{"id":371,"date":"2021-02-28T00:00:00","date_gmt":"2021-02-27T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2021\/02\/28\/polski-gangster-nie-ma-luzu-o-komedii-bandyckiej\/"},"modified":"2021-06-25T12:09:25","modified_gmt":"2021-06-25T11:09:25","slug":"polski-gangster-nie-ma-luzu-o-komedii-bandyckiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/polski-gangster-nie-ma-luzu-o-komedii-bandyckiej\/","title":{"rendered":"Polski gangster nie ma luzu. O komedii bandyckiej"},"content":{"rendered":"
\n

Najbardziej charakterystycznym nurtem, jaki rozwin\u0105\u0142 si\u0119 w polskim kinie wraz z transformacj\u0105 ustrojow\u0105, by\u0142o kino bandyckie. Autorstwo tej \u2013 zapomnianej ju\u017c nieco \u2013 nazwy gatunku przypisuje si\u0119 Bo\u017cenie Janickiej, kt\u00f3ra chcia\u0142a pejoratywnie okre\u015bli\u0107 rodz\u0105ce si\u0119 w\u00f3wczas nowe rodzime kino gatunkowe<\/a>[1]<\/a>. Pierwsze filmy W\u0142adys\u0142awa Pasikowskiego, takie jak Kroll <\/i>(1991), Psy <\/i>(1992) czy Psy 2. Ostatnia krew <\/i>(1994), szokowa\u0142y w\u00f3wczas krytyk\u0119 wulgarno\u015bci\u0105, brutalno\u015bci\u0105 i nihilizmem, a jednocze\u015bnie by\u0142y uwielbiane przez publik\u0119, kt\u00f3ra masowo chodzi\u0142a na nie do kina. Nic tedy dziwnego, \u017ce wkr\u00f3tce Pasikowski znalaz\u0142 licznych na\u015bladowc\u00f3w, kt\u00f3rzy \u0142\u0105czyli \u201ebandyck\u0105\u201d formu\u0142\u0119 z innymi gatunkami. Tadeusz Lubelski wymienia realistyczny film obyczajowy (Balanga<\/i>, re\u017c. \u0141ukasz Wyl\u0119\u017ca\u0142ek, 1993; Miasto prywatne<\/i>, re\u017c. Jacek Skalski, 1994), film m\u0142odzie\u017cowy (M\u0142ode wilki<\/i>, re\u017c. Jaros\u0142aw \u017bamojda, 1995; M\u0142ode wilki 1\/2<\/i>, re\u017c. Jaros\u0142aw \u017bamojda, 1997) i pastiszow\u0105 postmodernistyczn\u0105 hybryd\u0119 <\/i>(Tato<\/i>, re\u017c. Maciej \u015alesicki, 1995; Sara<\/i>, re\u017c. Maciej \u015alesicki, 1997)<\/a>[2]<\/a>. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z tych film\u00f3w nie przetrwa\u0142o pr\u00f3by czasu i dzi\u015b razi pretensjonalnymi dialogami, schematycznymi scenariuszami i niedoskona\u0142o\u015bci\u0105 realizacji. Sama formu\u0142a gatunku zacz\u0119\u0142a si\u0119 wyczerpywa\u0107 jeszcze pod koniec lat 90., czego najlepszym dowodem by\u0142a recepcja kolejnych film\u00f3w jego czo\u0142owego autora. Demony wojny wed\u0142ug Goi<\/i> (1998) i Operacja Samum <\/i>(1999) nawet nie zbli\u017cy\u0142y si\u0119 do sukcesu Ps\u00f3w<\/i>. Z kolei Reich <\/i>(2001), kt\u00f3ry w wizji re\u017cysera mia\u0142 stanowi\u0107 podnios\u0142y film sensacyjny, przez widz\u00f3w zosta\u0142 odebrany jako nieudana autoparodia, a Pasikowski przez ponad dekad\u0119 nie by\u0142 w stanie zrealizowa\u0107 \u017cadnego filmu i z kina przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do teatru i telewizji.<\/p>\n

Ju\u017c tylko Kiler<\/i><\/b><\/p>\n

\u0141ukasz Orbitowski, pisz\u0105c o Kilerze <\/i>(re\u017c. Juliusz Machulski, 1997), stwierdza, \u017ce jest to film pozbawiony lokalno\u015bci<\/i>, st\u0105d z \u0142atwo\u015bci\u0105 mo\u017cna by przygotowa\u0107 jego ameryka\u0144ski remake<\/a><\/i>[3]<\/a>. By\u0142y zreszt\u0105 takie plany: licencja zosta\u0142a zakupiona przez Hollywood Pictures za sze\u015b\u0107set tysi\u0119cy dolar\u00f3w, a re\u017cyserem filmu mia\u0142 zosta\u0107 Barry Sonnenfeld<\/a>[4]<\/a>. Ca\u0142y projekt nie doczeka\u0142 si\u0119 jednak realizacji, ale pozosta\u0142 po nim skecz w kontynuacji Kilera <\/i>(Kiler-\u00f3w 2-\u00f3ch<\/i>, re\u017c. Juliusz Machulski, 1999). Na Ok\u0119ciu w\u015br\u00f3d os\u00f3b oczekuj\u0105cych na przylot samolotu ze Stan\u00f3w stoi sam Machulski, trzymaj\u0105c w r\u0119kach tabliczk\u0119 z nazwiskiem ameryka\u0144skiego re\u017cysera. Zdaniem Orbitowskiego do powstania ameryka\u0144skiej wersji nie dosz\u0142o, gdy\u017c \u201eKiler\u201d wypada blado przy komediach Johna Landisa czy hitach, w kt\u00f3rych gra Steve Martin<\/a><\/i>[5]<\/a>, niepodobna wi\u0119c, by hollywoodzcy producenci inwestowali w nierokuj\u0105cy sukcesu projekt. Zakup praw do nieangloj\u0119zycznych film\u00f3w, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 hitami na rynkach lokalnych, to standardowa praktyka kalifornijskich tuz\u00f3w<\/a>[6]<\/a>. Ostatecznie jednak ma\u0142o kt\u00f3ry remake <\/i>zostaje zrealizowany.<\/p>\n

Oryginalny scenariusz Kilera <\/i>autorstwa Piotra Were\u015bniaka nie by\u0142 komedi\u0105. Scenarzysta w zamy\u015ble mia\u0142 thriller w stylu \u015aciganego <\/i>(The Fugitive<\/i>, re\u017c. Andrew Davis, 1993) i dopiero Juliusz Machulski razem z Ryszardem Zatorskim dokonali w nim znacz\u0105cych zmian. Podejrzewam, \u017ce gdyby nie autorskie pi\u0119tno re\u017cysera Seksmisji <\/i>(1983), Kiler <\/i>spocz\u0105\u0142by obok innych \u015brednio udanych twor\u00f3w kina bandyckiego i dzi\u015b nikt by o nim nie pami\u0119ta\u0142. Skoro sta\u0142o si\u0119 inaczej, warto zada\u0107 sobie pytanie, sk\u0105d tak olbrzymi sukces filmu Machulskiego<\/a>[7]<\/a>. Moim zdaniem jest to wynik tego, \u017ce w Kilerze <\/i>\u2013 wbrew temu, co twierdzi Orbitowski \u2013 Polski jest pe\u0142no, cho\u0107 nie wida\u0107 jej na pierwszy rzut oka.<\/p>\n

