{"id":364,"date":"2015-12-31T00:00:00","date_gmt":"2015-12-30T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2015\/12\/31\/glossy\/"},"modified":"2021-06-25T12:35:30","modified_gmt":"2021-06-25T11:35:30","slug":"glossy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/glossy\/","title":{"rendered":"Glossy"},"content":{"rendered":"\n
\"Jackiewicz_Aleksander_Moja_filmoteka._Kino_polskie_Warszawa_1983\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n


FILM LUBI BANA\u0141<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zastanawiaj\u0105ce, jak film lubi bana\u0142. Lubi\u0142 go zawsze, ale szczeg\u00f3lnie w naszych latach rzuca si\u0119 to w oczy. Gdy zosta\u0142a doprowadzona do pewnej perfekcji rejestracyjna zdolno\u015b\u0107 kamery: obrazu, koloru, d\u017awi\u0119ku. Gdy aktorzy nauczyli si\u0119 gra\u0107 w spos\u00f3b do z\u0142udzenia naturalny, w naturalnym plenerze i wn\u0119trzach.<\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli chodzi o tw\u00f3rc\u00f3w filmowych, to rzadko s\u0105 my\u015blicielami. Jako arty\u015bci natomiast pozostaj\u0105 w pozycji dwuznacznej wobec artyst\u00f3w innych sztuk: niby mi\u0119dzy sensualizmem a intelektualizmem czy pseudointelektualizmem pisarza. To tak\u017ce sprzyja bana\u0142owi.<\/p>\n\n\n\n

We\u017amy Szcz\u0119\u015bcie<\/em> Agn\u00e9s Vardy. Mieli\u015bmy okazj\u0119 ogl\u0105da\u0107 je na Przegl\u0105dzie Film\u00f3w Francuskich. Jest to relacja o m\u0119\u017cczy\u017anie, m\u0119\u017cu i ojcu, kt\u00f3ry, zakochawszy si\u0119 w pewnej dziewczynie, doprowadza \u2013 zreszt\u0105 niechc\u0105cy \u2013 \u017con\u0119 do samob\u00f3jstwa; po czym po\u015blubia tamt\u0105, jakby nic nie zasz\u0142o, tyle \u017ce partnerka si\u0119 zmieni\u0142a. Ile ju\u017c by\u0142o film\u00f3w na podobny temat! Varda o tym wie i podkre\u015bla, \u017ce wie. Ona \u015bwiadomie atakuje kino na owym dra\u017cliwym terenie. Relacjonuje fabu\u0142\u0119 w bardzo og\u00f3lnych zarysach. Jak anegdot\u0119 czy plotk\u0119.<\/p>\n\n\n\n

P\u0142asko\u015b\u0107 bije ze Szcz\u0119\u015bcia<\/em>, nie przestaj\u0105c by\u0107 p\u0142asko\u015bci\u0105. C\u00f3\u017c, \u017ce otwarta i bezwstydna. Pisa\u0142em ju\u017c gdzie indziej o tym filmie, jako o drastycznym przyk\u0142adzie niemo\u017cliwo\u015bci stworzenia na ekranie ironicznego dystansu \u2013 nie tyle mi\u0119dzy autorem a przedstawionym \u015bwiatem, bo to da si\u0119 zrobi\u0107, ile mi\u0119dzy autorem a sposobem przedstawienia.<\/p>\n\n\n\n

Nie o tym jednak chc\u0119 m\u00f3wi\u0107. Tylko: \u017ce w filmie nigdy nie wyjdzie to, co og\u00f3lne czy uog\u00f3lnione. Uog\u00f3lnienie mo\u017ce wynika\u0107 z dzie\u0142a, ale nie mo\u017ce uzewn\u0119trzni\u0107 si\u0119 na ekranie. Wi\u0119c ani \u2013 bezpo\u015brednio \u2013 filozofia, ani anegdota i plotka.<\/p>\n\n\n\n

