{"id":365,"date":"2018-06-24T00:00:00","date_gmt":"2018-06-23T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2018\/06\/24\/napomknienia-kino-wojciecha-jerzego-hasa\/"},"modified":"2021-06-25T14:16:57","modified_gmt":"2021-06-25T13:16:57","slug":"napomknienia-kino-wojciecha-jerzego-hasa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/napomknienia-kino-wojciecha-jerzego-hasa\/","title":{"rendered":"Napomknienia. Kino Wojciecha Jerzego Hasa"},"content":{"rendered":"\n
\"\"\/<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Gdyby Stanley Kubrick dokona\u0142 filmowej adaptacji prozy Antoniego Czechowa, jego film zapewne przypomina\u0142by Lalk\u0119<\/em>. Pierwszy kolorowy film Wojciecha Jerzego Hasa z rozmachem nakre\u015bla mroczny portret ponurego protagonisty pn\u0105cego si\u0119 po drabinie spo\u0142ecznej w Warszawie ko\u0144ca XIX wieku. Cho\u0107 re\u017cyser sam napisa\u0142 scenariusz filmowej adaptacji powie\u015bci Boles\u0142awa Prusa z 1899 roku, to Kazimierz Brandys \u2013 tw\u00f3rca scenariusza do filmu Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em> \u2013 wymieniony jest w napisach jako autor dialog\u00f3w. Ich spojrzenie z perspektywy czasu na okres spo\u0142ecznego wrzenia przesi\u0105kni\u0119te jest melancholi\u0105 i poczuciem niespe\u0142nionych nadziei, co upodabnia Lalk\u0119 <\/em>do innych film\u00f3w Hasa, takich jak P\u0119tla<\/em> czy Nieciekawa historia<\/em> (ta ostatnia jest zreszt\u0105 adaptacj\u0105 Czechowa). Wiecznie powa\u017cny Stanis\u0142aw Wokulski (Mariusz Dmochowski) m\u00f3g\u0142by by\u0107 adresatem pierwszej kwestii padaj\u0105cej w Trzech siostrach<\/em> Czechowa: Czemu\u015b ci\u0105gle taki smutny?<\/em>[1]<\/a><\/sup>. Lalka<\/em> \u015bledzi jego finansowy wzlot i romantyczny upadek, tworz\u0105c i\u015bcie malarskie obrazy. Poznajemy go jako kelnera, kt\u00f3ry planuje podj\u0105\u0107 studia z zakresu nauk \u015bcis\u0142ych na Uniwersytecie w Kijowie. Jednak kilkoro m\u0142odych klient\u00f3w restauracji robi mu okrutny \u017cart: odsuwaj\u0105c drabin\u0119 od drzwi piwnicy, dos\u0142ownie uniemo\u017cliwiaj\u0105 mu wspi\u0119cie si\u0119 na wy\u017csz\u0105 kondygnacj\u0119. Kiedy powraca wiele lat p\u00f3\u017aniej \u2013 dorobiwszy si\u0119 fortuny na interesach wojennych \u2013 wielu arystokrat\u00f3w jest ju\u017c bez grosza, s\u0105 wi\u0119c skorzy, aby przyj\u0105\u0107 w swoim domu kupca. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich robi zreszt\u0105 zakupy w jego eleganckim sklepie, zarz\u0105dzanym przez lojalnego, leciwego przyjaciela Ignacego (Tadeusz Fijewski).<\/p>\n\n\n\n

Stanis\u0142aw podkochuje si\u0119 w Izabeli (Beata Tyszkiewicz), kt\u00f3rej ojciec, Tomasz (Jan Kreczmar), tonie w d\u0142ugach. Cho\u0107 nie jest do ko\u0144ca jasne, czy Wokulski naprawd\u0119 kocha t\u0119 pi\u0119kn\u0105 snobk\u0119, czy tylko pragnie posi\u0105\u015b\u0107 arystokratyczn\u0105 \u201elalk\u0119\u201d, kupuje im srebra, a w ko\u0144cu tak\u017ce dom \u0141\u0119ckiego, licz\u0105c, \u017ce gest ten zapewni mu ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Izabel\u0105. Pod koniec filmu Izabela jest ju\u017c gotowa przyj\u0105\u0107 jego o\u015bwiadczyny, nie potrafi jednak ukry\u0107 romansu z ognistym kuzynem Starskim (Andrzej \u0141apicki). Pozostawiwszy ich razem w odje\u017cd\u017caj\u0105cym poci\u0105gu, Stanis\u0142aw k\u0142adzie g\u0142ow\u0119 na torach, lecz od \u015bmierci ratuje go pracownik kolei, kt\u00f3rego brata Stanis\u0142aw niegdy\u015b wyratowa\u0142 z opresji. Wokulski powraca do Warszawy, aby sprzeda\u0107 sklep, niemal nie \u017cegnaj\u0105c si\u0119 nawet z Ignacym, kt\u00f3rego samotna \u015bmier\u0107 \u2013 widziana przez okno \u2013 zamyka film. O ile historia Stanis\u0142awa stanowi opowie\u015b\u0107 o spo\u0142ecze\u0144stwie w czasie przemiany, w tym o narodzinach klasy mieszcza\u0144skiej, o tyle \u017cyczliwy Ignacy zapewnia jej ludzk\u0105 opraw\u0119. Pozostajemy z poczuciem niewykorzystanego potencja\u0142u zar\u00f3wno przez Stanis\u0142awa, jak i jego kraj. Jak zauwa\u017cy\u0142 Marek Haltof, \u201eLalka\u201d koncentruje si\u0119 na dw\u00f3ch obszarach konfliktu: na wschodz\u0105cym polskim kapitalizmie reprezentowanym przez Wokulskiego i jego klas\u0119 spo\u0142eczn\u0105 oraz na dawnej polskiej tradycji romantycznej. (…) Ukazana w filmie szeroka panorama polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa po nieudanym powstaniu styczniowym przeciwko rosyjskim zaborcom w latach 1863-1864 mia\u0142a istotny wp\u0142yw na sukces filmu w\u015br\u00f3d krytyk\u00f3w i widz\u00f3w<\/em>[2]<\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Stanis\u0142aw Wokulski (Mariusz Dmochowski) i Izabela \u0141\u0119cka (Beata Tyszkiewicz) w filmie Lalka<\/em>,
fot. Stefan Kurzyp, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Po raz kolejny podejmuj\u0105c wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z operatorem Stefanem Matyjaszkiewiczem, Has t\u0142umaczy \u015bwiat Prusa na j\u0119zyk filmu poprzez zastosowanie pe\u0142nych dramatyzmu k\u0105t\u00f3w kamery. Jego uj\u0119cia akcentuj\u0105 spo\u0142eczno-ekonomiczne skrajno\u015bci, poczynaj\u0105c od pierwszej jazdy kamery, kt\u00f3ra najpierw w perspektywie \u017cabiej ukazuje Cygank\u0119 \u015bpiewaj\u0105c\u0105 swojemu niemowl\u0119ciu, a potem wycofuje si\u0119, pokazuj\u0105c widok zat\u0142oczonej ulicy. Jazda kamery na w\u00f3zku w kluczowych momentach Lalki<\/em> s\u0142u\u017cy skontrastowaniu ustawionego w centrum kadru Stanis\u0142awa z biedot\u0105 z marginesu. Ruch kamery pozostaje w nieustannym napi\u0119ciu wobec zgnu\u015bnienia uprzywilejowanych, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105c na koszt spo\u0142ecze\u0144stwa, nie widz\u0105 powodu, by pracowa\u0107. Kiedy Ignacy schodzi do piwnicy winiarni, dostrzega wynalazek Stanis\u0142awa, nad kt\u00f3rym ten niegdy\u015b pracowa\u0142 \u2013 zepsute perpetuum mobile w kszta\u0142cie ko\u0142a. W p\u00f3\u017aniejszej scenie Ignacy nakazuje swoim pracownikom umie\u015bci\u0107 karuzel\u0119 w oknie sklepu. Stanis\u0142aw odnajdzie bratni\u0105 dusz\u0119 w wynalazcy Ochockim (Jan Machulski), kt\u00f3ry pragnie stworzy\u0107 maszyn\u0119 lataj\u0105c\u0105; po powrocie z Pary\u017ca Stanis\u0142aw pokazuje Ochockiemu srebrn\u0105 blaszk\u0119 unosz\u0105c\u0105 si\u0119 w powietrzu, paradoksalnie magiczny symbol nauki. Mimo stagnacji zmumifikowanej szlachty i b\u0142\u0119dnego ko\u0142a n\u0119dzy, w kt\u00f3rej \u017cyje biedota \u2013 co cz\u0142owiek dzi\u015b wyrzuci ze swego mieszkania, jutro wypije<\/em>, jak z \u017calem zauwa\u017ca Stanis\u0142aw \u2013 ruch wyra\u017cany jest poprzez jazd\u0119 poci\u0105giem oraz p\u0142ynny ruch kamery rozci\u0105gaj\u0105cy si\u0119 od wybrukowanych ulic a\u017c po slumsy na Powi\u015blu.<\/p>\n\n\n\n

