\u0105 sztuki. Popkultura jest przez inteligencj\u0119 (rozumian\u0105 tutaj jako opisany wy\u017cej polski etos inteligencki) traktowana z g\u00f3ry, takie kategorie estetyczne, jak lekko\u015b\u0107, wdzi\u0119k, nonszalancja czy brak powagi nigdy nie cieszy\u0142y si\u0119 w kulturze polskiej szczeg\u00f3ln\u0105 estym\u0105, zawsze przegrywaj\u0105c ze wznios\u0142o\u015bci\u0105 i wysokim tonem. Dlatego w\u0142a\u015bnie w czasach demokracji i wolno\u015bci, tak\u017ce gust\u00f3w, kino tworzone dla szerokiej widowni nie by\u0142o i nadal nie jest prawdziwym kinem \u015brodka, skierowanym dla \u015bredniej spo\u0142ecznej i \u201eprzeci\u0119tnego\u201d obywatela. Tak w literaturze, jak i w kinie mamy do czynienia w przewa\u017caj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci albo z dzie\u0142ami niskimi, albo wysokimi. W Polsce brakuje jako\u015bciowego pomi\u0119dzy<\/i> \u2013 tak jakby widz \u201emasowy\u201d nie zas\u0142ugiwa\u0142 na r\u00f3wnie starannie przygotowane produkcje co widz \u201eelitarny\u201d, jakby tylko to, co ambitne i wysokie, mog\u0142o by\u0107 dobre, a filmy rozrywkowe, popkulturowe i gatunkowe z samej swojej natury stanowi\u0142y co\u015b gorszego. Nietrudno zauwa\u017cy\u0107 w takim podej\u015bciu klasizm. Dlatego te\u017c i komedia, jako z natury lekka i niepowa\u017cna forma, zaliczana jest \u2013 w my\u015bl dogorywaj\u0105cego, ale stale obecnego w polskiej mentalno\u015bci etosu inteligenta \u2013 do gatunk\u00f3w gorszych, mniej warto\u015bciowych. Nie mog\u0105c r\u00f3wna\u0107 do g\u00f3ry, komedia r\u00f3wna wi\u0119c do do\u0142u, staj\u0105c si\u0119 poletkiem dla prza\u015bnych \u017cart\u00f3w i scenopisarskiego lenistwa<\/a>[10]<\/a>; niejako z punktu wyj\u015bcia skazana jest na pob\u0142a\u017cliwe traktowanie krytyki i brak docenienia widz\u00f3w. W ko\u0144cu etos inteligenta sugeruje, \u017ce je\u015bli co\u015b nie jest elitarne, to jest automatycznie wulgarne \u2013 z takiego za\u0142o\u017cenia wychodz\u0105 tw\u00f3rcy najnowszych komedii, tacy jak Patryk Vega, traktuj\u0105cy swoich odbiorc\u00f3w jako nierozgarni\u0119tych, ma\u0142o inteligentnych i niewyrobionych.<\/p>\n