We\u017amy inny przyk\u0142ad. Kochank\u0119<\/em> Sj\u00f6mana. Dziewczyna ma ch\u0142opca, kt\u00f3ry chce si\u0119 z ni\u0105 o\u017ceni\u0107. Poznaje starszego, \u017conatego m\u0119\u017cczyzn\u0119 i zostaje jego kochank\u0105. Ch\u0142opiec jest zazdrosny, cierpi. Cierpi te\u017c dziewczyna. W ko\u0144cu zrywa stosunek z kochankiem i wyje\u017cd\u017ca. Zn\u00f3w jak u Vardy: pewna dziewczyna, pewien ch\u0142opiec, pewien m\u0119\u017cczyzna. Znamy ich zaledwie od strony konfliktu. Stereotypowego, je\u017celi si\u0119 na niego spojrzy, jak opowiedzia\u0142em. A Sj\u00f6man proponuje spojrze\u0107 w\u0142a\u015bnie tak. Kochanek nie ma czasu dla kochanki, ona mu to wyrzuca. Wsp\u00f3\u0142czuje jej ch\u0142opiec, poczciwy rogacz. Nic tu nie jest zindywidualizowane, nic nie wy\u0142amuje si\u0119 ze schematu. Przy czym schemat jest o tyle natr\u0119tny, \u017ce ma pozory prawdy.<\/p>\n\n\n\n

Dawniej bana\u0142y robi\u0142o si\u0119 chy\u0142kiem. Albo przynajmniej stwarza\u0142o si\u0119 pozory, \u017ce to nie takie w ko\u0144cu g\u0142upie. W dzisiejszym filmie \u2013 inaczej. Varda chcia\u0142a bana\u0142 rozbroi\u0107, ujawniwszy go. A czego chce Sj\u00f6man? Pokaza\u0107, \u017ce si\u0119 go nie boi?<\/p>\n\n\n\n

Nathalie Sarraute powiada: gdy si\u0119 czyta Prousta, kt\u00f3ry rozbija swoje postacie na najdrobniejsze cz\u0105stki, wystarczy zamkn\u0105\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119, \u201ea po chwili rozproszone cz\u0105steczki zaczynaj\u0105 zbli\u017ca\u0107 si\u0119 do siebie jakby pod wp\u0142ywem nieodpartej si\u0142y przyci\u0105gania, sklejaj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 tworz\u0105c now\u0105 sk\u0142adn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 o bardzo wyrazistych konturach, w kt\u00f3rych wprawne oko czytelnika rozpozna bez trudu bogatego \u015bwiatowca zakochanego w kobiecie lekkich obyczaj\u00f3w, s\u0142ynnego lekarza-karierowicza o niezbyt lotnym umy\u015ble i ci\u0119\u017ckim dowcipie, zamo\u017cn\u0105 mieszczk\u0119, kt\u00f3rej uda\u0142o si\u0119 stworzy\u0107 \u00bbartystyczny salon\u00ab lub wielk\u0105 dam\u0119-snobk\u0119\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Zwa\u017cmy jednak, \u017ce po proustowskiej analizie ci ludzie, nawet z\u0142o\u017ceni na powr\u00f3t, ju\u017c nie s\u0105 tym, czym byli. W filmie jest gorzej. Analiza, proces rozbijania \u2013 trudniejszy. Zewn\u0119trzny obraz \u015bwiata, na kt\u00f3ry film pozostaje skazany, od pocz\u0105tku d\u0105\u017cy do scalania si\u0119, a nasz umys\u0142, przywyk\u0142y do strukturowania rzeczywisto\u015bci zmys\u0142owej, starannie mu w tym pomaga. Zrozumia\u0142a to Varda, chocia\u017c \u2013 powiadam \u2013 nie wysz\u0142o. Nie zrozumia\u0142 autor Kochanki<\/em> i tylu innych. W filmie musi nast\u0105pi\u0107 tak gwa\u0142towne rozbicie, \u017ceby cz\u0105stki ju\u017c w \u017caden spos\u00f3b nie mog\u0142y si\u0119 w sytuacj\u0119 wyj\u015bciow\u0105 z\u0142o\u017cy\u0107 i na powr\u00f3t, w \u017cadnym razie na ekranie, uog\u00f3lni\u0107. Prosz\u0119 patrze\u0107 na filmy Formana. Na Czarnego Piotrusia<\/em>. Na Mi\u0142o\u015b\u0107 blondynki<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

