{"id":362,"date":"2017-04-23T00:00:00","date_gmt":"2017-04-22T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2017\/04\/23\/chcialbym-aby-kazdy-z-widzow-wyniosl-w-glowie-moj-film-z-operatorem-witoldem-sobocinskim-rozmawia-michal-dondzik\/"},"modified":"2021-06-25T12:38:10","modified_gmt":"2021-06-25T11:38:10","slug":"chcialbym-aby-kazdy-z-widzow-wyniosl-w-glowie-moj-film-z-operatorem-witoldem-sobocinskim-rozmawia-michal-dondzik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/chcialbym-aby-kazdy-z-widzow-wyniosl-w-glowie-moj-film-z-operatorem-witoldem-sobocinskim-rozmawia-michal-dondzik\/","title":{"rendered":"Chcia\u0142bym, aby ka\u017cdy z widz\u00f3w wyni\u00f3s\u0142 w g\u0142owie m\u00f3j film. Z operatorem Witoldem Soboci\u0144skim rozmawia Micha\u0142 Dondzik"},"content":{"rendered":"

<\/span><\/strong><\/p>\n

 Witold Soboci\u0144ski, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Urodzi\u0142 si\u0119 pan w pod\u0142\u00f3dzkim Ozorkowie. <\/b><\/p>\n

Tak, ale szybko opu\u015bci\u0142em to miejsce. W Ozorkowie mieszka\u0142a rodzina mojej mamy. Ojciec pracowa\u0142 w ubezpieczeniach i zosta\u0142 przeniesiony do W\u0142oc\u0142awka, gdzie \u017cy\u0142em do chwili najwi\u0119kszej tragedii, jak\u0105 by\u0142a wojna. Ojca wzi\u0119li do wojska, zosta\u0142em z mam\u0105. Pami\u0119tam, jak po wybuchu wojny uciekali\u015bmy przed bombardowaniem. Moj\u0105 uwag\u0119 przyci\u0105gn\u0105\u0142 kr\u0119c\u0105cy si\u0119 ko\u0142o naszych n\u00f3g szrapnel z niemieckiego mo\u017adzierza, kt\u00f3ry koniecznie chcia\u0142em podnie\u015b\u0107. Mama mnie odci\u0105gn\u0119\u0142a. Pocisk nie wybuch\u0142, dlatego \u017cyj\u0119. <\/p>\n

Pami\u0119ta pan sw\u00f3j pierwszy kontakt z kinem?<\/b><\/p>\n

Ojciec zabra\u0142 mnie do kina na Kr\u00f3lewn\u0119 \u015anie\u017ck\u0119 i siedmiu krasnoludk\u00f3w <\/i>Walta <\/i>Disneya. Jak ka\u017cdy m\u0142ody cz\u0142owiek by\u0142em zauroczony t\u0105 bajk\u0105. Widocznie ten moment zadzia\u0142a\u0142 na mnie p\u00f3\u017aniej i wp\u0142yn\u0105\u0142 na zainteresowanie filmem.<\/p>\n

Pytam pana o Kr\u00f3lewn\u0119 \u015anie\u017ck\u0119 i siedmiu krasnoludk\u00f3w<\/i>, <\/i>poniewa\u017c Bruno Schulz te\u017c zachwyca\u0142 si\u0119 animacjami Walta Disneya. <\/b><\/p>\n

M\u00f3j pierwszy kontakt z Schulzem by\u0142 zupe\u0142nie inny. W trakcie okupacji mieszka\u0142em w kamienicy przy Kili\u0144skiego 43 w \u0141odzi. Zamieszkuj\u0105cych j\u0105 wcze\u015bniej \u017byd\u00f3w wysiedlono do getta, a w ich miejsce wprowadzono moj\u0105 rodzin\u0119. Pewnego dnia, b\u0119d\u0105c w piwnicy, dok\u0105d chodzi\u0142em po w\u0119giel, znalaz\u0142em szcz\u0105tki niewielkiej ksi\u0105\u017cki. Wr\u00f3ci\u0142em do mieszkania i zacz\u0105\u0142em przewraca\u0107 kartki. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest to Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> Brunona Schulza. Nie wiedzia\u0142em, kto to jest. Z porwanej ksi\u0105\u017ceczki niewiele rozumia\u0142em. Dopiero po kilkunastu latach Bruno Schulz o\u017cywi\u0142 si\u0119 w moim \u017cyciu.<\/p>\n

<\/p>\n

Ok\u0142adka Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/em> zaprojektowana przez autora<\/span><\/p>\n

Wojciech Jerzy Has te\u017c czyta\u0142 Schulza w okresie wojny<\/a>[2]<\/a><\/b>.<\/b><\/p>\n

Wojciech Has by\u0142 starszy i szybciej zacz\u0105\u0142 \u015bwiadomie wybiera\u0107 sobie lektury. Uwa\u017cam, \u017ce los ka\u017cdemu powoli daje to, co go czeka. Nast\u0119puje to przez szereg zdarze\u0144 w \u017cyciu, kt\u00f3re przychodz\u0105 zupe\u0142nie przypadkowo i nawet gdy si\u0119 nimi cz\u0142owiek nie interesuje, zostaj\u0105 w g\u0142owie. Tak w\u0142a\u015bnie by\u0142o ze mn\u0105 i Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>.<\/p>\n

