Druga po\u0142owa lat 50. to okres wyj\u0105tkowy, odznaczaj\u0105cy si\u0119 zdecydowanie od lat poprzednich, ale te\u017c od kolejnej dekady. Najwa\u017cniejsze, \u017ce sko\u0144czy\u0142 si\u0119 czas krwawego terroru. W sztuce zarzucono socrealizm. To za\u015b zaowocowa\u0142o specyficznym wybuchem rado\u015bci i euforii. Wa\u017cnym i znacz\u0105cym wydarzeniem by\u0142 Festiwal M\u0142odzie\u017cy w roku 1955. Do Warszawy zjecha\u0142o w\u00f3wczas 30 tysi\u0119cy m\u0142odych ludzi z ca\u0142ego \u015bwiata. Okaza\u0142 si\u0119 on barwn\u0105 feeri\u0105 i niezwyk\u0142ym do\u015bwiadczeniem w kraju odci\u0119tym w du\u017cej mierze od zachodniej kultury. W\u0142a\u015bnie w\u00f3wczas zrehabilitowano te\u017c jazz, a w 1956 roku w Sopocie zorganizowano I Og\u00f3lnopolski Festiwal Muzyki Jazzowej. Podczas festiwalowego pochodu czterech aktor\u00f3w studenckiego teatrzyku Bim-Bom nios\u0142o transparent z napisem DUPA<\/a>[3]<\/a>. Wywo\u0142a\u0142o to pewne zgorszenie, ale by\u0142o przecie\u017c specyficznym wyrazem euforii, swoistego protestu wobec ponuractwa minionego okresu.<\/p>\n Przy okazji warto doda\u0107 co\u015b o bujnym rozwoju studenckiej kultury, studenckich teatr\u00f3w i kabaret\u00f3w<\/a>[4]<\/a>. Gda\u0144ski Bim-Bom ze swoim abstrakcyjnym poczuciem humoru by\u0142 jednym z jego przejaw\u00f3w. Do radia powr\u00f3ci\u0142y egzotyczne rytmy oraz swing. Z listy autor\u00f3w zakazanych zdj\u0119to Agath\u0119 Christie, opublikowano s\u0142ynny francuski romans Witaj, smutku<\/i> Fran\u00e7oise Sagan, a m\u0142odzi czytelnicy po\u015bpieszyli do ksi\u0119garni po ksi\u0105\u017cki Karola Maya o przygodach Winnetou<\/a>[5]<\/a>. Otaczaj\u0105ca rzeczywisto\u015b\u0107 zmieni\u0142a si\u0119 na lepsze, a w ludzi wst\u0105pi\u0142a nadzieja. Po paru latach mia\u0142o si\u0119 okaza\u0107, \u017ce nie do ko\u0144ca uzasadniona.<\/p>\n Inna sprawa, na kt\u00f3r\u0105 musz\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, to kwestie ilo\u015bciowe. Ot\u00f3\u017c w poprzednim okresie, w latach 1950\u20131956, zrealizowano zaledwie trzy komedie. Natomiast w latach 1957\u20131961, czyli w ci\u0105gu pi\u0119ciu lat, powsta\u0142o ich a\u017c pi\u0119tna\u015bcie. Ju\u017c same te liczby staj\u0105 si\u0119 wymowne. Co wi\u0119cej, nast\u0105pi\u0142o ca\u0142kowite niemal odej\u015bcie od tematyki pracy. Na pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 w komediach obrazu hal fabrycznych, plac\u00f3w budowy, walki o realizacj\u0119 planu. Akcja film\u00f3w nie toczy si\u0119 jak wcze\u015bniej w czasie pracy, ale przenosi si\u0119 w godziny od pracy wolne.<\/p>\n Aleksandra Zawieruszanka, Wies\u0142aw Go\u0142as na planie filmu M\u0105\u017c swojej \u017cony<\/em>, re\u017c. Stanis\u0142aw Bareja, 1960 r., Zmienia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c g\u0142\u00f3wny bohater. Do tej pory by\u0142 to przedstawiciel klasy robotniczej. Teraz w \u017cadnym z film\u00f3w klasa robotnicza si\u0119 nie pojawia, a bohaterami s\u0105 przedstawiciele klasy \u015bredniej lub wolnych zawod\u00f3w: urz\u0119dnicy (seria o Anatolu, [Szcz\u0119\u015bciarz Antoni<\/i>]), inteligencja i arty\u015bci (Deszczowy lipiec<\/i>, Kalosze szcz\u0119\u015bcia<\/i>, Tysi\u0105c talar\u00f3w<\/i>, Szcz\u0119\u015bciarz Antoni, M\u0105\u017c swojej \u017cony<\/i>), <\/i>policjanci (Ewa chce spa\u0107<\/i>), studenci (Pan Anatol szuka miliona<\/i>), sportowcy (M\u0105\u017c swojej \u017cony<\/i>), drobni prywatni przedsi\u0119biorcy (Caf\u00e9 pod Minog\u0105<\/i>), \u015brodowiska przest\u0119pcze (cykl o Anatolu, Ostro\u017cnie, Yeti!<\/i>), ale te\u017c lumpenproletariat (Ewa chce spa\u0107<\/i>, Kalosze szcz\u0119\u015bcia<\/i>). Zdarza si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce akcja film\u00f3w toczy si\u0119 w przesz\u0142o\u015bci, zwykle w XIX wieku, ewentualnie w czasach przedwojennych, cho\u0107 bli\u017cej nieokre\u015blonych: Zemsta<\/i>, \u017bo\u0142nierz<\/i> kr\u00f3lowej Madagaskaru<\/i>, Walet pikowy<\/i>.<\/p>\n I jeszcze jedno: \u015bwiat przedstawiony jest zupe\u0142nie inny ni\u017c ten ze Sprawy do za\u0142atwienia<\/i> czy Przygody na Mariensztacie<\/i>. Na ekranie kr\u00f3luj\u0105 pi\u0119kne dziewcz\u0119ta w pi\u0119knych i modnych strojach, wszyscy mieszkaj\u0105 lub wkr\u00f3tce b\u0119d\u0105 mieszka\u0107 w \u0142adnych mieszkaniach, a ca\u0142a Polska jest czysta i raczej zamo\u017cna. W\u0142a\u015bciwie nawet niekiedy mo\u017cna mie\u0107 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, czy to jest faktycznie Polska, czy jaki\u015b abstrakcyjny kraj. Taka w\u0105tpliwo\u015b\u0107 nasuwa si\u0119 cho\u0107by przy ogl\u0105daniu film\u00f3w o panu Anatolu, Tysi\u0105ca talar\u00f3w<\/i> czy Waleta pikowego<\/i>. A gdzie toczy si\u0119 akcja filmu Ewa chce spa\u0107<\/i>? Chwilami wydaje si\u0119, \u017ce w Nowej Hucie, ale te\u017c \u017ce w krainie raczej bajkowej. Nawet te filmy, kt\u00f3re aspiruj\u0105 do bycia realistycznymi (np. Deszczowy lipiec<\/i>, M\u0105\u017c swojej \u017cony<\/i>, Szcz\u0119\u015bciarz Antoni<\/i>), pokazuj\u0105 Polsk\u0119 upi\u0119kszon\u0105, a niekiedy odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do zaskakuj\u0105cych metafor.