W scenie pocz\u0105tkowej Kilera <\/i>pokazana jest \u015bmier\u0107 ostatniej ofiary p\u0142atnego zab\u00f3jcy. Kamera w planie bliskim rejestruje czarne b\u0142yszcz\u0105ce mokasyny, grafitowe garniturowe spodnie i… bia\u0142e skarpetki. W ten spos\u00f3b ju\u017c w pierwszym uj\u0119ciu filmu mitologia rodz\u0105cego si\u0119 w Polsce kapitalizmu zderzona jest z siermi\u0119\u017cnymi realiami postkomunistycznej rzeczywisto\u015bci. I cho\u0107 bohater chwil\u0119 przed \u015bmierci\u0105 si\u0119ga po zapalniczk\u0119 firmy Dunhill, widz nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce to nuworysz, kt\u00f3ry jeszcze nie zd\u0105\u017cy\u0142 wyrobi\u0107 sobie poczucia smaku i dobrego gustu. Podobn\u0105 postaci\u0105 jest gangster Siara (Janusz Rewi\u0144ski) \u2013 parweniusz i sybaryta, kt\u00f3rego nieokrzesanie bawi. Siarzewski u\u017cywa srebrnej zastawy do jedzenia bia\u0142ej kie\u0142basy, koniak pije z butelki, a w jego wypowiedziach jest pe\u0142no b\u0142\u0119d\u00f3w gramatycznych i leksykalnych. Jak s\u0142usznie stwierdza Ewa Mazierska, mafioso pr\u00f3buje przystosowa\u0107 swe komunistyczne, czy dok\u0142adniej, pochodz\u0105ce z komunistycznych czas\u00f3w gusty do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci<\/a><\/i>[8]<\/a>, lecz \u2013 jak g\u0142osi przys\u0142owie \u2013 frak le\u017cy dobrze dopiero w trzecim pokoleniu.<\/p>\n

<\/p>\n

Janusz Rewi\u0144ski i Cezary Pazura w filmie Kiler<\/em>, 1997 r., re\u017c. Juliusz Machulski, fot. Jacek Szymczak, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Postaci\u0105 mniej barwn\u0105, ale r\u00f3wnie symptomatyczn\u0105 dla tamtego okresu, jest Ferdynand Lipski (Jan Englert). Podczas gdy prostactwo Siarzewskiego jest oczywiste, Lipski pozornie powi\u0105zany jest z kultur\u0105 wysok\u0105 \u2013 jest senatorem, odgrywa go znany g\u0142\u00f3wnie z r\u00f3l ludzi <\/i>[…] honorowych i jednoznacznych, cz\u0119sto ow\u0142adni\u0119tych ide\u0105 walki lub szlachetn\u0105 pasj\u0105<\/a><\/i>[9]<\/a> <\/i>Jan Englert, a jego pojawieniu si\u0119 na ekranie zawsze towarzyszy muzyka Vivaldiego. W rzeczywisto\u015bci to wulgarny cwaniaczek, moralnie niewiele r\u00f3\u017cni\u0105cy si\u0119 od Siary. Polityk zapewni\u0142 sobie pozycj\u0119 w nowym systemie podczas uw\u0142aszczenia nomenklatury i cho\u0107 \u2013 jak m\u00f3wi Ewa Sza\u0144ska (Ma\u0142gorzata Ko\u017cuchowska) \u2013 wszyscy wiedz\u0105, \u017ce Lipski kryje Siar\u0119<\/i>, postkomunistyczny bur\u017cuj jest prawnie nieuchwytny. W ten spos\u00f3b \u015bwiat mafii przenika polityk\u0119, dopuszczaj\u0105c do przejmowania maj\u0105tku narodowego przez zagraniczne podmioty. Lipski i Siara wsp\u00f3lnie pragn\u0105 odsprzeda\u0107 Pa\u0142ac Kultury i Nauki Kolumbijczykom, kt\u00f3rzy maj\u0105 zamiar przerobi\u0107 go na kasyno. Tak symbolicznie idealizm minionej epoki przechodzi w dziki kapitalizm<\/a>[10]<\/a>.<\/p>\n

Jest te\u017c Kiler <\/i>satyr\u0105 na media, kt\u00f3re w nowym systemie nakierowane s\u0105 na szukanie sensacji i z \u0142atwo\u015bci\u0105 potrafi\u0105 manipulowa\u0107. Ewa Sza\u0144ska, przeprowadzaj\u0105c wywiad z Jurkiem Kilerem, nie pragnie pozna\u0107 prawdy, a li tylko sprowokowa\u0107 domniemanego zab\u00f3jc\u0119 do odwa\u017cnych wyzna\u0144, by wywo\u0142a\u0107 sensacj\u0119. Cho\u0107 Jurek Kiler nie zamierza zabi\u0107 Ferdynanda Lipskiego, spreparowanie nieprawdziwego programu informacyjnego, kt\u00f3ry przekona Siar\u0119, \u017ce do zab\u00f3jstwa dosz\u0142o, nie stanowi wi\u0119kszego problemu. Wystarczy nagrany wrak samochodu, dziennikarka i cz\u0142owiek w policyjnym mundurze, kt\u00f3rzy potwierdz\u0105 taki stan rzeczy<\/a>[11]<\/a>.<\/p>\n

Przede wszystkim jest jednak Kiler <\/i>satyr\u0105 na \u00f3wczesn\u0105 polsk\u0105 kinematografi\u0119, zw\u0142aszcza na nurt kina bandyckiego. Bia\u0142e skarpetki ze sceny otwieraj\u0105cej uosabiaj\u0105 d\u0105\u017cenia polskich filmowc\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0105dz\u0105, \u017ce my ju\u017c s\u0105 Amerykany<\/a><\/i>[12]<\/a>, podczas gdy wci\u0105\u017c s\u0142oma z but\u00f3w nam wystaje i nie jeste\u015bmy w stanie realizowa\u0107 dreszczowc\u00f3w na \u015bwiatowym poziomie. Jeszcze bardziej wida\u0107 to dzisiaj, kiedy ameryka\u0144skie filmy akcji z tamtego okresu wci\u0105\u017c s\u0105 ch\u0119tnie ogl\u0105dane, podczas gdy w\u0142a\u015bciwie ca\u0142e kino bandyckie (z wy\u0142\u0105czeniem Ps\u00f3w<\/i>) zosta\u0142o zapomniane. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce Jurek Kiler \u2013 jak dowiadujemy si\u0119 na ko\u0144cu filmu \u2013 \u017ca\u0142owa\u0142, \u017ce przekaza\u0142 ca\u0142y sw\u00f3j maj\u0105tek na polsk\u0105 produkcj\u0119 filmow\u0105.<\/p>\n

Olbrzymi sukces Kilera <\/i>jest pod wieloma wzgl\u0119dami analogiczny do p\u00f3\u0142 dekady wcze\u015bniejszych Ps\u00f3w<\/i>. Oba filmy si\u0119gaj\u0105 po schematy i klisze z ameryka\u0144skiego kina gatunk\u00f3w, ale wykorzystuj\u0105 je, by opowiedzie\u0107 o tym, co dzieje si\u0119 tu i teraz. Oba filmy mia\u0142y te\u017c licznych epigon\u00f3w, rozpoczynaj\u0105c tym samym nowy nurt w polskim kinie. Dzi\u0119ki Psom<\/i> rozwin\u0119\u0142o si\u0119 kino bandyckie. Kiler <\/i>z kolei by\u0142 satyr\u0105 na ten nurt, ale przez to, \u017ce doczeka\u0142 si\u0119 na\u015bladowc\u00f3w, stworzy\u0142 nowy pr\u0105d w filmografii III RP. Do\u015b\u0107 wymieni\u0107 filmy Olafa Lubaszenki: Ch\u0142opaki nie p\u0142acz\u0105 <\/i>(2000), Poranek kojota <\/i>(2001), E=mc\u00b2<\/i> (2002) i \u2013 po cz\u0119\u015bci \u2013 poprzedzaj\u0105cy film Machulskiego Sztos <\/i>(1997); a tak\u017ce Cia\u0142o <\/i>(re\u017c. Tomasz Konecki, Andrzej Saramonowicz, 2003) czy Czas surfer\u00f3w <\/i>(re\u017c. Jacek G\u0105siorowski, 2005). Nazywam ten nurt komedi\u0105 bandyck\u0105.<\/p>\n