<\/p>\n

Lekarstwo na mi\u0142o\u015b\u0107<\/em>, 1966 r., re\u017c. Jan Batory, fot. Roman Sumik, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Warto w tym miejscu nadmieni\u0107, \u017ce krytyka filmowa cz\u0119sto podchodzi\u0142a sceptycznie do komedii, kt\u00f3re dzisiaj oceniamy jako kultowe, z marszu oceniaj\u0105c kino humorystyczne i rozrywkowe jako s\u0142absze i mniej warto\u015bciowe. Konrad Eberhardt nie stara\u0142 si\u0119 nawet ukry\u0107 pogardy, kiedy w 1967 roku pisa\u0142 o podobnych produkcjach: Te rozmaite \u017cebra Adama, \u017cony dla Australijczyk\u00f3w, zbrodniarze i panny, lekarstwa na mi\u0142o\u015b\u0107, ma\u0142\u017ce\u0144stwa zawierane z rozs\u0105dku s\u0105 zlepkiem najrozmaitszych, podpatrzonych tu i tam pomys\u0142\u00f3w, bez jakiegokolwiek w\u0142asnego stylu. Ani w nich szuka\u0107 fachowo\u015bci, ani oryginalno\u015bci<\/a><\/i>[11]<\/a>. Termin \u201ebareizm\u201d pocz\u0105tkowo s\u0142u\u017cy\u0142 za synonim\u2026 kiczowatego kina dla mas<\/a>[12]<\/a>. Te przyk\u0142ady s\u0105 oczywi\u015bcie naznaczone koniunkturaln\u0105 i serwilistyczn\u0105 wzgl\u0119dem rz\u0105du PRL postaw\u0105, ale obrazuj\u0105, jak zmienia si\u0119 percepcja poszczeg\u00f3lnych dzie\u0142 i jak na przestrzeni lat historia filmu przechyli\u0142a si\u0119 w stron\u0119 zdania publiczno\u015bci. Protekcjonalny stosunek krytyk\u00f3w do komedii unaocznia co\u015b wi\u0119cej: jak silnie polski \u201eetosowy\u201d inteligent uto\u017csamia warto\u015b\u0107 artystyczn\u0105 ze wznios\u0142o\u015bci\u0105, powag\u0105 i \u201es\u0142uszno\u015bci\u0105\u201d, a lekko\u015b\u0107, rozrywkowo\u015b\u0107 i humorystyczno\u015b\u0107 uznaje za warto\u015bci opozycyjne wzgl\u0119dem tej\u017ce. \u201eChcesz by\u0107 wielki, to cierp\u201d \u2013 taki martyrologiczny komunikat otrzymywali przez wieki polscy arty\u015bci, kiedy to profesorowie i krytycy najwi\u0119cej uwagi po\u015bwi\u0119cali naszym wieszczom, a nie dowcipowi Fredry. Rozliczenie z etosem inteligenta i paradygmatem romantycznym najmocniej wybrzmia\u0142o w Dniu \u015bwira <\/i>Koterskiego, by\u0107 mo\u017ce najwybitniejszej tragikomedii polskiej kinematografii \u2013 b\u0119d\u0105cej by\u0107 mo\u017ce zarazem tak\u017ce punktem, od kt\u00f3rego polska komedia zacz\u0119\u0142a si\u0119 stopniowo stacza\u0107.<\/p>\n

Wulgaryzacja i kabaretyzacja<\/strong><\/p>\n

Komedia polska zawsze pozostawa\u0142a blisko zwi\u0105zana z kabaretem; nie do przecenienia jest wp\u0142yw Stanis\u0142awa Tyma, Jerzego Gruzy, Kabaretu Starszych Pan\u00f3w. Upadek sztuki komediowej przebiega\u0142 paralelnie do upadku sztuki kabaretowej. W XXI wieku komedia polska uleg\u0142a czemu\u015b, co mo\u017cna nazwa\u0107 kabaretyzacj\u0105: nast\u0105pi\u0142o odej\u015bcie od sp\u00f3jnej fabu\u0142y i opowiadania historii w stron\u0119 przedstawiania ci\u0105gu gag\u00f3w i zlepku skeczy. <\/b>Oczywi\u015bcie zjawisko to, nazywane przeze mnie umownie \u201ekabaretyzacj\u0105\u201d, samo w sobie nie jest niczym z\u0142ym ani nowym. Taka forma nie jest temu gatunkowi obca, potrafi by\u0107 tak\u017ce doprowadzona do mistrzostwa (Bareja). O powodzeniu takiej niesp\u00f3jnej, \u201erwanej\u201d narracji decyduje poziom poszczeg\u00f3lnych scenek. Problem polega na tym, \u017ce w przypadku najnowszych komedii polskich jest on zazwyczaj bardzo niski. Popularno\u015b\u0107 niesp\u00f3jnych, skeczowych narracji w kinie najnowszym nie prze\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 na sublimacj\u0119 tego typu opowie\u015bci: wr\u0119cz przeciwnie, mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 raczej o upadku ich jako\u015bci. W poszczeg\u00f3lnych gagach wykorzystuje si\u0119 zazwyczaj stare, wyeksploatowane, odtw\u00f3rcze \u017carty i kawa\u0142y. Co gorsza, wiele takich w za\u0142o\u017ceniu \u015bmiesznych scen nie spe\u0142nia nawet podstawowych kryteri\u00f3w, kt\u00f3re kwalifikowa\u0142yby je do miana \u017cart\u00f3w. Brakuje w nich puenty, elementu zaskoczenia; wielokrotnie ca\u0142y domniemany komizm danej sekwencji opiera si\u0119 na chwytach najni\u017cszych, wr\u0119cz slapstickowych \u2013 wypadkach z gatunku \u201epo\u015blizgni\u0119cie si\u0119 na sk\u00f3rce od banana\u201d lub kabaretowej, przeszar\u017cowanej grze aktorskiej (maj\u0105cej zatuszowa\u0107 fakt, \u017ce aktor tak naprawd\u0119 nie ma czego gra\u0107). Polityka promocyjna tego typu film\u00f3w, polegaj\u0105ca na umieszczaniu naj\u015bmieszniejszej sceny w zwiastunie, dodatkowo pogarsza og\u00f3lny odbi\u00f3r dzie\u0142a.<\/p>\n