W filmie Hasa wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa kultura judaizmu. Czy z okresu wojny zachowa\u0142 si\u0119 w pana pami\u0119ci obraz \u017byd\u00f3w?<\/b><\/p>\n

Jak m\u00f3wi\u0142em, mieszka\u0142em w po\u017cydowskim mieszkaniu. Po wojnie ocaleni z zag\u0142ady \u017bydzi wr\u00f3cili do naszej kamienicy. Wypisz wymaluj prawdziwi, jak z Schulza. Tak si\u0119 pojawi\u0142 w mojej m\u0142odzie\u0144czej g\u0142owie charakterystyczny obraz \u017byda. <\/p>\n

Z Wojciechem Jerzym Hasem spotka\u0142 si\u0119 pan na planie filmu Szyfry<\/i>. <\/b><\/p>\n

Pracowa\u0142em jako operator kamery, a autorem zdj\u0119\u0107 do filmu by\u0142 Mieczys\u0142aw Jahoda. W Szyfrach<\/i> nie planowa\u0142em, jak maj\u0105 wygl\u0105da\u0107 dane uj\u0119cia, mia\u0142em by\u0107 jedynie ich wykonawc\u0105. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce nie tylko rusza\u0142em kamer\u0105. My\u015bla\u0142em o ci\u0105g\u0142o\u015bci wizualnej obrazu, cz\u0119sto co\u015b proponowa\u0142em, na przyk\u0142ad dokr\u0119cenie zbli\u017cenia na bohatera. Has zauwa\u017cy\u0142 te charakterystyczne uwagi, kt\u00f3re by\u0142y zupe\u0142nie inne od obserwacji g\u0142\u00f3wnego autora zdj\u0119\u0107. Mam wra\u017cenie, \u017ce w oczach Hasa jawi\u0142em si\u0119 jako operator widz\u0105cy wi\u0119cej ni\u017c inni. Zachowywa\u0142em si\u0119 nie jak szwenkier, ale jak tw\u00f3rca. Niezbyt to si\u0119 podoba\u0142o Jahodzie, chocia\u017c wiedzia\u0142, \u017ce moje pomys\u0142y dzia\u0142a\u0142y na jego korzy\u015b\u0107. W ko\u0144cu to on firmowa\u0142 je swoim nazwiskiem. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce nie by\u0142o w\u00f3wczas podgl\u0105du, re\u017cyser nie mia\u0142 \u017cadnej kontroli nad nakr\u0119conym materia\u0142em. Efekt pracy ogl\u0105da\u0142o si\u0119 dopiero po trzech, czterech dniach. Has m\u00f3g\u0142 tylko zapyta\u0107 operatora, <\/i>jak by\u0142o. I us\u0142ysze\u0107, \u017ce by\u0142o dobrze b\u0105d\u017a \u017ale. Poza tym nie wiedzia\u0142 nic wi\u0119cej. Widzia\u0142em film jako pierwszy i by\u0142o to dla mnie wspaniale do\u015bwiadczenie.<\/p>\n

Wojciech Jerzy Has s\u0142yn\u0105\u0142 ze skrupulatnego przygotowania do filmu, na planie nie lubi\u0142 niespodzianek, dlatego opracowywa\u0142 bardzo szczeg\u00f3\u0142owe scenopisy. Czy nie by\u0142o to ograniczeniem? Nie czu\u0142 si\u0119 pan tak, jakby by\u0142 traktowany jak narz\u0119dzie do realizacji wcze\u015bniej zaplanowanego dzie\u0142a?<\/b><\/p>\n

Daj Bo\u017ce, aby ka\u017cdy re\u017cyser mia\u0142 tak\u0105 manier\u0119 jak Has. On pisa\u0142 tak dok\u0142adny scenopis, \u017ce mo\u017cna by go da\u0107 innemu re\u017cyserowi do realizacji. To by\u0142 w zasadzie gotowy film. W scenopisie by\u0142o opisane ka\u017cde uj\u0119cie. Has lubi\u0142 d\u0142ugie, \u0142\u0105czone uj\u0119cia, takie, kt\u00f3re sprawiaj\u0105 wra\u017cenie, jakby wszystko dzia\u0142o si\u0119 w filmie naprawd\u0119.<\/p>\n