<\/p>\n Uwa\u017cam zatem, \u017ce specyfika komedii drugiej po\u0142owy lat 50. wynika przede wszystkim z kontekstu historycznego, w jakim powsta\u0142y. Gdy na pocz\u0105tku kolejnej dekady kinematografi\u0119 zn\u00f3w wzi\u0119to w karby, sko\u0144czy\u0142 si\u0119 te\u017c pewien okres w historii polskiego kina rozrywkowego. W 1963 roku podczas XIII Plenum KC PZPR \u00f3wczesny I sekretarz partii W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka zarzuci\u0142 tw\u00f3rcom, \u017ce robi\u0105 filmy o marginesowej problematyce, p\u0142ytkie intelektualnie i poznawczo, w\u0105tpliwe czy wr\u0119cz szkodliwe pod wzgl\u0119dem ideowo-wychowawczym<\/i>, dodaj\u0105c dalej uwag\u0119 o oderwaniu od konkret\u00f3w i warunk\u00f3w spo\u0142ecznej rzeczywisto\u015bci Polski buduj\u0105cej socjalizm<\/i>. Wed\u0142ug niego kinematografia musi przede wszystkim zaspokaja\u0107 kulturalne i rozrywkowe potrzeby milion\u00f3w ludzi pracy, ma spe\u0142nia\u0107 odpowiedzialne zadania ideowo-wychowawcze<\/a><\/i>[6]<\/a>. T\u0105 wypowiedzi\u0105 Gomu\u0142ka po\u0142o\u017cy\u0142 ostatecznie kres nie tylko polskiej szkole filmowej, ale te\u017c kinu rozrywkowemu, odwo\u0142uj\u0105cemu si\u0119 cho\u0107by do nieco tylko abstrakcyjnego poczucia humoru, kreuj\u0105cemu w\u0142asne \u015bwiaty, beztroskiemu. Lata 60. to czas komedii ma\u0142ego realizmu i bezpo\u015bredniego opisu skromnej socjalistycznej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n W roku 1955 na ekrany wszed\u0142 film Irena do domu<\/i>, po kt\u00f3rym nast\u0105pi\u0142a roczna przerwa. Rok 1956 nie przyni\u00f3s\u0142 nowych komedii, ale za to w 1957 pojawi\u0142y si\u0119 dwie. Pierwsza to Zemsta<\/i> nakr\u0119cona wed\u0142ug sztuki Aleksandra Fredry. Film nie by\u0142 udany, tym niemniej si\u0119gni\u0119cie do klasyki wydaje si\u0119 znamienne. Wprawdzie Fredro nie by\u0142 wcze\u015bniej zakazany, ale powojenna kinematografia nie korzysta\u0142a z dzie\u0142 literackich i teatralnych powsta\u0142ych przed wojn\u0105 czy jeszcze wcze\u015bniej. Dopiero w 1956 roku zekranizowano Nikodema<\/i> Dyzm\u0119<\/i> (re\u017c. J. Rybkowski) wed\u0142ug powie\u015bci Tadeusza Do\u0142\u0119gi-Mostowicza, do niedawna jeszcze znajduj\u0105cego si\u0119 na li\u015bcie autor\u00f3w zakazanych<\/a>[7]<\/a>. Zemsta<\/i> by\u0142a nast\u0119pn\u0105 ekranizacj\u0105 utworu niepowsta\u0142ego w powojennej Polsce.<\/p>\n Jednak prawdziwym otwarciem dla nowej, odwil\u017cowej komedii by\u0142a premiera w listopadzie 1957 roku Kapelusza pana Anatola<\/i>. Tw\u00f3rcy wykreowali w filmie w\u0142asny \u015bwiat, odmienny od tego wszystkiego, co widzowie mogli ogl\u0105da\u0107 do tej pory. Bohaterem jest pan Anatol (Tadeusz Fijewski), urz\u0119dnik bankowy w \u015brednim wieku. Tym samym do polskiej komedii wkroczy\u0142 \u2013 i w niej pozosta\u0142 \u2013 przedstawiciel klasy \u015bredniej, nie robotnik, lecz pracownik umys\u0142owy. Akcja toczy si\u0119 w Polsce A.D. 1957, ale tak jakby nie by\u0142a to do ko\u0144ca Polska, ale jaki\u015b wymy\u015blony kraj. Nie ma biedy, Anatol ma przytulne mieszkanie, prezes banku jest jakby wzi\u0119ty z przedwojennego filmu (gra go zreszt\u0105 Zygmunt Chmielewski, kt\u00f3ry podobne role grywa\u0142 w przedwojennych filmach), przest\u0119pcy s\u0105 bardziej groteskowi ni\u017c gro\u017ani, a dziewcz\u0119ta pi\u0119kne i modnie ubrane. Temu wszystkiemu towarzyszy muzyka jazzowa. Ka\u017cdy chcia\u0142by \u017cy\u0107 w takim \u015bwiecie, gdzie wszystko jest \u0142adne, chuligani s\u0105 sympatyczni, a milicja ma idealne maniery.<\/p>\n Uwa\u017cam, \u017ce w urodzie \u015bwiata przedstawionego w Anatolu<\/i> tkwi pewna prawda o czasach, w kt\u00f3rych powsta\u0142. Rok 1956 stanowi\u0142 zasadniczy prze\u0142om: sko\u0144czy\u0142 si\u0119 czas stalinowskiego terroru, otworzy\u0142y si\u0119 wi\u0119zienia, z\u0142agodzono cenzur\u0119. Do Polski zacz\u0119\u0142a coraz szerzej dociera\u0107 zachodnia kultura: w 1957 roku na naszych ekranach zn\u00f3w pojawi\u0142y si\u0119 ameryka\u0144skie filmy, tak\u017ce muzyka, literatura. W sklepach by\u0142o nieco wi\u0119cej towar\u00f3w, jako \u017ce ruszy\u0142 przemys\u0142 lekki, wzros\u0142y zarobki i zmieniono drako\u0144ski kodeks pracy. Polska sta\u0142a si\u0119 krajem sympatyczniejszym, \u0142atwiej by\u0142o w niej \u017cy\u0107. Ludzie cieszyli si\u0119 zachodz\u0105cymi zmianami i ta euforia znalaz\u0142a sw\u00f3j wyraz na ekranie. Jej wytworem \u2013 jak s\u0105dz\u0119 \u2013 by\u0142 Anatol<\/i>, kreuj\u0105cy \u015bwiat beztroski i pe\u0142en jakby nawet troch\u0119 staro\u015bwieckiego uroku.<\/p>\n Ogl\u0105daj\u0105c ca\u0142y cykl o przygodach pana Anatola, mia\u0142am skojarzenia ze zwariowan\u0105 komedi\u0105 ameryka\u0144sk\u0105 z lat 30. i 40. (crazy comedy<\/i>). Mo\u017cna tu dla przyk\u0142adu przywo\u0142a\u0107 scen\u0119 zabawy w melinie w Kapeluszu<\/i>…, sceny na basenie w Pan Anatol szuka miliona<\/i> czy sceny ko\u0144cowe w Inspekcji.<\/i>.., gdzie w ruch zostaj\u0105 wprawione wszystkie urz\u0105dzenia do obs\u0142ugi sceny teatralnej. Z kolei w filmie Pan Anatol szuka miliona<\/i> w mieszkaniu szefa bandy znajduje si\u0119 galeria portret\u00f3w gwiazd przest\u0119pczego \u015bwiata. W rzeczywisto\u015bci s\u0105 to jednak podobizny cz\u0142onk\u00f3w ekipy filmowej<\/a>[8]<\/a>. Takie poczucie humoru przywodzi na my\u015bl ameryka\u0144ski cykl komediowy z lat 40. Droga do…<\/i> z Bingiem Crosbym, Dorothy Lamour i Bobem Hope. Cz\u0142onkowie Komisji Ocen Scenariuszy opiniuj\u0105cy Anatola<\/i> z kolei dopatrywali si\u0119 raczej podobie\u0144stw do kina francuskiego, Stanis\u0142awowi Dygatowi przyszed\u0142 na my\u015bl francuski pan Hulot<\/a>[9]<\/a>.<\/p>\n Opinie \u00f3wczesnej krytyki by\u0142y za\u015b r\u00f3\u017cnorodne. W tygodniku \u201eFilm\u201d pisano, \u017ce Anatole<\/i> to s\u0105 zwyk\u0142e lekkie komedyjki, od kt\u00f3rych nie mo\u017cna zbyt wiele wymaga\u0107 i kt\u00f3re dobrze spe\u0142niaj\u0105 swoje zadanie<\/a>[10]<\/a>. Generalnie jednak wybrzydzano, narzekaj\u0105c na niski poziom<\/a>[11]<\/a>, brak realizmu i obraz luksusu<\/a>[12]<\/a>. W \u201eTrybunie Ludu\u201d za\u015b recenzent grzmia\u0142: Trzeba przesta\u0107 <\/i>(…) pokazywa\u0107 w nich Polsk\u0119 jako kraj nie z tej ziemi i znale\u017a\u0107 spos\u00f3b prawdziwego, a zarazem \u015bmiesznego ukazywania naszego \u017cycia, jego wad, bol\u0105czek, paradoks\u00f3w. Takie analogie by\u0142y zapewne mniej pogodne, ich humor by\u0142by mo\u017ce niekiedy zbyt gorzki, ale ich warto\u015b\u0107 by\u0142aby niepomiernie wi\u0119ksza<\/a><\/i>[13]<\/a>.