{"id":363,"date":"2015-12-31T00:00:00","date_gmt":"2015-12-30T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2015\/12\/31\/sprawy-polskie\/"},"modified":"2021-06-25T12:33:42","modified_gmt":"2021-06-25T11:33:42","slug":"sprawy-polskie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/sprawy-polskie\/","title":{"rendered":"Sprawy polskie"},"content":{"rendered":"\n
\"\"\/<\/figure><\/div>\n\n\n\n

POWR\u00d3T KORDIANA<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Rzecz ciekawa: film polski \u2013 jako przedmiot dzia\u0142alno\u015bci artystycznej licz\u0105cy sobie zaledwie lat kilkana\u015bcie \u2013 nawi\u0105zywa\u0142 w po\u0142owie XX wieku do romantyzmu. Jakby bez tradycji romantycznej nie mog\u0142o by\u0107 \u017cadnej sztuki w Polsce.<\/p>\n\n\n\n

Zadaniem niniejszego studium jest prze\u015bledzenie po raz pierwszy tych powi\u0105za\u0144. Nawet je\u017celi b\u0119dzie ono czasem jednostronne i hipotetyczne. Ale chodzi o element, kt\u00f3ry jest dla \u201epolskiej szko\u0142y\u201d bardzo charakterystyczny: o element romantyczny w filmie polskim. A to ju\u017c nie wydaje si\u0119 hipotez\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Los polskiej tradycji romantycznej<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Podczas ostatniej wojny \u2013 po raz pierwszy od rozbior\u00f3w \u2013 utracili\u015bmy wolno\u015b\u0107. Chocia\u017c wojna trwa\u0142a zaledwie kilka lat, stali\u015bmy zn\u00f3w u progu zag\u0142ady, wobec gro\u017aby straszliwszej ni\u017c przed p\u00f3\u0142tora wiekiem, bo wyniszczenie narodu mia\u0142o by\u0107 tym razem ca\u0142kowite.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy pod koniec XVIII stulecia \u00f3wczesne mocarstwa podzieli\u0142y mi\u0119dzy siebie ziemie polskie, walka Polak\u00f3w z p\u00f3l bitewnych i przegranych powsta\u0144 przenios\u0142a si\u0119 do poezji. Takie stwierdzenie, dzi\u015b, w epoce wojen totalnych, brzmi paradoksalnie, tym niemniej poezja, dziedzina j\u0119zyka narodowego, pozosta\u0142a w\u00f3wczas jedyn\u0105 ostoj\u0105 my\u015bli niepodleg\u0142ej, a pod pi\u00f3rem Mickiewicza, S\u0142owackiego, Krasi\u0144skiego i Norwida, pod pi\u00f3rem romantyk\u00f3w, sta\u0142a si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em tradycji, kt\u00f3ra odt\u0105d, od po\u0142owy mniej wi\u0119cej ubieg\u0142ego wieku, decydowa\u0142a nie tylko o naszej literaturze i sztuce w og\u00f3le, ale tak\u017ce o naszym narodowym my\u015bleniu. Tradycja romantyczna zrodzona z kl\u0119sk politycznych, wspomo\u017cona has\u0142ami Rewolucji Francuskiej i napoleo\u0144skiej epopei \u2013 trwa\u0142a i odradza\u0142a si\u0119 wci\u0105\u017c na nowo w polskiej \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej, ze sta\u0142\u0105 pami\u0119ci\u0105 owej nieszcz\u0119snej poezji, zar\u00f3wno w \u015bwiadomo\u015bci, jaki w sztuce okres\u00f3w p\u00f3\u017aniejszych, by pami\u0119\u0107 tamtych dzie\u0142 przywo\u0142a\u0107 gwa\u0142townie z ko\u0144cem ostatniej wojny oraz okupacji i by ta pami\u0119\u0107 w formie nowego czynu zbrojnego \u2013 Powstania Warszawskiego \u2013 sta\u0142a si\u0119 pi\u0119tnem jego wielko\u015bci i jego kompromitacji, jako rzecz przejmuj\u0105co pi\u0119kna, a jednocze\u015bnie anachroniczna.<\/p>\n\n\n\n

Nasza sztuka po tej wojnie nie powr\u00f3ci\u0142a w\u0142a\u015bciwie do tradycyjnej formu\u0142y. Nauczona do\u015bwiadczeniem okresu mi\u0119dzywojennego dwudziestolecia (gdzie artysta w niepodleg\u0142ym pa\u0144stwie nie musia\u0142 by\u0107 wieszczem, a jego dzie\u0142o instytucj\u0105 narodow\u0105, gdzie wi\u0119c sztuka stara\u0142a si\u0119 by\u0107 tylko sztuk\u0105, d\u0105\u017c\u0105c do nawi\u0105zania wreszcie kontaktu z reszt\u0105 \u015bwiata) przed t\u0105 formu\u0142\u0105 si\u0119 broni\u0142a. Nie broni\u0142 si\u0119 i nie broni jedynie film. Przeciwnie, zaraz po wyzwoleniu, a wi\u0119c od pocz\u0105tku swojej drogi artystycznej (bo o takiej drodze nie mo\u017cna jeszcze m\u00f3wi\u0107 w zwi\u0105zku z nasz\u0105 komercjaln\u0105 kinematografi\u0105 do roku 1939), film ku tamtej tradycji w\u0142a\u015bnie pod\u0105\u017cy\u0142. Do romantyzmu, neoromantyzmu z prze\u0142omu wiek\u00f3w, do polskiego ekspresjonizmu. Do wszystkich polskich romantyzm\u00f3w, kt\u00f3rych jest wiele.<\/p>\n\n\n\n

Zamiast dokumentowa\u0107, zgodnie z pierwszym powo\u0142aniem i przeznaczeniem tej dziedziny tw\u00f3rczo\u015bci, wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 czy minion\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, w swoich najambitniejszych dzie\u0142ach film nasz pr\u00f3buje tworzy\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107 w\u0142asn\u0105, kreowan\u0105, w najlepszym wypadku historyczn\u0105; arealistyczn\u0105 i uczuciow\u0105 \u2013 tradycyjnie polsk\u0105. Te tendencje zreszt\u0105 \u2013 jak wiemy \u2013 istniej\u0105 nie tylko w Polsce, bo przecie\u017c dzisiejsi krytycy jaki\u015b wsp\u00f3\u0142czesny romantyzm notuj\u0105 w sztukach innych kraj\u00f3w, w og\u00f3le w sztuce wsp\u00f3\u0142czesnej (wyst\u0119puj\u0105cy wprawdzie pod r\u00f3\u017cnymi nazwami).<\/p>\n\n\n\n

Wstrz\u0105sy spo\u0142eczne i polityczne, jak po Rewolucji Francuskiej, tylko \u017ce niepomiernie ostrzej, rodz\u0105 nowe nadzieje i l\u0119ki, a w zwi\u0105zku z tym najwi\u0119ksz\u0105 podobno rewolucj\u0119 w dziejach sztuki. Czy tej rewolucji nie mo\u017cna nazwa\u0107 \u2013 je\u017celi pozostaniemy w kr\u0119gu historycznej terminologii \u2013 przynajmniej pararomantyczn\u0105?<\/p>\n\n\n\n

Autor niniejszego studium zetkn\u0105\u0142 si\u0119 ostatnio z dzie\u0142em pewnego krytyka francuskiego, w kt\u00f3rym \u2013 jak\u017ce osobistym i niekonsekwentnym \u2013 poezj\u0119 traktuje si\u0119 niby proroctwo, a ona sama jest kaleka i niegotowa, najprawdziwsza, kiedy nie zrealizowana i jeszcze zamkni\u0119ta w poecie.<\/p>\n\n\n\n

Zanim spojrzymy na film polski jako na uczestnika naszej wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, musimy stwierdzi\u0107, \u017ce jest on nie tylko w swoich powojennych pocz\u0105tkach, lecz tak\u017ce p\u00f3\u017aniej, a nawet cz\u0119sto do dzi\u015b \u2013 w\u0142asno\u015bci\u0105 przesz\u0142o\u015bci, \u00f3w film, kt\u00f3ry przecie\u017c ma by\u0107 w\u0142asno\u015bci\u0105 XX wieku. Powy\u017csze stwierdzenie odnosi si\u0119 zn\u00f3w nie tylko do filmu polskiego, lecz do ca\u0142ej tej sztuki. Wydaje si\u0119 ona wci\u0105\u017c odrabia\u0107 zaleg\u0142o\u015bci nie b\u0119d\u0105ce jej zaleg\u0142o\u015bciami. Mo\u017ce trzeba by\u0142o zaczyna\u0107 wszystko od pocz\u0105tku, jeszcze raz przej\u015b\u0107 drog\u0119, kt\u00f3r\u0105 dawno przesz\u0142y sztuki stare, a zwolni\u0107 kroku w miejscu, gdzie przebywa szeroki odbiorca, i dopiero p\u0142ac\u0105c w ten spos\u00f3b za popularno\u015b\u0107 i masowo\u015b\u0107, za mi\u0142o\u015b\u0107 zbyt wielkiej liczby ludzi, jak objuczone zwierz\u0119 prze\u0107 do naszego wieku?<\/p>\n\n\n\n

Tak czy inaczej, film polski buduje si\u0119 zasadniczo na bazie dziewi\u0119tnastowiecznego modelu poezji i dramatu, w przeciwie\u0144stwie do innych kinematografii zupe\u0142nie pomijaj\u0105c ubieg\u0142owieczn\u0105 powie\u015b\u0107 realistyczn\u0105, bardzo zreszt\u0105 u nas nik\u0142\u0105. Nawet kiedy opiera si\u0119, i to cz\u0119sto, na literaturze wsp\u00f3\u0142czesnej, wydobywa z niej ch\u0119tnie elementy dawne (przy czym zn\u00f3w pominiemy tu pr\u00f3by adaptacji tych element\u00f3w do potrzeb sztuki dzisiejszej i dzisiejszych potrzeb spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re ono nie zawsze, jak i czasem tw\u00f3rcy, sobie u\u015bwiadamia). W ten spos\u00f3b film sta\u0142 si\u0119 pr\u0119dko na terenie naszego kraju sztuk\u0105 najbardziej narodow\u0105, w najbardziej tradycyjnym tego s\u0142owa znaczeniu, zdobywaj\u0105c szerokie uznanie polskiego widza, zw\u0142aszcza tam, gdzie archaizowa\u0142. Dlaczego natomiast zdoby\u0142 uznanie poza Polsk\u0105, nie jest zupe\u0142nie jasne. Czy chodzi tylko o jego star\u0105 egzotyk\u0119 w oczach obcej krytyki, czy mo\u017ce dostrzeg\u0142a ona, \u017ce z jego poczyna\u0144 historycznych, jak to nieraz w sztuce bywa, wy\u0142ania si\u0119 kszta\u0142t nowej sztuki? Reasumuj\u0105c: patriotyczne, romantyczne i literackie my\u015blenie, b\u0119d\u0105ce od ponad p\u00f3\u0142tora wieku duchow\u0105 instytucj\u0105, propagowane przez tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artystyczn\u0105, filozofi\u0119 i publicystyk\u0119, szko\u0142\u0119 wreszcie, rewidowane dopiero w ostatnich latach, w nowym ustroju \u2013 sta\u0142o si\u0119 chlebem powszednim polskiego filmu, kt\u00f3ry od razu staj\u0105c si\u0119 kreacj\u0105, pr\u00f3b\u0105 syntezy innych sztuk, sztuk\u0105 polifoniczn\u0105, a nie narz\u0119dziem dokumentowania realno\u015bci, zamiast skorzysta\u0107 ze swojej szansy podstawowej, swego obiektywizmu i zdrowego rozs\u0105dku \u2013 od pocz\u0105tku podzieli\u0142 \u201epolski los\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Cechy polskiego romantyzmu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Na przestrzeni p\u00f3\u0142tora wieku trwania niewoli poezja nasza prowadzi\u0142a wojn\u0119 przeciwko si\u0142om zaborc\u00f3w. Ta niewsp\u00f3\u0142mierno\u015b\u0107 istnia\u0142a zar\u00f3wno w samej poezji, jak i w czynie zbrojnym. Powstania, my\u015bl niepodleg\u0142a, taktyka polityczna narodu i jego przyw\u00f3dc\u00f3w \u2013 mia\u0142y podk\u0142ad zbyt cz\u0119sto uczuciowy, gdzie (niezale\u017cnie od niepraktycznego polskiego charakteru) dawa\u0142a o sobie zna\u0107 literatura. Je\u015bli za\u015b o ni\u0105 chodzi, to stara\u0142a si\u0119 ud\u017awign\u0105\u0107 nazbyt wielki ci\u0119\u017car spraw, kt\u00f3re nie s\u0105 jej dziedzin\u0105: socjalnych, politycznych, wychowawczych i propagandowych; w obrazach poetyckich z ca\u0142\u0105 dobr\u0105 wiar\u0105 realizowa\u0142a obraz realnej walki. Poniewa\u017c jednak walka realna by\u0142a stale przerywana, obraz jej nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 inny, zw\u0142aszcza \u017ce w utworach poetyckich wojowali bohaterowie zrobieni na wz\u00f3r i podobie\u0144stwo poet\u00f3w. Wojna poezji, w konsekwencji, przybra\u0142a charakter mistyczny, a zwyci\u0119stwa by\u0142y zwyci\u0119stwami wyobra\u017ani, chocia\u017c natykaj\u0105ce si\u0119 wci\u0105\u017c w samym utworze na kl\u0119ski rzeczywiste.<\/p>\n\n\n\n