Czy na planie Szyfr\u00f3w <\/i> by\u0142o miejsce na improwizacje? <\/b><\/p>\n

Kiedy pisze si\u0119 nawet najbardziej szczeg\u00f3\u0142owy scenopis, jest wiele rzeczy, kt\u00f3rych nie mo\u017cna przewidzie\u0107. \u017bycie pisze inny scenariusz od tego, kt\u00f3ry znajduje si\u0119 na papierze. Decyduje o tym rzeczywisto\u015b\u0107 na planie. W Szyfrach<\/i> jest scena, w kt\u00f3rej bohater grany przez Jana Kreczmara jedzie taks\u00f3wk\u0105 przez krakowski Rynek. Postacie rozmawiaj\u0105, a\u017c w pewnym momencie wida\u0107 Sukiennice i go\u0142\u0119bie, kt\u00f3re nie reaguj\u0105 na przeje\u017cd\u017caj\u0105ce samochody. Nie odrywaj\u0105c si\u0119 od kamery, \u015bwisn\u0105\u0142em. Na m\u00f3j gwizd zerwa\u0142a si\u0119 do lotu chmara go\u0142\u0119bi <\/a>[3]<\/a>. Dzi\u0119ki temu uj\u0119cie tak si\u0119 uda\u0142o, cho\u0107 takiego rozwi\u0105zania w scenopisie nie by\u0142o. W Szyfrach<\/i> wielokrotnie potrafi\u0142em natychmiast trafnie zareagowa\u0107 na sytuacj\u0119 na planie. A jest to bardzo trudne przy zbiorowym dzia\u0142aniu. W zawodzie operatora najwa\u017cniejsz\u0105 rzecz\u0105 jest zamiana intuicji w \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce dane rozwi\u0105zanie jest najlepsze, a uj\u0119cia, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 w filmie, maj\u0105 racj\u0119 bytu. Ca\u0142a przyjemno\u015b\u0107 w pracy operatora polega na tym, \u017ce czuje si\u0119, wie, i\u017c jest si\u0119 coraz m\u0105drzejszym z ka\u017cdym uj\u0119ciem i scen\u0105. B\u0142\u0119dy pope\u0142niane przeze mnie w jednym filmie nigdy nie powt\u00f3rzy\u0142y si\u0119 w nast\u0119pnych.<\/p>\n

<\/p>\n

Witold Soboci\u0144ski (za kamer\u0105) i Wojciech Jerzy Has (w czarnym berecie) na planie Szyfr\u00f3w<\/em>,
\nfot. Tadeusz Kubiak, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Z Szyfr\u00f3w <\/i>pozostaj\u0105 w pami\u0119ci niesamowite sceny wizyjne. Czy pami\u0119ta pan, co by\u0142o ich inspiracj\u0105?<\/b><\/p>\n

By\u0142o to malarstwo Artura Grottgera. Zar\u00f3wno Wojciech Jerzy Has, jak i Mieczys\u0142aw Jahoda pochodzili z Krakowa i mieli pod tym wzgl\u0119dem nade mn\u0105 przewag\u0119, mogli ogl\u0105da\u0107 prace Grottgera w Sukiennicach. Ja, wprawdzie pozbawiony takiej mo\u017cliwo\u015bci, wiedzia\u0142em jednak, kim by\u0142 ten artysta i co stworzy\u0142. Jak pad\u0142o has\u0142o \u201eGrottger\u201d, to znalaz\u0142 si\u0119 on na ekranie. W filmie Hasa pojawia\u0142y si\u0119 sceny wizyjne, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej wr\u00f3ci\u0142y do mnie w trakcie kr\u0119cenia zdj\u0119\u0107 do Wesela<\/i> Wajdy.<\/p>\n

Na planie Szyfr\u00f3w<\/i> wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 pan ze Zbigniewem Cybulskim, kt\u00f3ry zagra\u0142 jedn\u0105 ze swoich ostatnich r\u00f3l.<\/b><\/p>\n

By\u0142 to film, w kt\u00f3rym spotka\u0142y si\u0119 dwie wielkie osobowo\u015bci, Zbigniew Cybulski i Wojciech Jerzy Has. Jeden drugiego przekrzykiwa\u0142, przemy\u015bliwa\u0142, mia\u0142 wp\u0142yw na ka\u017cd\u0105 sekund\u0119 dziania si\u0119 w tym filmie. Ja siedzia\u0142em przy kamerze, wi\u0119c wiedzia\u0142em wi\u0119cej o tym spotkaniu, ni\u017c oni sobie my\u015bleli. By\u0142y to cudowne chwile, w kt\u00f3rych mog\u0142em do\u015bwiadczy\u0107 wielko\u015bci ich obu. Bra\u0142em udzia\u0142 w tajemnicy, kt\u00f3ra odbywa\u0142a si\u0119 na moich oczach. Mia\u0142em poczucie, \u017ce za dwadzie\u015bcia czy trzydzie\u015bci lat b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 m\u00f3wi\u0107: Wiem wszystko o Cybulskim, wiem wszystko o Hasie, bo robi\u0142em z nimi filmy, i to jest to, czego nikt mi nie odbierze<\/i>.<\/p>\n

<\/p>\n

Jan Kreczmar i Zbigniew Cybulski w filmie Szyfry<\/em>, fot. Julian Magda, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Kiedy Wojciech Jerzy Has zaproponowa\u0142 panu realizacj\u0119 zdj\u0119\u0107 do Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>?<\/b><\/p>\n