Sekwencji napis\u00f3w pocz\u0105tkowych oko\u0142o sz\u00f3stej minuty filmu towarzyszy wspania\u0142a jazda kamery, kt\u00f3ra poruszaj\u0105c si\u0119 w lewo, mija kobiety w r\u00f3\u017cnym wieku, lalki oraz \u015bmieci. El\u017cbieta Ostrowska zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 na spos\u00f3b, w jaki Has ubiera niemal ca\u0142kowicie statyczn\u0105 inscenizacj\u0119 w ruchomy kadr<\/em>[3]<\/a><\/sup>. Po tym, jak Stanis\u0142aw pokazuje Ochockiemu srebrny medalion l\u017cejszy od powietrza, kamera zje\u017cd\u017ca na zdj\u0119cie pikniku: przesuwa si\u0119 w lewo w takt muzyki klasycznej, ukazuj\u0105c w g\u0142\u0119bi ubran\u0105 w biel Izabel\u0119 z parasolk\u0105. Kobiety pokazane w zbli\u017ceniu poruszaj\u0105 si\u0119 apatycznie, jakby by\u0142y elementem martwej natury, lub zamieraj\u0105 w pozach niczym manekiny. Kadry tworzone przez Hasa ukazuj\u0105 te pe\u0142ne dostojnego spokoju istoty, kt\u00f3re wydaj\u0105 si\u0119 tak samo dwuwymiarowe jak zamaskowane kobiety w Oczach szeroko zamkni\u0119tych<\/em> Kubricka. Obaj re\u017cyserzy stosuj\u0105 zmys\u0142owe obrazy do sportretowania bezbarwnych i beznami\u0119tnych ludzi. Co wi\u0119cej, w artykule Choose the Impossible<\/em> Paul Coates twierdzi, \u017ce surrealistyczne ustawienie przedmiot\u00f3w na pierwszym planie odpowiada ich fetyszystycznemu urokowi: Melancholia i masochizm przenikaj\u0105 re\u017cysera, bohatera i typ postaci umo\u017cliwiony przez wynalazek kina, kt\u00f3ry znika za przedmiotami bardziej przepe\u0142nionymi \u017cyciem ni\u017c on sam<\/em>[4]<\/a><\/sup>. (Maciej Putowski, kt\u00f3ry tworzy\u0142 dekoracj\u0119 wn\u0119trz do Lalki<\/em>, da\u0142 wyraz trosce, z jak\u0105 Has podchodzi\u0142 do przygotowania wizualnego: podczas wywiadu przeprowadzonego w Warszawie w 2015 r. wspomina\u0142, jak bohater nieistotny dla danej sceny \u2013 ale wa\u017cny w nast\u0119pnej \u2013 mia\u0142 znajdowa\u0107 si\u0119 w p\u00f3\u0142\u015bwietle w przygotowaniu do kolejnego uj\u0119cia<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Charakterystyczna dla Hasa jazda zostaje podobnie wykorzystana w dw\u00f3ch enigmatycznych scenach. Kiedy Stanis\u0142aw \u015bledzi m\u0142od\u0105 rudow\u0142os\u0105 prostytutk\u0119 w drodze z ko\u015bcio\u0142a do domu, kamera porusza si\u0119 pod jej stopami, mija ubogie dzieci, a potem zje\u017cd\u017ca po zboczu wzg\u00f3rza. Stanis\u0142aw pod\u0105\u017ca za ni\u0105 r\u00f3wnoleg\u0142\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105, zanim wysunie si\u0119 na pierwszy plan. Kiedy oboje wchodz\u0105 do rozsypuj\u0105cego si\u0119 domu, wszystko zapowiada fizyczne zbli\u017cenie; Stanis\u0142aw decyduje si\u0119 jednak ocali\u0107 Magdalenk\u0119 (Anna Seniuk), nak\u0142aniaj\u0105c j\u0105, by nauczy\u0142a si\u0119 szy\u0107. Ta scena nie tylko pokazuje typow\u0105 dla bohatera szczodro\u015b\u0107, lecz tak\u017ce sugeruje brak zainteresowania seksem (i rzeczywi\u015bcie, Stanis\u0142aw przez ca\u0142y film ani razu nie zaznaje romantycznego spe\u0142nienia). Co ciekawe, taka sama boczna jazda kamery prowadzi do identycznej rudery pod koniec filmu, tym razem jednak to Stanis\u0142aw w pierwszym planie kroczy \u015bladami m\u0142odej prostytutki, a jego przyjaciel wynalazca idzie za nim w tle. Kiedy docieraj\u0105 do obskurnego pokoju, w kt\u00f3rym Magdalenka chcia\u0142a si\u0119 odda\u0107 Stanis\u0142awowi, formalne powt\u00f3rzenie jazdy oraz lokacji sugeruje st\u0142umiony wymiar erotyczny jego przyja\u017ani z Ochockim.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Stanis\u0142aw Wokulski (Mariusz Dmochowski) i  Magdalena (Anna Seniuk) w filmie Lalka<\/em>, 
fot. Stefan Kurzyp, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Stanis\u0142aw zostaje przedstawiony raczej jako obserwator ni\u017c cz\u0142owiek szukaj\u0105cy przyjemno\u015bci cielesnych. Pierwsze, co robi po dotarciu do pokoju z Magdalenk\u0105, to wygl\u0105da przez g\u00f3rne okno na \u017cebrak\u00f3w w dole. (Perspektywa ta zostaje powt\u00f3rzona kilka scen p\u00f3\u017aniej, kiedy Stanis\u0142aw spogl\u0105da na \u017cebrak\u00f3w przez szklan\u0105 ram\u0119 tu\u017c przed tym, jak przyjaciel nazywa go sentymentalnym handlarzem). Na wy\u015bcigach, w kt\u00f3rych bierze udzia\u0142 zakupiony przez niego ko\u0144, Stanis\u0142aw jest bardziej zainteresowany wpatrywaniem si\u0119 przez lornetk\u0119 w Izabel\u0119 ni\u017c wygrywaj\u0105cym zwierz\u0119ciem. Najbardziej dramatyczny przyk\u0142ad wojeryzmu Wokulskiego ma miejsce w przedostatniej sekwencji, kiedy w poci\u0105gu Starski do\u0142\u0105cza do Stanis\u0142awa i Izabeli udaj\u0105cych si\u0119 w podr\u00f3\u017c. Nasz bohater przechodzi do wagonu restauracyjnego i ze swojego siedzenia obserwuje w odbiciu szyby, jak jego narzeczona nami\u0119tnie ca\u0142uje si\u0119 ze swoim kuzynem. Nawet w obliczu tak bolesnego odkrycia t\u0142umi swoje reakcje: prosi baga\u017cowego, by ten przyni\u00f3s\u0142 mu fa\u0142szywy telegram zmuszaj\u0105cy go do powrotu do Warszawy. Mimo znacznej postury sylwetka Stanis\u0142awa sprawia wra\u017cenie wycofanej, zw\u0142aszcza \u017ce w wersji Hasa, dorobiwszy si\u0119 fortuny, nie powraca jako aktywny m\u0142ody cz\u0142owiek, a jako m\u0119\u017cczyzna w \u015brednim wieku. Zwa\u017cywszy, \u017ce wykazuje mniej sprawczo\u015bci i pasji ni\u017c bohater Prusa, Stanis\u0142aw sam jest niejako \u201elalk\u0105\u201d, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna manipulowa\u0107 i bawi\u0107 si\u0119, a potem porzuci\u0107[5]<\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 Has pomin\u0105\u0142 znaczne cz\u0119\u015bci powie\u015bci, Lalka<\/em> tworzy \u017cywe wra\u017cenie historyczno\u015bci czasu i przestrzeni. (Prus zestawi\u0142 ze sob\u0105 dwie r\u00f3wnoleg\u0142e narracje: opowie\u015b\u0107 Stanis\u0142awa rozpoczyna si\u0119 w 1878 roku, podczas gdy pami\u0119tnik Ignacego zabiera czytelnika w przesz\u0142o\u015b\u0107, do po\u0142owy XIX wieku[6]<\/a><\/sup>). Na pocz\u0105tku filmu Ignacy wci\u0105\u017c jest pod urokiem Napoleona i nie jest rad s\u0142ysze\u0107 z ust znajomego, \u017ce socjalizm jest wi\u0119ksz\u0105 pot\u0119g\u0105 ni\u017c Bonaparte. W nast\u0119puj\u0105cej potem dyskusji ze Stanis\u0142awem o sprawiedliwo\u015bci ten ostatni stwierdza ironicznie, \u017ce silni mno\u017c\u0105 si\u0119 i rosn\u0105, a s\u0142abi gin\u0105: oto sprawiedliwo\u015b\u0107<\/em>. Nasz protagonista przywi\u00f3z\u0142 ze sob\u0105 dwie\u015bcie pi\u0119\u0107dziesi\u0105t tysi\u0119cy rubli i twierdzi, \u017ce ma jeszcze kredyt w Moskwie na cztery miliony. Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce \u017bydzi s\u0105 integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 zar\u00f3wno jego kariery, jak i \u017cycia w Warszawie: przez pryzmat interes\u00f3w z rodzin\u0105 Szlangbaum\u00f3w widzimy, \u017ce Stanis\u0142awowi udaje si\u0119 budowa\u0107 harmonijne relacje z bohaterami pochodzenia \u017cydowskiego pomimo szerz\u0105cego si\u0119 wok\u00f3\u0142 antysemityzmu. Kiedy m\u0142ody Henryk Szlangbaum pojawia si\u0119 w jego sklepie ze s\u0142owami zgin\u0119 na Nalewkach, je\u015bli mi nie pomo\u017cesz<\/em>, ten natychmiast daje mu prac\u0119, a potem gasi sprzedawc\u0119 robi\u0105cego rasistowskie docinki z polskiej kie\u0142basy z mac\u0105 zalatuj\u0105cej czosnkiem<\/em>. Aby wykupi\u0107 dom \u0141\u0119ckiego, Stanis\u0142aw prosi starego Szlangbauma (Tadeusz Kondrat, kt\u00f3ry w Sanatorium Pod Klepsydr\u0105<\/em> zagra rol\u0119 ojca), aby za niego por\u0119czy\u0142. Cho\u0107 g\u0142\u00f3wnym zadaniem \u017byd\u00f3w w Lalce<\/em> jest udzielanie po\u017cyczek, to jednak przynale\u017c\u0105 oni do tkanki spo\u0142ecznej i sportretowani s\u0105 do\u015b\u0107 \u017cyczliwie.<\/p>\n\n\n\n