<\/p>\n Barbara Kwiatkowska, Tadeusz Fijewski na planie filmu Pan Anatol szuka miliona<\/em>, re\u017c. Jan Rybkowski, 1958 r., Wyra\u017anie wi\u0119c obraz beztroskiego \u015bwiata razi\u0142 \u00f3wczesn\u0105 krytyk\u0119, szczeg\u00f3lnie t\u0119 partyjn\u0105. Widzowie przyj\u0119li jednak Anatole<\/i> bez tych zastrze\u017ce\u0144 i ogl\u0105dali filmy ch\u0119tnie i licznie. Najbardziej przy tym ekscentryczny jest drugi z cyklu Anatol szuka miliona<\/i>. Rol\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 \u2013 obok Tadeusza Fijewskiego, jak zawsze w roli Anatola \u2013 gra Barbara Kwiatkowska, jedna z pierwszych gwiazd polskiego kina popa\u017adziernikowego. Wcze\u015bniej gwiazdorstwo by\u0142o oceniane jako zjawisko negatywne, zwi\u0105zane z kultur\u0105 zachodni\u0105, bur\u017cuazyjn\u0105<\/a>[14]<\/a>, teraz wr\u00f3ci\u0142o do \u0142ask. To tak\u017ce uzna\u0107 mo\u017cna za przejaw odwil\u017cy i zmian w kulturze po 1956 roku, tym bardziej \u017ce to wtedy w\u0142a\u015bnie pojawi\u0142o si\u0119 has\u0142o rozpowszechnione na \u0142amach tygodnika \u201eFilm\u201d: \u201ePi\u0119kne dziewcz\u0119ta na ekrany\u201d. Zorganizowano te\u017c konkurs. \u201eFilm\u201d zamieszcza\u0142 nades\u0142ane zdj\u0119cia m\u0142odych i \u0142adnych dziewcz\u0105t, a czytelnicy wybierali najurodziwsz\u0105.<\/p>\n Barbara Kwiatkowska by\u0142a jedn\u0105 z dziewcz\u0105t, kt\u00f3ra w\u0142a\u015bnie drog\u0105 konkursu rozpocz\u0119\u0142a swoj\u0105 przygod\u0119 z filmem. By\u0142 to jednak inny konkurs, dzi\u015b powiedziano by casting \u2013 rozpisany przez \u201eFilm\u201d i Zesp\u00f3\u0142 Filmowy \u201eSyrena\u201d na odtw\u00f3rczyni\u0119 g\u0142\u00f3wnej roli w Ewa chce spa\u0107<\/i>. Wygra\u0142a go w\u00f3wczas zaledwie siedemnastoletnia Kwiatkowska<\/a>[15]<\/a>. Nast\u0119pnie zagra\u0142a w Anatolu<\/i> i w Tysi\u0105cu talar\u00f3w<\/i>, staj\u0105c si\u0119 ozdob\u0105 i gwiazd\u0105 tych produkcji. Mia\u0142a naturalny wdzi\u0119k i dziewcz\u0119c\u0105 naiwno\u015b\u0107, ch\u0119tnie wykorzystywan\u0105 przez re\u017cyser\u00f3w. W Anatolu<\/i> prezentowano j\u0105 w najmodniejszych sukniach, ale te\u017c w kostiumie k\u0105pielowym. A w jednej ze scen, siedz\u0105c na fotelu w gangsterskiej melinie, zachowuje si\u0119 jak modelka prezentuj\u0105ca modne stroje na tle nowoczesnych wn\u0119trz. Mieszkanie szefa gangu zreszt\u0105 przykuwa oczy, jego stylizacja jest efektem najnowszych osi\u0105gni\u0119\u0107 polskiego wzornictwa przemys\u0142owego (dzi\u015b m\u00f3wi si\u0119 designu) swoich czas\u00f3w. Doda\u0107 jeszcze mo\u017cna, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 prezentowanych mebli nigdy nie wesz\u0142a do masowej produkcji i nie sta\u0142a si\u0119 dost\u0119pna dla polskiego klienta.<\/p>\n Inn\u0105 gwiazd\u0105 tamtej epoki by\u0142a Barbara Po\u0142omska, pojawiaj\u0105ca si\u0119 w ostatniej cz\u0119\u015bci serii Inspekcja pana Anatola<\/i>. Mia\u0142a by\u0107 ozdob\u0105 filmu ze wzgl\u0119du na urod\u0119, najmodniejsze ubrania, \u015bpiewanie piosenek, pozowanie. S\u0142owem, podobnie jak Kwiatkowska, kreowana by\u0142a na gwiazd\u0119 w i\u015bcie hollywoodzkim \u2013 cho\u0107 proporcjonalnie skromniejszym \u2013 stylu. Kwiatkowsk\u0105 zreszt\u0105 nazwano pierwsz\u0105 polsk\u0105 cover girl, co og\u0142oszone zosta\u0142o w pi\u015bmie bran\u017cowym!<\/a>[16]<\/a> Ale \u017ceby ludziom nie wyda\u0142o si\u0119, \u017ce jeste\u015bmy w Ameryce, w tym samym roku \u201eFilm\u201d zamie\u015bci\u0142 \u2013 dla odmiany \u2013 artyku\u0142 na temat Barbary Po\u0142omskiej, w kt\u00f3rym wyja\u015bnia si\u0119, \u017ce jest ona zwyk\u0142\u0105 gospodyni\u0105 domow\u0105. Znajduje to sw\u00f3j wyraz w tym, \u017ce gotuje m\u0119\u017cowi kluski z cynamonem<\/a>[17]<\/a>.<\/p>\n Ale zainteresowanie urod\u0105, strojami, elegancja wn\u0119trz mia\u0142y sw\u00f3j szerszy wymiar. Wspomnia\u0142am o ekskluzywnym wystroju mieszkania szefa bandy (Andrzej Szczepkowski) w filmie Anatol szuka miliona<\/i>. W filmie tym pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c sceny z pokazu mody, podobnie jak w Tysi\u0105cu talar\u00f3w<\/i>. W tym ostatnim s\u0142yszymy zapowied\u017a: \u201ePolska moda na lato 1959\u201d, po czym wida\u0107 modelki w bikini! Z kolei w Inspekcji…<\/i> pan Anatol zostaje pomy\u0142kowo wzi\u0119ty za Polonusa z Kanady i zapraszany do jury konkursu pi\u0119kno\u015bci w Pary\u017cewie. Ta nazwa nie jest przypadkowa: autorzy kpi\u0105 sobie \u0142agodnie z imprezy i z ambicji prowincjonalnego miasteczka. Jednak\u017ce nie przepuszczaj\u0105 jednocze\u015bnie okazji do pokazania serii roznegli\u017cowanych dziewcz\u0105t, do\u015b\u0107 solidnie zreszt\u0105 zbudowanych. A wszystkie one chc\u0105 gra\u0107 w filmie. Jest w tym pewna doza autoironii \u2013 w\u0142a\u015bnie w\u00f3wczas proponowano w \u201eFilmie\u201d wspomniane has\u0142o: \u201ePi\u0119kne dziewcz\u0119ta na ekrany\u201d.<\/p>\n Na ekranach kr\u00f3luje te\u017c najnowsza moda, dziewczyny i kobiety raczej w \u015brednim wieku, tak\u017ce panowie ubrani s\u0105 zgodnie z kanonami obowi\u0105zuj\u0105cymi w drugiej po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Nosi si\u0119 zatem szerokie spodnie, w\u0105skie w talii lub spodnie rybaczki i p\u0142askie obuwie (beat look), obcis\u0142e bluzki i we\u0142niane sweterki (tzw. bli\u017aniak), szpilki i w\u0105skie suknie lub rozkloszowane sp\u00f3dnice si\u0119gaj\u0105ce za kolano, kr\u00f3tkie szerokie bluzki, kraciaste koszule (zw\u0142aszcza studenci), fiku\u015bne okulary i p\u0142aszcze ortalionowe \u2013 nawet przy \u0142adnej pogodzie, na g\u0142owie ko\u0144skie ogony i grzywki. W Deszczowym lipcu<\/i> dwie z bohaterek nawet rywalizuj\u0105 ze sob\u0105 w kwestii mody, staraj\u0105c si\u0119 nigdy nie nosi\u0107 podobnych stroj\u00f3w. W realiach gospodarki planowej jest to jednak nie\u0142atwe.<\/p>\n Do \u0142ask powracaj\u0105 te\u017c uczucia, kt\u00f3re w \u017cyciu bohater\u00f3w komedii wydaj\u0105 si\u0119 zdecydowanie wa\u017cniejsze ni\u017c praca zawodowa. O tej ostatniej zreszt\u0105 nie m\u00f3wi si\u0119 zbyt wiele. Pan Anatol jest kasjerem, ale sceny w gabinecie dyrektora czy w kasie maj\u0105 charakter humorystyczny. W Tysi\u0105cu talar\u00f3w<\/i> wiemy, \u017ce bohater jest kompozytorem, co poniek\u0105d uzasadnia jego romantyczny charakter. Wykonywane zawody s\u0105 istotne w M\u0119\u017cu swojej \u017cony<\/i>, ale \u017caden z bohater\u00f3w nie pracuje w produkcji. Wr\u0119cz przeciwnie, nale\u017c\u0105 do bardzo w\u0105skich i elitarnych grup zawodowych: ona jest znan\u0105 lekkoatletk\u0105, on komponuje muzyk\u0119 powa\u017cn\u0105. R\u00f3wnie\u017c bohater filmu Szcz\u0119\u015bciarz Antoni<\/i> (Czes\u0142aw Wo\u0142\u0142ejko) ma niezwyk\u0142y zaw\u00f3d: udziela \u015blub\u00f3w, jest urz\u0119dnikiem stanu cywilnego, co daje mu mo\u017cliwo\u015b\u0107 poznania swej przysz\u0142ej \u017cony. W dalszym ci\u0105gu akcja filmu przenosi si\u0119 w sfer\u0119 \u017cycia prywatnego.