Wojciech Has by\u0142 zapalonym w\u0119dkarzem. Kiedy kr\u0119cili\u015bmy zdj\u0119cia poza Krakowem, bra\u0142 w\u0119dk\u0119 i \u0142owi\u0142 ryby. Pami\u0119tam, \u017ce rzuca\u0142 przyn\u0119t\u0119 do jakiego\u015b rowu, w kt\u00f3rym mia\u0142y by\u0107 ryby, i nagle powiedzia\u0142: S\u0142uchaj, ja mam pomys\u0142 na taki film…<\/i> Rozmawiali\u015bmy wtedy, jak by to by\u0142o dobrze wsp\u00f3lnie zrealizowa\u0107 Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>. Zaproponowa\u0142 mi wsp\u00f3\u0142prac\u0119 przy wymarzonym filmie.<\/p>\n

Jak przygotowywa\u0142 si\u0119 pan do realizacji zdj\u0119\u0107 do Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>?<\/b><\/p>\n

Powiedzia\u0142em Hasowi, \u017ce si\u0119 zamykam na p\u00f3\u0142 roku, aby stworzy\u0107 technik\u0119 odpowiedni\u0105 do adaptacji Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>. Has strasznie ba\u0142 si\u0119 zasugerowanego przeze mnie formatu obrazu. Gdy jednak zobaczy\u0142 pierwsze materia\u0142y, zapyta\u0142: Jak ty to wszystko zrobi\u0142e\u015b? Kr\u0119ci\u0142e\u015b normalnymi obiektywami?<\/i> Nagle zobaczy\u0142 ruchome obrazy Schulza.<\/p>\n

Czy od pocz\u0105tku by\u0142o wiadomo, \u017ce film zostanie zrealizowany na szeroki ekran?<\/b><\/p>\n

Na ca\u0142ym \u015bwiecie funkcjonowa\u0142a technika tzw. squeezu<\/i>, czyli \u015bci\u015bni\u0119cia obrazu po to, \u017ceby go potem rozci\u0105gn\u0105\u0107 podczas projekcji filmu<\/a>[4]<\/a>. Spos\u00f3b ten powodowa\u0142 brak g\u0142\u0119bi ostro\u015bci. Dlatego wymy\u015bli\u0142em inn\u0105 technik\u0119. Film zosta\u0142 zrobiony w specjalnym formacie, do czego musia\u0142em przerobi\u0107 wszystkie kamery. Postanowi\u0142em rozszerzy\u0107 kadr optycznie, aby zajmowa\u0142 przestrze\u0144 od perforacji do perforacji, rezygnuj\u0105c ze \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej<\/a>[5]<\/a>. <\/p>\n

Dlaczego zdecydowa\u0142 si\u0119 pan na u\u017cycie kamer Eclair Cam\u00e9-Reflex 300 i Eclair Cameflex do realizacji zdj\u0119\u0107 z r\u0119ki? Przecie\u017c Cam\u00e9-Reflex 300<\/b> to stara kamera, u\u017cywana  jeszcze przez Mieczys\u0142awa Jahod\u0119 i Aleksandra Forda w Krzy\u017cakach<\/i>.<\/b><\/b><\/p>\n

Jahoda kr\u0119ci\u0142 Krzy\u017cak\u00f3w<\/i> normalnymi obiektywami. Ja kr\u0119ci\u0142em \u201eosiemnastk\u0105\u201d, \u201eczternastk\u0105\u201d, \u201edziewi\u0105tk\u0105\u201d, aby odda\u0107 styl Schulza. On rysowa\u0142 postacie na granicy deformacji, mia\u0142y wi\u0119ksze g\u0142owy, ukazywa\u0142 je lekko z g\u00f3ry. Chcia\u0142em osi\u0105gn\u0105\u0107 to, co Schulz ma w swoich obrazach. A nie mog\u0142em tego uzyska\u0107, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 dost\u0119pnymi w\u00f3wczas formatami. M\u00f3j system dawa\u0142 du\u017ce mo\u017cliwo\u015bci inscenizacji w g\u0142\u0105b, obraz jest ostry od oka na pierwszym planie po drzewa na ko\u0144cu kadru. Rozszerzenie obrazu w negatywie da\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 kopiowania na szeroki ekran. Pomys\u0142 ten wynika\u0142 z potrzeby zbli\u017cenia si\u0119 do rysunk\u00f3w Schulza. Postanowi\u0142em u\u017cy\u0107 francuskich kamer Eclair, bo bardziej nadawa\u0142y si\u0119 do mojego eksperymentu. Nale\u017ca\u0142o przesun\u0105\u0107 o\u015b optyczn\u0105 w kamerze<\/a>[6]<\/a>. Na ta\u015bmie nie by\u0142o \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej. D\u017awi\u0119k nagrywany by\u0142 osobno na magnetofonie. Ten film ma to, o czym marzy\u0142em, mianowicie du\u017c\u0105 g\u0142\u0119bi\u0119 ostro\u015bci i maksymalne wykorzystanie formatu obrazu.<\/p>\n