Nale\u017cy bowiem wci\u0105\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce poezja owa to poezja daj\u0105ca pierwsze\u0144stwo porywowi uczucia przed rozs\u0105dkiem, ufna w swoje pos\u0142annictwo oraz stawiaj\u0105ca zar\u00f3wno siebie, jak i poet\u0119 ponad rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3ra je\u017celi z poezj\u0105 si\u0119 nie zgadza\u0142a \u2013 tym gorzej mia\u0142o by\u0107 dla rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy si\u0119 wi\u0119c dzi\u015b czyta polskich romantyk\u00f3w, kiedy \u015bledzi si\u0119 ich dialog ze z\u0142ymi mocami, ich wadzenie si\u0119 z lud\u017ami i Bogiem, kiedy b\u0119d\u0105c na szczycie czystych natchnie\u0144 wpadaj\u0105 nagle w niemo\u017cno\u015b\u0107 najmniejszego czynu \u2013 jest to jak sen m\u0119cz\u0105cy, jak koszmar i pusta gra imaginacji, bezp\u0142odna, chocia\u017c tak zarozumia\u0142a: traktuj\u0105ca Polsk\u0119 jako Mesjasza narod\u00f3w, a poezj\u0119 oczywi\u015bcie jako jej Bibli\u0119<\/em> \u2013 t\u0119 Polsk\u0119, ma\u0142y kraj, w mocy silnych pa\u0144stw, bez rz\u0105du, cz\u0119sto bez przyw\u00f3dc\u00f3w, ze sztuk\u0105 prawie prowincjonaln\u0105, z filozofi\u0105 ubog\u0105, cz\u0119sto bez szk\u00f3\u0142, kraj op\u00f3\u017aniaj\u0105cy si\u0119 w ekonomicznym, spo\u0142ecznym i duchowym rozwoju w stosunku do reszty kulturalnego \u015bwiata, do kt\u00f3rego niegdy\u015b nale\u017ca\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Spraw\u0119 komplikuje jeszcze fakt, \u017ce romantyzm polski rozwija\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na emigracji. Nasi najwi\u0119ksi poeci tworzyli w Europie Zachodniej, z daleka od kraju, kraj ten idealizuj\u0105c, nie znaj\u0105c jego realnych potrzeb ani realnego porz\u0105dku jego \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

W poezji, w oderwanej od ziemi \u201erepublice poet\u00f3w\u201d, rozwin\u0119\u0142a si\u0119 chorobliwie fantazja i stworzy\u0142a w\u0142asn\u0105 mitologi\u0119, jedn\u0105 z najpi\u0119kniejszych mitologii nowo\u017cytnych, ale te\u017c jedn\u0105 z najbardziej abstrakcyjnych. Czyn bohaterski, konieczno\u015b\u0107 tego czynu \u2013 stan\u0119\u0142y tu na pierwszym planie. Przy czym czyn absolutny, jako wyrok dziejowy, a nawet metafizyczny, jako przeznaczenie, kt\u00f3rego nie mo\u017ce unikn\u0105\u0107 ani cz\u0142owiek, ani nar\u00f3d. Czyn w ko\u0144cu sam w sobie, bez wzgl\u0119du na celowo\u015b\u0107 i konsekwencje.<\/p>\n\n\n\n

By\u0142a to idea czysta jak wszystko, co bardzo uog\u00f3lnione. Ale \u2013 pami\u0119tajmy \u2013 natyka\u0142a si\u0119 wci\u0105\u017c i wci\u0105\u017c, w ka\u017cdym razie w dzie\u0142ach poet\u00f3w najwi\u0119kszych, na nierealno\u015b\u0107 i niemo\u017cno\u015b\u0107 tego czynu.<\/p>\n\n\n\n

St\u0105d si\u0142a duchowa bohater\u00f3w, st\u0105d ich wspania\u0142e, mo\u017ce najwspanialsze w literaturze monologi, st\u0105d ich akt poetycki, zbuntowany i pe\u0142en nadziei, blu\u017anierczy, zawsze przecie\u017c zwyci\u0119ski, zawsze triumfuj\u0105cy; lecz wystarczy\u0142a jedna pr\u00f3ba si\u0142 z konkretnym przeciwnikiem, by, nim jeszcze do walki dosz\u0142o, bohaterowie okazywali si\u0119 do niej niezdolni; st\u0105d gorycz i rozpacz, i zn\u00f3w wspania\u0142e lamenty liryczne.<\/p>\n\n\n\n

Konrad z Dziad\u00f3w<\/em> Mickiewicza czy Kordian z dramatu S\u0142owackiego. Pierwszy: kochanek zmieniony w duchowego wodza narodu w Wielkiej Improwizacji, p\u00f3\u017aniej ksi\u0105dz \u2013 mistyk prorokuj\u0105cy nadej\u015bcie bli\u017cej nieokre\u015blonego zbawiciela kraju; ten bohater przynajmniej realnej walki nie pr\u00f3bowa\u0142. Natomiast Kordian (niby Hamlet, ale wyj\u0119ty spod pi\u00f3ra Byrona) \u2013 nawo\u0142uje nar\u00f3d do boju, by \u2013 kiedy mu przysz\u0142o czynu dokona\u0107 \u2013 ulec Strachowi i Imaginacji.<\/p>\n\n\n\n

Ta op\u0119tana poezja, odznaczaj\u0105ca si\u0119 niezwyk\u0142\u0105 urod\u0105 niepraktyczno\u015bci, mia\u0142a uczciwo\u015b\u0107 przecie\u017c by\u0107 autoironi\u0105. Zna\u0142a gdzie\u015b na dnie \u015bwiadomo\u015bci swoj\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107 i by\u0142a tragiczna, bo pe\u0142na winy. Wiedzia\u0142a, \u017ce wzi\u0119\u0142a na siebie ci\u0119\u017car ponad si\u0142y, niszcz\u0105cy j\u0105, i \u015bmieszno\u015b\u0107 przyj\u0119tej nie swojej roli.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Adam Mickiewicz<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Poezja sta\u0142a si\u0119 wreszcie mistyk\u0105: Mickiewicz, S\u0142owacki, Krasi\u0144ski to piewcy polskiego mesjanizmu. Mickiewicz \u2013 najsilniejszy z nich \u2013 natura realistyczna, ze sk\u0142onno\u015bci\u0105 do konkretu, pod wp\u0142ywem idei Chrystusowej i dewocji \u0142amie pi\u00f3ro; S\u0142owacki \u2013 popada w estetyzm, eteryzm, mistyczn\u0105 gr\u0119; Krasi\u0144ski zniszczy\u0142 swoje dzie\u0142o, zanim co\u015b naprawd\u0119 zacz\u0105\u0142, filozofi\u0119 poetyckiego chowu. Osta\u0142 si\u0119 jeden Norwid, poeta intelektualnej refleksji.<\/p>\n\n\n\n

Dla tw\u00f3rc\u00f3w ni\u017cszego lotu polski romantyzm okaza\u0142 si\u0119 jeszcze drastyczniejszy w skutkach. Tw\u00f3rcy ci, na\u015bladuj\u0105c wieszcz\u00f3w \u2013 jak to si\u0119 w Polsce nazywa \u2013 na\u015bladowali ich rozdartych bohater\u00f3w, zbawc\u00f3w narodu i mesjasz\u00f3w, anio\u0142\u00f3w m\u015bcicieli i abstrakcyjne idee; potencjalni reali\u015bci lub kameralni lirycy \u2013 wpadali w grafomani\u0119. Oni to i ich nast\u0119pcy, w poezji i prozie, ale tak\u017ce w innych sztukach, cho\u0107by w malarstwie, stworzyli obraz bohaterskiego czynu, wprawdzie nareszcie spe\u0142nionego, ale kt\u00f3rego celem by\u0142a ju\u017c tylko efektowna \u015bmier\u0107. Wiersze i malowanki tego rodzaju zdobi\u0142y odt\u0105d podr\u0119czniki szkolne oraz \u015bciany mieszka\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Romantyzm polski obj\u0105\u0142 swoj\u0105 nazw\u0105 p\u00f3\u0142 wieku. By\u0142o to p\u00f3\u0142wiecze Balzaka \u2013 okres narodzin i rozwoju wielkiej powie\u015bci realistycznej. Tymczasem polska powie\u015b\u0107, gdy si\u0119 wreszcie, w drugiej po\u0142owie wieku rozwin\u0119\u0142a, wci\u0105\u017c stanowi\u0142a konkurencj\u0119 romantyzmu, \u017ce wspomnimy Lalk\u0119<\/em> Prusa, dzie\u0142o, kt\u00f3rego bohaterem jest kupiec galanteryjny o duszy Mickiewiczowskiego Gustawa; czy historyczne powie\u015bci Sienkiewicza; czy powie\u015bci p\u00f3\u017aniejszego od nich \u017beromskiego \u2013 spo\u0142ecznikowskie, krytyczne w stosunku do przesz\u0142o\u015bci narodowej i jej ducha, same jednak niszczone przez powr\u00f3t lirycznej formy w polskiej literaturze na prze\u0142omie wiek\u00f3w. Je\u017celi wi\u0119c mamy zamkn\u0105\u0107 gdzie\u015b nasz romantyzm, to \u2013 jak wiemy \u2013 nie w po\u0142owie tamtego stulecia, gdzie si\u0119 formalnie ko\u0144czy, lecz w pocz\u0105tkach obecnego, wraz z okresem neoromantyzmu, tu za\u015b nazwiskiem ostatniego poety epoki \u2013 Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego i jego tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 \u2013 przedstawiaj\u0105 obraz bodaj najbardziej dramatyczny.<\/p>\n\n\n\n

By\u0142 to czas nowych wstrz\u0105s\u00f3w spo\u0142ecznych, czas zaczynaj\u0105cej si\u0119 nowej rewolucji artystycznej wymierzonej przeciwko realistycznej sztuce ubieg\u0142ego wieku. Nowej rewolucji romantycznej, jak j\u0105 poprzednio nazwali\u015bmy.<\/p>\n\n\n\n

Najwyra\u017aniej mo\u017cna to prze\u015bledzi\u0107 na terenie Francji, zw\u0142aszcza w plastyce i literaturze, gdzie dziewi\u0119tnastowieczny kanon realizmu by\u0142 jednym z najsilniejszych, a w zwi\u0105zku z tym reakcja na niego bodaj najbardziej gwa\u0142towna, zw\u0142aszcza \u017ce mia\u0142a swoje uzasadnienie filozoficzne w g\u0142o\u015bnych pod\u00f3wczas systemach antyracjonalistycznych i antyempirycznych. W Niemczech, gdzie realizm dziewi\u0119tnastowieczny nigdy nie by\u0142 silny i, troch\u0119 jak w Polsce, formu\u0142a sztuki romantycznej przetrwa\u0142a tam do naszej epoki, odradza si\u0119 ona w modernizmie, a nast\u0119pnie w ekspresjonizmie.<\/p>\n\n\n\n

W Polsce neoromantyzm, kt\u00f3ry powstaje pod koniec ubieg\u0142ego wieku, jest bardzo zbli\u017cony do romantyzmu klasycznego, zw\u0142aszcza w dziele Wyspia\u0144skiego. Ale r\u00f3wnocze\u015bnie gwa\u0142townie przeciwko niemu wyst\u0119puje, w ka\u017cdym razie przeciwko niekt\u00f3rym jego ideom, uwa\u017canym w\u00f3wczas za podstawowe dla romantyzmu.<\/p>\n\n\n\n

W dramacie Wyzwolenie<\/em>, kt\u00f3rego akcja \u2013 znamienne! \u2013 rozgrywa si\u0119 za kulisami sceny, niby za kulisami dramatu Mickiewicza, a wi\u0119c jako rodzaj jego parodii \u2013 Mickiewiczowski Konrad, tym razem piewca czynu, podejmuje wyzwanie Mickiewicza mistyka.<\/p>\n\n\n\n