NUDA W SZTUCE<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u017baden wsp\u00f3\u0142czesny szanuj\u0105cy si\u0119 krytyk nie u\u017cyje w swoim tek\u015bcie s\u0142owa \u201enuda\u201d. Nie napisze, \u017ce film, kt\u00f3ry obejrza\u0142, jest nudny; \u017ce nudna by\u0142a powie\u015b\u0107, spektakl czy wystawa malarska. A przecie\u017c chyba nigdy nie panowa\u0142o jej tyle w sztuce. Wi\u0119c mo\u017ce ona jest dzi\u015b potrzebna? W ten spos\u00f3b p\u0142aci si\u0119 za wielko\u015b\u0107?<\/p>\n\n\n\n

Mordowa\u0142y nas w szkole opisy przyrody, prehistorie, genealogie bohater\u00f3w, ich my\u015bli. Tymczasem gdzie je por\u00f3wna\u0107 z cyklem Proustowskim, ze \u015amierci\u0105 Wergilego<\/em> Brocha, nawet z Doktorem Faustusem<\/em> Manna, nawet z naszym Schulzem!<\/p>\n\n\n\n

C\u00f3\u017c m\u00f3wi\u0107 o \u201enowej powie\u015bci\u201d francuskiej!<\/p>\n\n\n\n

Nudny jest teatr awangardowy. Nudne s\u0105 wystawy abstrakcjonist\u00f3w \u2013 i nie tylko abstrakcjonist\u00f3w! \u2013 zw\u0142aszcza owe dywany malowane na p\u0142\u00f3tnie. W filmie \u2013 wyj\u0105wszy mo\u017ce Noc<\/em> \u2013 nud\u0105 wieje od Antonioniego. Bresson jest nudny. Nawet cierpliwi kinomani uciekaj\u0105 z sal klubowych, gdy wy\u015bwietla si\u0119 wspania\u0142y przecie\u017c \u2013 Proces Joanny d\u2019Arc<\/em>. Nawet Godard musia\u0142 broni\u0107 si\u0119 przed cz\u0142onkami francuskich Cin\u00e9-Club\u00f3w (najlepszej bodaj publiczno\u015bci w \u015bwiecie) przed zarzutami nie ko\u0144cz\u0105cych si\u0119 d\u0142u\u017cyzn w s\u0142awnych Karabinierach<\/em>. Nudny jest Rysopis<\/em> Skolimowskiego, nudne jest Salto<\/em> \u2013 \u017ceby si\u0119gn\u0105\u0107 do swoich.<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017ce rzeczywi\u015bcie tak by\u0107 musi? Zatrzymane \u017cycie, \u017cycie ustatycznione: po to, \u017ceby zajrze\u0107 pod jego pow\u0142ok\u0119, zanurzy\u0107 si\u0119 w jego mechanizm, w jego anatomi\u0119. To laboratorium \u2013 powiada si\u0119. A unieruchomienie to \u015bmier\u0107 \u2013 powiada si\u0119 tak\u017ce. Mo\u017ce chodzi w\u0142a\u015bnie we wsp\u00f3\u0142czesnej sztuce o pochylenie si\u0119 nad fenomenem \u015bmierci i do\u015bwiadczenie jej smaku? Jako odwrotno\u015bci \u017cycia, podszewki \u017cycia, jako \u017ar\u00f3d\u0142a \u017cycia. Czer\u0144 jest warunkiem istnienia bieli.<\/p>\n\n\n\n