Powsta\u0142a nawet nazwa dla pa\u0144skiego wynalazku \u2013 Soboscope, nawi\u0105zuj\u0105ca do s\u0142ynnego szerokiego formatu Cinemascope.<\/b><\/p>\n

Zachowa\u0142y si\u0119 nawet zdj\u0119cia mojej kamery, na kt\u00f3rej napisano t\u0119 nazw\u0119.<\/p>\n

Z jakiego powodu pa\u0144ski wynalazek nie zosta\u0142 powszechnie zastosowany? <\/b><\/p>\n

M\u00f3j pomys\u0142 by\u0142 dostosowany do tre\u015bci Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> i bardzo specyficznego sposobu fotografowania. Film nie zosta\u0142 zgodnie z moim za\u0142o\u017ceniem przekopiowany na ta\u015bm\u0119 70 mm, poniewa\u017c nie by\u0142o na to \u015brodk\u00f3w. Szkoda, bowiem pr\u00f3by wysz\u0142y rewelacyjnie. Argumentem przeciw by\u0142a zbyt ma\u0142a liczba kin z aparatur\u0105 do wy\u015bwietlenia kopii w formacie 70 mm.<\/p>\n

Pa\u0144ski pomys\u0142 z szerokim obrazem wykorzysta\u0142 Stanis\u0142aw Loth w Nocach i dniach<\/i>.<\/b><\/p>\n

Tak, ale nie u\u017cywa\u0142 superkr\u00f3tkich obiektyw\u00f3w.<\/p>\n

Czy przygotowuj\u0105c si\u0119 do realizacji zdj\u0119\u0107, studiowa\u0142 pan tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Brunona Schulza?<\/b><\/p>\n

By\u0142em na wystawach jego prac, przegl\u0105da\u0142em albumy. Czyta\u0142em o nim. Kilkakrotnie wraca\u0142em do opowiada\u0144 ze zbioru Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>. Cieszy\u0142em si\u0119, \u017ce mog\u0119 przebywa\u0107 w jego \u015bwiecie.<\/p>\n

Du\u017c\u0105 rol\u0119 w kreacji filmowego \u015bwiata odgrywa scenografia Jerzego Skar\u017cy\u0144skiego i swoisty spos\u00f3b jej fotografowania.  <\/b><\/p>\n

Dekoracje w Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> nie maj\u0105 \u015bciany zamykaj\u0105cej. Fasady si\u0119gaj\u0105 jakby w niesko\u0144czono\u015b\u0107. Wyka\u0144cza\u0142em je \u015bwiat\u0142em. W scenie, w kt\u00f3rej bohater wydostaje si\u0119 spod \u0142\u00f3\u017cka i wychodzi na rynek, w skali od 1:1, 1:10, 1:20 zosta\u0142y wybudowane domy. Fotografuj\u0105c je w szerokim k\u0105cie, uzyska\u0142em skr\u00f3ty perspektywiczne. Sanatorium pod Klepsydr\u0105 <\/i>nie jest opowie\u015bci\u0105 realistyczn\u0105, a surrealistyczn\u0105. Widz musi b\u0142\u0105dzi\u0107 po jakim\u015b nowym, nieznanym \u015bwiecie. Trzy dni stawiano dekoracje rynku czy scen we wn\u0119trzach, aby nakr\u0119ci\u0107 jedno wielkie uj\u0119cie. Dzi\u0119ki temu wysi\u0142kowi Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> objecha\u0142o ca\u0142y \u015bwiat i widzowie do dzi\u015b si\u0119 nim zachwycaj\u0105.<\/p>\n

Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i><\/b> to kolejny film po Wszystko na sprzeda\u017c <\/i>i Weselu<\/i> Andrzeja Wajdy, w kt\u00f3rym kolor pe\u0142ni funkcj\u0119 kreacyjn\u0105. Na czym polega\u0142a koncepcja barwna w filmie Hasa?<\/b><\/p>\n

W fotografii barwnej wszystko zale\u017cy od tego, jak interpretujemy kolor. W Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> jest on odpowiednikiem zmieniaj\u0105cego si\u0119 czasu i przestrzeni. U Hasa \u015brodkiem wyrazu jest czas. Re\u017cyser balansuje mi\u0119dzy przesz\u0142o\u015bci\u0105 a przysz\u0142o\u015bci\u0105. A mo\u017ce czas si\u0119 zatrzymuje?<\/p>\n

Czy w Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> kolory maj\u0105 swoje symboliczne znaczenie?<\/b><\/p>\n