Lecz czyn zn\u00f3w ma charakter bardzo symboliczny. W Weselu<\/em> \u2013 chce wprawdzie obj\u0105\u0107 nar\u00f3d (tu czyn ju\u017c nie poety, nie indywidualny, lecz wszystkich warstw z mas\u0105 ch\u0142opsk\u0105 na czele) \u2013 tym niemniej nie mo\u017ce doj\u015b\u0107 do skutku, bo zosta\u0142 zgubiony Z\u0142oty R\u00f3g maj\u0105cy wezwa\u0107 go do boju.<\/p>\n\n\n\n

Zatem nowy romantyzm, wyst\u0119puj\u0105cy przeciwko dawnemu i jego kl\u0119skom, sam kl\u0119ski doznaje, z tym \u017ce bardziej konkretnej, bo Wyspia\u0144ski widzi jej przyczyny nie w \u015blepym losie, ale w bierno\u015bci kraju zniewolonego poezj\u0105 i uczuciowym stosunkiem do rzeczywisto\u015bci. Wesele<\/em> zamyka somnambuliczny taniec bohater\u00f3w, a w ten spos\u00f3b \u2013 ca\u0142ej Polski.<\/p>\n\n\n\n

Polifonia dzie\u0142 romantycznych<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nasza literatura romantyczna rysuje si\u0119 od strony formalnej jak tors, szcz\u0105tek wspania\u0142y i dziwaczny. Ma\u0142o tu wybitnych dzie\u0142 doprowadzonych do ko\u0144ca. Brak tu i \u00f3wdzie tak\u017ce pocz\u0105tku. Dzie\u0142a te sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 przewa\u017cnie z samych fragment\u00f3w lub s\u0105 montowane lu\u017ano, a nawet ca\u0142e s\u0105 wielkimi dygresjami, osnutymi doko\u0142a w\u0105t\u0142ej, szcz\u0105tkowej fabu\u0142y. S\u0105 amorficzne, rozstrzelone w miejscu i czasie \u2013 otwarte, jak to si\u0119 dzi\u015b nazywa. Zosta\u0142y zatarte konwencje: liryczna splata si\u0119 z realistyczn\u0105, groteska z tragizmem, tonacja ironiczna z patetyczn\u0105. Zatar\u0142y si\u0119 te\u017c gatunki: dramaty polskich romantyk\u00f3w s\u0105 na \u00f3wczesne warunki niesceniczne, zatr\u0105caj\u0105 o epik\u0119 czy czyst\u0105 liryk\u0119; wiersze maj\u0105 uk\u0142ad dramatyczny; poematy epickie przypominaj\u0105 eseje i filozoficzne rozprawy, nie eposy. S\u0105 to cechy nie tylko polskich dzie\u0142 romantycznych. Ale pomieszanie cech wydaje si\u0119 tu wi\u0119ksze, skutkiem w\u0142a\u015bnie owych om\u00f3wionych wy\u017cej licznych obci\u0105\u017ce\u0144, kt\u00f3rych dotychczasowe formy i gatunki nie by\u0142y w stanie wch\u0142on\u0105\u0107, kt\u00f3rych zreszt\u0105 mo\u017ce nie jest w stanie wch\u0142on\u0105\u0107 \u017cadna literatura.<\/p>\n\n\n\n

We\u017amy cho\u0107by materi\u0119, z jakiej zostali zbudowani bohaterowie. Modele ich odnale\u017a\u0107 \u0142atwo u niemieckich romantyk\u00f3w, u Byrona, a tak\u017ce u Szekspira, ale swoisto\u015bci\u0105 tych postaci jest ich absolutne \u2013 ideowe, psychologiczne i formalne \u2013 rozbicie. W jednym dziele bohater jest zarazem kochankiem platonicznym, ch\u0142opcem elegijnym, niedosz\u0142ym samob\u00f3jc\u0105 troch\u0119 bez przyczyny; ten sam cz\u0142owiek jest ide\u0105 \u017cycia i woli narodu, jego symbolem, jego \u017co\u0142nierzem, wodzem; jest te\u017c jednostk\u0105 s\u0142ab\u0105, \u0142atwo zniech\u0119caj\u0105c\u0105 si\u0119 do dzia\u0142ania lub biern\u0105, fantazjuj\u0105c\u0105, za\u0142amuj\u0105c\u0105 si\u0119 przed czasem, by zn\u00f3w nagle \u2013 jak Kordian \u2013 w ko\u0144cu sztuki zdoby\u0107 si\u0119 na akt dzielno\u015bci, imponuj\u0105cy, pe\u0142en samozaparcia, a przecie\u017c pusty i nie s\u0142u\u017c\u0105cy nikomu. Z ich wypowiedzi buduje si\u0119 pie\u015bni i ody, ballady i bajki, opowie\u015bci epickie, mo\u017cna tu znale\u017a\u0107 wszystkie niemal konwencje \u00f3wczesnego pi\u015bmiennictwa, co chyba \u2013 to zr\u00f3\u017cnicowanie \u201ereplik\u201d i \u201ekwestii\u201d \u2013 wskazuje na nieorganiczno\u015b\u0107 materii dzie\u0142 jeszcze bardziej ni\u017c analiza post\u0119powania bohater\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Bohaterowie staraj\u0105 si\u0119 by\u0107 postaciami realistycznymi, lecz wci\u0105\u017c s\u0105 symbolami i alegoriami. Otacza ich taki sam \u015bwiat: d\u0105\u017c\u0105cy do realizmu i r\u00f3wnocze\u015bnie zawsze zdeformowany, autentyczny, ale jakby w nawiasie, bo przede wszystkim kreacyjny. St\u0105d sam realizm nie dochodzi do g\u0142osu, a jego elementy s\u0142u\u017c\u0105 metaforze, czyni\u0105c j\u0105 najwy\u017cej bardziej wiarygodn\u0105. Oderwana od rzeczywisto\u015bci poezja tworzy tu w\u0142asn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. Na tej pararzeczywisto\u015bci, mi\u0119dzy innymi, na tych pozorach autentyzmu, zasadza si\u0119 zreszt\u0105 si\u0142a i komunikatywno\u015b\u0107 omawianej poezji, jej wp\u0142yw na odbiorc\u0119 w ci\u0105gu ponad p\u00f3\u0142tora wieku oraz jej pozorna przymierzalno\u015b\u0107 do rzeczywistego \u017cycia i rzeczywistej historii.<\/p>\n\n\n\n

Poezja romantyczna, poezja totalna, kt\u00f3ra panowa\u0142a w naszej literaturze niemal niepodzielnie przez tyle lat, wch\u0142on\u0119\u0142a w\u0142a\u015bciwie ca\u0142\u0105 \u00f3wczesn\u0105 literatur\u0119 polsk\u0105 i wszystkie jej \u015brodki. Lecz i tego okaza\u0142o si\u0119 za ma\u0142o. Zmuszona by\u0107 wi\u0119cej ni\u017c poezj\u0105, gwa\u0142townie rozbudowa\u0142a w miar\u0119 ch\u0142onno\u015bci j\u0119zyka swoje walory plastyczne, rytmiczne, dramatyczne. Przystrajaj\u0105c si\u0119 najch\u0119tniej w sceniczn\u0105 form\u0119, usi\u0142owa\u0142a wyj\u015b\u0107 poza s\u0142owo-oraz tekst pisany ku jedynej w\u00f3wczas sztuce polifonicznej, jak\u0105 by\u0142 teatr, a t\u0119dy \u2013 do \u015bwiata. Jakby podob\u0142oczna \u2013 lekki duszek z Dziad\u00f3w<\/em> Mickiewicza \u2013 pragn\u0119\u0142a w ten spos\u00f3b powr\u00f3ci\u0107 do \u017cywych ludzi i \u017cywych spraw, drog\u0105 wcielenia si\u0119 w aktora, w realn\u0105 przestrze\u0144 i czas. Powy\u017cszy domys\u0142 to nie jest tylko zwrot retoryczny. Jest on traktowany ca\u0142kiem powa\u017cnie. Tym niemniej poezja pozosta\u0142a wci\u0105\u017c trudna do adaptacji scenicznej, nie mieszcz\u0105c si\u0119 w \u00f3wczesnym teatrze ze swymi spl\u0105tanymi wizjami i problemami.<\/p>\n\n\n\n

Geneza filmu romantycznego w Polsce<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Po ostatniej wojnie i okupacji \u2013 jak ju\u017c powiedzieli\u015bmy \u2013 literatura polska nie powr\u00f3ci\u0142a do formu\u0142y romantycznej i postawy tradycyjnie patriotycznej. Zmuszona prawie do zupe\u0142nego milczenia w niewoli (pararomantyczn\u0105 poezj\u0119 okupacyjn\u0105 Krzysztofa Baczy\u0144skiego dzi\u015b dopiero mamy okazj\u0119 pozna\u0107), kiedy odezwa\u0142a si\u0119 ponownie, by\u0142o ju\u017c po okupacji. St\u0105d od razu dystans w stosunku do tamtych spraw. Zreszt\u0105 w okresie mi\u0119dzywojennym literatura nasza zasmakowa\u0142a wolno\u015bci, polegaj\u0105cej \u2013 m\u00f3wili\u015bmy \u2013 na mo\u017cno\u015bci bycia sob\u0105. Zrzuci\u0142a wtedy dawne ci\u0119\u017cary i starannie usi\u0142owa\u0142a pochwyci\u0107 ton innych \u00f3wczesnych wolnych literatur. By\u0142a raczej trze\u017awa, interesowa\u0142a si\u0119 zwyk\u0142ym cz\u0142owiekiem w zwyk\u0142ych warunkach \u017cycia, \u017cyciem bie\u017c\u0105cym i bie\u017c\u0105cymi stylami europejskimi. Sta\u0142a si\u0119 przy tym cokolwiek kosmopolityczna, w najniewinniejszym zreszt\u0105 powy\u017cszych s\u0142\u00f3w znaczeniu. Pog\u0142osy romantyczne by\u0142y w niej raczej ukryte, przejawiaj\u0105ce si\u0119 przede wszystkim w jej cz\u0119stym liryzmie, kt\u00f3ry niekiedy zwano ekspresjonizmem.<\/p>\n\n\n\n

Po wojnie wprawdzie odezwa\u0142a si\u0119 w niej zn\u00f3w \u201epolska sprawa\u201d, ale ju\u017c na zasadzie groteski czy tragigroteski raczej. Pisarze tacy jak Dygat w swoich powie\u015bciach, inteligentnych i przewrotnych, wskazywali anachroniczno\u015b\u0107 tradycyjnego ukazywania tej sprawy. Zamkn\u0105\u0142 j\u0105, w ka\u017cdym razie tymczasem, Jerzy Andrzejewki w powie\u015bci Popi\u00f3\u0142 i diament<\/em>, przeciwstawiaj\u0105c w dramatycznym konflikcie miniony i wsp\u00f3\u0142czesny \u201epolski los\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Czy skazani jeste\u015bmy, kiedy chcemy by sob\u0105 i kiedy mamy ambicj\u0119 tworzy\u0107 \u201edu\u017c\u0105\u201d sztuk\u0119, na kr\u0105\u017cenie wci\u0105\u017c wok\u00f3\u0142 tamtej tradycji (\u017ce ponowione zostanie pytanie postawione na wst\u0119pie tego studium), nawet kiedy pragniemy si\u0119 jej przeciwstawi\u0107?<\/p>\n\n\n\n

*<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d pozycji polskiej kinematografii, zrealizowanych w pierwszym powojennym dziesi\u0119cioleciu, mamy a\u017c dwie, nawi\u0105zuj\u0105ce do naszej tradycji romantycznej. Obie s\u0105 autorstwa Aleksandra Forda \u2013 Ulica Graniczna<\/em> oraz M\u0142odo\u015b\u0107<\/em> Chopina<\/em>. Pierwsza to dzie\u0142o formalnie do\u015b\u0107 niejednolite, dziel\u0105ce si\u0119 na odr\u0119bne partie realistyczne i czysto poetyckie, niemal symboliczne \u2013 z realizmem ma niewiele wsp\u00f3lnego.<\/p>\n\n\n\n