Za wa\u017cenie si\u0119 na takie rzeczy musimy wi\u0119c p\u0142aci\u0107 tym, co zawsze by\u0142o cenne w sztuce: jej atrakcyjno\u015bci\u0105? Jak atrakcyjne, w sensie najprostszym, by\u0142y pierwsze fabu\u0142y! Dw\u00f3ch m\u0119\u017cczyzn \u201epo\u017cera\u0142o si\u0119\u201d o kobiet\u0119. \u017bon\u0119 b\u0142\u0105kaj\u0105cego si\u0119 po morzach m\u0119\u017ca obsiedli zalotnicy. Jedna fabu\u0142a sta\u0142a si\u0119 osnow\u0105 Iliady<\/em>, druga Odysei<\/em>. W tych dzie\u0142ach nie ma \u017cadnych abstrakcji. Dobro i Z\u0142o przybiera posta\u0107 ludzk\u0105, \u017cyw\u0105. Tak\u017ce Bogowie czy \u015amier\u0107. U Homera nikt nie umiera, tylko przenosi si\u0119 do innego mieszkania, jak w Osiem i p\u00f3\u0142<\/em> Felliniego. To mieszkanie jest tre\u015bci\u0105 Boskiej komedii<\/em>, a\u017c trzeszcz\u0105cej od nat\u0142oku ludzi i ich ciekawych spraw. Dzie\u0142o Dantego mo\u017ce dzi\u015b nas nu\u017cy\u0107. Nie dla nas by\u0142o pisane. Tamci, wsp\u00f3\u0142cze\u015bni mu, czytali je z wypiekami na twarzy, przynajmniej jak my czytamy cho\u0107by Idzie, skacz\u0105c po g\u00f3rach<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Ile si\u0119 dzia\u0142o w dramatach tragik\u00f3w greckich! U Szekspira. W Pie\u015bni o Rolandzie<\/em> czy Tristanie i Izoldzie<\/em>. Hitchcock m\u00f3g\u0142by ich autorom pozazdro\u015bci\u0107. A u Balzaka, u tego \u201enudnego\u201d Balzaka. A u Dickensa, Stendhala! W literaturze wsp\u00f3\u0142czesnej na placu pozostaje Kafka. Zawsze Kafka. Tu jako wz\u00f3r \u201etrzymaj\u0105cej\u201d literatury. Proces<\/em> to powie\u015b\u0107 kryminalna i takie okre\u015blenie nie jest wcale przesad\u0105. Zamek to rasowa powie\u015b\u0107 detektywistyczna \u2013 Ameryka<\/em> to powie\u015b\u0107 przygodowa. Kafka jest dopiero g\u0142\u0119biej.<\/p>\n\n\n\n

WARTO\u015a\u0106 Z\u0141EJ SZTUKI<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wystarczy, \u017ce dzie\u0142o artysty przetrwa \u2013 po prostu fizycznie \u2013 ile\u015b lat, a zyskuje dodatkow\u0105 warto\u015b\u0107. Nawet je\u017celi jego warto\u015b\u0107 pierwotna by\u0142a minimalna. Nawet \u2013 wydaje si\u0119 \u2013 je\u017celi jej pierwotnie w og\u00f3le nie by\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