Film jest podzielony na zestawy barwne z dominantami, kt\u00f3re odpowiadaj\u0105 nastrojom podr\u00f3\u017cy przez czas. Prosz\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, jak fotografowane s\u0105 zbli\u017cenia umieraj\u0105cego Jakuba, ojca J\u00f3zefa. S\u0105 one nieprawdopodobnie przejrzyste, jakby nie mia\u0142y koloru. Bohatera otacza niemal boska po\u015bwiata. Po chwili widzimy go, jak rozmawia z kobietami, ale jest zupe\u0142nie inaczej sfotografowany, bardziej realistycznie. Ka\u017cda z podr\u00f3\u017cy w czasie ma swoj\u0105 barwn\u0105 koncepcj\u0119. W pewnym momencie filmu nagle kolor robi si\u0119 siny, nast\u0119puje jego zamieranie. Jest to pewien rodzaj skr\u00f3tu my\u015blowego. J\u00f3zef, grany przez Jana Nowickiego, wychodzi z innego \u015bwiata. Jego wizyta w Sanatorium pod Klepsydr\u0105 ko\u0144czy si\u0119, jest widziana z perspektywy wykopanego grobu. W ostatniej scenie dominuje ziele\u0144, kt\u00f3ra jest kolorem \u015bniedzi rodz\u0105cej si\u0119 na kopu\u0142ach ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Spatynowana ziele\u0144 to dla mnie kolor staro\u015bci i \u015bmierci.<\/p>\n

<\/p>\n

 Jan Nowicki w filmie <\/span>Sanatorium pod Klepsydr\u0105, <\/em>fot. Janusz Kalici\u0144ski,<\/span> <\/em>\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Podobno dla pana, na potrzeby Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>, w Wytw\u00f3rni Film\u00f3w Fabularnych w \u0141odzi opracowano i wykonano specjalny zestaw lamp.<\/b><\/p>\n

Tak, nazywa\u0142em je \u201eblachy\u201d. Stanowi\u0142y \u015bciank\u0119 \u017carow\u0105, sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 z dwudziestu dw\u00f3ch \u017car\u00f3wek, daj\u0105cych w efekcie niezmiernie mocne \u015bwiat\u0142o. Mieli\u015bmy oko\u0142o dziesi\u0119ciu takich zestaw\u00f3w. Stawiali\u015bmy je jedne obok drugich, tworz\u0105c \u015bcian\u0119 rozproszonego \u015bwiat\u0142a. To by\u0142 wspania\u0142y wynalazek. Wcze\u015bniej nikt w Polsce nie mia\u0142 mo\u017cliwo\u015bci korzysta\u0107 z takiej si\u0142y \u015bwiat\u0142a<\/a>[7]<\/a>.<\/p>\n

Innym wynalazkiem by\u0142a folia u\u017cywana do owijania<\/b> cukierk\u00f3w.<\/b><\/p>\n

Nie by\u0142o pieni\u0119dzy na profesjonalne filtry do lamp filmowych, dlatego szukali\u015bmy r\u00f3\u017cnych rozwi\u0105za\u0144. W fabryce cukierk\u00f3w \u201eOptima\u201d w \u0141odzi dostali\u015bmy kilka rulon\u00f3w folii w wielu kolorach. By\u0142y zak\u0142adane na reflektory do \u015bwiecenia. Rozwi\u0105zanie to mia\u0142o jeden minus, folia szybko si\u0119 wypala\u0142a i trzeba by\u0142o j\u0105 cz\u0119sto zmienia\u0107. Wtedy si\u0119 m\u00f3wi\u0142o: Zadzwo\u0144cie do cukierk\u00f3w, niech przy\u015bl\u0105 nam jeszcze<\/i>.<\/p>\n

<\/p>\n

Fotos z filmu Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/em>, fot. Janusz Kalici\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Czy ludzie przyszli do kin na Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>? Pami\u0119ta pan, jak odebrali film?<\/b><\/p>\n

W \u0141odzi istnia\u0142o kino \u201eT\u0119cza\u201d<\/a>[8]<\/a>, do kt\u00f3rego na Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> posz\u0142a moja mama. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nie chcieli jej wpu\u015bci\u0107, bo by\u0142aby jedyn\u0105 osob\u0105 ch\u0119tn\u0105 do obejrzenia filmu na tym seansie. Uda\u0142o jej si\u0119 przekona\u0107 obs\u0142ug\u0119 kina do projekcji, t\u0142umaczy\u0142a, \u017ce zdj\u0119cia do filmu zrobi\u0142 jej syn. Ostatecznie puszczono Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> tylko dla mojej matki. Widocznie \u00f3wcze\u015bni widzowie nie byli gotowi na ten film.<\/p>\n

Czy Wojciech Jerzy Has pochwali\u0142 pa\u0144sk\u0105 prac\u0119 przy filmie Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>?<\/b><\/p>\n

Nie, Has nie by\u0142 osob\u0105, kt\u00f3ra chwali swoich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w.<\/p>\n

Jednak Wojciech Jerzy Has pana ceni\u0142. W jednym z wywiad\u00f3w m\u00f3wi\u0142 o panu jako o ulubionym operatorze: Jahoda i Soboci\u0144ski, Soboci\u0144ski przede wszystkim \u2013 to by\u0142y demony (…). Matyjaszkiewicz s\u0142ucha\u0142 i wykonywa\u0142, ale nigdy nie osi\u0105ga\u0142 takich efekt\u00f3w jak Jahoda, a zw\u0142aszcza Soboci\u0144ski. (…) Gdybym dzisiaj co\u015b kr\u0119ci\u0142, pr\u00f3bowa\u0142bym z Soboci\u0144skim, pr\u00f3bowa\u0142bym demonowi wej\u015b\u0107 do g\u0142owy<\/i><\/a>[9]<\/a><\/a><\/b>. Dlaczego Has nazywa\u0142 pana demonem?<\/b><\/p>\n