Bardziej znamienny jest drugi film. Zbudowany z lu\u017ano powi\u0105zanych z sob\u0105 fragment\u00f3w, przedstawia dzieje mi\u0142o\u015bci Chopina jako dzieje jego ducha i muzyki. Obok u\u0142omk\u00f3w realnego \u017cycia mamy tu pe\u0142no obraz\u00f3w na wp\u00f3\u0142 wizyjnych: inscenizacj\u0119 pie\u015bni ludu polskiego, jego legend, pejza\u017c i polsk\u0105 przyrod\u0119 \u2013 jako elementy przysz\u0142ego dzia\u0142ania kompozytora. Wiele jest te\u017c motyw\u00f3w wzi\u0119tych wprost z tradycji romantyzmu, zw\u0142aszcza \u017ce akcja filmu toczy si\u0119 w tamtym czasie. W ten spos\u00f3b potraktowana jest r\u00f3wnie\u017c g\u0142\u00f3wna sprawa \u2013 sama tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Chopina, gdzie s\u0142awna Etiuda rewolucyjna<\/em> staje si\u0119 wk\u0142adem artysty w walk\u0119 wyzwole\u0144cz\u0105. Obrazowi komponowania tego dzie\u0142a towarzysz\u0105 wizje powstania roku 1830, przypominaj\u0105ce polskie malarstwo patriotyczne ubieg\u0142ego wieku. A wi\u0119c zn\u00f3w jednostka, artysta wcielaj\u0105cy wol\u0119 \u017cycia i tragedi\u0119 narodu. Artysta w dziele filmowca wsp\u00f3\u0142czesnego upodobniony do wieszcz\u00f3w i ich bohater\u00f3w, wbrew autentycznej biografii Chopina, kt\u00f3ry chyba a\u017c takich ambicji nie posiada\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Tu si\u0119 zatrzymajmy, zanim p\u00f3jdziemy dalej. Polski film bowiem b\u0119d\u0105 teraz tworzy\u0107 autorzy m\u0142odego pokolenia, kt\u00f3rzy w czasie powstania obu dziel Forda uczyli si\u0119 dopiero swego zawodu.<\/p>\n\n\n\n

M\u0142odzi filmowcy polscy, debiutuj\u0105cy na pocz\u0105tku lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, mieli za sob\u0105 do\u015bwiadczenia wojny i okupacji. Lecz nie od razu mogli da\u0107 mu wyraz, debiutowali bowiem w okresie panowania sztuki realizmu socjalistycznego. A je\u017celi mimo to ich kapita\u0142 tw\u00f3rczy w owym okresie r\u00f3s\u0142, nie bez znaczenia by\u0142a tu \u0142\u00f3dzka szko\u0142a filmowa, gdzie wielu z nich si\u0119 uczy\u0142o. Tam mieli okazj\u0119 ogl\u0105da\u0107 i studiowa\u0107 najwybitniejsze pozycje filmu dawnego oraz wsp\u00f3\u0142czesnego. Zw\u0142aszcza dzie\u0142a Bu\u00f1uela i Dreyera, dzie\u0142a Francuz\u00f3w lat trzydziestych oraz ich tytu\u0142y nowe, wa\u017cniejsze pozycje w\u0142oskiego neorealizmu, a nast\u0119pnie filmy Oliviera i troch\u0119 p\u00f3\u017aniej Felliniego cieszy\u0142y si\u0119 w\u015br\u00f3d m\u0142odych du\u017cym powodzeniem.<\/p>\n\n\n\n

Nie trzeba te\u017c zapomina\u0107 o tradycyjnym wykszta\u0142ceniu humanistycznym, z polsk\u0105 poezj\u0105 liryczn\u0105 na pierwszym planie; oraz o naszej literaturze powojennej, nawi\u0105zuj\u0105cej do \u201esprawy polskiej”, zw\u0142aszcza \u017ce ten typ literatury nie sko\u0144czy\u0142 si\u0119 zupe\u0142nie w omawianym okresie, lecz przetrwa\u0142, cho\u0107by w poezji i groteskach bardzo poczytnego w\u015br\u00f3d m\u0142odych Ga\u0142czy\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n

Zerwanie sztuki polskiej z socrealizmem w latach 1954\u20131955 wyzwoli\u0142o tamte do\u015bwiadczenia. Jakby chc\u0105c nadrobi\u0107 stracony czas, debiutanci si\u0119gn\u0119li do okupacji, kt\u00f3ra od dziesi\u0119ciu przynajmniej lat domaga\u0142a si\u0119 rozrachunku i artystycznego \u015bwiadectwa. A je\u017celi tak, to kszta\u0142t jej uj\u0119cia \u2013 wydawa\u0142o si\u0119 \u2013 by\u0142 gotowy, odziedziczony i czekaj\u0105cy na now\u0105 sztuk\u0119 \u2013 kszta\u0142t poezji patriotycznej. Trzeba przy tym zauwa\u017cy\u0107, \u017ce dystans najmniej dziesi\u0119ciu lat dziel\u0105cy omawiany moment od wojny, nie pozwala\u0142 ju\u017c jej dokumentowa\u0107, notowa\u0107 fakt\u00f3w i ujmowa\u0107 ich kronikalnie. Trzeba by\u0142o t\u0119 niedawn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 w formie artystycznej tworzy\u0107 na nowo i inscenizowa\u0107. Tu narzuca\u0142 si\u0119 wi\u0119c kszta\u0142t znany na pami\u0119\u0107 i znane na pami\u0119\u0107 jeszcze z domu i szko\u0142y my\u015blenie, a w zwi\u0105zku z tym mo\u017ce nawet uczucie \u017calu, \u017ce nowa sztuka nie mia\u0142a dot\u0105d swej \u201epoezji polskiej\u201d. Formie za\u015b ju\u017c czysto filmowej patronowa\u0142a pami\u0119\u0107 nazwisk i szk\u00f3\u0142 wymienionych tw\u00f3rc\u00f3w i kierunk\u00f3w, gdzie nad tendencj\u0105 do odtwarzania rzeczywisto\u015bci przewa\u017ca\u0142a sk\u0142onno\u015b\u0107 do osobistego wyrazu. One sta\u0142y si\u0119 dla naszych filmowc\u00f3w wzorem. Nawet we w\u0142oskim neorealizmie widzieli przede wszystkim metaforyk\u0119, plastyczny skr\u00f3t uczuciowy i intelektualny, a tak\u017ce tendencje rozlu\u017aniania porz\u0105dku starej dramaturgii na rzecz sytuacji dramatycznej, a nie akcji i intrygi.<\/p>\n\n\n\n

Problem genezy m\u0142odego filmu polskiego jest wi\u0119c do\u015b\u0107 skomplikowany: tradycj\u0119 literack\u0105 oraz obce do\u015bwiadczenie filmowe przymierza si\u0119 do siebie i do w\u0142asnego filmu, nieopartego na spu\u015bci\u017anie tej sztuki w Polsce i do\u015bwiadczenia \u017cyciowego, kt\u00f3re by\u0142o wprawdzie \u201etrz\u0119sieniem ziemi\u201d, ale z up\u0142ywem odleg\u0142ych lat, oddzielonym od aktualnej chwili szko\u0142\u0105 my\u015blenia praktycznego w nowym ustroju, kwestionuj\u0105cego cz\u0119sto tamten m\u0142odzie\u0144czy entuzjazm i tamt\u0105 m\u0142odzie\u0144cz\u0105 gorycz.<\/p>\n\n\n\n

Wajda<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c w pierwszym filmie fabularnym Andrzeja Wajdy, Pokoleniu<\/em>, z po\u0142owy lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych \u2013 wyra\u017anie rysuje si\u0119 tendencja liryczna p\u00f3\u017aniejszej \u201eszko\u0142y polskiej\u201d. Film mia\u0142 by\u0107 opowie\u015bci\u0105 (tematycznie utrzyman\u0105 jeszcze w duchu socrealizmu) o ideowym dojrzewaniu proletariackiego ch\u0142opca podczas okupacji \u2013 i w\u0142a\u015bciwie ni\u0105 pozosta\u0142. Ale obok tego w\u0105tku wyr\u00f3s\u0142 w\u0105tek inny, dramaturgicznie poboczny, b\u0119d\u0105cy histori\u0105 innego bohatera, potraktowanego przez Wajd\u0119 gor\u0119cej ni\u017c tamten i pod wzgl\u0119dem artystycznym ciekawiej. Sprawa cz\u0142owieka nieprzygotowanego do walki, jego l\u0119ki i opory, jego krucho\u015b\u0107, a po pierwszej pr\u00f3bie niemal szale\u0144stwo; sprawa samotniczego czynu, \u015bci\u0105gni\u0119cie na siebie goni\u0105cych Niemc\u00f3w, aby umo\u017cliwi\u0107 ucieczk\u0119 towarzyszom, samob\u00f3jcza \u015bmier\u0107, kiedy zabrak\u0142o kul do obrony i droga by\u0142a odci\u0119ta, ten skok z pi\u0119tra w d\u00f3\u0142 klatki schodowej niby lot pi\u0119knego zabitego ptaka \u2013 to wszystko przes\u0142oni\u0142o buduj\u0105c\u0105 histori\u0119 pierwszego bohatera.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Tadeusz Janczar (Ja\u015b Krone) w filmie Pokolenie<\/em>.
fot. Ryszard Golc, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Gdyby nie dalszy rozw\u00f3j tw\u00f3rczo\u015bci Wajdy w tym kierunku, por\u00f3wnywanie Pokolenia<\/em> z poezj\u0105 romantyczn\u0105 by\u0142oby mo\u017ce nie na miejscu. Ale poniewa\u017c analogie zaraz zaczn\u0105 si\u0119 mno\u017cy\u0107, zaznaczamy, \u017ce om\u00f3wiony w\u0105tek jest wsp\u00f3\u0142czesnym poprawionym wariantem, znanym z tamtej poezji: ta rola jednostki w stosunku do towarzyszy, ta walka z l\u0119kiem, ten czyn, kt\u00f3ry jednak tu dochodzi do skutku i jest praktycznie skuteczny, tylko jego epilog \u2013 \u00f3w lot samob\u00f3jczy \u2013 ma co\u015b z romantycznej symboliki. Chocia\u017c wi\u0119c czyn zosta\u0142 potraktowany, mimo wszystko, do\u015b\u0107 schematycznie, ma on charakter konkretniejszy ni\u017c heroizm bohatera Ulicy Granicznej<\/em> Forda. A forma filmu Wajdy wydaje si\u0119 nie mniej swobodna ni\u017c tam, za\u015b tonacja liryczna nie mniej ni\u017c tam przejmuj\u0105ca.<\/p>\n\n\n\n

W Kanale <\/em>posuwamy si\u0119 o krok dalej. Tu walka zbrojna zostaje powa\u017cnie zakwestionowana w formie krytyki celowo\u015bci Powstania Warszawskiego. Natomiast w obrazie samego powstania podkre\u015bla Wajda heroizm bohater\u00f3w filmu przedzieraj\u0105cych si\u0119 przez kana\u0142y miasta. Postawa re\u017cysera i jego scenarzysty, Jerzego Stefana Stawi\u0144skiego \u2013 autora wi\u0119kszo\u015bci scenariuszy romantycznego nurtu kinematografii polskiej \u2013 jest taka: heroizm musi by\u0107 zrealizowany, bo nie ma innego wyj\u015bcia i cz\u0142owiek musi go spe\u0142ni\u0107 do ko\u0144ca, to znaczy do w\u0142asnej \u015bmierci, nie dla Polski ju\u017c nawet ani dla przysz\u0142ych pokole\u0144, lecz teraz ju\u017c tylko dla wierno\u015bci wzgl\u0119dem siebie samego oraz wzi\u0119tego na siebie obowi\u0105zku; jednocze\u015bnie jego \u015bmier\u0107 jest zbrodni\u0105 przyw\u00f3dc\u00f3w powstania, kt\u00f3rzy go na to skazali.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Tadeusz Janczar (Korab) i Teresa I\u017cewska (Stokrotka) w filmie Kana\u0142.
fot. Andrzej Gronau, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Problemy te maj\u0105 zn\u00f3w odpowiedniki w literaturze romantycznej, bo nawet krytyk\u0119 nieudanych czyn\u00f3w zbrojnych. Wsp\u00f3\u0142czesny jest natomiast sam spos\u00f3b przedstawienia problem\u00f3w: sarkazm inscenizacji, gdzie piek\u0142o dantejskie, tak bliskie romantykom, sta\u0142o si\u0119 kana\u0142em, a herosi w\u0119druj\u0105 przez ekskrementy, z pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce b\u0119d\u0105 gin\u0105\u0107 nie w walce, ale w tych norach, jak duszone szczury. I w tym dopiero okrutnym obrazie, odbr\u0105zowionym do granic ostatecznych, pojawiaj\u0105 si\u0119 zn\u00f3w znane z literatury romantycznej rekwizyty: stary wiarus \u2013 ton\u0105cy w kale, sm\u0119tna melodia pastuszka \u2013 rozbrzmiewaj\u0105ca w kana\u0142ach, fortepian niby reminiscencja muzyki Chopina \u2013 w\u015br\u00f3d ruin.<\/p>\n\n\n\n