Zastanawiam si\u0119, \u017ce w\u015br\u00f3d starych tekst\u00f3w nie ma w\u0142a\u015bciwie tekst\u00f3w grafoma\u0144skich, w\u015br\u00f3d starych p\u0142\u00f3cien \u2013 zdecydowanych bohomaz\u00f3w. Czy\u017cby bezwzgl\u0119dny czas dokonywa\u0142 za nas selekcji? Nie s\u0105dz\u0119. Bo je\u017celi nawet jej dokonuje, to nie a\u017c w tym stopniu. Patrz\u0119 na star\u0105 architektur\u0119. Nie spotka\u0142em w\u015br\u00f3d niej dzie\u0142 brzydkich. Patrz\u0119 na stare meble, naczynia, ozdoby \u2013 z podobnym uczuciem. Co za paradoks! Jakby realizowa\u0142a si\u0119 zasada, \u017ce nieobecni nie maj\u0105 g\u0142osu. By\u0142a epoka, byli ludzie, ich obyczaje, ich sprawy, ich prawdy, ich hierarchie artystyczne. Epoka odesz\u0142a. Zosta\u0142y ksi\u0105\u017cki, obrazy, domy, przedmioty codziennego u\u017cytku \u2013 jako jedyni \u015bwiadkowie. Jeste\u015bmy na to skazani. W tym jest obraz epoki. To jest epoka. Je\u017celi dzie\u0142o k\u0142amie, k\u0142amstwo pozostanie. Ono ma ostatnie s\u0142owo i ono \u2013 nie rzeczywisto\u015b\u0107 obiektywna \u2013 ma racj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

My\u015bl\u0119, \u017ce z tych tak\u017ce wzgl\u0119d\u00f3w artysta winien by\u0107 solidarny z wi\u0119kszo\u015bci\u0105. Artyst\u00f3w, wyrabiaczy, rzemie\u015blnik\u00f3w \u2013 oboj\u0119tne, jak ich nazwiemy. Oni tworz\u0105 kierunki, szko\u0142y, style. Oni tworz\u0105 przeci\u0119tn\u0105 sztuk\u0119 swego czasu. Ale w\u0142a\u015bnie wobec nich, nie wobec samotnik\u00f3w, przysz\u0142o\u015b\u0107 b\u0119dzie wyrozumia\u0142a, gdy\u017c w ich dzie\u0142ach, nie w tamtych, b\u0119dzie szuka\u0142a informacji o tym, co by\u0142o. Jakie by\u0142o \u017cycie i jaka by\u0142a sztuka, jakie pi\u0119kno, jakie estetyczne wzruszenia. W ten spos\u00f3b, s\u0142uchaj\u0105c tych g\u0142os\u00f3w w masie: widz\u0105c ka\u017cdy tekst, ka\u017cdy obraz, ka\u017cdy mebel w podobnym do niego kontek\u015bcie \u2013 ich autorom, nie samotnikom, przyzna przysz\u0142o\u015b\u0107 racj\u0119. Wed\u0142ug nich, nie wed\u0142ug tamtych, b\u0119dzie z kolei kszta\u0142towa\u0107 swoj\u0105 sztuk\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Ostatnimi czasy owa \u201esztuka masowa\u201d, jak by\u015bmy j\u0105 dzi\u015b nazwali, zyskuje now\u0105 szans\u0119. Sp\u00f3jrzmy cho\u0107by na teren filmu. Nie Griffith budzi dzi\u015b zainteresowanie \u2013 lecz Zecca, Jasset, Feuillade, Durand. O nich si\u0119 pisze, ich si\u0119 cytuje, ich si\u0119 podrabia; powstaj\u0105 filmy b\u0119d\u0105ce kontynuacj\u0105 i rozwini\u0119ciem gatunk\u00f3w, jakie uprawiali. Ani jeden z nich nie by\u0142 artyst\u0105 w pe\u0142nym tego s\u0142owa znaczeniu, ani jeden nie stworzy\u0142 dzie\u0142a nieprzeci\u0119tnego. Robili to, co umieli, co uwa\u017cali za ciekawe i zabawne. A przecie\u017c oni dla nas bardziej nale\u017c\u0105 do epoki ni\u017c \u00f3wcze\u015bni, nieliczni, arty\u015bci kina. Nie od Griffitha, lecz od Jasseta i Feuillade\u2019a czerpie dzi\u015b Franju, nie burleski Maxa Lindera, ale Duranda na\u015bladuj\u0105 dzi\u015b Agn\u00e9s Varda czy Chabrol.<\/p>\n\n\n\n