Bo wtr\u0105ca\u0142em si\u0119 w sprawy, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142y do re\u017cysera. Co z tego, \u017ce w filmie by\u0142y gotowe dekoracje, wybitni aktorzy? Trzeba by\u0142o to wszystko uruchomi\u0107. Niewa\u017cne, czy kto\u015b jest demonem, liczy si\u0119 efekt ko\u0144cowy. My\u015bl\u0119, \u017ce zna\u0142em swoj\u0105 warto\u015b\u0107.<\/p>\n

Po Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> mia\u0142 pan realizowa\u0107 zdj\u0119cia do Nieciekawej historii<\/i> \u2013 kolejnego filmu Wojciecha Hasa.<\/b><\/p>\n

Tak, mia\u0142em je robi\u0107, ale ostatecznie, ze wzgl\u0119du na moje zobowi\u0105zania przy innym filmie, autorem zdj\u0119\u0107 zosta\u0142 Grzegorz K\u0119dzierski. Jako operatora kamery obsadzi\u0142em mojego syna, Piotra Soboci\u0144skiego.<\/p>\n

Pami\u0119tam czas, kiedy og\u0142oszono rekonstrukcj\u0119 Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>. Pa\u0144ska koncepcja ulepszenia filmu wzbudzi\u0142a w\u00f3wczas dyskusj\u0119. Co zosta\u0142o zmienione w nowej wersji?<\/b><\/p>\n

Kadrowanie i koncepcje fotografii zosta\u0142y zachowane. Zrekonstruowana wersja jest bli\u017csza sensu kompozycji barwnej, wida\u0107 wszystkie niuanse kolorystyczne. Pami\u0119tajmy, \u017ce negatyw filmu to Eastmancolor, z kt\u00f3rego robiono kopie kinowe na z\u0142ej jako\u015bciowo ta\u015bmie ORWO. Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> by\u0142o jednym z pierwszych film\u00f3w rekonstruowanych u nas. Dzia\u0142o si\u0119 to jeszcze w czasach przed pojawieniem si\u0119 p\u0142yt Blu-ray. W chwili pojawienia si\u0119 nowych mo\u017cliwo\u015bci technicznych film zeskanowano w wysokiej rozdzielczo\u015bci i mog\u0142em wprowadzi\u0107 poprawki. W\u0142o\u017cono wiele wysi\u0142ku, aby osi\u0105gn\u0105\u0107 efekt, kt\u00f3ry jest teraz na ekranie. Zrekonstruowana wersja jest jak przetarta z brudu szyba, przez kt\u00f3r\u0105 nagle wida\u0107 lepiej filmowy \u015bwiat.<\/p>\n

Dlaczego przy rekonstrukcji nie zdecydowa\u0142 si\u0119 pan na zmian\u0119 formatu zdj\u0119\u0107 na <\/b>2,20:1,<\/b>                 tak jak planowa\u0142 pan przy pracy nad filmem w 1971 roku<\/a>[10]<\/a><\/b>.<\/b><\/p>\n

Niestety, film by\u0142 \u017ale przechowywany i podobno myszy uszkodzi\u0142y niekt\u00f3re akty. Ze wzgl\u0119du na zniszczenia brzeg\u00f3w ta\u015bmy nie da\u0142o si\u0119 przeprowadzi\u0107 rekonstrukcji. Format 16:9, w jakim dystrybuowany jest obecnie film, jest do\u015b\u0107 bliski temu, co zamierza\u0142em.<\/p>\n

Po zako\u0144czeniu zdj\u0119\u0107 do filmu nie by\u0142 pan w pe\u0142ni usatysfakcjonowany efektem<\/b>.<\/p>\n

Tak by\u0142o, ale dzi\u0119ki rekonstrukcji mamy taki film, jaki planowali\u015bmy z Hasem. Wersj\u0119 przed rekonstrukcj\u0105 mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 do podr\u00f3bki skrzypiec Stradivariusa, kt\u00f3ra nie brzmi<\/a>[11]<\/a>. <\/p>\n

My\u015bli pan, \u017ce Has by\u0142by zadowolony ze zrekonstruowanej wersji? <\/b><\/p>\n

Tak, jestem tego pewien.<\/p>\n

Czy czuje si\u0119 pan w\u0142a\u015bcicielem filmowego \u015bwiata Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>?<\/b><\/p>\n