Komedia bandycka \u2013 charakterystyka<\/b><\/p>\n

Komedia bandycka przede wszystkim si\u0119ga\u0142a po motyw qui pro quo<\/i>, obecny od zawsze w (polskiej) komedii. Tu ka\u017cdy jest brany za kogo\u015b innego: w Kilerze <\/i>zwyk\u0142y taks\u00f3wkarz zostaje uznany za p\u0142atnego morderc\u0119, w Poranku kojota <\/i>popularna piosenkarka jest wzi\u0119ta za dziewczyn\u0119 z s\u0105siedztwa, w Ciele <\/i>p\u0142atnym morderc\u0105 okazuje si\u0119 poczciwa staruszka, a w Czasie surfer\u00f3w <\/i>ch\u0142ystki, kt\u00f3rym zlecono uprowadzenie biznesmena, porywaj\u0105 inn\u0105 osob\u0119. Bohaterowie komedii bandyckich \u2013 podobnie jak Polacy w okresie po transformacji ustrojowej \u2013 staraj\u0105 si\u0119 wej\u015b\u0107 w narzucone im role i szukaj\u0105 nowych wzorc\u00f3w do na\u015bladowania. Ka\u017cdy zadaje sobie pytanie, kt\u00f3re wybrzmiewa w piosence Elektrycznych Gitar ze \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej Kilera<\/i>: I co ja robi\u0119 tu?<\/i> Jurek Kiler, w kultowej ju\u017c scenie filmu Machulskiego, pragn\u0105c wej\u015b\u0107 w rol\u0119 p\u0142atnego mordercy, wypo\u017cycza kilka film\u00f3w na kasetach VHS, by potem pr\u00f3bowa\u0107 odegra\u0107 ich bohater\u00f3w. Obok Johna McClane’a ze Szklanej pu\u0142apki <\/i>(Die Hard<\/i>, <\/i>re\u017c. John McTiernan, 1988), Travisa Bickle’a z Taks\u00f3wkarza <\/i>(Taxi Driver<\/i>, re\u017c. Martin Scorsese, 1978) czy bohatera Leona zawodowca <\/i>(L\u00e9on<\/i>, re\u017c. Luc Besson, 1994) Jurek stara si\u0119 na\u015bladowa\u0107 Franza Maurera z Ps\u00f3w<\/i>. Efekt tego taki, \u017ce gdy Kiler udaje si\u0119 do warzywniaka, jest pewny tylko jednej rzeczy \u2013 kupowane przez niego jarzyny koniecznie musz\u0105 by\u0107 twarde. Jak pisze Tadeusz Lubelski: rado\u015b\u0107, jak\u0105 przynosz\u0105 nowe role spo\u0142eczne (\u2026), \u0142\u0105czy si\u0119 ze spo\u0142eczn\u0105 frustracj\u0105<\/a><\/i>[13]<\/a>. Odgrywaj\u0105cy rol\u0119 zab\u00f3jcy na zlecenie taks\u00f3wkarz raz za razem proszony jest przez przypadkowych ludzi o wykonanie zlecenia, bo w po\u0142owie lat 90. w Polsce ka\u017cdy zna kogo\u015b, kogo chce zabi\u0107.<\/p>\n

<\/p>\n

Micha\u0142 Milowicz, Cezary Pazura, Olaf Lubaszenko, Miros\u0142aw Zbrojewicz, Mariusz Czajka w filmie Ch\u0142opaki nie p\u0142acz\u0105, <\/em>2000 r., re\u017c. Olaf Lubaszenko, fot. Krzysztof Wellman, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Innym domoros\u0142ym twardzielem jest Bolec (Micha\u0142 Milowicz) z Ch\u0142opaki nie p\u0142acz\u0105<\/i>. Syn mafijnego bossa wie, \u017ce musi by\u0107 twardy, jednocze\u015bnie zdaje sobie sprawy, \u017ce nie ma ku temu \u017cadnych predyspozycji. Twierdzi zatem, \u017ce polski gangster nie ma luzu <\/i>i wzorc\u00f3w szuka w filmach blaxploitation<\/i>. W E=mc\u00b2 <\/i>ta tendencja si\u0119 odwraca: tam gangster Ramzes (Cezary Pazura) postanawia zosta\u0107 doktorem filozofii. Ju\u017c p\u0142ynne przystosowywanie si\u0119 do nowych r\u00f3l wida\u0107 w Czasie surfer\u00f3w<\/i>, gdzie wci\u0105gni\u0119ty przypadkowo w intryg\u0119 kujonowaty przykurcz o imieniu Rysio (Mateusz Maksiak) doskonale odnajduje si\u0119 jako gangster z przypadku. Nerd z \u0142atwo\u015bci\u0105 manipuluje lokalnymi mafiosami, zyskuj\u0105c tym samym MacGuffina \u2013 walizk\u0119 z pieni\u0119dzmi.<\/p>\n

Wszyscy ci bohaterowie na r\u00f3\u017cne sposoby mierz\u0105 si\u0119 z figur\u0105 silnego faceta, kt\u00f3r\u0105 tworzy\u0142 Bogus\u0142aw Linda w kinie bandyckim. Podstawowe \u017ar\u00f3d\u0142o komizmu komedii bandyckiej wyp\u0142ywa w\u0142a\u015bnie z dekonstrukcji przerysowanego m\u0119skiego bohatera z film\u00f3w Pasikowskiego i postawienie w jego miejsce kompletnie innej postaci, na przyk\u0142ad staruszki (jak w Ciele<\/i>) czy okularnika-konusa (jak w Czasie surfer\u00f3w<\/i>). Bandyci okazuj\u0105 si\u0119 nieporadni i zwykle ponosz\u0105 kl\u0119sk\u0119, a hiperboliczna m\u0119sko\u015b\u0107 staje si\u0119 groteskow\u0105 poz\u0105, czego najlepsz\u0105 egzemplifikacj\u0105 jest Jaros\u0142aw Psikuta (Pawe\u0142 Del\u0105g) z Ch\u0142opaki nie p\u0142acz\u0105<\/i>. Triumfuje poczciwy everyman<\/i>: taks\u00f3wkarz (Jerzy Kiler z Kilera<\/i>), skrzypek (Kuba Brenner [Maciej Stuhr] z Ch\u0142opaki nie p\u0142acz\u0105<\/i>) czy autor komiks\u00f3w (Kuba [Maciej Stuhr] z Poranka kojota<\/i>). Sam Machulski stwierdzi\u0142, \u017ce podj\u0105\u0142 si\u0119 pracy nad scenariuszem Were\u015bniaka, gdy\u017c spodoba\u0142a mu si\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zmierzenia si\u0119 z polskim filmowym twardzielem, kt\u00f3ry rozpanoszy\u0142 si\u0119 w naszych ostatnich produkcjach i kt\u00f3ry \u015bmieszy\u0142 mnie do \u0142ez<\/a><\/i>[14]<\/a>.<\/p>\n