Wra\u017cenie kabaretowo\u015bci i skeczowo\u015bci komedii g\u0142\u00f3wnego nurtu wynika przede wszystkim ze szcz\u0105tkowej obecno\u015bci tego, co powinno stanowi\u0107 ich rdze\u0144: czyli scenariusza. Je\u015bli przyjrzymy si\u0119 udanym komediom z XX wieku, zauwa\u017cymy, \u017ce za ich sukcesem zazwyczaj kryje si\u0119 solidny skrypt. Czasem by\u0142 on efektem ekspresji indywidualnego talentu (Bareja, Piwowski, Fedorowicz, Koterski\u2026), czasem wynikiem podparcia w postaci bogatego materia\u0142u \u017ar\u00f3d\u0142owego, tzn. adaptacj\u0105 farsy, sztuki scenicznej, powie\u015bci (przyk\u0142ady: M\u0105\u017c swojej \u017cony<\/i>, Jutro premiera, Lekarstwo na mi\u0142o\u015b\u0107<\/i>) lub innej formy literackiej, np. cyklu felieton\u00f3w (Wojna domowa<\/i>) czy autentycznych pami\u0119tnik\u00f3w i wspomnie\u0144 (Sami swoi<\/i>). Tymczasem scenariusze wi\u0119kszo\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnych komedii s\u0105 ich najs\u0142absz\u0105 stron\u0105 i bodaj g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105 ich kl\u0119ski. Pisaniem skrypt\u00f3w do utwor\u00f3w humorystycznych rzadko zajmuj\u0105 si\u0119 w ostatnich latach uznane nazwiska z bran\u017cy, cz\u0119\u015bciej s\u0105 to osoby bez do\u015bwiadczenia (os\u0142awiony przypadek Piotra Czai, scenarzysty Kac Wawy<\/i>), kt\u00f3re nie odnios\u0142y wi\u0119kszych sukces\u00f3w w pisaniu lub po prostu pozbawione talentu. Nad scenariuszami cz\u0119sto pracuje duet lub grupa ludzi, co mo\u017ce wp\u0142ywa\u0107 na charakterystyczny brak sp\u00f3jno\u015bci i ci\u0105g\u0142o\u015bci przyczynowo-skutkowej. <\/i>Brak poparcia w solidnym materiale tekstowym prowadzi do tego, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 potransformacyjnych komedii zawodzi na wszystkich polach komizmu.<\/p>\n

Nie ma mowy o komizmie postaci, je\u015bli bohaterowie s\u0105 zaledwie zlepkiem najbardziej stereotypowych cech, mia\u0142kimi i niewyra\u017anymi tekturowymi figurami przesuwaj\u0105cymi si\u0119 po ekranie \u2013 a takie niestety zaludniaj\u0105 ekrany polskich komedii, kt\u00f3re od dobrych pi\u0119tnastu lat nie s\u0105 w stanie stworzy\u0107 odpowiednio wyrazistych postaci, a co dopiero zaoferowa\u0107 indywidualno\u015bci na miar\u0119 Kobiety Pracuj\u0105cej czy Siary. Dalej: nie ma mowy o komizmie sytuacyjnym, je\u015bli scenarzysta nie potrafi nakre\u015bli\u0107 ciekawej sytuacji. To tym trudniejsze, je\u015bli komedia nie posiada wyra\u017anej linii fabularnej, a to przypadek wi\u0119kszo\u015bci najnowszych rodzimych przedstawicieli tego gatunku. Oczywi\u015bcie Rejs <\/i>czy Mi\u015b <\/i>s\u0105 doskona\u0142ymi przyk\u0142adami tego, \u017ce komedia wyra\u017anej, przyczynowo-skutkowej fabu\u0142y nie potrzebuje, ale do tego potrzeba indywidualnego stylu, dobrego konceptu i talentu, kt\u00f3rych pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 w najnowszych rodzimych produkcjach. Bez dobrego pomys\u0142u ci\u0105g scenek staje si\u0119 slapstickiem i kabaretem. Najlepszym tego przyk\u0142adem s\u0105 rzecz jasna produkcje Patryka Vegi: chaotyczne, wt\u00f3rne, nieuporz\u0105dkowane i krzykliwe.<\/p>\n