Stanis\u0142aw wydaje si\u0119 tolerancyjny i m\u0105dry, gdy pokazywany jest z bliska, lecz w og\u00f3lnym rozrachunku jest raczej nieudolny zar\u00f3wno w sferze polityki, jak i uczu\u0107. Z perspektywy naszej wiedzy o nadchodz\u0105cej I wojnie \u015bwiatowej powtarzane przez niego twierdzenie, \u017ce nie b\u0119dzie \u017cadnej wojny, jest pust\u0105 przepowiedni\u0105. Kiedy na koniec powraca samotnie do Warszawy, ko\u0144czy biznesowe relacje z arystokratami, przypominaj\u0105c im, \u017ce umow\u0119 zawarli jedynie na rok. To miniatura kraju<\/em> \u2013 m\u00f3wi ze z\u0142o\u015bci\u0105. \u2013 Jedni gin\u0105 z niedostatku, drudzy z rozpusty, a praca odejmuje sobie od ust, \u017ceby karmi\u0107 niedo\u0142\u0119g\u00f3w<\/em>. Za pomoc\u0105 postaci pozbawionego rado\u015bci Stanis\u0142awa film krytykuje r\u00f3wnie\u017c kapitalizm: jakiejkolwiek Wokulski nie dorobi\u0142by si\u0119 fortuny, to ani nie da mu ona szcz\u0119\u015bcia, ani nie przyniesie wi\u0119kszego po\u017cytku og\u00f3\u0142owi. System klasowy musi zosta\u0107 radykalnie przeformu\u0142owany, by przynie\u015b\u0107 kres n\u0119dzy biedoty i apatii arystokracji. Poniewa\u017c Stanis\u0142aw po\u015bwi\u0119ca sw\u00f3j maj\u0105tek dla Izabeli, nie jest w stanie wspiera\u0107 bada\u0144 naukowych, kt\u00f3re tak porywa\u0142y go w m\u0142odo\u015bci. Jest to wyra\u017cone dos\u0142ownie w scenie, w kt\u00f3rej oddaje Izabeli drogocenny kawa\u0142ek niezwykle lekkiego metalu, kt\u00f3ry tak kusi\u0142 Ochockiego. (Ona zreszt\u0105 p\u00f3\u017aniej go gubi). Gdyby Stanis\u0142aw nie mia\u0142 takiej obsesji na punkcie tego idea\u0142u kobieco\u015bci i arystokratycznej pi\u0119kno\u015bci, m\u00f3g\u0142by uosabia\u0107 prawdziwego bohatera, nowego cz\u0142owieka reprezentuj\u0105cego demokratyzuj\u0105c\u0105 si\u0119 klas\u0119 \u015bredni\u0105, kt\u00f3ra walczy z bied\u0105 i przydaje wymuskanej szlachcie humanitarnego oblicza. (Cho\u0107 film nie wysuwa na pierwszy plan jego pochodzenia i dowiadujemy si\u0119 jedynie, \u017ce jego rodzinie brakowa\u0142o pieni\u0119dzy, to mo\u017cemy przypuszcza\u0107, \u017ce Stanis\u0142aw jest szlacheckiego pochodzenia).<\/p>\n\n\n\n