Bo mo\u017ce, w gruncie rzeczy, kicz jest pocz\u0105tkiem wszystkiego w sztuce. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie kicz i grafomania s\u0105 jej wst\u0119pn\u0105 faz\u0105. Mo\u017ce s\u0105 pierwszym, prymitywnym, mechanicznym sposobem opisywania, obrazowania ludzkich uczu\u0107. Najbardziej intymnych gust\u00f3w i my\u015bli. Czasu. Z kiczu dopiero rodzi si\u0119 sztuka, buduje, osi\u0105ga swoje szczyty. Ale wci\u0105\u017c do niego powraca, ci\u0105gle z niego czerpie i z owych podstawowych, wstydliwych wzrusze\u0144. Mo\u017ce ze wzgl\u0119du na ten zwi\u0105zek sztuki i niesztuki, wielko\u015bci i cha\u0142tury \u2013 wtedy kiedy przestajemy by\u0107 bezpo\u015brednio zainteresowani tworzeniem hierarchii mi\u0119dzy tymi biegunami, hierarchii artystycznych, a szukamy przede wszystkim ludzkiej prawdy, jak w\u0142a\u015bnie wobec dzie\u0142 przesz\u0142o\u015bci: wszystko si\u0119 pi\u0119knie wyr\u00f3wnuje i godzi, wszystko ma warto\u015b\u0107, gdy\u017c jest dalek\u0105 zapowiedzi\u0105 nas samych, nas ca\u0142ych, nas wiecznych. Bo sp\u00f3jrzmy, jak wykorzystywanie przez wsp\u00f3\u0142czesnych artyst\u00f3w tw\u00f3rczo\u015bci minionej uszlachetnia tw\u00f3rczo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105. Nawet wsp\u00f3\u0142czesny kicz \u2013 je\u015bli przy nim pozosta\u0107 \u2013 oparty na kiczu minionym, jest kiczem mniejszym.<\/p>\n\n\n\n

ZOBACZY\u0106 LITERATUR\u0118<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Jaros\u0142aw Iwaszkiewicz m\u00f3wi\u0142 kiedy\u015b w \u201eTw\u00f3rczo\u015bci\u201d o wra\u017ceniu, jakie wywar\u0142 na nim Leningrad, kt\u00f3ry zobaczy\u0142 po raz pierwszy dopiero ubieg\u0142ego lata:<\/p>\n\n\n\n

By\u0142o to miasto, o kt\u00f3rym si\u0119 tyle wiedzia\u0142o od czas\u00f3w najwcze\u015bniejszej m\u0142odo\u015bci. Czyta\u0142o si\u0119 o nim w literaturze w\u0142asnej, obcej, wiedzia\u0142o si\u0119 o nim wszystko. (…) Zdawa\u0142o si\u0119, \u017ce z ksi\u0105\u017cek znam tutaj ka\u017cdy kamie\u0144, \u017ce wiem, jak wygl\u0105da Je\u017adziec Miedziany i gdzie szed\u0142 z latark\u0105 Oleszkiewicz, \u017ce wiem, jakimi mostami je\u017adzi\u0142 Nos, kt\u00f3ry zgubi\u0142 swego w\u0142a\u015bciciela, i gdzie zdj\u0119to szynel z Akakija Akakijewicza. Prze\u017cywa\u0142o si\u0119 to wszystko, ale si\u0119 nie widzia\u0142o. Teraz zobaczy\u0142em. I jak w jakiej grze zr\u0119czno\u015bciowej, czy jak w japo\u0144skim bilardzie, wszystkie te rzeczy, kt\u00f3re mia\u0142em w pami\u0119ci, kt\u00f3re tkwi\u0142y w wyobra\u017ani, kt\u00f3re istnia\u0142y w ramach wyimaginowanych, pocz\u0119\u0142y trafia\u0107 do swoich \u0142uz; nagle znajdowa\u0142y si\u0119 na swoim z dawna przygotowanym miejscu, w im przynale\u017cnej przestrzeni, znajdowa\u0142y swoje miejsce na ziemi. A znajduj\u0105c je zabarwia\u0142y si\u0119 odpowiednio i, powiedziawszy z r\u0119k\u0105 na sercu, stawa\u0142y si\u0119 prawdziwe.<\/p>\n\n\n\n