Wreszcie, nie ma mowy o komizmie s\u0142ownym, je\u015bli za scenariuszem nie stoi autentyczny talent literacki. Inteligentne dialogi, riposty, szermierka s\u0142owna, specyficzny spos\u00f3b wypowiadania si\u0119 poszczeg\u00f3lnych postaci, gry j\u0119zykowe \u2013 to wszystko niezwykle wa\u017cne elementy komizmu, w kt\u00f3rym decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119 tak cz\u0119sto odgrywa nie \u201eco\u201d, ale \u201ejak\u201d. W tym miejscu przechodzimy do kolejnej bol\u0105czki wsp\u00f3\u0142czesnej komedii polskiej, a mianowicie jej wulgarno\u015bci. Tw\u00f3rcy cz\u0119sto si\u0119gaj\u0105 po przekle\u0144stwa, seksualne aluzje, \u017carty z fizjologii itp., b\u0142\u0119dnie zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce s\u0105 one \u015bmieszne same w sobie. Brak dobrego smaku i sztubackie kawa\u0142y to mankament wi\u0119kszo\u015bci najnowszych rodzimych komedii. To bolesne zw\u0142aszcza w kraju, w kt\u00f3rym najzdolniejsi scenarzy\u015bci potrafili robi\u0107 z przeklinania prawdziw\u0105 poezj\u0119 \u2013 aktualnie nie wida\u0107 kontynuator\u00f3w tej tw\u00f3rczej zabawy s\u0142owem w komedii.<\/p>\n

Kwestie finansowe<\/strong><\/p>\n

Zgodnie z prawem wolnego rynku: rynek pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej si\u0119 hierarchizuje. Po pocz\u0105tkowym zach\u0142y\u015bni\u0119ciu si\u0119 wolno\u015bci\u0105 i r\u00f3\u017cnymi mo\u017cliwo\u015bciami tw\u00f3rczymi w latach 90., po wysypie ma\u0142ych inicjatyw i cha\u0142upniczych wypo\u017cyczalni wideo \u2013 wielcy gracze uro\u015bli w si\u0142\u0119, a najs\u0142absi poupadali. Tymi najs\u0142abszymi najcz\u0119\u015bciej okazywali si\u0119 ci pozbawieni szerokiego grona odbiorc\u00f3w, nieprzyci\u0105gaj\u0105cy do kin publiczno\u015bci. Osamotnienie ekonomiczne i komunikacyjne niszowych inicjatyw, brak \u015brodk\u00f3w do produkcji ambitnych film\u00f3w, brak odpowiedniej edukacji filmowej polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, kapry\u015bna polityka dotacyjna Ministerstwa Kultury \u2013 to tylko niekt\u00f3re z wielu czynnik\u00f3w, kt\u00f3re z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na problemy polskiej kinematografii w latach 90. Bodaj najbardziej ucierpia\u0142a na tym og\u00f3lna jako\u015b\u0107 komedii, pokutuj\u0105ca do dzi\u015b. Polski Instytut Sztuki Filmowej \u2013 nieb\u0119d\u0105cy wy\u0142\u0105cznym dysponentem \u015brodk\u00f3w i nieposiadaj\u0105cy nieograniczonej ich ilo\u015bci \u2013 postawiony przed wyborem film\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142by wesprze\u0107 finansowo, najcz\u0119\u015bciej stawia\u0142 na produkcje wa\u017cne i powa\u017cne: \u201eambitne\u201d, w odr\u00f3\u017cnieniu od lekkiej i niefrasobliwej komedii. Ten stan rzeczy wynika\u0142 w moim odczuciu z polskiego etosu inteligenta, om\u00f3wionego w poprzednim segmencie, uto\u017csamiaj\u0105cego jako\u015b\u0107 z trudno\u015bci\u0105 i powag\u0105. Brak nobilitacji finansowej ze strony PISF-u wp\u0142yn\u0105\u0142 tak\u017ce na odp\u0142yw najzdolniejszych re\u017cyser\u00f3w od komedii jako gatunku.<\/p>\n