<\/p>\n Bronis\u0142aw Pawlik, Barbara Kwiatkowska na planie filmu Tysi\u0105c talar\u00f3w<\/em>, re\u017c. Stanis\u0142aw Wohl, 1959 r., fot. Tadeusz Kubiak, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n \u017bycie osobiste zatem bezsprzecznie dominuje na ekranach. Romansuj\u0105 ze sob\u0105 m\u0142ody kompozytor i studentka (Bronis\u0142aw Pawlik, Barbara Kwiatkowska) w Tysi\u0105cu talar\u00f3w<\/i>, m\u0142ody policjant i szukaj\u0105ca noclegu dziewczyna (Stanis\u0142aw Mikulski i zn\u00f3w Barbara Kwiatkowska) w Ewa chce spa\u0107<\/i>, Melania i m\u0142ody Kawanias (Czes\u0142aw Roszkowski i Janina Traczyk\u00f3wna) w Walecie pikowym<\/i>. Co wi\u0119cej, komedia staje si\u0119 tym gatunkiem, kt\u00f3ry dawa\u0142 nie tylko mo\u017cliwo\u015b\u0107 mi\u0142o\u015bci romantycznej, ale te\u017c spe\u0142nienie fizyczne \u2013 wystarczy zobaczy\u0107 ko\u0144cowe sceny Kaloszy szcz\u0119\u015bcia<\/i>. Pod tym wzgl\u0119dem komedie zdecydowanie r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 od do\u015b\u0107 ponurych film\u00f3w polskiej szko\u0142y filmowej czy czarnej serii. Jej tw\u00f3rcy nie zajmowali si\u0119 rozliczeniem z przesz\u0142o\u015bci\u0105 (na tyle, na ile ono w og\u00f3le by\u0142o mo\u017cliwe), nie krytykowali zastanej rzeczywisto\u015bci, ale cieszyli si\u0119 zmianami, jakie nast\u0105pi\u0142y w efekcie odwil\u017cy. Nawet nie najweselsza historia mi\u0142osna w Deszczowym lipcu<\/i> zosta\u0142a opowiedziana w sentymentalny spos\u00f3b. Odnotowano te\u017c pewne zmiany obyczajowe, nast\u0119puj\u0105c\u0105 akceptacj\u0119 przedma\u0142\u017ce\u0144skich zwi\u0105zk\u00f3w, nowy model kobiety, wczasowe romanse jako norm\u0119, kt\u00f3ra w\u0142a\u015bciwie u nikogo nie budzi zgorszenia.<\/p>\n Co wi\u0119cej, w komediach pojawia si\u0119 nago\u015b\u0107. Jest to nowo\u015b\u0107 w polskim kinie. Do tej pory wyj\u0105tkiem by\u0142 biust Hanny Skar\u017canki, elegancko i rewolucyjnie \u2013 a wi\u0119c w s\u0142usznej sprawie \u2013 wyeksponowany w M\u0142odo\u015bci Chopina<\/i> (re\u017c. A. Ford, 1952), w uj\u0119ciu najwyra\u017aniej nawi\u0105zuj\u0105cym do s\u0142ynnego obrazu Wolno\u015b\u0107 prowadz\u0105ca lud na barykady<\/i> Eug\u00e8ne\u2019a Delacroix. Teraz nagie pi\u0119kno\u015bci \u015bmia\u0142o pojawiaj\u0105 si\u0119 w Kaloszach szcz\u0119\u015bcia<\/i> w paryskim domu publicznym i w Tysi\u0105cu talar\u00f3w<\/i> w scenie k\u0105pieli. Pod tym wzgl\u0119dem zreszt\u0105 filmowi polskiemu bli\u017cej by\u0142o do tradycji francuskiej, przywo\u0142ywanej zreszt\u0105 przez krytyk\u00f3w przy okazji film\u00f3w o Anatolu. Wbrew dzisiejszej obiegowej opinii Brigitte Bardot nie by\u0142a pierwsz\u0105, kt\u00f3ra rozebra\u0142a si\u0119 we francuskim kinie. Nagie kobiety, zw\u0142aszcza ukazuj\u0105ce biusty, pojawia\u0142y si\u0119 tu ju\u017c w najlepsze przed wojn\u0105. W kinie hollywoodzkim ca\u0142y czas by\u0142o to jednak niemo\u017cliwe. Tym niemniej z tradycji ameryka\u0144skich r\u00f3wnie\u017c ch\u0119tnie korzystano. W Rzymskich wakacjach<\/i> (Roman Holiday<\/i>, re\u017c. W. Wyler, 1953) zaczynaj\u0105ca dopiero swoj\u0105 karier\u0119 Audrey Hepburn wykreowa\u0142a posta\u0107 podlotka i mod\u0119 na dziewcz\u0119co\u015b\u0107. Do tego w\u0142a\u015bnie stylu wyra\u017anie nawi\u0105zuje Kwiatkowska, zw\u0142aszcza w swoim pierwszym filmie Ewa chce spa\u0107<\/i>.<\/p>\n Ale owa \u201epostawa podlotka\u201d, dziewcz\u0119co\u015b\u0107 nie musi wcale oznacza\u0107 naiwno\u015bci, zwi\u0105zana jest raczej z pewnym przewarto\u015bciowaniem roli kobiety. Nale\u017cy bowiem zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce owe m\u0142ode dziewczyny to osoby ucz\u0105ce si\u0119, wykszta\u0142cone, maj\u0105ce najwyra\u017aniej jakie\u015b ambicje. Nauka przed\u0142u\u017ca m\u0142odo\u015b\u0107, odsuwa moment wej\u015bcia w doros\u0142e \u017cycie. A na ekranach kin zaczynaj\u0105 dominowa\u0107 studentki lub kobiety po studiach. Nauczycielk\u0105 jest \u017cona Antoniego w Szcz\u0119\u015bciarzu Antonim<\/i>, do szko\u0142y \u015bredniej przyje\u017cd\u017ca Ewa w Ewa chce spa\u0107<\/i>, studentkami s\u0105 bohaterki film\u00f3w Pan Anatol szuka miliona<\/i>, Tysi\u0105c talar\u00f3w<\/i> i Inspekcja pana Anatola<\/i>, tak\u017ce Renata w M\u0119\u017cu swojej \u017cony<\/i> wybiera si\u0119 na studia, studenci i studentki pojawiaj\u0105 si\u0119 w Deszczowym lipcu<\/i>. Automatycznie przenosi to akcj\u0119 film\u00f3w w sfery intelektualne, wy\u017csze \u2013 pami\u0119ta\u0107 tutaj trzeba, \u017ce wy\u017csze wykszta\u0142cenie, a nawet wykszta\u0142cenie \u015brednie nale\u017ca\u0142y w\u00f3wczas do rzadko\u015bci<\/a>[18]<\/a>.<\/p>\n Obraz pi\u0119knego \u015bwiata, owe pokazy mody, eleganckie wn\u0119trza spowodowa\u0142y zarzut ze strony krytyki \u2013 o czym wspomnia\u0142am ju\u017c wcze\u015bniej \u2013 \u017ce filmy dziej\u0105 si\u0119 \u201ew kraju nie z tej ziemi\u201d. Zarzut ten jest w du\u017cej mierze s\u0142uszny, bo przecie\u017c w Polsce w drugiej po\u0142owie lat 50. \u017cy\u0142o si\u0119 wi\u0119cej ni\u017c skromnie, a ub\u00f3stwo by\u0142o powszechne. Ale \u2013 z drugiej strony \u2013 zarzut ten wynika\u0142 z braku zrozumienia lub niech\u0119ci zrozumienia zamys\u0142u tw\u00f3rc\u00f3w. Wykreowanie takiego w\u0142a\u015bnie nie do ko\u0144ca realnego \u015bwiata by\u0142o ewidentnie celem tw\u00f3rc\u00f3w. Nawet je\u015bli akcja dzieje si\u0119 w przesz\u0142o\u015bci, to nie wiadomo dok\u0142adnie gdzie i kiedy. Tak jest w Walecie pikowym<\/i>, kt\u00f3ry stylistyk\u0105 nawi\u0105zuje do kina niemego, a m\u0142ody Kawanias ucharakteryzowany jest na Charliego Chaplina. Lecz nazwy miejscowo\u015bci, nazwiska powoduj\u0105, \u017ce nie wiemy, czy rzecz dzieje si\u0119 w Polsce, czy we W\u0142oszech, czy mo\u017ce w Hiszpanii albo w og\u00f3le w jakim\u015b abstrakcyjnym kraju.