W niekt\u00f3rych komediach bandyckich tw\u00f3rcy dokonywali otwartych parodii film\u00f3w bandyckich. Opr\u00f3cz wspomnianego ju\u017c odgrywania Franza Maurera przez Kilera w Kiler-\u00f3w 2-\u00f3ch <\/i>Siara wynajmuje M\u0142ode Wilki (w tych rolach Marcin Doroci\u0144ski, Micha\u0142 Milowicz i \u2013 w\u00f3wczas ju\u017c 58-letni \u2013 Stefan Friedmann), a w Ch\u0142opaki nie p\u0142acz\u0105 <\/i>jako para policjant\u00f3w pojawiaj\u0105 si\u0119 Rados\u0142aw Pazura i Tadeusz Huk, kt\u00f3rzy w\u00f3wczas wyst\u0119powali razem w jedenastoodcinkowym serialu Policjanci<\/i> telewizji Polsat (re\u017c. \u0141ukasz Wyl\u0119\u017ca\u0142ek, 1999). W og\u00f3le w komediach bandyckich tw\u00f3rcy cz\u0119sto puszczali oko<\/i> do widz\u00f3w, nawi\u0105zuj\u0105c do innych tekst\u00f3w kultury: w piosence ze Sztosa <\/i>sparafrazowany zostaje fragment pie\u015bni My, Pierwsza Brygada <\/i>(na stos rzucili\u015bmy sw\u00f3j \u017cycia los<\/i>); w Kilerze <\/i>bohaterowie \u015bpiewaj\u0105 Deszcze niespokojne <\/i>z Czterech pancernych i psa <\/i>(re\u017c. Konrad Na\u0142\u0119cki, 1966\u20131970), Chcemy by\u0107 sob\u0105 <\/i>Perfectu <\/i>czy Or\u0142a cie\u0144 <\/i>Varius Manx; w Ch\u0142opaki nie p\u0142acz\u0105 <\/i>w\u0105tek z prostytutkami jest parafraz\u0105 Buszuj\u0105cego w zbo\u017cu <\/i>J.D. Salingera; w E=mc\u00b2 <\/i>strawestowany zostaje wiersz Upojenie <\/i>Stanis\u0142awa Grochowiaka; w Ciele <\/i>dochodzi do osobliwych interpretacji Kubusia Puchatka <\/i>A.A. Milne’a, a w Czasie surfer\u00f3w <\/i>przedmiotem takiej egzegezy staj\u0105 si\u0119 Kaczka Dziwaczka <\/i>Jana Brzechwy i W\u015bciek\u0142e psy <\/i>(Reservoir Dogs<\/i>, <\/i>re\u017c. Quentin Tarantino, 1992). Ciekawym skeczem jest pojawienie si\u0119 Olafa Lubaszenki \u2013 wkr\u00f3tce czo\u0142owego re\u017cysera komedii bandyckich \u2013 w Kilerze. <\/i>Zdziwiony pyta tam, dlaczego on aktor nie gra w kr\u0119conym filmie, rozbijaj\u0105c tym samym (ju\u017c i tak mocno nadw\u0105tlon\u0105) ontyczn\u0105 sp\u00f3jno\u015b\u0107 \u015bwiata przedstawionego. W Kiler-\u00f3w 2-\u00f3ch <\/i>Lubaszenko odwiedza Jurka Kilera (ju\u017c wtedy s\u0142awnego filantropa), by otrzyma\u0107 finansowanie na film o jego \u017cyciu. By przekona\u0107 Kilera, \u017ce potrafi go zagra\u0107, odgrywa Kilera odgrywaj\u0105cego w poprzednim filmie scen\u0119 z Taks\u00f3wkarza<\/i>.<\/p>\n

Komedie bandyckie promowa\u0142a polska muzyka rozrywkowa, jednak nie standardowy pop, a raczej r\u00f3\u017cne odmiany muzyki niezale\u017cnej: alternatywny rock Kazika (Sztos<\/i>) czy Katarzyny Nosowskiej (Poranek kojota<\/i>), autorski bigbit Elektrycznych Gitar (Kiler<\/i>, Kiler-\u00f3w 2-\u00f3ch<\/i>), pop-rock duetu Borysewicz & Kukiz (E=mc\u00b2<\/i>) czy rap Donia (Czas surfer\u00f3w<\/i>) i Liroya (Ch\u0142opaki nie p\u0142acz\u0105<\/i>). Wsp\u00f3lnym mianownikiem komedii bandyckich by\u0142o przeplatanie bardziej ambitnego humoru i zwartej, rozbudowanej narracyjnie intrygi niewyszukanymi \u017carcikami oraz szafowanie wulgaryzmami, kt\u00f3re zadomowi\u0142y si\u0119 w polskiej kinie wraz z filmami Pasikowskiego.<\/p>\n

Definitywnym ko\u0144cem kina bandyckiego by\u0142 rok 2001 i premiera Reichu<\/i>. Mimo \u017ce komedie bandyckie przetrwa\u0142y nieco d\u0142u\u017cej, to ich formu\u0142a zacz\u0119\u0142a si\u0119 wyczerpywa\u0107. Cho\u0107 pocz\u0105tkowo same pastiszowa\u0142y filmy bandyckie, w chwili, gdy tych drugich zabrak\u0142o, nie by\u0142o ju\u017c punktu odniesienia, a komedia bandycka sta\u0142a si\u0119 kolejn\u0105 konwencj\u0105. P\u00f3\u017aniejsze gangsterskie farsy przesta\u0142y jakkolwiek pretendowa\u0107 do m\u00f3wienia o otaczaj\u0105cym \u015bwiecie, pozostawa\u0142y jedynie eskapistyczn\u0105 rozrywk\u0105. Znu\u017cenie tak\u0105 stylistyk\u0105 by\u0142o nieuniknione. Sam pami\u0119tam dowcipy z tego czasu rozprawiaj\u0105ce si\u0119 z takim skostnieniem rodzimego kina. Na przyk\u0142ad: Po czym pozna\u0107 polski film? Po Pazurze! <\/i>Albo: Jaki jest najpopularniejszy zaw\u00f3d w Polsce? Z kina wynika, \u017ce gangster.<\/i> Ta monotonia tematyczna objawi\u0142a si\u0119 spadkiem frekwencji: w weekend otwarcia E=mc\u00b2 <\/i>(2002) obejrza\u0142o 69,5 tys. widz\u00f3w, Cia\u0142o <\/i>(2003) 57,3 tys., a Czas surfer\u00f3w <\/i>(2005) ju\u017c tylko 14 tys.<\/a>[15]<\/a>.<\/p>\n

Kwestii box office\u2019u <\/i>nie uwa\u017cam jednak za kluczow\u0105. Wiele komedii bandyckich widzowie masowo poznawali nie w kinach, lecz dzi\u0119ki telewizji, kasetom VHS czy \u2013 nieco p\u00f3\u017aniej \u2013 p\u0142ytom CD\/DVD i Internetowi<\/a>[16]<\/a>. A co pozosta\u0142o z tych komedii w polskiej kulturze dzi\u015b? Sporo kwestii zaczerpni\u0119tych ze scenariusza Kilera <\/i>(Moja \u017cona mia\u0142a na drugie \u201ePomy\u0142ka\u201d. \u2013 Maj\u0105 rozmach skurwysyny! \u2013<\/i> Co ja sobie za to kupi\u0119? Waciki?<\/i>) czy Ch\u0142opak\u00f3w… <\/i>(Da\u0142bym sobie za ni\u0105 r\u0119k\u0119 uci\u0105\u0107 <\/i>[…] i bym teraz, kurwa, nie mia\u0142 r\u0119ki. \u2013<\/i> Coco jumbo i do przodu!<\/i> \u2013 Bunkr\u00f3w nie ma, ale te\u017c jest zajebi\u015bcie<\/i>) wesz\u0142o do j\u0119zyka potocznego. Janusz Rewi\u0144ski nawet po latach wyst\u0119puje jako Siara, na przyk\u0142ad w 2010 roku prowadz\u0105c program satyryczny Siara w kuluarach<\/i> czy w 2011 roku bior\u0105c udzia\u0142 w kampanii promocyjnej maszynek Wilkinson<\/a>[17]<\/a>. Na szczeci\u0144skiej \u0141asztowni powstaje pomnik Krzysztofa Jarzyny ze Szczecina, szefa wszystkich szef\u00f3w, postaci z Poranka kojota<\/a><\/i>[18]<\/a>. P\u00f3\u017aniejsze produkcje nie wry\u0142y si\u0119 ju\u017c z tak\u0105 moc\u0105 w pami\u0119\u0107 Polak\u00f3w.<\/p>\n