Aluzj\u0119 do jego wrodzonego szlachectwa mo\u017cna dostrzec w sekwencji pojedynku z komicznym baronem, ca\u0142kowicie uzale\u017cnionym od swojego lokaja. Zniewa\u017cony przez arystokrat\u0119 pod koniec wy\u015bcigu konnego Stanis\u0142aw domaga si\u0119 zado\u015b\u0107uczynienia. Podczas w\u0142a\u015bciwej konfrontacji udaje mu si\u0119 strzeli\u0107 z pistoletu barona tak, by go nie zabi\u0107, lecz wybi\u0107 mu kilka z\u0119b\u00f3w, ledwie muskaj\u0105c kul\u0105 jego policzek. Potem obaj godz\u0105 si\u0119 nad kieliszkiem szampana. Kodeks post\u0119powania \u2013 obraza rozstrzygana za pomoc\u0105 pojedynku \u2013 wydaje si\u0119 tak\u0105 sam\u0105 atrap\u0105, co francuski zwrot rozpoczynaj\u0105cy rewolwerowy pojedynek Messieurs, en avant!<\/em> (Panowie, naprz\u00f3d!). Powierzchowne wtr\u0105cenia w j\u0119zyku angielskim czy francuskim nawi\u0105zuj\u0105 do kultury zachodniej Europy, co ma reprezentowa\u0107 aspiracje polskiej klasy wy\u017cszej: dla przyk\u0142adu, Izabela i Starski flirtuj\u0105 po angielsku w obecno\u015bci Stanis\u0142awa, zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce ten ich nie rozumie. Jednak Wokulski zwraca si\u0119 do niej na koniec z nienagannym angielskim akcentem: I have learned your true feelings toward me. Farewell.<\/em> (pol. \u017begnaj, teraz pozna\u0142em pani prawdziwe uczucia<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Stanis\u0142aw Wokulski (Mariusz Dmochowski) w filmie Lalka<\/em>, fot. Stefan Kurzyp, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Podobnie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 film\u00f3w Hasa, Lalka<\/em> mo\u017ce poszczyci\u0107 si\u0119 \u015bcie\u017ck\u0105 d\u017awi\u0119kow\u0105 pe\u0142n\u0105 niuans\u00f3w i efekt\u00f3w emocjonalnych. Partyturze Wojciecha Kilara w tonacji minorowej udaje si\u0119 uchwyci\u0107 zar\u00f3wno liryzm, jak i napi\u0119cie odczuwalne w obrazach, nierzadko z kontrapunktem pod postaci\u0105 d\u017awi\u0119cznej muzyki budz\u0105cej skojarzenia z domem dla lalek lub karuzel\u0105. Podczas sekwencji napis\u00f3w pocz\u0105tkowych jedna nuta zaczyna dr\u017ce\u0107, uwypuklaj\u0105c pozbawion\u0105 r\u00f3wnowagi koegzystencj\u0119 bogatych i biednych. Podobnie jak w wielu innych filmach Hasa, muzyka ma nierzadko charakter diegetyczny. Na przyk\u0142ad ostatniej d\u0142ugiej je\u017adzie kamery \u015bledz\u0105cej Stanis\u0142awa i Ochockiego towarzyszy piosenka grana na akordeonie przez muzyka, kt\u00f3rego p\u00f3\u017aniej widzimy graj\u0105cego na ulicy. Kiedy m\u0119\u017cczy\u017ani docieraj\u0105 do zdezelowanego pokoju, w tle kto\u015b gra na skrzypcach, gdy Stanis\u0142aw rzuca przed wyj\u015bciem: Los czasem mocno \u017cartuje z ludzi.<\/em> Bohaterowie s\u0105 otoczeni przez muzyk\u0119, kt\u00f3ra sugeruje istnienie jakiego\u015b estetycznego porz\u0105dku poza ich zasi\u0119giem.<\/p>\n\n\n\n

Odg\u0142osy wron s\u0142yszalne pod koniec filmu \u0142\u0105cz\u0105 Lalk\u0119<\/em> z Nieciekaw\u0105 histori\u0105<\/em>, zrealizowan\u0105 przez Hasa pi\u0119tna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej. Podobnie jak profesor z opowiadania Czechowa, Stanis\u0142aw daje wyraz egzystencjalnej \u015bwiadomo\u015bci, gdy szepcze pod nosem: bezsensowna walka po nic<\/em>. El\u017cbieta Ostrowska uwa\u017ca g\u0142\u0119bok\u0105 nieufno\u015b\u0107 Hasa wobec post\u0119pu i zmiany za co\u015b, co odr\u00f3\u017cnia go od paradygmatu dominuj\u0105cego w polskim kinie powojennym, kt\u00f3re to postrzega histori\u0119 jako linearny ci\u0105g zdarze\u0144 zmierzaj\u0105cych do jakiego\u015b celu[7]<\/a><\/sup>. Istotnie, nieustaj\u0105cy ruch maszyny wymy\u015blonej przez Stanis\u0142awa jest znakomitym symbolem Hasowskiej wizji zar\u00f3wno spo\u0142ecze\u0144stwa, jak i jednostkowej psychiki: zamiast i\u015b\u0107 do przodu, mo\u017ce jedynie zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 przeciwko samemu sobie.<\/p>\n\n\n\n

W Nieciekawej historii <\/em>w g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 \u2013 m\u0119\u017cczyzny nadmiernie pogr\u0105\u017caj\u0105cego si\u0119 w rozmy\u015blaniach nad bezsensem \u017cycia i nadchodz\u0105c\u0105 \u015bmierci\u0105 \u2013 wciela si\u0119, podobnie jak w P\u0119tli<\/em>, Gustaw Holoubek. Has dokona\u0142 autorskiej adaptacji filmowej opowiadania Antoniego Czechowa, zag\u0119szczaj\u0105c smutek ko\u0144ca XIX wieku powojenn\u0105 rozpacz\u0105. Cho\u0107 H\u0142asko i Czechow wyznaczaj\u0105 zasadniczo odmienne punkty wyj\u015bcia dla obu tych film\u00f3w, oddalonych od siebie o 25 lat, sp\u00f3jno\u015b\u0107 obu dzie\u0142 pod wzgl\u0119dem nastroju tkwi w formalnej intensywno\u015bci, z jak\u0105 Has podchodzi do egzystencjalnego wyczerpania. Osi\u0105 tych filmowych wariacji na ten sam temat jest Gustaw Holoubek wcielaj\u0105cy si\u0119 w pierwszym przypadku w posta\u0107 alkoholika, w drugim \u2013 w profesora medycyny, na\u0142ogowego cynika i samotnika. Ju\u017c sama przenikliwo\u015b\u0107 jego ironicznego spojrzenia na siebie i otaczaj\u0105cy \u015bwiat czyni z niego nieodparty przedmiot obu film\u00f3w. Narracja profesora dochodz\u0105ca spoza kadru zast\u0119puje znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dialog\u00f3w \u2013 ten bezimienny protagonista prawie nie reaguje na zagaduj\u0105c\u0105 go \u017con\u0119 \u2013 i sprawia, \u017ce widzowi udziela si\u0119 jego rozczarowanie. Bohater nie ma cierpliwo\u015bci do przeci\u0119tniactwa i hipokryzji pleni\u0105cych si\u0119 w prowincjonalnym miasteczku (nagminnie opisywanym jako szare), w kt\u00f3rym uczy od trzydziestu lat. Nieciekawa historia<\/em>, rozgrywaj\u0105ca si\u0119 w ci\u0105gu mniej wi\u0119cej dw\u00f3ch dni i w zaledwie kilku lokalizacjach, nieuchronnie ko\u0144czy si\u0119 rezygnacj\u0105 z \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Gustaw Holoubek w filmie Nieciekawa historia<\/em>, fot. Jan G\u00f3rski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Nawet je\u015bli Has nie nadaje imienia swojemu bohaterowi, my uto\u017csamimy go z Czechowowskim Niko\u0142ajem Stiepanowiczem. Jego monolog wewn\u0119trzny jest spokojn\u0105, acz piek\u0105c\u0105 obserwacj\u0105 jego egzystencji, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 przede wszystkim bezsenno\u015b\u0107, s\u0142abn\u0105ca sprawno\u015b\u0107 umys\u0142owa, brak uczu\u0107 do \u017cony Weroniki (Anna Milewska) i pogarda wobec otaczaj\u0105cej go ma\u0142ostkowo\u015bci. O ile wydaje si\u0119 kocha\u0107 swoj\u0105 c\u00f3rk\u0119 Liz\u0119 (Elwira Roma\u0144czuk), o tyle z trudem kryje niech\u0119\u0107 do smal\u0105cego do niej cholewki wymuskanego i pretensjonalnego impresaria Gnekkera (Janusz Gajos). Niko\u0142aj nie grzeszy wielkoduszno\u015bci\u0105 r\u00f3wnie\u017c poza domem: kiedy student zagradza mu przej\u015bcie w\u0105sk\u0105, drewnian\u0105 k\u0142adk\u0105 nad b\u0142otnist\u0105 ka\u0142u\u017c\u0105, ten spycha z niej m\u0142odego cz\u0142owieka, zmuszaj\u0105c do zej\u015bcia mu z drogi. Wobec innego ucznia, kt\u00f3ry obla\u0142 egzamin, ma przesadnie wyg\u00f3rowane oczekiwania i strofuje go za brak powo\u0142ania do zawodu lekarza. W dalszej cz\u0119\u015bci filmu z lekcewa\u017ceniem odnosi si\u0119 do studenta ostatnich lat poszukuj\u0105cego tematu na prac\u0119 dyplomow\u0105. Jedyn\u0105 osob\u0105, kt\u00f3rej okazuje szczere uczucie, jest aktorka Katarzyna (Hanna Miku\u0107) \u2013 sierota, kt\u00f3r\u0105 wraz z \u017con\u0105 przysposobi\u0142 i wychowa\u0142 jak w\u0142asne dziecko, a kt\u00f3ra teraz powr\u00f3ci\u0142a do miasteczka. Gdy Niko\u0142aj odwiedza j\u0105 w domu, ona z \u017calem wyznaje mu, \u017ce brak jej talentu. Kiedy \u017cona b\u0142aga Niko\u0142aja, by si\u0119 upewni\u0142, czy Gnekker rzeczywi\u015bcie pochodzi z bogatego domu, jak utrzymuje, ten wyrusza do rodzinnego miasteczka absztyfikanta, lecz uprzednio zatrzymuje si\u0119 w pustej gospodzie nieopodal stacji kolejowej. Zamiast odnowionego pokoju na pierwszym pi\u0119trze wybiera ten na trzecim, w kt\u00f3rym nocowa\u0142 trzydzie\u015bci lat wcze\u015bniej, mimo \u017ce jest on akurat w remoncie. Katarzyna pod\u0105\u017ca w \u015blad za nim, by prosi\u0107 o rad\u0119 lub s\u0142owo otuchy; on jednak zbywa j\u0105 sk\u0105din\u0105d celnym, lecz niedaj\u0105cym cienia nadziei monologiem w d\u0142ugim uj\u0119ciu (kierowanym do kamery): poniewa\u017c nie jest w stanie dostrzec og\u00f3lnej zasady rz\u0105dz\u0105cej jego \u017cyciem \u2013 czego\u015b, co wykracza\u0142oby poza codzienne czynno\u015bci \u2013 dla zaburzenia jego r\u00f3wnowagi psychicznej wystarczy byle przezi\u0119bienie. Po wyj\u015bciu Katarzyny k\u0142adzie si\u0119 na \u0142\u00f3\u017cku z r\u0119kami schowanymi pod g\u0142ow\u0105 i wpatruje w okno znajduj\u0105ce si\u0119 w centralnym punkcie ekranu. Okno to, przypominaj\u0105ce wewn\u0119trzn\u0105 ram\u0119 zar\u00f3wno P\u0119tli<\/em>, jak i Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, zdaje si\u0119 wie\u015bci\u0107 fatalny koniec. Widzimy Niko\u0142aja przez belki \u0142\u00f3\u017cka \u2013 wi\u0119\u017ania swojej inteligencji i ironii \u2013 zapewne czekaj\u0105cego na \u015bmier\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Film rozpoczyna si\u0119 od takiego samego bocznego ruchu kamery, kt\u00f3ry wprowadza nas w przestrze\u0144 P\u0119tli<\/em>: biegnie w prawo, mijaj\u0105c domowe artefakty \u2013 sk\u0105din\u0105d znacznie bardziej liczne ni\u017c w pokoju alkoholika Kuby \u2013 delikatnie muskaj\u0105c powierzchnie, a\u017c zatrzyma si\u0119 na zegarze. Wewn\u0119trzny monolog Niko\u0142aja rozpoczyna si\u0119 w\u0142a\u015bnie na tym obrazie graficznie przedstawionego czasu. Nagle s\u0142yszymy m\u0142ody kobiecy g\u0142os \u2013 dopiero p\u00f3\u017aniej dowiemy si\u0119, \u017ce nale\u017cy on do Katarzyny \u2013 wyra\u017caj\u0105cy cierpienie spowodowane przez innych aktor\u00f3w. Ten werbalny \u201eskok w przysz\u0142o\u015b\u0107\u201d jednoznacznie umiejscawia nas w strumieniu \u015bwiadomo\u015bci Niko\u0142aja. Jego w\u0142asny g\u0142os powraca, gdy ga\u015bnie \u015bwieca, co przygotowuje nas na zar\u00f3wno wizualn\u0105, jak i metaforyczn\u0105 ciemno\u015b\u0107, jak\u0105 tworzy Niko\u0142aj. Wtedy widzimy go po raz pierwszy, w odbiciu lustra. Podw\u00f3jna narracja prowadzona przez Hasa \u2013 na poziomie obrazu i d\u017awi\u0119ku \u2013 zestawia subiektywno\u015b\u0107 narracji z offu z \u201eobiektywizmem\u201d inscenizacji: kamera starannie dokumentuje detale z \u017cycia w Kaliszu ko\u0144ca XIX wieku (na polskich ziemiach nale\u017c\u0105cych do Rosji), poczynaj\u0105c od bia\u0142ego g\u0119siego pi\u00f3ra, kt\u00f3re drwi sobie z profesora, przypominaj\u0105c mu o jego kryzysie tw\u00f3rczym, a\u017c po samowar, z kt\u00f3rego eleganckim strumieniem leje si\u0119 herbata.<\/p>\n\n\n\n