<\/p>\n Podobnie w komediach, kt\u00f3re tocz\u0105 si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. Przedziwni gangsterzy \u2013 eleganccy, mili, ujmuj\u0105cy, cho\u0107 niezdarni w filmie Pan Anatol szuka miliona<\/i>. Do tego pi\u0119kna Iwona (Barbara Kwiatkowska), kt\u00f3ra zaginiony i poszukiwany milion wygrywa, ale te\u017c robi zakupy w sklepie sportowym, uczestniczy w pokazach mody i przebywa w eleganckich mieszkaniach. Albo ten przedziwny zak\u0142ad dokonany przed stu laty, kt\u00f3ry teraz realizuj\u0105 bohaterowie Tysi\u0105ca talar\u00f3w<\/i>, co zwi\u0105zane jest z ekscentrycznym notariuszem, groteskowymi bandytami (zn\u00f3w jak z filmu niemego), kolejnymi pokazami mody itp. R\u00f3wnie\u017c nie wiadomo, gdzie toczy si\u0119 akcja w Ewa chce spa\u0107<\/i>; dziwni policjanci, dziwni przest\u0119pcy sugeruj\u0105 jakie\u015b wymy\u015blone nierealne miasto. Wprawdzie ostatecznie film okazuje si\u0119 metafor\u0105 wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, jednak do ko\u0144ca autorzy zdaj\u0105 si\u0119 bra\u0107 wszystko w nawias. \u015awiadczy o tym ko\u0144cowe \u201eodkrycie\u201d przed widzem metod warsztatu filmowca.<\/p>\n Warto te\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na brak w omawianych utworach jakiegokolwiek powi\u0105zania z bezpo\u015bredni\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105. W wielu filmach mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce nie by\u0142o w og\u00f3le czego\u015b takiego jak stalinizm, a niekiedy \u017ce mo\u017ce nie by\u0142o te\u017c wcale wojny. Tak jakby Polska rozwija\u0142a si\u0119 w spos\u00f3b ci\u0105g\u0142y, nie przerwany \u017cadnymi wstrz\u0105sami. W tym sensie komedie zdaj\u0105 si\u0119 \u2013 przynajmniej niekt\u00f3re \u2013 pozostawa\u0107 w opozycji z nurtem rozliczeniowym prezentowanym przez polsk\u0105 szko\u0142\u0119 filmow\u0105 i czarn\u0105 seri\u0119. Oto w Deszczowym lipcu<\/i> dwie z bohaterek ci\u0105gle wspominaj\u0105 swoje zagraniczne woja\u017ce. Ale kiedy w\u0142a\u015bciwie je odbywa\u0142y? Przed wojn\u0105? Pa\u0144stwo Por\u0119bscy (Marta Stebnicka i Kazimierz Wilamowski) je\u017adzili na wywczasy do Francji, pani Iwona (Olga Bielska) by\u0142a przed kilku laty w Bu\u0142garii. Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce w tej Bu\u0142garii troch\u0119 nielegalnie handlowa\u0142a. Musia\u0142o to by\u0107 zatem na pocz\u0105tku lat 50. Ale w jakim charakterze tam jecha\u0142a w czasach, kiedy tak niewiele podr\u00f3\u017cowano? Wydelegowana przez jak\u0105\u015b organizacj\u0119? Pani Iwona zdaje si\u0119 nie pasowa\u0107 do \u017cadnej. Z ca\u0142ego filmu jednak wynika, \u017ce takie podr\u00f3\u017cowanie nie jest niczym szczeg\u00f3lnym, a w\u0142a\u015bciwie nawet jest zupe\u0142nie normalne.<\/p>\n R\u00f3wnie\u017c w Anatolach<\/i> czy Tysi\u0105cu talar\u00f3w<\/i> bohaterowie robi\u0105 wra\u017cenie, jakby przetrwali zakonserwowani sprzed wojny. Z kolei w Caf\u00e9 pod Minog\u0105<\/i> mamy przeskok przez ca\u0142y okres powojenny. Bohaterami s\u0105 w\u0142a\u015bciciele restauracji, niezbyt eleganckiej, ale sympatycznej, przychodz\u0105 do niej szoferzy i miejscowy dziennikarz. \u017bycie przed wojn\u0105 toczy si\u0119 sympatycznie i mi\u0142o, a w jednej z r\u00f3l warszawskiego cwaniaka wyst\u0119puje przedwojenny gwiazdor Adolf Dymsza. W\u015br\u00f3d grupy szofer\u00f3w jest te\u017c jeden czarnosk\u00f3ry, traktowany zreszt\u0105 bez \u017cadnych uprzedze\u0144. Potem jest wojna, podczas kt\u00f3rej nasi bohaterowie trzymaj\u0105 si\u0119 razem, handluj\u0105, okradaj\u0105c Niemc\u00f3w, a dziennikarz jest w Armii Krajowej. Potem nagle mamy drug\u0105 po\u0142ow\u0119 lat 50. Nie ma \u201ebitwy o handel\u201d, kt\u00f3r\u0105 komuni\u015bci zniszczyli wi\u0119kszo\u015b\u0107 drobnej przedsi\u0119biorczo\u015bci i handlu. Nie ma okresu stalinowskiego. A Caf\u00e9 pod Minog\u0105<\/i> ci\u0105gle dzia\u0142a w niezmienionej formie! Film w zamy\u015ble mia\u0142 pokazywa\u0107 \u017cywotno\u015b\u0107 warszawiak\u00f3w i ich wol\u0119 przetrwania. \u017beby ten efekt uzyska\u0107, wyci\u0119to jednak dziesi\u0119\u0107 lat historii.<\/p>\n Je\u015bli natomiast autorzy chc\u0105 si\u0119 wypowiedzie\u0107 szerzej na temat \u017cycia spo\u0142ecznego we wsp\u00f3\u0142czesnej im Polsce, uciekaj\u0105 w metafor\u0119. Tak jest w przypadku dw\u00f3ch film\u00f3w: Ewa chce spa\u0107 <\/i>i Szcz\u0119\u015bciarz Antoni<\/i>. Pierwszy z nich do dzi\u015b jest przypominany. Drugi w\u0142a\u015bciwie ca\u0142kowicie popad\u0142 w zapomnienie. A nies\u0142usznie, jest bowiem jedn\u0105 z najciekawszych polskich komedii. By\u0107 mo\u017ce Ewie…<\/i> pom\u00f3g\u0142 udzia\u0142 m\u0142odej Basi Kwiatkowskiej.<\/p>\n Ewa chce spa\u0107<\/i> zaczyna si\u0119 od razu bajkowo. Na pocz\u0105tku s\u0142yszymy ballad\u0119 wyja\u015bniaj\u0105c\u0105, \u017ce zaraz znajdziemy si\u0119 w dziwnym mie\u015bcie, jest ciemna noc, a rzeczywisto\u015b\u0107 jest na p\u00f3\u0142 jakby oniryczna. Ale sen ma charakter koszmaru. Z nastaniem dnia jednak wszystko wraca do normy, \u015bwieci s\u0142o\u0144ce, ludzie prowadz\u0105 spokojne \u017cycie, m\u0142odzie\u017c zd\u0105\u017ca do szko\u0142y, a zakochani mog\u0105 si\u0119 wreszcie um\u00f3wi\u0107 na randk\u0119. Powstaje zatem pytanie: czym by\u0142a ta miniona noc, gdzie dzia\u0142 si\u0119 koszmar? Domy\u015blamy si\u0119, \u017ce chodzi o okres stalinizmu, po kt\u00f3rym nasta\u0142 jasny dzie\u0144. Polska obudzi\u0142a si\u0119 z koszmaru. Zreszt\u0105 tre\u015b\u0107 Ewy…<\/i>, ta jej cz\u0119\u015b\u0107 dziej\u0105ca si\u0119 w nocy, przywodzi na my\u015bl Poemat dla doros\u0142ych<\/i> Adama Wa\u017cyka. Opisa\u0142 on w nim m.in. warunki \u017cycia w Nowej Hucie w hotelach robotniczych. W poemacie Wa\u017cyka i w filmie nocami grasuj\u0105 bandy chuligan\u00f3w, policja (nie milicja) nie ma nic do gadania, zreszt\u0105 wa\u017cniejsza jest dla niej zbli\u017caj\u0105ca si\u0119 inspekcja z centrali ni\u017c bezpiecze\u0144stwo na ulicach. Cho\u0107 jest te\u017c w komisariacie \u201epok\u00f3j wyzna\u0144\u201d dla przest\u0119pc\u00f3w. Czy\u017cby tu torturowano przes\u0142uchiwanych?