Tekst ten m\u00f3g\u0142by si\u0119 znale\u017a\u0107 w antologii po\u015bwi\u0119conej zagadnieniom adaptacji filmowej. Potrzeba zobaczenia dzie\u0142a literackiego jest tak naturalna i silna, \u017ce adaptacje b\u0119d\u0105 powstawa\u0107 tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo b\u0119dzie istnia\u0142 film, chocia\u017c adaptacja jest cz\u0119sto barbarzy\u0144stwem.<\/p>\n\n\n\n

ADAPTACJA FILMOWA<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W jednym z klub\u00f3w filmowych m\u00f3wi\u0142em o tajemnicy udanej adaptacji filmowej. Zdaje si\u0119, \u017ce rozczarowa\u0142em s\u0142uchaczy. Tajemnicy nie ma. A je\u017celi jest, to wyja\u015bni\u0107 jej niepodobna.<\/p>\n\n\n\n

Istniej\u0105 pewne prawa przek\u0142adu dzie\u0142a literackiego czy teatralnego na ekran i adaptuj\u0105cy winien si\u0119 ich trzyma\u0107. Ucz\u0105 tego ju\u017c w szko\u0142ach filmowych. \u017be np. nie bardzo daje si\u0119 prze\u0142o\u017cy\u0107 czysto poj\u0119ciowa sfera tekstu. \u0179le si\u0119 te\u017c przek\u0142ada na ekran wszelkie relacje skr\u00f3towe. \u0141atwiej przek\u0142ada\u0107 postacie, dzia\u0142ania, intryg\u0119 \u2013 zw\u0142aszcza kiedy ma ona wyra\u017anie zewn\u0119trzny przebieg. Praktycznie wi\u0119c ka\u017cdy \u015brednio zdolny re\u017cyser potrafi zaadaptowa\u0107 literacki czy teatralny tekst. B\u0119dzie to adaptacja wzgl\u0119dnie poprawna, wzgl\u0119dnie wierna orygina\u0142owi, do ogl\u0105dania w kinie.<\/p>\n\n\n\n

K\u0142opot zaczyna si\u0119 mo\u017ce dopiero wtedy, kiedy zadamy sobie pytanie, jak zrobi\u0107 adaptacj\u0119 tekstu wybitnego? Ale to zn\u00f3w k\u0142opot raczej pozorny. Jak wyja\u015bni\u0107 bowiem tajemnic\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej, nie rzemios\u0142a, talentu \u2013 nie artystycznej kuchni? Do spraw kuchni filmowej nale\u017cy zrobienie tamtej poprawnej adaptacji, tak samo zreszt\u0105 jak poprawnego filmu. Do sprawy talentu natomiast, do tego, czego racjonalnie okre\u015bli\u0107 si\u0119 nie da, nale\u017cy zrobienie adaptacji wybitnej, tak samo zreszt\u0105, jak wybitnego filmu. Bo czym r\u00f3\u017cni si\u0119 film oryginalny od opartego na cudzym dziele? Zw\u0142aszcza \u017ce film oryginalny to tak\u017ce przewa\u017cnie adaptacja, tyle \u017ce scenariusza filmowego.<\/p>\n\n\n\n