Has po\u0142\u0105czy\u0142 w harmonijn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 scenografi\u0119 Andrzeja Hali\u0144skiego z prac\u0105 autora zdj\u0119\u0107 Grzegorza K\u0119dzierskiego, kreuj\u0105c \u2013 w kolorze \u2013 palet\u0119 barw g\u0142\u0119bokiej ciemno\u015bci. (Operatorem kamery by\u0142 Piotr Soboci\u0144ski, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 autorem zdj\u0119\u0107 do film\u00f3w Kie\u015blowskiego \u2013 dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci Dekalogu <\/em>oraz Trzy kolory. Czerwony<\/em>. Ostatnia fabu\u0142a Kie\u015blowskiego zdaje si\u0119 by\u0107 niejako wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 rewizj\u0105 Nieciekawej historii:<\/em> relacja zgry\u017aliwego starszego m\u0119\u017cczyzny i czaruj\u0105cej m\u0142odej kobiety pod koniec okazuje si\u0119 dobroczynna dla obu stron). K\u0119dzierski kontynuowa\u0142 prac\u0119 z Hasem jako autor zdj\u0119\u0107 przy trzech nast\u0119pnych filmach re\u017cysera[8]<\/a><\/sup>. W niekt\u00f3rych momentach kompozycja obrazu wyra\u017ca alienacj\u0119: przyk\u0142adowo, szerokie uj\u0119cie Niko\u0142aja siedz\u0105cego przy stole przejaskrawia dystans w stosunku do \u017cony, c\u00f3rki i b\u0119d\u0105cego w go\u015bciach Gnekkera. (Kiedy pozostali z przyjemno\u015bci\u0105 zajadaj\u0105 zup\u0119, on odsuwa talerz ju\u017c po pierwszym \u0142yku). Ponadto, okno ponownie stanowi dramatyczn\u0105 granic\u0119 pomi\u0119dzy biernym cz\u0142owiekiem w \u015brodku a \u015bwiatem zewn\u0119trznym. Niko\u0142aj cz\u0119sto spogl\u0105da przez szyb\u0119 na li\u015bcie w dole lub na wrony na niebie.<\/p>\n\n\n\n