<\/p>\n Jednak najciekawszy jest obraz hotelu robotniczego dla kobiet. Oficjalnie \u2013 zgodnie z has\u0142ami porozwieszanymi na korytarzu \u2013 panuje tu socjalistyczna moralno\u015b\u0107. Cho\u0107 kobietom nie wolno przyjmowa\u0107 m\u0119\u017cczyzn, jest ich tu pe\u0142no. Nawet kierowniczka sp\u0119dza noc z kochankiem, \u017conatym zreszt\u0105 dyrektorem fabryki. Zatem zupe\u0142nie inna jest moralno\u015b\u0107 oficjalna, ta na pokaz, inna ta nieoficjalna, prywatna. Wymowa ca\u0142o\u015bci jest jednak pozytywna. Policjant Piotr \u2013 w tej roli Stanis\u0142aw Mikulski \u2013 \u0142apie w ko\u0144cu przest\u0119pc\u00f3w i doczekuje dnia. A nawet umawia si\u0119 z Ew\u0105. Nad \u015bwiatem za\u015b zn\u00f3w \u015bwieci s\u0142o\u0144ce! W ten spos\u00f3b film staje si\u0119 pochwa\u0142\u0105 nowej, gomu\u0142kowskiej ekipy. Ca\u0142o\u015b\u0107 zachowuje jednak pewn\u0105 umowno\u015b\u0107, bajkowo\u015b\u0107, co pozwoli\u0142o Ewie…<\/i> omin\u0105\u0107 rafy cenzury, wej\u015b\u0107 na ekrany, a p\u00f3\u017aniej by\u0107 przypominan\u0105 wielokrotnie w kolejnych latach w telewizji.<\/p>\n Teresa Szmigiel\u00f3wna, Czes\u0142aw Wo\u0142\u0142ejko na planie filmu Szcz\u0119\u015bciarz Antoni<\/em>, re\u017c. Halina Bieli\u0144ska, W\u0142odzimierz Haupe, Znacznie ciekawszy \u2013 wed\u0142ug mnie \u2013 jest Szcz\u0119\u015bciarz Antoni<\/i>, kt\u00f3ry staje si\u0119 opowie\u015bci\u0105 o sytuacji Polski, w jakiej znalaz\u0142a si\u0119 po II wojnie \u015bwiatowej. Oto \u015bwie\u017co po\u015blubiona para (Czes\u0142aw Wo\u0142\u0142ejko i Teresa Szmigiel\u00f3wna) odkrywa, \u017ce na przydzielonej im dzia\u0142ce budowlanej, przysypany piaskiem, stoi czo\u0142g \u2013 pozosta\u0142o\u015b\u0107 po minionej wojnie. Jest to radziecki T-34. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo chce si\u0119 czo\u0142gu pozby\u0107, ale okazuje si\u0119 to niemo\u017cliwe. Kolejni urz\u0119dnicy odsy\u0142aj\u0105 ich do coraz to innych instytucji. Ostatecznie Antoni i jego \u017cona decyduj\u0105 si\u0119 T-34 jako\u015b zagospodarowa\u0107. Buduj\u0105 wok\u00f3\u0142 niego dom, a elementy czo\u0142gu stoj\u0105cego w \u015brodku du\u017cego pokoju s\u0142u\u017c\u0105 za meble. Ustawia si\u0119 zatem na czo\u0142gu ksi\u0105\u017cki, telefon, okrywa wdzi\u0119cznie serwetk\u0105. Wed\u0142ug Iwony Rammel komedia ta nabiera z perspektywy lat waloru paraboli kryj\u0105cej w sobie zapowied\u017a los\u00f3w tego gatunku w nadchodz\u0105cej przysz\u0142o\u015bci<\/a><\/i>[19]<\/a>. Ja jednak uwa\u017cam, \u017ce ta parabola jest znacznie g\u0142\u0119bsza i dotyczy nie los\u00f3w gatunku filmowego, ale ca\u0142ej Polski. Oczywi\u015bcie nie mo\u017cna by\u0142o tego w\u00f3wczas napisa\u0107, wskazuj\u0105c na krytyk\u0119 biurokracji jako istot\u0119 filmu<\/a>[20]<\/a>. W gruncie rzeczy jednak \u00f3w czo\u0142g T-34 symbolizuje wschodniego s\u0105siada, kt\u00f3ry w efekcie wojny obj\u0105\u0142 Polsk\u0119 swoimi wp\u0142ywami. Pozby\u0107 si\u0119 go nie mo\u017cna, zatem trzeba z tym jako\u015b \u017cy\u0107. Tak, jak si\u0119 da! By\u0107 mo\u017ce Szcz\u0119\u015bciarz Antoni<\/i> opisuje i ujmuje lepiej nasz\u0105 \u00f3wczesn\u0105 sytuacj\u0119 ni\u017c jakikolwiek inny film kiedykolwiek nakr\u0119cony.<\/p>\n Ewa chce spa\u0107 <\/i>i Szcz\u0119\u015bciarz Antoni<\/i> opowiadaj\u0105 o swoich czasach, u\u017cywaj\u0105c artystycznych \u015brodk\u00f3w wyrazu: metafory i paraboli. W kilku innych filmach autorzy staraj\u0105 si\u0119 wykreowa\u0107 w\u0142asny \u015bwiat, kt\u00f3ry jest Polsk\u0105, ale jakby nie do ko\u0144ca. Na tym tle zupe\u0142nie odmiennie wypadaj\u0105 Kalosze szcz\u0119\u015bcia<\/i>, stanowi\u0105c wyj\u0105tek potwierdzaj\u0105cy regu\u0142\u0119. W komedii tej bowiem zapami\u0119tale wykorzystuje si\u0119 w\u0105tek krytyki emigracji, charakterystyczny wprawdzie dla ca\u0142ego okresu PRL, jednak szczeg\u00f3lnie eksploatowany w sztuce socrealistycznej. Polakom na Zachodzie zawsze dzieje si\u0119 \u017ale, emigracja jest niesympatyczna, a marzenia o pozostaniu w Wielkiej Brytanii musz\u0105 ko\u0144czy\u0107 si\u0119 \u017ale. Kalosze…<\/i> s\u0105 jakby \u017cywcem przeniesione z poprzedniej epoki, z okresu przedodwil\u017cowego. Ale, co ciekawe, anachroniczno\u015b\u0107 filmu i jego nieprzystawanie do nowych czas\u00f3w odnotowa\u0142a te\u017c \u00f3wczesna krytyka. Wi\u0119cej, autorowi recenzji nie podoba\u0142o si\u0119 to wszystko, co jeszcze trzy, cztery lata temu zosta\u0142oby uznane za g\u0142\u0119boko s\u0142uszne: bardzo nieudane jest owo garnirowanie w\u0142a\u015bciwego filmu anegdot\u0105 w pokoju malarza, gdzie improwizuje si\u0119 w\u0105tek rzekomej bajki. Wygl\u0105da\u0142o to na jakie\u015b zabezpieczenie si\u0119 autor\u00f3w przed potraktowaniem historii z kaloszami zbyt serio. Za\u015bwierzbi\u0142o ich materialistyczne sumienie <\/i>(…). Drugi fa\u0142sz, druga gafa: zamordowanie przez autor\u00f3w filmu fotografa w Londynie, amatora wypad\u00f3w zagranicznych. Za co, drodzy panowie? Czy za niezdrowe polityczne intencje, za to, \u017ce si\u0119 epatowa\u0142 Rzymem i Londynem?<\/a><\/i>[21]<\/a>.<\/p>\n Ale nawet w przypadku Kaloszy…<\/i>, w kt\u00f3rych nadgorliwo\u015b\u0107 ideologiczna autor\u00f3w razi\u0142a tak\u017ce \u00f3wczesn\u0105 krytyk\u0119, tw\u00f3rcy starali si\u0119 uj\u0105\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 w ramy bajki. Najwyra\u017aniej by\u0142a to formu\u0142a szczeg\u00f3lnie w\u00f3wczas wszystkim odpowiadaj\u0105ca.