Teoria m\u00f3wi, \u017ce przenosz\u0105c tekst literacki na ekran, nale\u017cy w spos\u00f3b tw\u00f3rczy (d\u0119te okre\u015blenie) od niego si\u0119 oderwa\u0107, zachowuj\u0105c wierno\u015b\u0107 nie literze, lecz duchowi tekstu. Tak post\u0119powa\u0142 Olivier w swoich szekspirowskich filmach (m.in. rola kamery jako narratora). Tak post\u0105pi\u0142 Wajda w stosunku do Pokolenia<\/em> Czeszki czy Popio\u0142u i diamentu<\/em> Andrzejewskiego (m.in. silne rozwini\u0119cie w\u0105tku lirycznego i usamodzielnienie go). Ale przecie\u017c Pola\u0144ski w Makbecie<\/em> te\u017c wprowadzi\u0142 sw\u00f3j \u201ebrudny\u201d i realistyczny \u015bwiat w porz\u0105dek szekspirowskiego tekstu (kt\u00f3remu to tekstowi \u00f3w \u015bwiat w ko\u0144cu nie by\u0142 obcy). Nie wysz\u0142o jednak. Makbet<\/em> Pola\u0144skiego nie przekroczy\u0142 przeci\u0119tno\u015bci. Albo zn\u00f3w Wajda. Podobnie, zdawa\u0142o si\u0119, jak wobec Pokolenia<\/em> i Popio\u0142u i diamentu<\/em>, post\u0119powa\u0142 wobec Brzeziny<\/em> Iwaszkiewicza. Nie tylko zdoby\u0142 si\u0119 na konieczny dystans, ale wype\u0142ni\u0142 go celn\u0105 sfer\u0105 po\u015bredni\u0105, malarstwem mocno siedz\u0105cym w duchu tradycji tej prozy, swoist\u0105 adaptacj\u0105 p\u0142\u00f3cien Jacka Malczewskiego. Eksperyment okaza\u0142 si\u0119 dyskusyjny. Owe trzy j\u0119zyki si\u0119 nie zesz\u0142y. Dekameron<\/em> Pasoliniego natomiast si\u0119 uda\u0142, chocia\u017c pozornie przeczy teoretycznym za\u0142o\u017ceniom adaptacji. Jest ogromnie wierny tekstowi Boccaccia, idzie za nim niemal s\u0142owo w s\u0142owo. A przecie\u017c ani przez chwil\u0119 nie czuje si\u0119 tu literatury. Bo w dziele przek\u0142adu literatury na film, tak samo jak w tw\u00f3rczo\u015bci oryginalnej, na sukces sk\u0142ada si\u0119 m.in. zgodno\u015b\u0107 \u201ed\u0142ugo\u015bci fal\u201d, na kt\u00f3rych pisarz nadaje, a re\u017cyser odbiera. Ale jak obliczy\u0107 t\u0119 d\u0142ugo\u015b\u0107?<\/p>\n\n\n\n

Aleksander Jackiewicz, Moja filmoteka. Film w kulturze<\/i>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1989, s. 410\u2013417.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

FILM LUBI BANA\u0141 Zastanawiaj\u0105ce, jak film lubi bana\u0142. Lubi\u0142 go zawsze, ale szczeg\u00f3lnie w naszych latach rzuca si\u0119 to w oczy. Gdy zosta\u0142a doprowadzona do pewnej perfekcji rejestracyjna zdolno\u015b\u0107 kamery: obrazu, koloru, d\u017awi\u0119ku. Gdy aktorzy nauczyli si\u0119 gra\u0107 w spos\u00f3b do z\u0142udzenia naturalny, w naturalnym plenerze i wn\u0119trzach. Je\u015bli chodzi o tw\u00f3rc\u00f3w filmowych, to rzadko s\u0105 my\u015blicielami. Jako arty\u015bci natomiast pozostaj\u0105… Czytaj wi\u0119cej »Glossy<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":765,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[158],"tags":[63,169,72,821,172,527],"ppma_author":[927],"class_list":["post-364","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2016","tag-adaptacja-filmowa","tag-aleksander-jackiewicz","tag-andrzej-wajda","tag-kicz","tag-krytyka-filmowa","tag-nuda"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t