Uj\u0119cie ga\u0142\u0119zi z \u017cabiej perspektywy odzwierciedla jego spojrzenie, zw\u0142aszcza gdy powracamy do uj\u0119cia jego uniesionych do g\u00f3ry oczu. Kruki, kt\u00f3re tak go intryguj\u0105, stopniowo nabieraj\u0105 w Nieciekawej historii<\/em> coraz wi\u0119kszego znaczenia: kr\u00f3tka scena, w kt\u00f3rej kruki zadziobuj\u0105 dwa pisklaki, daje do zrozumienia, \u017ce mamy do czynienia z darwinowskim \u015bwiatem niemal pozbawionym g\u0142\u0119bszego sensu. Niezwykle przykre jest przygl\u0105danie si\u0119 z bliska \u015bmierci piskl\u0105t, gdy g\u0142\u00f3wka jednego ptaszka opada obok g\u0142\u00f3wki drugiego. Czy to naturalistyczna reprezentacja rzeczywisto\u015bci? Mo\u017ce gniazdo spad\u0142o z drzewa i kruki op\u0142akuj\u0105 \u015bmier\u0107 swoich dzieci? A mo\u017ce jest to jedynie projekcja makabrycznych rozmy\u015bla\u0144 Niko\u0142aja? Bior\u0105c pod uwag\u0119 to, \u017ce nast\u0119pne uj\u0119cie pokazuje Katarzyn\u0119, a nie Niko\u0142aja, wydaje si\u0119, \u017ce zab\u00f3jcze dzia\u0142ania kruk\u00f3w istniej\u0105 samoistnie[9]<\/a><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Wrzawa tych stworze\u0144 stanowi w Nieciekawej historii<\/em> znak interpunkcyjny, kontrastuj\u0105cy z tykaniem zegara czy biciem dzwon\u00f3w ko\u015bcielnych. (Ich odg\u0142osy s\u0142ycha\u0107 ju\u017c w scenie pocz\u0105tkowej \u2013 zaraz po nich nast\u0119puj\u0105 wyra\u017ane d\u017awi\u0119ki zegara, dzwonka do drzwi i skrzypi\u0105cej pod\u0142ogi \u2013 potem ich krzyki jeszcze przybior\u0105 na sile). Misterna kreacja d\u017awi\u0119ku w filmie odzwierciedla z jednej strony chaotyczn\u0105 przyrod\u0119, a z drugiej porz\u0105dek czasowy stworzony przez ludzi, co krystalizuje si\u0119 w uj\u0119ciu zegara rozja\u015bnionego podczas burzy przez \u015bwiat\u0142o b\u0142yskawicy. Podobnie jak w innych filmach Hasa, przyt\u0142umione bicie domowych zegar\u00f3w lub dono\u015bny pog\u0142os dzwon\u00f3w ko\u015bcielnych na zewn\u0105trz zaznacza up\u0142yw czasu \u2013 godziny, kt\u00f3re w oczach Niko\u0142aja powtarzaj\u0105 jedynie bezsensowne rytua\u0142y. W monologu nast\u0119puj\u0105cym po uderzeniu b\u0142yskawicy profesor cytuje Aleksieja Arakczejewa: Wszystko, co dobre, nie mo\u017ce istnie\u0107 bez z\u0142ego i zawsze wi\u0119cej jest z\u0142ego ni\u017c dobrego<\/em>. Niko\u0142aj stwierdza na koniec: Nie ma po co \u017cy\u0107. A te lata, kt\u00f3re ju\u017c prze\u017cy\u0142em, trzeba uwa\u017ca\u0107 za stracone<\/em>. Analogicznie muzyka Jerzego Maksymiuka jest zarazem liryczna, jak i niepokoj\u0105ca. Ju\u017c od pierwszej sceny filmu smyczkowa melodia ma tonacj\u0119 molow\u0105; p\u00f3\u017aniej jedna nuta wygrywana jest na skrzypcach, podczas gdy pianino gra zar\u00f3wno melodie, jak i dysonanse. Niko\u0142aj nawet m\u00f3wi o swoim \u017cyciu w kategoriach muzycznych. Je\u015bli spojrze\u0107 wstecz, ca\u0142e moje \u017cycie wydaje si\u0119 pi\u0119kn\u0105 kompozycj\u0105. Teraz pozostaje mi tylko nie zepsu\u0107 fina\u0142u. Ale ja psuj\u0119 fina\u0142 \u2013<\/em> m\u00f3wi do Katarzyny.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Hanna Miku\u0107 w filmie Nieciekawa historia<\/em>, fot. Jan G\u00f3rski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Dokonana przez Hasa interpretacja opowiadania Czechowa \u2013 publikowanego po angielsku pod r\u00f3\u017cnymi tytu\u0142ami, w tym jako A Boring Story<\/em>, A Dreary Story<\/em>, An Uneventful Story<\/em> \u2013 jest wiern\u0105 adaptacj\u0105 tylko do pewnego momentu, kompresuj\u0105c wydarzenia kilku miesi\u0119cy do zaledwie kilku dni[10]<\/a><\/sup>. \u017badna z wersji nie zdradza wiele o stanie zdrowia protagonisty. Zosta\u0142o mi zaledwie sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy \u017cycia<\/em> \u2013 m\u00f3wi 62-letni narrator, nie wdaj\u0105c si\u0119 w szczeg\u00f3\u0142y. (B\u0142\u0105d w angielskim t\u0142umaczeniu filmu jest identyczny w przypadku ojca J\u00f3zefa w Sanatorium Pod Klepsydr\u0105<\/em>: I\u2019m busy<\/em> [Jestem zaj\u0119ty] nie wybrzmiewa z tak\u0105 sam\u0105 moc\u0105 co I have no time<\/em>. [Nie mam czasu]). O ile transpozycja filmu zachowuje zewn\u0119trzn\u0105 ram\u0119 pod postaci\u0105 profesora medycyny, kt\u00f3ry straci\u0142 zapa\u0142 do \u017cycia, wybory Hasa odno\u015bnie do pierwszego planu przywo\u0142uj\u0105 problemy stylistyczne i tematyczne charakterystyczne dla jego kina. Re\u017cyser doda\u0142 sceny z oknem (w tym, mi\u0119dzy innymi, Niko\u0142aja przygl\u0105daj\u0105cego si\u0119 p\u0142on\u0105cym li\u015bciom), scen\u0119 na ulicy, w kt\u00f3rej zachodzi drog\u0119 studentowi na k\u0142adce, oraz t\u0119, w kt\u00f3rej rezerwuje ten sam pok\u00f3j hotelowy co przed laty. Monologi przyjmuj\u0105 form\u0119 dialogu. O ile Niko\u0142aj daje wyraz narastaj\u0105cemu poczuciu wyobcowania w relacji z \u017con\u0105 i c\u00f3rk\u0105, o tyle Czechow w \u017cadnej mierze nie sugeruje, \u017ce jego bohater darzy Katarzyn\u0119 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c mi\u0142o\u015bci\u0105 rodzicielsk\u0105. A\u017c kusi, by dopatrywa\u0107 si\u0119 zwi\u0105zk\u00f3w pomi\u0119dzy autorem a jego bohaterem, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce Czechow dostrzeg\u0142 u siebie pierwsze objawy choroby w 1889, czyli w tym samym roku, w kt\u00f3rym napisa\u0142 Nieciekaw\u0105 histori\u0119<\/em>. Istnieje te\u017c jednak wiele podobie\u0144stw pomi\u0119dzy Hasem i Czechowem: obaj sprzeciwiali si\u0119 uprawianiu sztuki ideologicznej i dydaktycznej, opowiadaj\u0105c si\u0119 za opisowo\u015bci\u0105 i dwuznaczno\u015bci\u0105, raczej stawiaj\u0105c pytania, ni\u017c na nie odpowiadaj\u0105c. Ponadto, jak zauwa\u017cy\u0142a Alicja Helman, Kiedy film powstawa\u0142, zar\u00f3wno Has, jak i Gustaw Holoubek (aktor wcielaj\u0105cy si\u0119 w posta\u0107 profesora) byli w tym samym wieku co bohater Czechowa; widz zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce Holoubek odmalowuje portret nie tylko profesora, lecz tak\u017ce autora ksi\u0105\u017cki, b\u0119d\u0105cej pierwowzorem filmu, a zarazem, do pewnego stopnia, r\u00f3wnie\u017c samego siebie. Zag\u0142\u0119bia si\u0119 w zgryzoty staro\u015bci z bolesn\u0105 szczero\u015bci\u0105 i okrutn\u0105 samo\u015bwiadomo\u015bci\u0105[11]<\/a><\/sup>.<\/em><\/p>\n\n\n\n