<\/p>\n Ostatni\u0105 chronologicznie komedi\u0105 jest M\u0105\u017c swojej \u017cony<\/i>. Film premier\u0119 mia\u0142 w kwietniu 1961 roku i jest to jednocze\u015bnie debiut pe\u0142nometra\u017cowy Stanis\u0142awa Barei. Ca\u0142o\u015b\u0107 ma charakter komedii realistycznej, jednak i tutaj akcja jest specyficzna. Toczy si\u0119 w sferach artystyczno-sportowych i dotyczy dw\u00f3ch, powi\u0105zanych zreszt\u0105, kwestii. Pierwsz\u0105 z nich jest supremacja sportu jako rozrywki masowej nad kultur\u0105 wysok\u0105. Ale dotyczy te\u017c walki p\u0142ci i pozycji m\u0119\u017cczyzny we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie wyemancypowanych i robi\u0105cych mi\u0119dzynarodow\u0105 karier\u0119 kobiet. Film do \u017cywego przypomina zreszt\u0105 dwa popularne obrazy hollywoodzkie: \u017bebro Adama<\/i> (Adam\u2019s Rib<\/i>, re\u017c. G. Cukor, 1948) i \u017bona modna<\/i> (Designing Woman<\/i>, re\u017c. V. Minnelli, 1957). W pierwszym m\u0105\u017c\/prokurator (Spencer Tracy) i \u017cona\/adwokat (Katharine Hepburn) rywalizuj\u0105 ze sob\u0105 w sali s\u0105dowej. W drugim m\u0105\u017c\/dziennikarz sportowy (Gregory Peck) i \u017cona\/renomowana projektantka mody (Lauren Bacall) usi\u0142uj\u0105 pogodzi\u0107 w \u017cyciu prywatnym dwa \u015bwiaty towarzyskie i zawodowe.<\/p>\n Zatem swoim filmem Stanis\u0142aw Bareja wchodzi ju\u017c czy te\u017c nawet otwiera czas komedii ma\u0142ego realizmu lat 60. Komedii skupiaj\u0105cej si\u0119 na obserwacji \u017cycia codziennego, raczej skromnej, cho\u0107 pozostaj\u0105cej w kr\u0119gu temat\u00f3w opisuj\u0105cych klas\u0119 \u015bredni\u0105. Ale jednocze\u015bnie pozostaje jeszcze w klimacie kina drugiej po\u0142owy lat 50., wzoruj\u0105c tak wyra\u017anie sw\u00f3j film na ameryka\u0144skich, tak\u017ce tre\u015bciowo. M\u0105\u017c swojej \u017cony<\/i> jest jakby wariacj\u0105 na temat \u017bebra Adama<\/i> (kt\u00f3rego premiera polska wkr\u00f3tce mia\u0142a miejsce) i \u017bony modnej<\/i> (ju\u017c w\u00f3wczas w Polsce znanej). Zreszt\u0105 sam Stanis\u0142aw Bareja nie ukrywa\u0142 swoich fascynacji kinem hollywoodzkim, wielokrotnie p\u00f3\u017aniej nawi\u0105zuj\u0105c w swoich filmach do scen z ameryka\u0144skich musicali<\/a>[22]<\/a>, i niczego tu nie zmienia fakt, \u017ce bezpo\u015bredniej inspiracji dla M\u0119\u017ca swojej \u017cony<\/i> dostarczy\u0142a sztuka Jerzego Jurandota z 1959 roku M\u0105\u017c Fo\u0142tasi\u00f3wny<\/i>.<\/p>\n Micha\u0142 Gazda, Bogumi\u0142 Kobiela, re\u017cyser Andrzej Munk na planie filmu Zezowate szcz\u0119\u015bcie<\/em>, 1960 r., Nie wspomnia\u0142am dot\u0105d o Zezowatym szcz\u0119\u015bciu<\/i> Andrzeja Munka. Jest to w zasadzie tragikomedia nale\u017c\u0105ca do nurtu szko\u0142y polskiej i w\u0142a\u015bnie w ramach tego\u017c nurtu nale\u017cy j\u0105 rozpatrywa\u0107. Losy g\u0142\u00f3wnego bohatera \u2013 Piszczyka (Bogumi\u0142 Kobiela) \u2013 s\u0105 tragiczne, nie potrafi si\u0119 on wpisa\u0107 w \u017cadn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, jakakolwiek by ona by\u0142a, prze\u015bladuje go te\u017c nieustanny pech. Czy \u00f3w pech nie jest czasem te\u017c metafor\u0105 los\u00f3w Polski? Zreszt\u0105 sama Polska w Zezowatym szcz\u0119\u015bciu<\/i>, oboj\u0119tnie przed- czy powojenna, nie jawi si\u0119 jako kraj szczeg\u00f3lnie sympatyczny. W pewien spos\u00f3b film ten pozostaje w opozycji do kina rozrywkowego drugiej po\u0142owy lat 50. Ale pozostaje te\u017c wyj\u0105tkowy. W kolejnych latach nie wykorzystywano ju\u017c formy tragikomedii do m\u00f3wienia o tak powa\u017cnych sprawach.<\/p>\n Polska komedia odwil\u017cowa jest \u2013 jak uwa\u017cam \u2013 zjawiskiem do pewnego stopnia odr\u0119bnym. Narodzi\u0142a si\u0119 w roku 1957, sko\u0144czy\u0142a na pocz\u0105tku 1961. Tw\u00f3rcy wykreowali w filmach sw\u00f3j w\u0142asny \u015bwiat, pe\u0142en pogody i beztroski. Ewentualnie \u2013 je\u015bli chcieli co\u015b powiedzie\u0107 o wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce \u2013 stosowali wyrafinowane metafory. Wydaje mi si\u0119, \u017ce ta atmosfera zabawy i pewnego odrealnienia odpowiada\u0142a duchowi prze\u0142omowej epoki, by\u0142a wyrazem rado\u015bci, \u017ce sko\u0144czy\u0142 si\u0119 ponury czas terroru. Oczywi\u015bcie, rado\u015b\u0107 ta nie trwa\u0142a d\u0142ugo, bo filmowcy, wraz z ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwem, u progu lat 60., zostali przywo\u0142ani do porz\u0105dku. Pozosta\u0142y jednak filmy b\u0119d\u0105ce \u015bwiadectwem swoich czas\u00f3w.<\/p>\n <\/a>[1] D. Skotarczak, Otwiera\u0107, milicja! O powie\u015bci kryminalnej w PRL<\/i>, Wydawnictwo IPN, Szczecin\u2013Warszawa 2019, s. 26. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] D. Skotarczak, Obraz spo\u0142ecze\u0144stwa PRL w komedii filmowej<\/i>, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2004, s. 75\u201376, 78\u201379. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] D. Michalski, Piosenka przypomni ci\u2026 Historia polskiej muzyki rozrywkowej (lata 1945\u20131958)<\/i>, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2010, s. 680\u2013682. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] M. P\u0119czak, Kontrkulturowo\u015b\u0107 kultury studenckiej<\/i>, [w:] Kultura studencka okresu PRL. Media i dzia\u0142alno\u015b\u0107 artystyczna, <\/i>pod red. S. Rogowskiego, M. Rauszera, Wydawnictwo ASPRA,<\/i> Warszawa 2018, s. 19\u201322. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] D. Skotarczak, Co czytano, s\u0142uchano i ogl\u0105dano w 1956 roku<\/i>, [w:] Spo\u0142ecze\u0144stwo PRL. 1956<\/i>, pod red. D. Skotarczak, S. Jankowiaka, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2016, s. 27\u201339. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] W. Gomu\u0142ka, O aktualnych problemach ideologicznych partii. Wyst\u0105pienie na XIII Plenum KC PZPR<\/i>, \u201eNowe Drogi\u201d 1963, nr 8, s. 24\u201326. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] S.A. Kordek, Papierowa rewolucja. Oficjalny obieg ksi\u0105\u017cek w Polsce w latach 1948\u20131955<\/i>, Warszawa 1999, s. 158. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] Pisze o tym te\u017c \u201eFilm\u201d 1959, nr 2, s. 10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] Protok\u00f3\u0142 z Komisji Ocen Scenariuszy w dniu 20 V 1958 r. Om\u00f3wienie scenariusza pt. \u201ePan Anatol szuka miliona\u201d, Archiwum Filmoteki Narodowej, A-214, poz. 94. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] C. Michalski, J. Zen, My w sprawie kapelusza<\/i>, \u201eFilm\u201d 1957, nr 51, s. 7. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[11] Z. Pitera, Kapelusz pana Anatola<\/i>, \u201eFilm\u201d 1957, nr 47, s. 4. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[12] S. Morawski, Kapelusz fatalista i jego pan<\/i>, \u201eFilm\u201d 1957, nr 48, s. 5. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[13] <\/b>R. Szyd\u0142owski, Co dalej z Anatolem?<\/em>, \u201eTrybuna Ludu”, 1959, nr 243, s. 8. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[14] J. P\u0142a\u017cewski, Szkice filmowe<\/i>, Warszawa 1952, s. 185\u2013198. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[15] J. Peltz, \u201eEwa chce spa\u0107\u201d w dziwnym mie\u015bcie<\/i>, \u201eFilm\u201d 1957, nr 39, s. 10\u201311. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[16] Argus, \u201eFilm\u201d 1958, nr 41, s. 7. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[17] J. Peltz, Barbara Po\u0142omska<\/i>, \u201eFilm\u201d 1958, nr 51\u201352, s. 12\u201313. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[18] M. D\u0105browa-Szefler, Bilans polityki o\u015bwiatowo-kulturalnej w latach 1944\u20131955<\/i>, [w:] Elity w\u0142adzy w Polsce a struktura spo\u0142eczna w latach 1944\u20131956<\/i>, pod red. P. W\u00f3jcika, Warszawa 1992, s. 404, 407\u2013408. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[19] I. Rammel, \u201eDobranoc ojczyzno kochana, ju\u017c czas na sen…\u201d Komedia filmowa lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych<\/i>, [w:] Syndrom konformizmu? Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych<\/i>, pod red. T. Miczki, A. Madej, Katowice 1994, s. 65\u201366. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[20] Zob. S. Ozimek, Witaj Antoni!,<\/i> \u201eFilm\u201d 1961, nr 12, s. 5. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[21] Z. Florczak, Kalosze szcz\u0119\u015bcia<\/i>, \u201eFilm\u201d 1958, nr 45, s. 6. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[22] D. Skotarczak, Obraz spo\u0142ecze\u0144stwa..<\/i>., dz. cyt., s. 155. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n \n \n Komedia odwil\u017cowa. Powr\u00f3t humoru nieideologicznego w kinie polskim<\/b><\/p>\n Druga po\u0142owa lat 50. XX wieku to jeden z najlepszych okres\u00f3w w polskim kinie. Mniejsza presja cenzury spowodowana odwil\u017c\u0105 w kulturze wp\u0142yn\u0119\u0142a te\u017c na kino rozrywkowe. Robotnik i praca w produkcji przesta\u0142y by\u0107 g\u0142\u00f3wnymi tematami komedii. Filmy tego gatunku sta\u0142y si\u0119 bardziej beztroskie, pozwalano sobie nawet na \u0142agodn\u0105 krytyk\u0119 milicji i warunk\u00f3w \u017cycia w Polsce. Generalnie komedia \u201eodwil\u017cowa\u201d by\u0142a odzwierciedleniem nastroj\u00f3w euforii spowodowanej odej\u015bciem od stalinizmu.<\/p>\n A Thaw Comedy. The Return of Non-ideological Humor in Polish Cinema<\/strong><\/p>\n The article focuses on the second half of the 1950s, one of the most interesting periods in the history of Polish film-making. Polish popular movie was re-defined. Conductive to these changes was the easing of censorship and the lessening of ideological pressure. The main character no longer needed to be a member of the working class, and industrial production would no longer form the central theme. Slight, though coveted, criticism of milicja was even possible, as in <\/span>Ewa chce spa\u0107<\/em>. In general, comedies had become more cheerful and even carefree at times (e.g., the Anatol series), which partially reflected the euphoria that had swept Poland after October 1956.<\/span><\/p>\n S\u0142owa kluczowe:<\/b> polska komedia filmowa, kino PRL, kino socrealizmu, odwil\u017c w kulturze polskiej<\/p>\n Dorota Skotarczak \u2013<\/b> prof. dr hab., kierownik Pracowni Historii Wizualnej w Instytucie Historii UAM. Zajmuje si\u0119 histori\u0105 wizualn\u0105, histori\u0105 kultury, kultur\u0105 PRL. Autorka ok. 170 publikacji, w tym ksi\u0105\u017cek: Od Astaire\u2019a do Travolty. Ameryka\u0144ski musical filmowy w kontek\u015bcie historii Stan\u00f3w Zjednoczonych 1927\u20131979<\/i> (Pozna\u0144 1996), Historia ameryka\u0144skiego musicalu filmowego<\/i> (Wroc\u0142aw 2002), Obraz spo\u0142ecze\u0144stwa PRL w komedii filmowej<\/i> (Pozna\u0144 2004), Historia wizualna<\/i> (Pozna\u0144 2012, 2013), Otwiera\u0107, milicja! O powie\u015bci kryminalnej w PRL<\/i> (Szczecin\u2013Warszawa 2019).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Druga po\u0142owa lat 50. XX wieku, a wi\u0119c czas odwil\u017cy, by\u0142a dla polskiej kultury, a w szczeg\u00f3lno\u015bci dla kina, bardzo udana. Tw\u00f3rcy wreszcie mogli odej\u015b\u0107 od obowi\u0105zku realizacji dzie\u0142 w duchu realizmu socjalistycznego, co zaowocowa\u0142o powstaniem wielu znacz\u0105cych film\u00f3w, kt\u00f3re odnosi\u0142y te\u017c mi\u0119dzynarodowe sukcesy. Pisz\u0105c o tamtych latach, wymienia si\u0119 przede wszystkim filmy wyre\u017cyserowane przez… Czytaj wi\u0119cej »Komedia odwil\u017cowa. Powr\u00f3t humoru nieideologicznego w kinie polskim<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":756,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[935],"tags":[266,484,947,499,911,41,936],"ppma_author":[937],"class_list":["post-368","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2020","tag-kino-prl","tag-komedia","tag-komizm","tag-lata-50","tag-odwilz","tag-prl","tag-socrealizm"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-F-447-114-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\nfot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-F-2619-37-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\nfot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-F-1645-32-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-F-326-203-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\n1960 r., fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/1-F-1900-183-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\nfot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n
<\/p>\n
\n