Comeback<\/b><\/p>\n

Kiedy ju\u017c mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce komedia bandycka definitywnie umar\u0142a, niespodziewanie nast\u0105pi\u0142 prze\u0142om. Cezary Pazura \u2013 aktor, kt\u00f3ry da\u0142 si\u0119 pozna\u0107 widzom w kinie bandyckim (pierwsza wi\u0119ksza rola \u2013 kapral Wiaderny z Krolla<\/i>), a ugruntowa\u0142 swoj\u0105 pozycj\u0119 w komedii bandyckiej (Sztos, Ch\u0142opaki nie p\u0142acz\u0105, E=mc\u00b2 <\/i>i przede wszystkim <\/i>rola \u017cycia w Kilerze <\/i>i jego kontynuacji) \u2013 postanowi\u0142 podj\u0105\u0107 si\u0119 realizacji w\u0142asnego filmu. Re\u017cyserski debiut Pazury na srebrnym ekranie \u2013 Weekend <\/i>(2011) \u2013 na plakatach promowany by\u0142 jako komedia gangsterska. Olbrzymia frekwencja podczas weekendu otwarcia (ponad 189 tys. os\u00f3b)<\/a>[19]<\/a> pokaza\u0142a, \u017ce polscy widzowie spragnieni byli kolejnej komedii bandyckiej. Efekt rozczarowa\u0142 jednak nie tylko krytyk\u00f3w, lecz tak\u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 zwyk\u0142ych widz\u00f3w<\/a>[20]<\/a>. Sam re\u017cyser twierdzi\u0142, \u017ce zawini\u0142a promocja, gdy\u017c nakr\u0119ci\u0142 film gangsterski z elementami komediowymi, a nie komedi\u0119<\/a>[21]<\/a>. A jednak Weekend <\/i>wykazuje cechy komedii bandyckiej. Si\u0119ga (zreszt\u0105 w bardzo nieudolny spos\u00f3b) po cytaty i schematy z innych film\u00f3w, m.in. Pulp Fiction <\/i>(re\u017c. Quentin Tarantino, 1992), Matriksa <\/i>(The Matrix<\/i>, <\/i>re\u017c. Andy i Larry Wachowscy, 1999) czy Przekr\u0119tu <\/i>(Snatch<\/i>, re\u017c. Guy Ritchie, 2000). Dialogi wype\u0142nione s\u0105 tu wulgaryzmami, a dowcipy prostackie, g\u0142\u00f3wnie homofobiczne<\/a>[22]<\/a>. Niestety, komedia bandycka po latach zosta\u0142a odarta z resztek inteligentnego dowcipu, oferuj\u0105c widzowi jedynie bana\u0142 skrojony pod najni\u017csze gusta. Tak samo piosenka promuj\u0105ca film wykonana by\u0142a przez Feel, a wi\u0119c zesp\u00f3\u0142, kt\u00f3rego niepodobna uzna\u0107 za alternatywny.<\/p>\n

W Weekendzie <\/i>obecny jest motyw wchodzenia w rol\u0119 i odgrywania postaci. Uosobiony jest on w postaci Johnny’ego (Tomasz Tyndyk) \u2013 geja, syna mafijnego bossa. Jak pisze o tej postaci Sebastian Jagielski: Johnny \u2013 wbrew intencjom re\u017cysera \u2013 wcale nie jest postaci\u0105 tak jednoznacznie homofobiczn\u0105, jak pocz\u0105tkowo mog\u0142oby si\u0119 zdawa\u0107 (ewidentnie homofobiczny jest za to \u015bwiat przedstawiony). Zas\u0142uga w tym Tomasza Tyndyka, ujawnionego geja, kt\u00f3ry nie tworzy <\/i>[\u2026] karykatury homoseksualisty, a raczej bawi si\u0119 sam\u0105 postaci\u0105. Jest zabawny, ale nie groteskowy, przerysowany, ale nie po\u017ca\u0142owania godny. Johnny przede wszystkim gra \u2013 w\u015br\u00f3d gangster\u00f3w gra skobiecia\u0142ego geja, w\u015br\u00f3d gej\u00f3w staje si\u0119 bezwzgl\u0119dnym morderc\u0105<\/a><\/i>[23]<\/a>.<\/p>\n

Sztos<\/b><\/p>\n

Sztos <\/i>nie jest w pe\u0142ni komedi\u0105 bandyck\u0105. Przede wszystkim nie zosta\u0142 stworzony jako odpowied\u017a na kino bandyckie. To w\u0142a\u015bciwie klasyczny heist film <\/i>w tonacji zdecydowanie mniej umownej <\/i>ni\u017c kolejne filmy Lubaszenki. Akcja w\u0142a\u015bciwa filmu nie rozgrywa si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, lecz w latach 70., aczkolwiek rama narracyjna, kt\u00f3ra pokazuje, \u017ce cinkciarze-kanciarze z epoki Gierka po transformacji ustrojowej s\u0105 szanowanymi biznesmenami, stanowi\u0142a rzutki komentarz dotycz\u0105cy czasu bie\u017c\u0105cego. Typ humoru, muzyka, spos\u00f3b produkcji, czas premiery, a tak\u017ce nazwiska tw\u00f3rc\u00f3w (re\u017cyseria Lubaszenko, w roli g\u0142\u00f3wnej Pazura) sprawiaj\u0105, \u017ce Sztos <\/i>po cz\u0119\u015bci \u0142\u0105czy si\u0119 z innymi polskimi komediami kryminalnymi prze\u0142omu wiek\u00f3w. Kiedy wi\u0119c rok po premierze Weekendu <\/i>Pazury na ekrany wszed\u0142 film Chwila nieuwagi, czyli drugi sztos <\/i>(re\u017c. Olaf Lubaszenko, 2012), w weekend otwarcia obejrza\u0142o go 101 405 tys. os\u00f3b, co by\u0142o rekordem w karierze re\u017cysera<\/a>[24]<\/a>. Ale by\u0142 to kolejny nieudany powr\u00f3t do bandyckiej formu\u0142y<\/a>[25]<\/a>.<\/p>\n

Nowy \u201eSztos\u201d wygl\u0105da jak spe\u0142niony sen wszystkich samc\u00f3w, kt\u00f3rzy mentalnie nie zd\u0105\u017cyli jeszcze zamieni\u0107 spodenek na spodnie. Bohaterowie filmu nie chodz\u0105 do pracy, ale pieni\u0119dzy w kieszeniach maj\u0105 wi\u0119cej, ni\u017c wynosi roczny bud\u017cet paru polskich rodzin. Nocuj\u0105 wy\u0142\u0105cznie w najdro\u017cszych hotelach, regularnie kursuj\u0105 mi\u0119dzy Zakopanem a Sopotem, a dziewczyny (…) same pchaj\u0105 im si\u0119 do \u0142\u00f3\u017cka<\/a><\/i>[26]<\/a> \u2013 pisa\u0142 o filmie \u0141ukasz Muszy\u0144ski. Wszystko to r\u00f3wnie dobrze mo\u017cna zarzuci\u0107 pierwszej cz\u0119\u015bci filmu. O ile jednak podr\u00f3\u017c w epok\u0119 Gierka by\u0142a sprawnie opowiedzian\u0105 histori\u0105 o przekr\u0119cie, o tyle opowie\u015b\u0107 tocz\u0105ca si\u0119 w czasach stanu wojennego zawodzi ju\u017c na poziomie scenariusza. Historia pozbawiona jest mocnych punkt\u00f3w zwrotnych, kt\u00f3re trzyma\u0142yby widza w napi\u0119ciu. Pozostaje jedynie nostalgiczn\u0105 podr\u00f3\u017c\u0105 w minion\u0105 epok\u0119.<\/p>\n