S\u0105dz\u0105c po jego pomy\u015ble na scen\u0119 z wronami, Has zamienia czechowowsk\u0105 nostalgi\u0119 na darwinowskie przeznaczenie. Cho\u0107 utrzymuje ton \u017calu pobrzmiewaj\u0105cy u rosyjskiego pisarza, jego film jest przepe\u0142niony znacznie silniejszym poczuciem tragicznej straty. Nieciekawa historia<\/em> jest filmem jesiennym, rozpoczynaj\u0105cym si\u0119 od palonych li\u015bci, kt\u00f3re profesor cz\u0119sto obserwuje przez okno. \u015amier\u0107 gra tu istotn\u0105 rol\u0119, powracaj\u0105c pod postaci\u0105 zw\u0142ok badanych podczas wyk\u0142adu na uniwersytecie, we wzmiance o martwym dziecku Katarzyny oraz w rozwa\u017caniach Niko\u0142aja: Los wyda\u0142 na mnie wyrok \u015bmierci<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy profesor wchodzi do pustego baru, ostatnia sekwencja filmu rozpoczyna si\u0119 od d\u017awi\u0119ku dzwon\u00f3w ko\u015bcielnych bij\u0105cych osiem razy \u2013 przypomina to P\u0119tl\u0119<\/em>, w kt\u00f3rej Kuba wiesza si\u0119 o \u00f3smej rano \u2013 co rymuje si\u0119 z o\u015bmioma uderzeniami zegara ze sceny pocz\u0105tkowej Nieciekawej historii<\/em>. Powtarzaj\u0105c odrzucenie Krystyny przez Kub\u0119, Niko\u0142aj odmawia Katarzynie b\u0142agaj\u0105cej go, by wyjecha\u0142 do sanatorium w celu podreperowania zdrowia. Sekwencja ko\u0144czy si\u0119 w pokoju, kt\u00f3ry najprawdopodobniej b\u0119dzie ostatni\u0105 stacj\u0105 w podr\u00f3\u017cy bohatera: podobnie jak w pierwszej fabule Hasa, wyeksponowane zostaje nie tylko okno, ale i drabina. Internetowa recenzja z 2007 roku zwraca uwag\u0119 na wszechobecno\u015b\u0107 drabiny, widziana przez okno domu profesora, czasem u\u017cywana do zbierania jab\u0142ek… a na koniec tak\u017ce jako metafizyczne ostrze\u017cenie skryte pod draperi\u0105 bana\u0142u<\/em>. Lecz przed czym ostrzega drabina? Co oznacza? By\u0107 mo\u017ce zdolno\u015b\u0107 do pi\u0119cia si\u0119 w g\u00f3r\u0119, si\u0119gania wy\u017cej; a mo\u017ce wr\u0119cz przeciwnie, niebezpiecze\u0144stwo upadku, ryzyko wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 z \u201esi\u0119ganiem po wi\u0119cej\u201d[12]<\/a><\/sup>. Cho\u0107 Niko\u0142aj m\u00f3wi Katarzynie: Chcia\u0142bym po\u017cy\u0107 jeszcze kilka lat,<\/em> to jednak zabra\u0142 ze sob\u0105 torb\u0119 lekarsk\u0105, potencjalnie zawieraj\u0105c\u0105 wszystko, co mo\u017ce by\u0107 mu niezb\u0119dne do pope\u0142nienia samob\u00f3jstwa poza wzrokiem kamery. Zwierza jej si\u0119 ze swojego pragnienia czego\u015b, co nie mo\u017ce zosta\u0107 zaspokojone. Jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 bohater\u00f3w Hasa Niko\u0142aj m\u00f3wi o jedzeniu, ale przyjmuje go niewiele. Kiedy jego monolog wewn\u0119trzny podczas rodzinnego obiadu wyra\u017ca daremne pragnienie zwyk\u0142ego kapu\u015bniaku z pierogami, dok\u0142adnie takie danie podaje mu s\u0142u\u017c\u0105cy. Ale poniewa\u017c w momencie, w kt\u00f3rym ma ju\u017c spr\u00f3bowa\u0107 potrawy, do pokoju wchodzi Katarzyna, natychmiast przestaje zwraca\u0107 uwag\u0119 na jedzenie. Niko\u0142ajowi dos\u0142ownie nie jest dane je\u015b\u0107, by\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce metaforycznie ma ju\u017c do\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Hanna Miku\u0107 i Gustaw Holoubek w filmie Nieciekawa historia<\/em>, fot. Jan G\u00f3rski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Poczucie straty mo\u017ce wynika\u0107 z rozgoryczenia samego re\u017cysera we wczesnych latach 80. Jako \u017ce w\u0142adze komunistyczne rzekomo zablokowa\u0142y jego filmowe starania w odwecie za pokazanie Sanatorium Pod Klepsydr\u0105<\/em> na festiwalu w Cannes bez ich zgody, Nieciekawa historia<\/em> okaza\u0142a si\u0119 pierwszym pe\u0142nometra\u017cowym filmem wyre\u017cyserowanym przez Hasa od dziesi\u0119ciu lat. Kiedy w czerwcu 2015 roku przeprowadza\u0142am w Warszawie wywiad z K\u0119dzierskim, powi\u0105za\u0142 on \u201epsychiczn\u0105 \u015bmier\u0107\u201d protagonisty z wyd\u0142u\u017conym okresem kreatywnej bezczynno\u015bci Hasa: Napisa\u0142 \u201eNieciekaw\u0105 histori\u0119\u201d zaraz po \u201eP\u0119tli\u201d, kiedy popularna by\u0142a tematyka egzystencjalna. Jednak w 1983 film by\u0142 ju\u017c zwi\u0105zany z na\u0142o\u017conym na niego odg\u00f3rnie milczeniem.<\/em> K\u0119dzierski por\u00f3wna\u0142 re\u017cysera do Niko\u0142aja nawet pod tym wzgl\u0119dem, \u017ce by\u0142 mistrzem, od kt\u00f3rego mo\u017cna by\u0142o si\u0119 uczy\u0107, lecz nie nauczycielem<\/em>. Wspominaj\u0105c, \u017ce by\u0142 to jego pierwszy znacz\u0105cy film pe\u0142nometra\u017cowy, do kt\u00f3rego by\u0142 autorem zdj\u0119\u0107, snu\u0142 rozwa\u017cania, \u017ce po dziewi\u0119ciu latach z dala od kamery Has sam by\u0142 jak pocz\u0105tkuj\u0105cy tw\u00f3rca: Z perspektywy czasu, my\u015bl\u0119, \u017ce w\u0105tpi\u0142, czy nadal ma taki pazur, jak w swoich wcze\u015bniejszych arcydzie\u0142ach. Nabra\u0142 pewno\u015bci dopiero po zdj\u0119ciach pr\u00f3bnych. Nale\u017cy wystrzega\u0107 si\u0119 dzisiejszych kopii filmu, kt\u00f3re uleg\u0142y degradacji i nie oddaj\u0105 ju\u017c mrok\u00f3w duszy<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

T\u0142umaczenie: Ma\u0142gorzata Szubartowska<\/strong><\/p>\n\n\n\n

  1. \n

    W polskim t\u0142umaczeniu Jaros\u0142awa Iwaszkiewicza: Co\u015b ty tak[i] nieweso\u0142y dzisiaj?<\/em> \u2013 przyp. t\u0142umaczki. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  2. \n

    M. Haltof, Polish National Cinema<\/em>, Berghahn Books, Oxford, NY 2002, s. 116. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  3. \n

    E. Ostrowska, Dreaming, Drifting, Dying: The Narrative Inertia in Wojciech Has\u2019s Lalka\/The Doll (1968)<\/em>, \u201eStudies in Eastern European Cinema\u201d 2013, t. 4, nr 1, s. 66. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  4. \n

    P. Coates, \u201eChoose the Impossible\u201d: Wojciech Has Reframes Prus\u2019s \u201cLalka\u201d<\/em>, \u201eStudies in Eastern European Cinema\u201d 2013, t. 4, nr 1, s. 79. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  5. \n

    W Dreaming, Drifting, Dying<\/em> Ostrowska dostrzega zwi\u0105zek pomi\u0119dzy nieruchom\u0105 postaci\u0105 ludzk\u0105 w filmie Hasa a problemem braku ruchliwo\u015bci spo\u0142ecznej (s. 69), zw\u0142aszcza \u017ce ani razu nie widzimy, jak bohater podr\u00f3\u017cuje: Narracja usi\u0142uje przekona\u0107 nas o jego ruchliwo\u015bci, jednak nie przek\u0142ada si\u0119 to na rzeczywisty ruch fizyczny widzialny na ekranie<\/em> (s. 71). \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  6. \n

    W 1977 powsta\u0142 r\u00f3wnie\u017c miniserial Lalka<\/em> w re\u017cyserii Ryszarda Bera. Po\u0142\u0105czenie format\u00f3w odzwierciedla dwie formy, w jakich opublikowana zosta\u0142a powie\u015b\u0107 Prusa: podobnie jak tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Charlesa Dickensa ukazywa\u0142a si\u0119 ona w prasie w latach 1887\u20131889 jako powie\u015b\u0107 w odcinkach, zanim opublikowano j\u0105 w formie ksi\u0105\u017ckowej w 1889 roku. Musicalowa wersja Lalki<\/em> w re\u017cyserii Wojciecha Ko\u015bcielniaka, w kt\u00f3rej niekt\u00f3rzy aktorzy grali i poruszali si\u0119 jak marionetki, zosta\u0142a zaprezentowania w Gdyni w 2010 roku i wyemitowana w polskiej telewizji rok p\u00f3\u017aniej. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  7. \n