Ukoronowaniem procesu nabrzmiewaj\u0105cego w Pokoleniu<\/em> i Kanale<\/em> jest Popi\u00f3\u0142 i diament<\/em>. Tu Wajda i Andrzejewski \u2013 autor zar\u00f3wno scenariusza, jak i powie\u015bci, na kt\u00f3rej film ten zosta\u0142 oparty \u2013 ju\u017c zupe\u0142nie wyra\u017anie nawi\u0105zuj\u0105 do tradycji romantycznej, a \u015bci\u015blej \u2013 kordianowskiej. Podejmuj\u0105 otwart\u0105 polemik\u0119, ostrzejsz\u0105 ni\u017c w Kanale<\/em>, prowadz\u0105 j\u0105 ju\u017c nie na terenie historycznej przesz\u0142o\u015bci, lecz Polski powojennej. Jeszcze wyra\u017aniej ni\u017c do romantyzmu \u2013 nawi\u0105zuj\u0105 do tradycji neoromantycznej, a \u015bci\u015blej do Wyspia\u0144skiego i Wesela, w charakterystyce Polski odchodz\u0105cej w przesz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Maciek Che\u0142micki i jego rola w filmie to motyw Kordiana z dramatu S\u0142owackiego. Podobna ch\u0142opi\u0119co\u015b\u0107 bohatera, krucho\u015b\u0107, nawet sk\u0142onno\u015b\u0107 do histerii, opory przed dokonaniem czynu. Ale czyn czekaj\u0105cy Ma\u0107ka nie jest ju\u017c zgodny z jego przekonaniem. Tym wi\u0119ksze opory. Dokonanie go za\u015b bardziej rozdzieraj\u0105ce: zabicie cz\u0142owieka, kt\u00f3rego Maciek nie potrafi traktowa\u0107 jak wroga, i zabija tylko dlatego, by \u2013 jak bohaterowie Kana\u0142u <\/em>\u2013 wykona\u0107 wzi\u0119te na siebie zobowi\u0105zanie.<\/p>\n\n\n\n

A wi\u0119c Kordian wreszcie przezwyci\u0119\u017caj\u0105cy siebie. Jednak dzia\u0142aj\u0105cy poza ojczyzn\u0105, poza losem Polski, wbrew jej interesom. Maciek, \u017co\u0142nierz okupacyjnego podziemia, wymierza pistolet przeciwko polskiemu komuni\u015bcie, kt\u00f3ry przynosi krajowi niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i nowy \u0142ad. Realizuje si\u0119 tu kompromitacja romantycznego heroizmu. Wyczynowi bojowemu, niszczeniu i zabijaniu, zostaje przeciwstawiony motyw pracy, leczenia wojennych ran i budowania. Kompromitacj\u0119 tradycyjnej postawy podkre\u015bla Wajda, za powie\u015bci\u0105 Andrzejewskiego, niemal cytatem z Wesela<\/em>: ta\u0144cem ludzi z przesz\u0142o\u015bci, ta\u0144cem \u015bwiata nie maj\u0105cego ju\u017c nic wsp\u00f3lnego z rzeczywisto\u015bci\u0105. Wi\u0119c nie tylko Maciek-Kordian znalaz\u0142 si\u0119 poza narodem, lecz r\u00f3wnie\u017c ca\u0142y romantyzm. Ta\u0144cz\u0105cy s\u0105 g\u0142usi na g\u0142os historii, jak g\u0142usi byli go\u015bcie weselni w dramacie Wyspia\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Zbigniew Cybulski (Maciek Che\u0142micki) i Wac\u0142aw Zastrze\u017cy\u0144ski (Szczuka) w filmie Popi\u00f3\u0142 i diament<\/em>.
fot. Wies\u0142aw Zdort, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

A przecie\u017c, r\u00f3wnie\u017c jak u Wyspia\u0144skiego, krytyka tradycji w Popiele i diamencie<\/em> dokonuje si\u0119 w tonacji oraz formie zbli\u017conej do dobrze nam ju\u017c znanej, tradycyjnej poetyki. Wprawdzie film ten jest bardziej zwarty ni\u017c Kana\u0142<\/em> z jego wizyjn\u0105 i zatart\u0105 sekwencj\u0105 podziemn\u0105, ani nie jest zwichni\u0119ty formalnie, jak Pokolenie<\/em>, gdzie w\u0105tek \u201epoematowy” dominuje nad realistyczn\u0105 fabu\u0142\u0105 \u2013 tym niemniej w Popiele i diamencie<\/em> mamy wtr\u0119ty ju\u017c zupe\u0142nie symboliczne: ten wypalony ko\u015bci\u00f3\u0142 z obalonym krucyfiksem niby runi\u0119cie starej wiary; ten bia\u0142y ko\u0144 niby rekwizyt u\u0142a\u0144ski i niby znak dawnych nadziei; \u015bmier\u0107 Ma\u0107ka na si\u0119gaj\u0105cym po horyzont \u015bmietniku, poprzedzona \u015bmierci\u0105 jego ofiary, obejmuj\u0105cej martwymi r\u0119kami Ma\u0107ka \u2013 swego zab\u00f3jc\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Niemo\u017cno\u015b\u0107 oderwania si\u0119 od refleksji romantycznej Popio\u0142u i diamentu<\/em> wida\u0107 jednak przede wszystkim w stosunku autor\u00f3w do bohatera. Jego los jest przejmuj\u0105cy. I autorzy traktuj\u0105 go z mi\u0142o\u015bci\u0105 i wsp\u00f3\u0142czuciem. Skazany na kl\u0119sk\u0119 oraz os\u0105dzony, nie przestaje ich niepokoi\u0107 i nie przestaje by\u0107 im bliski.<\/p>\n\n\n\n

Ta dwoisto\u015b\u0107 stosunku do przesz\u0142o\u015bci przejawia si\u0119 jeszcze wyra\u017aniej w nast\u0119pnym dziele Wajdy \u2013 w Lotnej<\/em>. Z realistycznej noweli Wojciecha \u017bukrowskiego zrobi\u0142 film, kt\u00f3ry w zamierzeniu mia\u0142 sta\u0107 si\u0119 kompromitacj\u0105 \u00e0 <\/em>rebours <\/em>romantycznej legendy i Polski wczorajszej. Mia\u0142a temu s\u0142u\u017cy\u0107 wojna z Niemcami w 1939 roku jako ostatni akt \u017cycia tamtej Polski. Jednocze\u015bnie Wajda postanowi\u0142 opowiedzie\u0107 o kl\u0119sce legendy jej j\u0119zykiem, w spos\u00f3b zreszt\u0105 parodystyczny. Mamy wi\u0119c nie tylko polskich u\u0142an\u00f3w uganiaj\u0105cych si\u0119 za bia\u0142\u0105 klacz\u0105 niby za pi\u0119kn\u0105 dziewczyn\u0105, atakuj\u0105cych czo\u0142gi szablami i id\u0105cych w b\u00f3j jak w taniec \u2013 mamy tak\u017ce kszta\u0142t filmu, przypominaj\u0105cy lu\u017any ci\u0105g obraz\u00f3w fotoplastikonu, niby z wierszy patriotycznych i krzepi\u0105cego malarstwa. Tymczasem to wszystko obraca si\u0119 przeciw sarkazmowi. Czuje si\u0119, \u017ce legenda jest silniejsza. Absurdalne wyczyny bohater\u00f3w, kiczowate obrazy \u2013 nabieraj\u0105 w r\u0119kach Wajdy swoistej urody: ta jesie\u0144 polska, ten pejza\u017c, te boje, ci ludzie.<\/p>\n\n\n\n

Dla omawianej problematyki Lotna<\/em> jest filmem bardzo znamiennym. Gdyby na nim polska kinematografia poprzesta\u0142a, mieliby\u015bmy do czynienia z czym\u015b niezmiernie dramatycznym: z niemo\u017cno\u015bci\u0105 \u2013 w ko\u0144cu i pomimo wszystko \u2013 wydobycia si\u0119 w ka\u017cdym razie tej sztuki (przecie\u017c tej sztuki nowej i \u015bwiadcz\u0105cej jako\u015b o naszym stosunku do spraw, kt\u00f3re nie s\u0105 tylko przesz\u0142o\u015bci\u0105) z dawnych uczu\u0107 oraz ich form, i z tej poezji, kt\u00f3ra od z g\u00f3r\u0105 p\u00f3\u0142tora wieku ci\u0105\u017cy na nas.<\/p>\n\n\n\n

W\u0142a\u015bciwie w tw\u00f3rczo\u015bci Wajdy sprawa na Lotnej<\/em> \u2013 tym niezamierzonym ust\u0119pstwie \u2013 tymczasem si\u0119 zamkn\u0119\u0142a. Bo jego film Samson<\/em>, po\u015bwi\u0119cony zn\u00f3w dramatom okupacji, nic nowego nie doda\u0142, a nawet cofn\u0105\u0142 si\u0119, w formie zimnego i patetycznego poematu powielaj\u0105c motyw cierpienia i heroicznej \u015bmierci.<\/p>\n\n\n\n

Munk<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Drugim obok Wajdy re\u017cyserem, kt\u00f3ry zaj\u0105\u0142 si\u0119 w polskim filmie problemem postawy bohaterskiej, by\u0142 Andrzej Munk, rozwijaj\u0105c i zaostrzaj\u0105c w Eroice<\/em> krytyk\u0119 zawart\u0105 w Kanale. Ta kontynuacja i zaostrzenie pochodzi przede wszystkim od scenarzysty Kana\u0142u \u2013 Stawi\u0144skiego, kt\u00f3ry w scenariuszu Eroiki <\/em>post\u0105pi\u0142 krok dalej. Rola Munka jest jednak o tyle wa\u017cna, \u017ce ten re\u017cyser, wyros\u0142y z filmu dokumentalnego, z pokolenia przecie\u017c Wajdy, lecz daleki od wszelkiego liryzmu i w tre\u015bciach, i formach swoich dzie\u0142, tw\u00f3rca trze\u017awy i, jak si\u0119 zaraz przekonamy, troch\u0119 sceptyk, nada\u0142 Eroice<\/em> kszta\u0142t wybitnie antyromantyczny i polemiczny.<\/p>\n\n\n\n

W Kanale<\/em> autorzy, mimo ca\u0142ego dystansu, z jakim potraktowano problem bohaterstwa, nie potrafili znale\u017a\u0107 wyj\u015bcia, nawet je\u017celi ide\u0119 filmu rozumie\u0107 najbardziej \u201epozytywnie\u201d: Powstanie jest skazane na kl\u0119sk\u0119, ale trzeba walczy\u0107 dalej, by zada\u0107 wrogowi jak najwi\u0119cej strat i je\u017celi nie zwyci\u0119\u017cy\u0107, to go przynajmniej os\u0142abi\u0107; dopiero kiedy ju\u017c walczy\u0107 zupe\u0142nie nie mo\u017cna, poczucie obowi\u0105zku i godno\u015bci nie powinno pozwoli\u0107 podda\u0107 si\u0119. Tymczasem w Eroice<\/em>, w kontek\u015bcie tamtych zagadnie\u0144 (kt\u00f3re tu s\u0105 nadal respektowane, z ca\u0142ym ich determinizmem), zostaje postawione zagadnienie nowe, jakby z zewn\u0105trz nich szukaj\u0105ce wyj\u015bcia. Pada pytanie: czy jednak fakt powstania, sam fakt przeciwstawienia si\u0119 miasta wielomilionowej armii niemieckiej, bez zapewnienia sobie silnych sojusznik\u00f3w, nie da si\u0119 naprawi\u0107? Bohaterem pierwszej noweli tego filmu \u2013 Scherzo alla pollacca<\/em> \u2013 nie jest \u017co\u0142nierz, spadkobierca bojowych tradycji, lecz zwyk\u0142y cywil, nawet wi\u0119cej: cz\u0142owiek podejrzanej konduity; w uj\u0119ciu Munka \u2013 groteskowe zaprzeczenie postawy bohaterskiej. On to, prowadz\u0105cy podczas okupacji ciemne interesy \u2013 staje si\u0119 g\u0142osem rozs\u0105dku w historycznym dramacie. Po co gin\u0105\u0107 \u2013 pada pytanie \u2013 kiedy oto w pobli\u017cu Warszawy stoi w\u0119gierskie wojsko, przymusowi alianci Niemc\u00f3w, kt\u00f3rzy gotowi s\u0105 od nich si\u0119 oderwa\u0107, je\u017celi polscy powsta\u0144cy zapewni\u0105 im bezpiecze\u0144stwo ze strony wojsk radzieckich? \u00d3w cz\u0142owiek rozs\u0105dny, l\u0119kliwy, lecz praktyczny \u2013 pr\u00f3buje zrealizowa\u0107 sw\u00f3j plan. Do ko\u0144ca pozostaje sob\u0105: \u0142azikiem, na wp\u00f3\u0142 dezerterem; kiedy powsta\u0144cy id\u0105 do ataku, on pijany i przestraszony, d\u0105\u017cy ze swoj\u0105 misj\u0105 w odwrotnym kierunku, poza front. Lecz oto bohater przegrywa, bo sprawa izolacji powstania za daleko zasz\u0142a; powsta\u0144cy nie maj\u0105 kontaktu z armi\u0105 radzieck\u0105 i nie mog\u0105 zapewni\u0107 W\u0119grom bezpiecze\u0144stwa. A wi\u0119c to, co wydawa\u0142o si\u0119 przez ca\u0142y film Munka rozbiciem wreszcie zakl\u0119tego kr\u0119gu Kana\u0142u<\/em>, wraca do punktu wyj\u015bcia: mimo wszystko nie ma ratunku, kl\u0119ska jest przes\u0105dzona, Powstanie Warszawskie zosta\u0142o wymierzone przeciw logice czy przeciw historii, a \u0142azik i spryciarz, cz\u0142owiek rozs\u0105dny i my\u015bl\u0105cy \u2013 wraca jednak do powstania dzieli\u0107 \u201epolski los\u201d, bo inaczej nie mo\u017cna w tym kraju. Druga nowela Eroiki<\/em> \u2013 Ostinato lugubre <\/em>\u2013 wydaje si\u0119 po twierdz\u0105c t\u0119 niemo\u017cno\u015b\u0107. Je\u0144cy, oficerowie z kampanii 1939 roku, zamkni\u0119ci w obozie niemieckim, \u017cyj\u0105 nie tylko sprawami dawno minionymi, \u201eu\u0142a\u0144sk\u0105 histori\u0105\u201d tamtej kampanii (w 1944 roku!), ale tak\u017ce mitem bohatera, owego kolegi, oficera, kt\u00f3ry pono\u0107 mia\u0142 uciec z obozu i teraz walczy w Anglii. Tu wprawdzie zn\u00f3w d\u017awi\u0119czy ironia noweli pierwszej: oficer wcale nie uciek\u0142, lecz \u2013 chory, g\u0142odny i zmarzni\u0119ty \u2013 przebywa na strychu baraku; jednak ironia zaraz ust\u0119puje: mit jest potrzebny, on jeden ich trzyma przy \u017cyciu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Tadeusz \u0141omnicki (porucznik Zawistowski) w filmie Eroica<\/em>.
fot. Wies\u0142aw Zdort, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