Czasy niemego kina by\u0142y pi\u0119kne. Kobiety otwiera\u0142y usta i nic nie m\u00f3wi\u0142y<\/i>. Jak si\u0119 m\u0119\u017cczyzna sparzy na gor\u0105cej kobiecie, to potem dmucha zimne<\/i>. Do\u015b\u0107 czerstwe one-linery z drugiego Sztosa <\/i>przywodz\u0105 na my\u015bl mizogini\u0119 polskiego kina lat 90.<\/a>[27]<\/a>. Ciekawie w tym kontek\u015bcie wypada Kiler<\/i>. W oryginalnym scenariuszu Were\u015bniaka Ewa Sza\u0144ska (Ma\u0142gorzata Ko\u017cuchowska) mia\u0142a by\u0107 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie poskromion\u0105 Szekspirowsk\u0105 z\u0142o\u015bnic\u0105: nimfomank\u0105, kt\u00f3ra pod wp\u0142ywem mi\u0142o\u015bci do Kilera staje si\u0119 potuln\u0105 kobiet\u0105<\/a>[28]<\/a>. Szcz\u0119\u015bliwie Machulski przerobi\u0142 ten w\u0105tek, kt\u00f3ry z pewno\u015bci\u0105 dzi\u015b razi\u0142by seksizmem<\/a>[29]<\/a>. Sama koncepcja zakochanej w bohaterze lafiryndy powr\u00f3ci\u0142a w postaci Dony Lipskiej (Jolanta Fraszy\u0144ska) w Kiler-\u00f3w 2-\u00f3ch<\/i>.<\/p>\n

Ostatnia pr\u00f3ba<\/b><\/p>\n

Weekend <\/i>otrzyma\u0142 dziewi\u0119\u0107 nominacji do antynagr\u00f3d W\u0119\u017cy w 2012 roku. Doczeka\u0142 si\u0119 trzech statuetek. Sztos 2 <\/i>rok p\u00f3\u017aniej nominowany by\u0142 w pi\u0119ciu kategoriach, ostatecznie otrzyma\u0142 jedn\u0105 nagrod\u0119, ale nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce konkurowa\u0142 z nies\u0142awnym filmem Kac Wawa <\/i>(re\u017c. \u0141ukasz Karwowski, 2012). Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce komedia bandycka zosta\u0142a ju\u017c bezapelacyjnie po\u017cegnana, by pozosta\u0107 w anna\u0142ach polskiej kinematografii i sercach widz\u00f3w, a\u017c tu prawie dekad\u0119 po re\u017cyserskiej pr\u00f3bie Pazury w\u0142asn\u0105 komedi\u0119 kryminaln\u0105 zrealizowa\u0142 Micha\u0142 Milowicz. Futro z misia <\/i>(re\u017c. Micha\u0142 Milowicz, Kacper Anuszewski, 2019) jasno nawi\u0105zuje do komedii bandyckich sprzed dwudziestu lat. Ani plejada gwiazd z tamtych film\u00f3w (Cezary Pazura, Miros\u0142aw Zbrojewicz, Olaf Lubaszenko, Micha\u0142 Milowicz), ani anga\u017c jako scenarzysty Lubaszenki nie ratuj\u0105 tej produkcji. Widzowie powszechnie j\u0105 odrzucili<\/a>[30]<\/a>, ponadto dosta\u0142a siedem nominacji do W\u0119\u017cy, by otrzyma\u0107 a\u017c cztery (w tym antynagrod\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 \u2013 Wielkiego W\u0119\u017ca dla najgorszego filmu roku).<\/p>\n

Czy to znaczy, \u017ce czo\u0142owi tw\u00f3rcy komedii bandyckiej \u2013 Cezary Pazura, Olaf Lubaszenko i Micha\u0142 Milowicz \u2013 zapomnieli, jak si\u0119 robi filmy? My\u015bl\u0119, \u017ce nie do ko\u0144ca w tym tkwi przyczyna tych artystycznych pora\u017cek. Komedia bandycka by\u0142a znakiem swoich czas\u00f3w. Oferowa\u0142a nie tylko eskapistyczn\u0105 rozrywk\u0119 i rubaszny humor, lecz tak\u017ce rysowa\u0142a pewien komentarz na temat wsp\u00f3\u0142czesnych czas\u00f3w. Czasy si\u0119 zmieni\u0142y, a dawna formu\u0142a jest ju\u017c nieadekwatna do tera\u017aniejszo\u015bci. W\u0142adys\u0142aw Pasikowski, wracaj\u0105c po dekadzie na srebrne ekrany, zabra\u0142 si\u0119 za (kontrowersyjne) kino rozliczeniowe (Pok\u0142osie<\/i>, 2012) i sensacyjne filmy historyczne (Jack Strong<\/i>, 2014; Kurier<\/i>, 2019). W ten spos\u00f3b re\u017cyser porzuci\u0142 bandyck\u0105 formu\u0142\u0119, nie pozbywaj\u0105c si\u0119 jednocze\u015bnie autorskiego stylu. Mo\u017cna si\u0119 k\u0142\u00f3ci\u0107, czy to produkcje udane, ale na pewno wzbudzi\u0142y gor\u0105ce dyskusje (przypadek Pok\u0142osia<\/i>) czy zaspokoi\u0142y g\u0142\u00f3d widz\u00f3w spragnionych kina dotycz\u0105cego historii najnowszej.<\/p>\n

Na zako\u0144czenie warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce kino bandyckie (dzi\u015b ju\u017c tak nie nazywane) pojawi\u0142o si\u0119 niedawno w kolejnej ods\u0142onie i ma si\u0119 r\u00f3wnie dobrze jak w latach 90. Produkowane w zawrotnym tempie kolejne sensacyjne filmy Patryka Vegi (Pitbull. Nowe porz\u0105dki<\/i>, 2016; Pitbull. Niebezpieczne kobiety<\/i>, 2016; Kobiety mafii<\/i>, 2018; Kobiety mafii 2<\/i>, 2019; P\u0119tla<\/i>, 2020) s\u0105 uwielbiane przez masow\u0105 publiczno\u015b\u0107, a odrzucane przez krytyk\u00f3w. Na warsztat bior\u0105 kontrowersyjne tematy spo\u0142eczno-polityczne, referuj\u0105c je w gatunkowej formie, posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 przy tym kloacznym j\u0119zykiem i brutalno\u015bci\u0105. S\u0142ynne twierdzenie Rafa\u0142a Marsza\u0142ka o przyjmowaniu punktu widzenia \u017cula w kinie bandyckim<\/a>[31]<\/a> pasuje znacznie lepiej do film\u00f3w Vegi ni\u017c do jakiegokolwiek polskiego filmu z lat 90.! Punkt\u00f3w wsp\u00f3lnych z wczesnym Pasikowskim jest tak du\u017co, \u017ce nie dziwota, i\u017c to jemu przekazano piecz\u0119 nad czwart\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 flagowej serii Vegi (Pitbull. Ostatni pies<\/i>, 2018).<\/i> Je\u015bliby wi\u0119c komedia bandycka mia\u0142a powr\u00f3ci\u0107 w nowej ods\u0142onie, upatrywa\u0142bym jej w odniesieniu do kina dresiarskiego. Kolejne ewentualne niby-nostalgiczne wycieczki do kina sprzed dw\u00f3ch dekad niechybnie zako\u0144cz\u0105 si\u0119 pora\u017ck\u0105, tak\u0105 jak Weekend<\/i>, Sztos 2<\/i> czy Futro z misia<\/i>.<\/p>\n