    E. Ostrowska, Dreaming, Drifting, Dying<\/em>, dz. cyt., s. 76. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  8. \n

    Podczas wywiadu udzielonego w czerwcu 2015 roku w Warszawie K\u0119dzierski daje wyraz temu, w jak wielkim stopniu ptaki stanowi\u0105 motyw Nieciekawej historii<\/em>: Filmowa\u0142em twarz Katarzyny tak, by przypomina\u0142a ptaka, na przyk\u0142ad poprzez charakterystyczne, pe\u0142ne napi\u0119cia ruchy g\u0142owy. Kiedy pojawia si\u0119 w ostatniej scenie, do jej kapelusza jest przypi\u0119ty ptak. Has wyci\u0105\u0142 kilka ciekawych uj\u0119\u0107, na przyk\u0142ad to, w kt\u00f3rym ptak stuka w okno profesora. Mia\u0142 znakomite wyczucie tego, co jest najwa\u017cniejsze, i traktowa\u0142 widza jak partnera, z kt\u00f3rym<\/em> wsp\u00f3lnie wypracowywa\u0142 znaczenie<\/em>. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  9. \n

    K\u0119dzierski pisa\u0142: Kr\u0105\u017cy\u0142y legendy o niespotykanej szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci scenopis\u00f3w tworzonych przez Hasa. Na przyk\u0142ad, \u017ce zawsze by\u0142y perfekcyjnie przygotowane do pracy na planie, Has nie znosi\u0142 chaosu (\u2026) Jego scenopisy, zawieraj\u0105ce ca\u0142y jego wk\u0142ad tw\u00f3rczy, projekty scenografii i uj\u0119\u0107 oraz wiele innych znak\u00f3w dog\u0142\u0119bnego przygotowania intelektualnego, by\u0142y jedynie jednym z etap\u00f3w unikalnej metody tw\u00f3rczej stosowanej przez tego re\u017cysera.<\/em> (za: Has: nieosia\u0328galne. 10. Mie\u0328dzynarodowy Festiwal Filmowy Era Nowe Horyzonty, Wroc\u0142aw, 22 lipca \u2013 1 sierpnia 2010<\/em>, praca zbiorowa \u2013 katalog wystawy, MFF Nowe Horyzonty, Warszawa 2010, s. 154). \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  10. \n

    A. Czechow, A Boring Story<\/em>, [w:] Selected Stories of Anton Chekhov<\/em>, t\u0142um. Richard Pevear and Larissa Volokhonsky, Modern Library, Nowy Jork 2000, s. 55\u2013107. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  11. \n

    Alicja Helman, The Masters are Tired<\/em>, \u201eCanadian Slavonic Papers\u201d 2007, t. 42, nr 1\/2, s. 102. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  12. \n

    PaczeMoj, An Uneventful Story<\/em>, www.filmjerk.com<\/a> [dost\u0119p: 7.05.2007]. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li><\/ol>\n\n\n\n

    Napomknienia. Kino Wojciecha Jerzego Hasa<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Na artyku\u0142 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 dwa rozdzia\u0142y z najnowszej ksi\u0105\u017cki Annette Insdorf Intimations. The Cinema of Wojciech Has<\/em>. Cho\u0107 filmy Hasa s\u0105 mniej znane poza granicami Polski ni\u017c kino Andrzeja Wajdy, Krzysztofa Zanussiego czy Krzysztofa Kie\u015blowskiego, jego szczeg\u00f3lna artystyczna wizja i charakterystyczny styl sprawi\u0142y, \u017ce wielu krytyk\u00f3w zalicza polskiego tw\u00f3rc\u0119 do mistrz\u00f3w \u015bwiatowego kina. Autorka przygl\u0105da si\u0119 z perspektywy Zachodu dw\u00f3m filmom re\u017cysera: Lalce<\/em> (1968) i Nieciekawej historii<\/em> (1983), kt\u00f3re wprawdzie dzieli pi\u0119tna\u015bcie lat (w tym dziewi\u0119\u0107 lat przerwy w pracy re\u017cyserskiej), ale \u0142\u0105czy melancholijny ton emocjonalny i poczucie niespe\u0142nionych nadziei. Insdorf analizuje prac\u0119 kamery, bada \u015bwiadome u\u017cycie d\u017awi\u0119ku i muzyki, przygl\u0105da si\u0119 precyzyjnej kompozycji kadru i zwraca uwag\u0119 na znacz\u0105ce, pe\u0142ni\u0105ce symboliczne funkcje elementy scenografii \u2013 przede wszystkim okna i drabiny \u2013 by wydoby\u0107 problemy stylistyczne i tematyczne charakterystyczne dla kina Hasa.<\/p>\n\n\n\n

    Intimations. The Cinema of Wojciech Has<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    The article consists of two chapters taken from Annette Insdorf\u2019s latest book Intimations. The Cinema of Wojciech Has<\/em>. Although Has\u2019 films are still less internationally known than those of Andrzej Wajda, Krzysztof Zanussi, and Krzysztof Kieslowski, his singular vision and particular style cause many critics to rank the polish director among the masters of world cinema. The author examines two of Has\u2019 films: The Doll <\/em>(1968) and An uneventful Story<\/em> (1983) through a western lens. The movies, while separated by 15 years (including a nine year directorial hiatus), are connected by an underlying melancholy and an air of unfulfilled hopes. Insdorf inspects the films\u2019 characteristic tracking shots, the conscious use of sound and music, the precise construction of the film frames, and the meaningful, symbolic use of the elements of the film set \u2013 windows and ladders in particular \u2013 in order to distill the styles and themes representative of Has\u2019 cinema.<\/p>\n\n\n\n

    S\u0142owa kluczowe:<\/strong> Wojciech Jerzy Has, Lalka<\/em>, Nieciekawa historia<\/em>, Boles\u0142aw Prus, Antoni Czechow<\/p>\n\n\n\n

    Annette Insdorf<\/strong> \u2013 historyczka i krytyczka filmowa, kierowniczka filmowych studi\u00f3w licencjackich oraz wyk\u0142adowczyni filmowych studi\u00f3w magisterskich na Wydziale Sztuk Pi\u0119knych na Uniwersytecie Columbia. W latach 1975\u20131988 wyk\u0142ada\u0142a histori\u0119 filmu i krytyk\u0119 filmow\u0105 na Uniwersytecie Yale. Autorka ksi\u0105\u017cek: Fran\u00e7ois Truffaut <\/em>(1995), Double Lives, Second Chances: The Cinema of Krzysztof Kieslowski (1999), Indelible Shadows<\/em>: Film and the Holocaust<\/em> (2002) oraz Philip Kaufman<\/em> (2012). Koordynatorka cyklu filmowego \u201eReel Pieces\u201d realizowanego w nowojorskim centrum kultury 92nd Street Y.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Gdyby Stanley Kubrick dokona\u0142 filmowej adaptacji prozy Antoniego Czechowa, jego film zapewne przypomina\u0142by Lalk\u0119. Pierwszy kolorowy film Wojciecha Jerzego Hasa z rozmachem nakre\u015bla mroczny portret ponurego protagonisty pn\u0105cego si\u0119 po drabinie spo\u0142ecznej w Warszawie ko\u0144ca XIX wieku. Cho\u0107 re\u017cyser sam napisa\u0142 scenariusz filmowej adaptacji powie\u015bci Boles\u0142awa Prusa z 1899 roku, to Kazimierz Brandys \u2013 tw\u00f3rca… Czytaj wi\u0119cej »Napomknienia. Kino Wojciecha Jerzego Hasa<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":661,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[748],"tags":[63,244,928,929,65,930,931,293],"ppma_author":[932],"class_list":["post-365","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-2-2018","tag-adaptacja-filmowa","tag-agnieszka-holland","tag-antoni-czechow","tag-boleslaw-prus","tag-forma","tag-lalka","tag-nieciekawa-historia","tag-wojciech-jerzy-has"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t