Taka polityka dotacyjna si\u0142\u0105 rzeczy prze\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 na to, \u017ce tw\u00f3rcy popularnych komedii zacz\u0119li szuka\u0107 wsparcia gdzie indziej. Do dzisiaj znajduj\u0105 je najcz\u0119\u015bciej w dw\u00f3ch instancjach: u sponsor\u00f3w komercyjnych oraz w stacjach telewizyjnych. Lekkie i przyst\u0119pne formy filmowe, jak w\u0142a\u015bnie komedia, nios\u0105 ze sob\u0105 potencjalnie najwi\u0119ksze zyski, poniewa\u017c s\u0105 zrozumia\u0142e i interesuj\u0105ce dla najwi\u0119kszej grupy odbiorc\u00f3w. Nic dziwnego zatem, \u017ce sponsorzy i komercyjne stacje w\u0142a\u015bnie na tym gatunku filmowym postanowili skoncentrowa\u0107 swoje dzia\u0142ania. Obie formy dofinansowania \u2013 telewizyjne oraz ze strony sektora prywatnego, niezwi\u0105zanego z bran\u017c\u0105 filmow\u0105 \u2013 wp\u0142ywaj\u0105 niestety na og\u00f3lny kszta\u0142t polskiej komedii.<\/p>\n

Serwilistyczna postawa wobec sponsor\u00f3w<\/strong><\/p>\n

Oczekiwanie, by filmy na siebie nie zarabia\u0142y, jest czym\u015b absurdalnym. Jednak sytuacja, w kt\u00f3rej motywy powstania danej produkcji s\u0105 wy\u0142\u0105cznie finansowe, w\u0142a\u015bciwie nigdy nie przek\u0142ada si\u0119 na wysok\u0105 jako\u015b\u0107. Polskie komedie romantyczne ostatnich lat trudno nazwa\u0107 filmami kr\u0119conymi z czyjejkolwiek pasji, a lista sponsor\u00f3w nierzadko jest d\u0142u\u017csza od listy g\u0142\u00f3wnych postaci. Bol\u0105czk\u0105 wi\u0119kszo\u015bci komedii jest fatalny, nachalny product placement<\/i>: najgorsze filmy sprawiaj\u0105 wr\u0119cz wra\u017cenie, \u017ce wszystkie sceny poza reklamowymi s\u0105 jedynie pretekstowe, dorzucone na si\u0142\u0119 \u2013 \u017ce to film dokr\u0119cono do reklamy, a nie reklam\u0119 do filmu. Mnogo\u015b\u0107 logotyp\u00f3w rozmaitych brand\u00f3w i kwestie aktor\u00f3w brzmi\u0105ce jak wyj\u0119te wprost z kampanii promocyjnej \u2013 to wszystko sk\u0142ada si\u0119 na nieautentyczne, p\u0142ytkie do\u015bwiadczenie filmowe. Widz wrzucony w ten sztuczny, zbyt g\u0142adki \u015bwiat \u2013 bo przecie\u017c reklama nie mo\u017ce pokazywa\u0107 prawdy i brzydoty \u2013 doznaje za to poczucia tzw. doliny niesamowito\u015bci. I nie ma wielu okazji, by wybuchn\u0105\u0107 szczerym \u015bmiechem, bo przecie\u017c reklamy zabawne bywaj\u0105 tylko czasem. Traktowanie komedii g\u0142\u00f3wnego nurtu jako biznesu i czysto merkantylne podej\u015bcie do ich tworzenia sprawiaj\u0105, \u017ce mo\u017cna nawet rozwa\u017ca\u0107, czy nale\u017cy traktowa\u0107 tego typu produkty jako pe\u0142nometra\u017cowe filmy fabularne, a nie np. filmopodobne rozbudowane formy reklamowe.<\/p>\n

Telenowelizacja<\/strong><\/p>\n

Wiele komedii jest produkowanych lub koprodukowanych przez TVP, Polsat i TVN, wyst\u0119puj\u0105 w nich popularni serialowi aktorzy i aktorki, a za ich tworzenie cz\u0119sto odpowiedzialni s\u0105 producenci, scenarzy\u015bci i re\u017cyserzy telenowel. To wszystko rzutuje si\u0142\u0105 rzeczy na og\u00f3lny kszta\u0142t powstaj\u0105cych w ten spos\u00f3b film\u00f3w. Komedie produkowane przez stacje telewizyjne zaczynaj\u0105 si\u0119 upodabnia\u0107 do telenowel, co na potrzeby tego tekstu okre\u015bli\u0142abym umownie jako \u201etelenowelizacj\u0119\u201d (maj\u0105c na my\u015bli telenowele w wydaniu polskim, nie np. latynoameryka\u0144skim). <\/b>Widoczna jest ona w takich cechach komedii, jak:<\/p>\n