Z drugiej jednak strony pod jednym wzgl\u0119dem filmy Vegi i Pasikowskiego bardzo si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 (zw\u0142aszcza wczesn\u0105) re\u017cysera Ps\u00f3w <\/i>cechuje wszechobecny patos<\/a>[32]<\/a>. Filmowi twardziele z pistoletami w d\u0142oni i papierosami w ustach, wyg\u0142aszaj\u0105cy teatralnie przepe\u0142nione wulgaryzmami gorzkie b\u0105d\u017a wznios\u0142e sentencje, a\u017c prosili si\u0119 o jaki\u015b rodzaj humorystycznego odniesienia. Z kolei dzisiejsze polskie kino sensacyjne jest zdecydowanie mniej podnios\u0142e, a nie brakuje w nim (ma\u0142o wyrafinowanego) humoru. Skoro zatem polski gangster odnalaz\u0142 ju\u017c luz, mo\u017ce nie ma potrzeby kr\u0119ci\u0107 nowych komedii kryminalnych? Filmy Patryka Vegi s\u0105 wystarczaj\u0105co \u015bmieszne.<\/p>\n

\n

Przemy\u015bleniami na temat komedii bandyckiej dzieli\u0142em si\u0119 ju\u017c na III Og\u00f3lnopolskiej Studencko-Doktoranckiej Sesji Naukowej Spotkania z gatunkami: komedia<\/i>, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 w maju 2015 roku na Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim. Po konferencji nie ukaza\u0142a si\u0119 publikacja.<\/p>\n

\n<\/div>\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] <\/sup>T. Lubelski, Historia kina polskiego. Tw\u00f3rcy, filmy, konteksty<\/i>, Katowice 2009, s. 566. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] <\/sup>Tam\u017ce, s. 567. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] \u0141. Orbitowski, Kiler Juliusza Machulskiego, czyli dlaczego polskie kino gatunkowe nie jest gatunkowe<\/i>, [w:] Kino polskie 1989\u20132009. Historia krytyczna<\/i>, red. A. Wi\u015bniewska i P. Marecki, Warszawa 2010, s. 83. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] A. Majer, Juliusz Machulski \u2013 autentyczna autozabawa<\/i>, [w:] Autorzy kina polskiego<\/i>, t. 3, red. G. Stach\u00f3wna i B. Zmudzi\u0144ski, Krak\u00f3w 2008, s. 233. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] <\/sup>\u0141. Orbitowski, dz. cyt., s. 87. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] Nale\u017cy jednak doda\u0107, \u017ce w przypadku polskiej kinematografii takich przypadk\u00f3w nie by\u0142o zbyt wiele. Przed Kilerem <\/i>najbardziej znanym tytu\u0142em by\u0142 N\u00f3\u017c w wodzie <\/i>(re\u017c. Roman Pola\u0144ski, 1961), kt\u00f3rego remake <\/i>mia\u0142 zosta\u0107 zrealizowany przez Pola\u0144skiego w Stanach. W ostatnich latach g\u0142o\u015bno by\u0142o o przysz\u0142ej hollywoodzkiej reprodukcji Planety Singli <\/i>(re\u017c. Mitja Okom, 2016), ale na razie do realizacji nie dosz\u0142o. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] Kiler <\/i>by\u0142 trzecim najch\u0119tniej ogl\u0105danym polskim filmem w latach 90., a jego kontynuacja poradzi\u0142a sobie niewiele gorzej, plasuj\u0105c si\u0119 na miejscu czwartym. Wi\u0119ksz\u0105 frekwencj\u0119 w kinach mia\u0142y tylko Ogniem i mieczem <\/i>(re\u017c. Jerzy Hoffman, 1999) oraz Pan Tadeusz <\/i>(re\u017c. Andrzej Wajda, 1999). To jedyne cztery filmy, kt\u00f3re w tamtej dekadzie prze\u0142ama\u0142y barier\u0119 miliona widz\u00f3w, a Kilerowi <\/i>uda\u0142 si\u0119 to pierwszemu, cyt. za: K. Kucharski, Kino plus: film i dystrybucja kinowa w Polsce w latach 1990\u20132000<\/i>, Toru\u0144 2002, s. 387. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] E. Mazierska, Miasto jak ka\u017cde? Warszawa w \u201eGirl Guide\u201d<\/i> i \u201eKilerze\u201d<\/i> Juliusza Machulskiego<\/i>, <\/i>\u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1999, nr 28, cyt. za: A. Majer, Kino Juliusza Machulskiego<\/i>, Bielsko-Bia\u0142a 2014, s. 210. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] M. Mokrzycka-Pokora, Jan Englert \u2013 \u017bycie i tw\u00f3rczo\u015b\u0107<\/i>, https:\/\/culture.pl\/pl\/tworca\/jan-englert<\/a> [dost\u0119p: 25.01.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] Ewa Mazierska pisze nast\u0119puj\u0105co: Transakcja z Kolumbijczykami to typowy dla epoki konsumeryzmu przyk\u0142ad wypierania sztuki wy\u017cszej, reprezentowanej przez mieszcz\u0105ce si\u0119 w Pa\u0142acu Kultury instytucje, takie jak teatry, ksi\u0119garnie czy oddzia\u0142y PAN-u, przez ni\u017csz\u0105, czy wr\u0119cz \u201edenn\u0105\u201d jak hazard, i wypieranie kultury pa\u0144stwowej czy publicznej przez prywatn\u0105<\/i>, cyt. za: A. Majer, Kino…<\/i>, dz. cyt., s. 214. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] W swoim ostatnim filmie (Volta<\/i>, <\/i>2017) Machulski w podobny spos\u00f3b krytykuje media. O ile w latach 90. re\u017cyser dostrzega\u0142 niebezpiecze\u0144stwa telewizji, o tyle obecnie pokazuje zagro\u017cenia Internetu. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] <\/i>My ju\u017c s\u0105 Amerykany<\/i>, <\/i>zesp\u00f3\u0142 Piersi, muzyka i s\u0142owa Pawe\u0142 Kukiz. Piosenka ta otwiera\u0142a poprzedni film Machulskiego \u2013 Girl Guide <\/i>z 1995 roku. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] T. Lubelski, dz. cyt., s. 570. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] J. Machulski, P. Were\u015bniak, R. Zatorski, Kiler<\/i>, Warszawa 1998, s. 7. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] Polski Box Office: 100 tys. zaliczy\u0142 Francuski numer<\/i>, http:\/\/www.filmweb.pl\/news\/Polski+Box+Office%3A+100+tys.+zaliczy%C5%82o+%22Francuski+numer%22-27656<\/a> [dost\u0119p: 31.10.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n