W filmie Munka obie pr\u00f3by zracjonalizowania zagadnienia za\u0142amuj\u0105 si\u0119, chocia\u017c w spos\u00f3b konsekwentny. Tradycyjny \u201epolski los\u201d odnosi zwyci\u0119stwo przez historyczn\u0105 wierno\u015b\u0107 prezentowanej tematyce. Racjonalizacja zagadnienia pozostaje za\u015b tylko pobo\u017cnym \u017cyczeniem. Przy czym jedno i drugie jest o tyle szokuj\u0105ce, \u017ce zosta\u0142o przedstawione na wskro\u015b realistycznie i sucho, sprowadzone na ziemi\u0119, niepoddane \u017cadnym romantycznym nastrojom. Anachronizm \u201epolskiego losu\u201d potraktowany w ten spos\u00f3b \u2013 przera\u017ca.<\/p>\n\n\n\n

Nast\u0119pny film tego re\u017cysera \u2013 Zezowate szcz\u0119\u015bcie \u2013<\/em> nie wnosi do sprawy nic nowego, a nawet j\u0105 zamazuje. Jak Wajda w Lotnej<\/em>, tak Munk w tym filmie stara\u0142 si\u0119 rozliczy\u0107 z mitologi\u0105 polsk\u0105 \u00e0 <\/em>rebours<\/em>, ale ucierpia\u0142a nie tylko mitologia. Wydaje si\u0119 (pozw\u00f3lmy sobie na moment pedagogiczny), \u017ce rozrachunek powinien przebiega\u0107 ostro\u017cniej: ani nie ulegaj\u0105c tradycji, ani jej nie odrzucaj\u0105c w pe\u0142ni, lecz traktuj\u0105c przesz\u0142o\u015b\u0107 jako rzecz dan\u0105, traktowa\u0107 j\u0105 na tyle krytycznie, by jej dramatom nie pozwoli\u0107 si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107, na tyle jednak ostro\u017cnie, \u017ceby pami\u0119ta\u0107, \u017ce przesz\u0142o\u015b\u0107 jest wynikiem nie tylko obiektywnej sytuacji historycznej, lecz tak\u017ce psychiki polskiej, za\u015b nasza obecna \u015bwiadomo\u015b\u0107 spo\u0142eczna stanowi wypadkow\u0105 obu si\u0142.<\/p>\n\n\n\n

Formu\u0142a romantyczna uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnia si\u0119<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Powiedzieli\u015bmy na pocz\u0105tku niniejszego studium, \u017ce film przeszed\u0142 pod wielu wzgl\u0119dami, ex post<\/em>, drog\u0119 innych naszych sztuk. Traktowali\u015bmy to jako paradoksalny spos\u00f3b odrabiania przez niego historycznych zaleg\u0142o\u015bci. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce nie tylko o \u201ezaleg\u0142o\u015bci\u201d chodzi\u0142o i nawet nie tylko o wykonanie przez niego, przez t\u0119 sztuk\u0119 masow\u0105, nieco konserwatywnego zam\u00f3wienia spo\u0142ecznego. Wprawdzie film polski te \u201ezaleg\u0142o\u015bci\u201d odrobi\u0142 i zam\u00f3wienie wype\u0142ni\u0142 \u2013 poszed\u0142 dalej i powiedzia\u0142 sporo rzeczy nowych. Mo\u017ce wi\u0119c zam\u00f3wienie spo\u0142eczne nie by\u0142o zn\u00f3w tak konserwatywne, a mo\u017ce nasi tw\u00f3rcy wykonali je bardziej wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie ni\u017c by\u0142o w zam\u00f3wieniu.<\/p>\n\n\n\n

Jaki wi\u0119c dystans dzieli ich i ich dzie\u0142o od romantycznych tradycji naszej sztuki? Polski film, nawet wtedy, kiedy pozostaje wierny minionemu my\u015bleniu \u2013 jest zupe\u0142nie pozbawiony mistyki. Tradycj\u0119 romantyczn\u0105, nawet je\u017celi jej ulega, traktuje z rezerw\u0105. Bohaterowie s\u0105 lud\u017ami zupe\u0142nie realnymi, nie s\u0105 ani symbolami, ani \u201epoetami\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Nie ideologizuj\u0105 ani oni, ani ich autorzy. I jedni, i drudzy s\u0105 cokolwiek sceptyczni. W skrajnych wypadkach \u2013 albo jedni, albo drudzy. S\u0105 w zasadzie antyromantyczni, chocia\u017c formalnie ulegaj\u0105 romantycznej tradycji. A mo\u017ce inaczej \u2013 mowa teraz tylko o autorach \u2013 tradycj\u0119 t\u0119 chc\u0105 rozlu\u017ani\u0107 i uwsp\u00f3\u0142cze\u015bni\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Trzeba przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce dzieli ich od polskich romantyzm\u00f3w nie tylko dystans epok, ale te\u017c zupe\u0142nie inna sytuacja historyczna, polegaj\u0105ca na tym, \u017ce tw\u00f3rcy m\u0142odego pokolenia wprawdzie m\u00f3wi\u0105 cz\u0119sto o tych samych co ich odlegli poprzednicy sprawach, ale traktuj\u0105 je przecie\u017c z pozycji ludzi kraju wolnego. Ich rozrachunek jest przede wszystkim historyczny, interpretacyjny, a obiekt rozrachunku tylko w cz\u0119\u015bci do ich czasu i spraw tego czasu przynale\u017cy. \u017be ich absorbuje, to zrozumia\u0142e. Lecz przecie\u017c sprawa ich epoki rozgrywa si\u0119 ju\u017c nie tylko w sferze tamtych problem\u00f3w, a ich sztuka nie jest teraz jedynym wyk\u0142adnikiem \u015bwiadomo\u015bci narodu. Dla nich oraz dla ich rozrachunku pracuje dzi\u015b realno\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Poetycka i romantyczna jest cz\u0119sto formu\u0142a i tonacja ich dzie\u0142, ich poetyka, stylistyka nawet: ci bohaterowie rozdarci wewn\u0119trznie, ten trudny \u015bwiat, te cz\u0119ste uk\u0142ady amorficzne, liryzm, sk\u0142onno\u015b\u0107 do ornamentyki, t\u0119dy za\u015b do wizyjno\u015bci i kreacjonizmu, nawet je\u017celi s\u0105 realistami, jak Munk. Ale tu zn\u00f3w spotykaj\u0105 si\u0119 z naszym czasem, z tendencjami \u201eromantycznymi\u201d wsp\u00f3\u0142czesnej kinematografii: z jej bohaterem jako funkcj\u0105 sk\u0142\u00f3conej historii i tera\u017aniejszo\u015bci; ze \u015bwiatem coraz uporczywiej dr\u0105\u017conym i coraz bardziej \u201eniegotowym\u201d, z kwestionowaniem to\u017csamo\u015bci cz\u0142owieka, fakt\u00f3w, przestrzeni i czasu, z jej sk\u0142onno\u015bciami filozoficznymi i historiozoficznymi, tendencjami do znak\u00f3w i podw\u00f3jnych znacze\u0144, afabularno\u015bci\u0105 i zwi\u0105zanymi z tym otwartymi formami.<\/p>\n\n\n\n

Czy koniec romantyzmu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Charakterystyka modelu polskiego filmu, nakre\u015blona przed chwil\u0105, odnosi si\u0119 nie tylko do Wajdy i Munka \u2013 ale do wi\u0119kszo\u015bci naszych filmowc\u00f3w. Z tym \u017ce je\u017celi tw\u00f3rczo\u015b\u0107 tych dw\u00f3ch re\u017cyser\u00f3w, w rezultacie ci\u0105\u017cenia tradycji, jej nacisku i jednocze\u015bnie ich zgody na ni\u0105 \u2013 zyska\u0142a na sile i z\u0142o\u017cono\u015bci, a nawet na kszta\u0142cie dzie\u0142, poj\u0119tym szeroko, adaptowanym przecie\u017c cz\u0119sto z dobrej literatury czy teatru, to jednocze\u015bnie ta sama tradycja i jej adaptacja sta\u0142y si\u0119 elementem niszcz\u0105cym tw\u00f3rczo\u015b\u0107 re\u017cyser\u00f3w s\u0142abszych lub o innym, ni\u017c ona wymaga, temperamencie. Mamy tu do czynienia z sytuacj\u0105 troch\u0119 podobn\u0105 do tej, jak\u0105 w stosunku do pisarzy ni\u017cszego lotu stworzy\u0142 przed wiekiem z g\u00f3r\u0105 romantyzm. I nawet nie chodzi, w przypadku filmowc\u00f3w, o kt\u00f3rych teraz b\u0119dzie mowa, o ci\u0105\u017cenie na nich problematyki romantycznej, a nawet o czyst\u0105 romantyczn\u0105 tradycj\u0119. Chodzi cz\u0119\u015bciej o jakie\u015b jej wt\u00f3rne echa, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 u podstaw ich tw\u00f3rczo\u015bci. O nadmiern\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do liryzmu i nastrojowo\u015bci, do symboliki, podtekst\u00f3w, do figur retorycznych i do arealistycznego traktowania rzeczywisto\u015bci. Sk\u0142onno\u015b\u0107 ta znana z polskiej literatury romantycznej drugiego rzutu po dzie\u0144 dzisiejszy, zosta\u0142a w filmie pog\u0142\u0119biona przez wp\u0142ywy ekspresjonizmu i surrealizmu oraz ich pochodnych. U Wajdy zreszt\u0105 te wp\u0142ywy \u2013 na przyk\u0142ad \u2013 tak\u017ce si\u0119 zauwa\u017ca, ale u niego nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 one na dziedzictwo sztuki najlepszej i na wielkie zagadnienia oraz konflikty, kt\u00f3re podobnej interpretacji pomagaj\u0105. Natomiast u filmowc\u00f3w polskich ni\u017cszego lotu, gdzie brak owych zagadnie\u0144, gdzie brak dziedzictwa wysokiej pr\u00f3by, a trafiaj\u0105 si\u0119 tylko jego relikty \u2013 \u201eromantyzm\u201d jest elementem niszcz\u0105cym. Mam tu na my\u015bli tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Stanis\u0142awa Lenartowicza czy Wojciecha Hasa. Ich filmy cz\u0119sto w temacie realistyczne i ci\u0105\u017c\u0105ce ku takim formom, przybieraj\u0105 kszta\u0142ty stoj\u0105ce na pograniczu snu, niesamowitej aury, rozlanej w kompozycjach statycznych i pokr\u0119tnych. M\u00f3wimy tu o tw\u00f3rcach utalentowanych, w dzie\u0142ach kt\u00f3rych zdarzaj\u0105 si\u0119 przecie\u017c rzeczy ciekawe, wybitne nawet, mimo tej maniery, jak\u0105 sobie narzucaj\u0105. C\u00f3\u017c zatem powiedzie\u0107, kiedy mamy do czynienia z tw\u00f3rcami o talentach jeszcze s\u0142abszych lub z debiutantami, kt\u00f3rzy w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu opisanej manierze ulegaj\u0105. Jest to zjawisko niepokoj\u0105ce, na kt\u00f3re od dawna zwraca uwag\u0119 polska krytyka. Tw\u00f3rcy mog\u0105cy by\u0107 potencjalnie autorami warto\u015bciowych dzie\u0142 realistycznych, film\u00f3w dokumentuj\u0105cych nasze \u017cycie, niszcz\u0105 swoje mo\u017cliwo\u015bci pn\u0105c si\u0119 w rejony im obce i za wysokie.<\/p>\n\n\n\n