<\/a>[16] Por. M. Piepi\u00f3rka, Box office, kinocentryzm i polskie kino lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych<\/i>, <\/i>\u201ePanoptikum\u201d 2016, nr 16, s. 105\u2013120. [powr\u00f3t]<\/a>
\n<\/a>[17] Ca\u0142a Polska goli \u201eSiar\u0119\u201d, https:\/\/www.youtube.com\/playlist?list=PLB5715D2A93754946<\/a> [dost\u0119p: 30.01.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] Tak b\u0119dzie wygl\u0105da\u0142 pomnik Krzysztofa Jarzyny ze Szczecina. Konkurs rozstrzygni\u0119ty, https:\/\/szczecin.wyborcza.pl\/szczecin\/7,34939,26561284,wiadomo-jak-bedzie-wygladal-pomnik-krzysztofa-jarzyny-ze-szczecina.html [dost\u0119p: 30.01.2021]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] Polski Box Office. Weekend dla \u201eWeekendu\u201d, http:\/\/stopklatka.pl\/news\/polski-box-office-weekend-dla-weekendu [dost\u0119p: 28.09.2015]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] \u015arednia ocena na portalu Filmweb 4.7\/10, stan na 31.10.2020, http:\/\/www.filmweb.pl\/film\/Weekend-2010-537546<\/a>. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] C. Pazura, Narkotyki zrobi\u0142y totalne spustoszenie w moim \u017cyciu. Ale nie jestem przeciwny leczniczej marihuanie, <\/i>rozm. A. Swoboda, http:\/\/wiadomosci.gazeta.pl\/wiadomosci\/1,114871,18701329,cezary-pazura-narkotyki-zrobily-totalne-spustoszenie-w-moim.html#Czolka3Img<\/a> [dost\u0119p: 31.10.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] Por. S. Jagielski, Maskarady m\u0119sko\u015bci. Pragnienie homospo\u0142eczne w polskim kinie fabularnym<\/i>, Krak\u00f3w 2013, s. 460\u2013461. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] Tam\u017ce, s. 461. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] Ponad 100 tysi\u0119cy widz\u00f3w na Sztosie 2<\/i>, http:\/\/www.alekinoplus.pl\/newsy-filmowe-ponad-100-tysiecy-widzow-na-sztosie-2_84565<\/a> [dost\u0119p: 31.10.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] \u015arednia ocen na portalu filmweb 4.9\/10, stan na 31.10.2020, http:\/\/www.filmweb.pl\/film\/Sztos+2-2011-606938<\/a>. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] \u0141. Muszy\u0144ski, Nieudany skok<\/i>, https:\/\/www.filmweb.pl\/reviews\/recenzja-filmu-Sztos+2-12339<\/a> [dost\u0119p: 31.10.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] Por. G. Stach\u00f3wna, Suczka, Cycofon, Faustyna i inne<\/i>, \u201eKino\u201d 2001, nr 7\u20138, s. 38\u201343. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] A. Majer, Kino…<\/i>, dz. cyt., s. 199. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] Czy jednak na pewno? Analizuj\u0105c wsp\u00f3\u0142czesne polskie filmy rozrywkowe, mo\u017cemy doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce s\u0105 one nie mniej szowinistyczne ni\u017c te sprzed lat. Por. M. M\u0105czko, Gangster w kryzysie. Modele m\u0119sko\u015bci we wsp\u00f3\u0142czesnym polskim kinie gatunkowym<\/i>, <\/i>\u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d 2020, nr 2, http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/pl\/historia-polskiego-filmu\/pleograf\/polskie-kino-mezczyzn\/22\/gangster-w-kryzysie-modele-meskosci-we-wspolczesnym-polskim-kinie-gatunkowym\/736<\/a> [dost\u0119p: 31.10.2020]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] \u015arednia ocen na portalu filmweb 3.8\/10, stan na 31.10.2020, https:\/\/www.filmweb.pl\/film\/Futro+z+misia-2019-835333<\/a>. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31] R. Marsza\u0142ek, Nie<\/i>, \u201eKino\u201d 1994, nr 1, cyt. za: M. Adamczak, Globalne Hollywood, filmowa Europa i polskie kino po 1989 roku<\/i>, Gda\u0144sk 2010, s. 281. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32] Lech Niedzielski, nie zostawiaj\u0105c na tw\u00f3rczo\u015bci Pasikowskiego suchej nitki, dostrzega\u0142 pr\u00f3by re\u017cysera nawi\u0105zywania do dramatu antycznego czy szekspirowskiego. L. Niedzielski, Kabaret Pasikowskiego<\/i>, <\/i>\u201eGazeta Wyborcza\u201d, 29 czerwca 1994, s. 12\u201313. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Polski gangster nie ma luzu. <\/i><\/b>O komedii bandyckiej<\/b><\/p>\n

Polsk\u0105 kinematografi\u0119 lat 90. XX wieku zdominowa\u0142o kino bandyckie kojarzone z filmami W\u0142adys\u0142awa Pasikowskiego i Jaros\u0142awa \u017bamojdy. W drugiej po\u0142owie lat 90. ust\u0105pi\u0142o ono komediom kryminalnym, kt\u00f3rych wysyp zako\u0144czy\u0142 si\u0119 dopiero po nieca\u0142ej dekadzie. Taki typ film\u00f3w okre\u015blam mianem komedii bandyckiej. W artykule wyznaczam cechy tego nurtu polskiego kina i zwracam uwag\u0119, \u017ce nie by\u0142 on jedynie eskapistyczn\u0105 rozrywk\u0105, lecz mia\u0142 tak\u017ce aspekty publicystyczne. Na ko\u0144cu artyku\u0142u om\u00f3wione s\u0105 pokr\u00f3tce pr\u00f3by powrotu do formu\u0142y komedii bandyckiej w drugiej dekadzie XXI wieku i przyczyny ich artystycznych niepowodze\u0144.<\/p>\n

The Polish gangster ain’t got no chill<\/i><\/b>. <\/b>On bandit comedy<\/b><\/p>\n

In the 1990s, thriller became the dominant genre in Polish cinema, owing to the success of works by W\u0142adys\u0142aw Pasikowski and Jaros\u0142aw \u017bamojda. Their popularity waned in the second half of the decade when Polish crime comedies took their place and thrived for almost a full decade. The article is primarily focused on this particular genre, which I refer to as bandit comedy. My argument is that it served as more than just simple escapist entertainment, and often included a commentary on social and political issues of the time. The article concludes with a brief description of unsuccessful attempts to revisit the gangster comedy formula in the 2010s, with an analysis of their artistic shortcomings.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b> polska komedia filmowa, kino bandyckie, komedia bandycka, kino lat 90., Cezary Pazura, Olaf Lubaszenko, Juliusz Machulski<\/p>\n

Mateusz Katner \u2013 <\/b>absolwent cywilizacji \u015br\u00f3dziemnomorskiej na Uniwersytecie Warszawskim oraz filmoznawstwa i wiedzy o nowych mediach na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim. Doktorant w Instytucie Sztuk Audiowizualnych Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, gdzie przygotowuje dysertacj\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 serialom Netfliksa.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Najbardziej charakterystycznym nurtem, jaki rozwin\u0105\u0142 si\u0119 w polskim kinie wraz z transformacj\u0105 ustrojow\u0105, by\u0142o kino bandyckie. Autorstwo tej \u2013 zapomnianej ju\u017c nieco \u2013 nazwy gatunku przypisuje si\u0119 Bo\u017cenie Janickiej, kt\u00f3ra chcia\u0142a pejoratywnie okre\u015bli\u0107 rodz\u0105ce si\u0119 w\u00f3wczas nowe rodzime kino gatunkowe[1]. Pierwsze filmy W\u0142adys\u0142awa Pasikowskiego, takie jak Kroll (1991), Psy (1992) czy Psy 2. Ostatnia krew… Czytaj wi\u0119cej »Polski gangster nie ma luzu. O komedii bandyckiej<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":753,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[935],"tags":[940,902,941,484,942,947,943,944],"ppma_author":[945],"class_list":["post-371","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2020","tag-cezary-pazura","tag-juliusz-machulski","tag-kino-bandyckie","tag-komedia","tag-komedia-bandycka","tag-komizm","tag-lata-90","tag-olaf-lubaszenko"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t