Czy wi\u0119c element romantyczny wyradza si\u0119 w polskim filmie? Niedawno wyda\u0142o si\u0119, \u017ce tak. Zw\u0142aszcza i\u017c obok opisanego nurtu rozwija si\u0119 nurt w\u0119\u017cszy, ale przecie\u017c bardzo interesuj\u0105cy, zar\u00f3wno w filmie fabularnym, jak dokumentalnym \u2013 nurt realizmu, chocia\u017c zn\u00f3w nie bez pewnej zale\u017cno\u015bci od omawianej w niniejszym studium tradycji. Nie wdaj\u0105c si\u0119 w otwart\u0105 polemik\u0119 z problematyk\u0105 bohaterstwa, tacy re\u017cyserzy, jak Kazimierz Kutz, Witold Lesiewicz, Stanis\u0142aw R\u00f3\u017cewicz czy ostatnio Bohdan Por\u0119ba \u2013 w konwencji czasem prawie dokumentalnej pokazuj\u0105 ludzi codzienno\u015bci, wojny lub pokoju, ju\u017c nawet nie bohater\u00f3w, lecz tych, kt\u00f3rzy w polskim \u017cyciu wype\u0142niaj\u0105 swoje niekiedy heroiczne obowi\u0105zki. A wi\u0119c zn\u00f3w sprawa heroizmu \u2013 tylko pozytywnego i owocuj\u0105cego, podana lakonicznie, tym bardziej przejmuj\u0105ca. Jednocze\u015bnie nie stroni\u0105 oni od uog\u00f3lnie\u0144, my\u015bli, interpretacji, a nawet od metafory, ukrywaj\u0105c to jednak skrz\u0119tnie w podtek\u015bcie utworu realistycznego. Podobnie ma si\u0119 rzecz z polskim filmem dokumentalnym, jednym przecie\u017c z najciekawszych zjawisk w naszej obecnej sztuce.<\/p>\n\n\n\n

Czy wi\u0119c nurt romantyczny si\u0119 ko\u0144czy? Na odpowied\u017a jeszcze za wcze\u015bnie. Bo oto zjawi\u0142o si\u0119 nagle dzie\u0142o, kt\u00f3re nie da si\u0119 zakwalifikowa\u0107 do \u017cadnego ze scharakteryzowanych ci\u0105g\u00f3w. Chodzi o Matk\u0119 Joann\u0119 od Anio\u0142\u00f3w<\/em> Jerzego Kawalerowicza. A chocia\u017c formalnie zdaje si\u0119 ono czyst\u0105 kreacj\u0105, bo jest ca\u0142e metafor\u0105, nawet wi\u0119cej, gdy\u017c wydaje si\u0119 spokrewnione z tradycj\u0105 faustowsk\u0105 w stawianiu spraw dobra i z\u0142a w cz\u0142owieku, to jednak bardzo krytyczna, a nawet chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107: realistyczna \u2013 w sensie filozoficznym \u2013 interpretacja tych poj\u0119\u0107 zbli\u017ca film Kawalerowicza do tendencji, kt\u00f3re tu umownie nazwiemy antymitologicznymi. Je\u017celi za\u015b Matka Joanna<\/em> \u2013 w swojej uczuciowej temperaturze \u2013 ma jak\u0105\u015b \u0142\u0105czno\u015b\u0107 z romantycznym filmem polskim, to raz tu wyzwoli\u0142 si\u0119 on z kontekstu narodowego, jak to ma coraz cz\u0119\u015bciej miejsce w naszej literaturze, w\u0142\u0105cznie z literackim prototypem filmowej Matki Joanny<\/em>, z powie\u015bci\u0105 pi\u00f3ra Jaros\u0142awa Iwaszkiewicza. Czy\u017cby w tym momencie nasz film pr\u00f3bowa\u0142 wej\u015b\u0107 do niewielkiej garstki dzie\u0142 ekranu, kt\u00f3re ju\u017c nie do jednego kraju nale\u017c\u0105?<\/p>\n\n\n\n

Na pocz\u0105tku studium uprzedza\u0142em, \u017ce b\u0119dzie to praca hipotetyczna. W ci\u0105gu pisania wydawa\u0142o mi si\u0119 chwilami, \u017ce apodyktycznie postawiony temat i stara terminologia \u2013 s\u0105 za w\u0105skie, \u017ce sprawa romantyzmu nie zawsze wystarcza dla wyja\u015bnienia centralnych zjawisk polskiego filmu. Mia\u0142em momenty w\u0105tpliwo\u015bci. Zw\u0142aszcza kiedy pisa\u0142em o dzie\u0142ach maj\u0105cych bardzo ju\u017c lu\u017any, zar\u00f3wno problemowy jak formalny, zwi\u0105zek z historycznym poj\u0119ciem romantyzmu. Lecz kiedy praca dobiega ko\u0144ca i spojrzymy na przebyt\u0105 drog\u0119, wydaje si\u0119, \u017ce trzeba by\u0142o j\u0105 przej\u015b\u0107, \u017ce tamta tradycja daje o sobie w naszym filmie wci\u0105\u017c jako\u015b zna\u0107, chocia\u017c si\u0119 za\u0142amuje, podlega rewizji, nawet sama siebie zabija \u015brodkami, do kt\u00f3rych niegdy\u015b d\u0105\u017cy\u0142a, wype\u0142niaj\u0105c si\u0119 \u017cywymi lud\u017ami, przestrzeni\u0105 i czasem realnego \u015bwiata oraz realizuj\u0105c si\u0119 w innej epoce.<\/p>\n\n\n\n

ALKOHOL I NOC<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Najpierw alkohol. Ma on w filmie star\u0105 i pi\u0119kn\u0105 tradycj\u0119. Na ekranie cz\u0142owiek pijany nie tylko otwiera przed nami swoj\u0105 dusz\u0119, r\u00f3wnie\u017c ma\u0142e tajemnice bytu. Pijany Max Linder czy Chaplin, mocuj\u0105c si\u0119 z przedmiotami, podkre\u015blali niechc\u0105cy obecno\u015b\u0107 cz\u0142owieka w \u015bwiecie i agresywno\u015b\u0107 rzeczy. Agresywno\u015b\u0107 \u015bmierci, kto wie…<\/p>\n\n\n\n

Czasem pija\u0144stwo na ekranie mia\u0142o posmak grozy. My\u015bl\u0119 o Straconym weekendzie<\/em> Wildera. Ale tam ju\u017c by\u0142o wiele literatury, dobrej zreszt\u0105 literatury, przypominaj\u0105cej Pod wulkanem<\/em> Lowry\u2019ego. Bardziej skromnie, zarazem bardziej przejmuj\u0105co, przedstawia rzecz Rogosin w Dzielnicy Bowery<\/em>, dokumencie o knajpach nowojorskich. Wprawdzie nie ma tu walki ludzi z przedmiotami, jak w burleskach, ale ju\u017c sam cz\u0142owiek jest przedmiotem, bardziej materi\u0105 ni\u017c istot\u0105 \u017cyw\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Motyw pija\u0144stwa nale\u017cy do najstarszych w sztuce. Dawa\u0142 on zreszt\u0105 tak\u017ce okazj\u0119 do rado\u015bci. W sztuce greckiej, w greckiej poezji. Wino w Iliadzie<\/em>!<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Gustaw Holoubek (gospodarz) w filmie Salto.
fot. Zbigniew Hartwig, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

A teraz noc. Cz\u0119sto \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 z pija\u0144stwem. Ale bywa te\u017c schroniskiem kochank\u00f3w, siedliskiem strach\u00f3w i w og\u00f3le rzeczy przera\u017caj\u0105cych. Bywa\u0142a wreszcie okazj\u0105 do refleksji cz\u0142owieka nad sob\u0105. Film i to odziedziczy\u0142. Ponure misteria nocne znalaz\u0142y w okresie kina niemego swe miejsce w niemieckim filmie ekspresjonistycznym. Dzi\u015b maj\u0105 charakter bardziej realistyczny, co nie znaczy, \u017ce s\u0105 mniej niepokoj\u0105ce. Na przyk\u0142ad w S\u0142odkim \u017cyciu<\/em> Felliniego. Noc jest tak\u017ce ulubion\u0105 polsk\u0105 por\u0105. Noc i z czasem alkohol. Oto godzina duch\u00f3w w Dziadach<\/em> Mickiewicza. Noc\u0105, w celi wi\u0119ziennej klasztoru oo. bazylian\u00f3w, Konrad, po wypiciu wina, wadzi si\u0119 z Bogiem. W Weselu<\/em>, chocia\u017c Wyspia\u0144ski milczy na ten temat, wszystkie zjawy, ca\u0142a sprawa narodowa, ca\u0142y dramat \u2013 zalatuje karczm\u0105. O filmie polskim jako dziedzicu tradycji pisa\u0142em wiele razy. Ale jeszcze nie od tej strony. Noc\u0105, w barze, rozgrywa si\u0119 akcja Popio\u0142u i diamentu<\/em>. Po alkoholu Maciek morduje Szczuk\u0119. Palonym spirytusem czci pami\u0119\u0107 poleg\u0142ych towarzyszy broni. Po pijanemu odbywa si\u0119 polonez. Powt\u00f3rzy si\u0119 to w Salcie<\/em> Konwickiego. Nawet poetyka Salta<\/em> \u2013 logika gro\u017c\u0105ca w ka\u017cdej chwili rozpadem \u2013 jest pijacka. A owa piersi\u00f3wka w remizie, a owe wspominki, a owe metamorfozy bohater\u00f3w pod gazem! Przyk\u0142ady mo\u017cna by mno\u017cy\u0107. Nawet w naszych ostatnich filmach dokumentalnych. Pisa\u0142em o Weselu<\/em> Standy, relacji z tradycyjnego wesela ch\u0142opskiego, z kt\u00f3rego pozosta\u0142y ledwie pami\u0119tne \u015bpiewki, skrzynka w\u00f3dki i piwa. Z kolei Muchot\u0142uk<\/em> Piwowskiego. Kto\u015b po obejrzeniu tego filmu powiedzia\u0142, \u017ce \u201ejest to jeszcze jedna szopka narodowa\u201d. Przed nami knajpa, wojenne pogaduszki i Jeszcze Polska nie zgin\u0119\u0142a<\/em> z radia o p\u00f3\u0142nocy. Knajpo polska, ostatnie schronienie duch\u00f3w!<\/p>\n\n\n\n

ANTROPOLOGIA \u201eSZKO\u0141Y POLSKIEJ\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Teraz, kiedy \u201eszko\u0142a polska\u201d nale\u017cy do przesz\u0142o\u015bci, pisze si\u0119 jej histori\u0119. Dzieje \u201eszko\u0142y polskiej\u201d znalaz\u0142y si\u0119 w jednym z tom\u00f3w Historii filmu polskiego<\/em> przygotowanej przez Instytut Sztuki PAN. Dzieje te s\u0105 badane tak\u017ce od innej strony, od strony antropologii kulturalnej.<\/p>\n\n\n\n

Nie s\u0105 to badania \u0142atwe. Jak u\u015bci\u015bli\u0107 antropologiczne narz\u0119dzia poznania, nie wpadaj\u0105c zaraz w pedanteri\u0119? Jak otworzy\u0107 film na rzeczywisto\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105, nie wpadaj\u0105c zaraz w publicystyk\u0119 lub, co gorsza, w felieton? Jak pozosta\u0107 wiernym formie artystycznej filmu, estetyce dzie\u0142a, gdy si\u0119 bada jego tre\u015bci i tre\u015bci spo\u0142eczne poza filmem?<\/p>\n\n\n\n

Intuicyjnie wyczuwamy, a tak\u017ce krytyka pr\u00f3bowa\u0142a ju\u017c tego z wi\u0119kszym lub mniejszym powodzeniem dowodzi\u0107, \u017ce \u201eszko\u0142a polska\u201d, szerzej mo\u017ce nawet: film polski, dziedziczy \u2013 bardziej ni\u017c inne sztuki \u2013 rodzim\u0105 tradycj\u0119 narodow\u0105. A w ka\u017cdym razie wy\u0142\u0105cznie na niej si\u0119 skupia. Jak jednak wyodr\u0119bni\u0107 jednostki samej tradycji? Jak je okre\u015bli\u0107? Mianem mit\u00f3w, temat\u00f3w? Czy \u2013 powiedzmy \u2013 poj\u0119cie Kordiana lub sprawy kordianowskiej jest poszukiwan\u0105 jednostk\u0105?<\/p>\n\n\n\n

Tu si\u0119 otwiera nowy obszar pyta\u0144. Gdzie szuka\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 \u2013 w czasach dawnych, wsp\u00f3\u0142czesnych \u2013 tradycyjnej \u015bwiadomo\u015bci narodowej? Jak je traktowa\u0107? Bi\u0142y \u2013 i bij\u0105 \u2013 z wielkiej poezji romantycznej. Ale tak samo z poezji ma\u0142ej. Popularne pie\u015bni i piosenki. Wielkie malarstwo narodowe i zn\u00f3w malarstwo ma\u0142e. Wreszcie pami\u0105tki rodzinne, inne przedmioty powszechnego u\u017cytku \u0142\u0105cz\u0105ce si\u0119 w naszym poczuciu z przesz\u0142o\u015bci\u0105 Polski. Bitwa pod Somosierr\u0105. Znamienne \u017ce ten jeden z naszych najsilniejszych mit\u00f3w nie przybra\u0142 godnego siebie kszta\u0142tu artystycznego. Nie znalaz\u0142 si\u0119 nawet w Popio\u0142ach<\/em> \u017beromskiego, chocia\u017c by\u0142 w zasi\u0119gu akcji powie\u015bci. Dopiero w filmie Wajdy. Sk\u0105d przyszed\u0142? Przed wojn\u0105 jego obowi\u0105zuj\u0105cym wcieleniem by\u0142a piosenka wojskowa o Kozietulskim.<\/p>\n\n\n\n

Pokolenie. Pokolenia. To wa\u017cny moment w socjologicznych rozwa\u017caniach. Jak nasza tradycja wygl\u0105da\u0142a dla nas wczoraj, jak wygl\u0105da dzi\u015b? Kto i jak j\u0105 reprezentuje? Inaczej m\u00f3wi\u0105c: ka\u017cde pokolenie nosi w sobie inny obraz przesz\u0142o\u015bci. Ile pokole\u0144 i w jaki spos\u00f3b ustosunkowuje si\u0119 do tradycji w naszej kinematografii? Ford, Wajda, Kutz, Skolimowski. Czy reprezentuj\u0105 oni cztery rzuty? Bo widzenie Wajdy stara si\u0119 cz\u0119sto podporz\u0105dkowa\u0107 perspektywie \u2013 na przyk\u0142ad w Lotnej<\/em> \u2013 kt\u00f3ra jest w\u0142a\u015bciwa pokoleniu starszemu od niego. Tak\u017ce w jego filmach o tematyce okupacyjnej. A w Popiele i diamencie<\/em>? A u Skolimowskiego? W Barierze<\/em> zn\u00f3w jest obraz ojc\u00f3w i dzieci. Czy mo\u017cna ten film traktowa\u0107 jako dokument widzenia tradycji przez \u201edzieci\u201d? Skolimowski jest starszy od swojego bohatera o co najmniej dziesi\u0119\u0107 lat.<\/p>\n\n\n\n

Z drugiej strony: bohaterowie na ekranie. Reprezentantem jakich postaw jest Maciek Che\u0142micki, ten Kordian, \u017co\u0142nierz powojennego podziemia, by\u0142y \u017co\u0142nierz AK, adaptuj\u0105cy wizerunek Jamesa Deana? A bohater Salta<\/em>? Kombatant i zarazem wsp\u00f3\u0142czesny m\u0142odzieniec. Ju\u017c nie Dean. Z wygl\u0105du przedstawiciel beatnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"\"\/
Zbigniew Cybulski (Kowalski-Malinowski) w filmie Salto.
fot. Zbigniew Hartwig, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Ostatnie z wyrywkowych pyta\u0144. Na ile korzystanie z tradycji jest w naszych filmach \u015bwiadome? A je\u017celi \u015bwiadome, na ile rzetelne? Z pocz\u0105tku rzetelne by\u0142o na pewno. Za\u015b p\u00f3\u017aniej, kiedy \u201esprawa polska\u201d chwyci\u0142a?<\/p>\n\n\n\n

Ja nie m\u00f3wi\u0119, \u017ce nierzetelno\u015b\u0107 wyklucza dzie\u0142o jako przedmiot badania. Czasem wprost przeciwnie. Robi go dla socjologa bardziej interesuj\u0105cym, gdy\u017c tw\u00f3rca, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 tradycj\u0105 ju\u017c nie jako w\u0142asnym wyrazem, ale jako po\u015brednikiem, mod\u0105, i sprzyjaj\u0105c w ten spos\u00f3b petryfikacji tradycji, sprzyja zarazem strukturalizacji i obiektywizacji mitu. Szyfry <\/em>na przyk\u0142ad. Wcze\u015bniej Lotna<\/em>. To ju\u017c ca\u0142e rekwizytornie, bezcenne dla badacza.<\/p>\n\n\n\n

Charakter \u201eszko\u0142y polskiej\u201d warunkowa\u0142y przede wszystkim spo\u0142eczno-polityczne przes\u0142anki, reszta by\u0142a od nich pochodna. W terminie \u201eszko\u0142a polska\u201d decyduj\u0105cy by\u0142 przymiotnik polska.<\/p>\n\n\n\n

UPIORY<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Na pocz\u0105tek, na dobry pocz\u0105tek, sfilmowa\u0142bym Dziady<\/em>, Kordiana<\/em> i Wesele<\/em>. Jak zrobi\u0107 Kordiana<\/em>, pisa\u0142 kiedy\u015b Andrzej Kijowski. Ale my\u015bl\u0119, \u017ce r\u00f3wnie\u017c Dziady<\/em> i Wesele<\/em> do tego si\u0119 nadaj\u0105. Czytam zn\u00f3w owe dramaty.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy\u015b uwa\u017cali\u015bmy, \u017ce tamte sprawy nie b\u0119d\u0105 uchwytne dla obcych, \u017ce literatura polska, losy polskie s\u0105 partykularne. Tymczasem filmy z lat 1954\u20131960 dowiod\u0142y, \u017ce jest inaczej. Niezupe\u0142nie? Mo\u017ce. Ale stara tradycja odnowiona, przywo\u0142ana w kr\u0119gu tematycznym ubieg\u0142ej wojny, przebrana we wsp\u00f3\u0142czesny kostium \u2013 stawa\u0142a si\u0119 zrozumia\u0142a tak\u017ce dla obcych i budzi\u0142a ich zainteresowanie.<\/p>\n\n\n\n

Wi\u0119c zrobi\u0142bym te trzy dramaty. Nawet licz\u0105c si\u0119, \u017ce \u017cadnego sukcesu na \u015bwiecie mie\u0107 nie b\u0119d\u0105. Dla film\u00f3w o tematyce wsp\u00f3\u0142czesnej sukces mi\u0119dzynarodowy mo\u017ce by\u0107 i bywa sprawdzeniem ich warto\u015bci. Dla film\u00f3w o tematyce historycznej braku takiego sukcesu nie mo\u017cna uwa\u017ca\u0107 za kl\u0119sk\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Proponuj\u0105c dramat romantyczny, nie wyst\u0119puj\u0119 przeciwko adaptacji Lalki<\/em> ani tym bardziej Pana Wo\u0142odyjowskiego<\/em>. Gdybym jednak mia\u0142 wybra\u0107 kilka utwor\u00f3w charakterystycznych dla sztuki polskiej, jej odwagi i jej m\u0105dro\u015bci, wymieni\u0142bym w\u0142a\u015bnie Dziady<\/em>, Kordiana<\/em> i Wesele<\/em>. W dodatku wiele je \u0142\u0105czy. Pierwsza p\u0142aszczyzna: spo\u0142eczno-polityczna. Walcz\u0105ce m\u0142ode spo\u0142ecze\u0144stwo w Dziadach<\/em>. Zrywaj\u0105ce si\u0119 przez moment w formie spisku koronacyjnego i zaraz cofaj\u0105ce si\u0119 \u2013 w Kordianie<\/em>. Wreszcie \u015bpi\u0105ce, zaczadzia\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo Wesela<\/em>. Nawet przemiany historyczne \u2013 widzimy \u2013 tu mo\u017cna wynotowa\u0107. Drug\u0105 p\u0142aszczyzn\u0105 b\u0119dzie: Polak a og\u00f3\u0142. Motyw o tyle skomplikowany, \u017ce owym Polakiem u Mickiewicza i S\u0142owackiego jest poeta, a w Weselu <\/em>nawet kilku poet\u00f3w. Rozmienianie Polski na poetycki czyn brzmi dzi\u015b anachronicznie. Ale nie brzmi anachronicznie swoista beztroska bohater\u00f3w, ich niezaradno\u015b\u0107 i ignorancja w sprawach politycznych, brak zmys\u0142u organizacyjnego, brak konsekwencji post\u0119powania. P\u0142aszczyzna ta \u0142\u0105czy si\u0119 z p\u0142aszczyzn\u0105 trzeci\u0105, kt\u00f3r\u0105 nazwa\u0142bym wykpieniem i sarkazmem. Uwa\u017cam j\u0105 za wielki moment w naszej literaturze i za wielki moment w literaturze w og\u00f3le. T\u0119 przera\u017caj\u0105c\u0105 drwin\u0119!<\/p>\n\n\n\n

W Dziadach <\/em>wygl\u0105da ona jeszcze niewinnie. Zwa\u017cywszy, \u017ce w tym samym utworze znalaz\u0142 si\u0119 jeden z najbardziej serio potraktowanych u nas wzlot\u00f3w, Wielka Improwizacja. M\u00f3wi\u0105c o drwinie, mam na my\u015bli przepowiedni\u0119 ksi\u0119dza Piotra, niby jasnowidz\u0105cej wr\u00f3\u017cki, \u017ce Pelikan czy Doktor d\u0142ugo nie po\u017cyj\u0105. A p\u00f3\u017aniej ten piorun z jasnego nieba, jak w latarni magicznej. Na sztuczkach braciszka-prestidigitatora ko\u0144czy si\u0119 wadzenie si\u0119 Konrada z Bogiem.<\/p>\n\n\n\n

W Kordianie<\/em> ironia jest o tyle zjadliwa, \u017ce ju\u017c nie poczciwy braciszek, ale potencjalny w\u00f3dz narodu, bohater narodowy, niedosz\u0142y zab\u00f3jca cara \u2013 staje si\u0119 trefnisiem. Tylko nasza literatura mog\u0142a si\u0119 zdoby\u0107 na ten skok Kordiana przez bagnety. Chwa\u0142a jej za to.<\/p>\n\n\n\n

W Weselu<\/em> jest ju\u017c ca\u0142a g\u00f3ra ironii. Powierzenie narodowej sprawy parobkowi. W dodatku po pijanemu. Ba\u0142agan na scenie: pia\u0142 kur czy nie pia\u0142 kur?<\/p>\n\n\n\n

Filmy nie musia\u0142yby si\u0119 trzyma\u0107 kurczowo orygina\u0142\u00f3w. Przeciwnie: musia\u0142yby by\u0107 wobec nich niewierne, jak Popi\u00f3\u0142 i diament<\/em>. Kiedy u Wajdy pie\u015bniarka zaczyna \u015bpiewa\u0107 Czerwone maki na Monte Cassino<\/em> i bohaterowie, niby Gu\u015blarz w Dziadach<\/em>, przywo\u0142uj\u0105 upiory, na ekranie nie pojawia si\u0119 nic pr\u00f3cz pal\u0105cego si\u0119 w kieliszkach spirytusu.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Aleksander Jackiewicz, Moja filmoteka. Film w kulturze<\/em>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1989, wyb\u00f3r ze stron 353\u2013385.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

POWR\u00d3T KORDIANA Rzecz ciekawa: film polski \u2013 jako przedmiot dzia\u0142alno\u015bci artystycznej licz\u0105cy sobie zaledwie lat kilkana\u015bcie \u2013 nawi\u0105zywa\u0142 w po\u0142owie XX wieku do romantyzmu. Jakby bez tradycji romantycznej nie mog\u0142o by\u0107 \u017cadnej sztuki w Polsce. Zadaniem niniejszego studium jest prze\u015bledzenie po raz pierwszy tych powi\u0105za\u0144. Nawet je\u017celi b\u0119dzie ono czasem jednostronne i hipotetyczne. Ale chodzi o element, kt\u00f3ry jest… Czytaj wi\u0119cej »Sprawy polskie<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":610,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[158],"tags":[169,926,72,38,298,743,450],"ppma_author":[927],"class_list":["post-363","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2016","tag-aleksander-jackiewicz","tag-andrzej-munk","tag-andrzej-wajda","tag-kino-polskie","tag-polska-szkola-filmowa","tag-romantyzm","tag-romantyzm-w-polskim-kinie"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t