W\u0142a\u015bcicielem \u015bwiata jest Bruno Schulz, a film jest dzie\u0142em Hasa. Oczywi\u015bcie, nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107, \u017ce Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> to tylko Has, Schulz czy Soboci\u0144ski. To jest co\u015b po\u015bredniego, te nasze \u015bwiaty s\u0105 wsp\u00f3lne. Nawet je\u017celi widz nie rozumie tre\u015bci filmu, przyci\u0105ga go obraz. Sanatorium pod Klepsydr\u0105 <\/i>nale\u017cy do grupy trzech najlepszych film\u00f3w, do jakich robi\u0142em zdj\u0119cia. Udowodni\u0142em, \u017ce potrafi\u0119 m\u00f3wi\u0107 za pomoc\u0105 obrazu. W historii kina \u015bwiatowego ten film b\u0119dzie si\u0119 broni\u0107.<\/p>\n

Czego oczekuje pan od widz\u00f3w Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>?<\/b><\/p>\n

Chcia\u0142bym, aby ka\u017cdy z widz\u00f3w wyni\u00f3s\u0142 w g\u0142owie m\u00f3j film.<\/p>\n

<\/p>\n

  Wojciech Jerzy Has i Witold Soboci\u0144ski na planie filmu Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/em>,
\nfot. Janusz Kalici\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] Rozmowa z Witoldem Soboci\u0144skim odby\u0142a si\u0119 15 grudnia 2016 roku w Warszawie. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] Zob. Czekaj\u0105c na Schulza. Z Wojciechem Hasem rozmawia Maria Malaty\u0144ska<\/i>, \u201eMagazyn Filmowy\u201d 1971, nr 43, s. 6. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Wspomnienie Witolda Soboci\u0144skiego potwierdzone jest w relacji Karola D\u0105browskiego (asystenta re\u017cysera przy filmie Szyfry<\/i>). Zob. R. Kardzis, Has: Nieosi\u0105galne<\/i>, MFF NOWE HORYZONTY, Wroc\u0142aw 2010, s. 118. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] Witold Soboci\u0144ski m\u00f3wi o specjalnym obiektywie z walcowymi soczewkami (Cinemascope), umo\u017cliwiaj\u0105cym rejestracj\u0119 obrazu panoramicznego na ta\u015bmie 35 mm, a nast\u0119pnie projekcj\u0119 z pomoc\u0105 takich samych obiektyw\u00f3w<\/i>. Zob. J. Ostaszewski, Cinemascope<\/i>, [w:] Encyklopedia kina<\/i>, red. T. Lubelski, Bia\u0142y Kruk, Krak\u00f3w 2003, s. 187. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] Zainteresowanych kwestiami formatu, koloru i pracy kamery w Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> odsy\u0142am do artyku\u0142u Stefana Czy\u017cewskiego \u201eSanatorium pod Klepsydr\u0105\u201d jako widowisko<\/i>, [w:] Filmowe ogrody Wojciecha Jerzego Hasa<\/i>, red. M. Jakubowska, K. \u017byto, A.M. Zarychta, Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT, \u0141\u00f3d\u017a 2011, s. 341\u2013359. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] Trzeba by\u0142o wypi\u0142owa\u0107 ramk\u0119, tzn. powi\u0119kszy\u0107 okienko filmowe do szeroko\u015bci 25 mm. (\u2026) Zasadnicz\u0105 trudno\u015bci\u0105 by\u0142a zmiana po\u0142o\u017cenia obiektyw\u00f3w o 1,5 mm w bok, tak aby by\u0142y ustawione w osi symetrii ta\u015bmy (powi\u0119kszonej klatki), a nie jak dotychczas w osi symetrii tradycyjnej klatki obrazu<\/i> \u2013 wyja\u015bnia\u0142 Witold Soboci\u0144ski. Zob. Zawsze marzy\u0142em o szerokim ekranie. Z Witoldem Soboci\u0144skim rozmawia\u0142 Micha\u0142 Bukojemski<\/i>, \u201eStudio\u201d 1973, nr 7\u201312, s. 85\u201386. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] Zestaw \u015bcianek \u017carowych wyprodukowano w tym czasie r\u00f3wnie\u017c dla filmu Potop <\/i>Jerzego Hoffmana ze zdj\u0119ciami Jerzego W\u00f3jcika. Zob. W. Soboci\u0144ski, Obraz filmowy a technika<\/i>, \u201eKino\u201d 1973, nr 91, s. 20. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Witold Soboci\u0144ski wspomina o kinie \u201eT\u0119cza\u201d, kt\u00f3re znajdowa\u0142o si\u0119 przy ulicy Kili\u0144skiego 178 w \u0141odzi. W 1952 roku przedwojenna nazwa \u201eT\u0119cza\u201d zosta\u0142a zmieniona na \u201eRobotnik\u201d, a nast\u0119pnie na \u201e1 maja\u201d. W 1991 roku kino zosta\u0142o zamkni\u0119te. Zob. P. Kulesza, A. Michalska, M. Koli\u0144ski, \u0141\u00f3dzkie kina. Od Ba\u0142tyku do Tatr<\/i>, Ksi\u0119\u017cy M\u0142yn, \u0141\u00f3d\u017a 2015, s. 61. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] J. S\u0142odowski, Wojciech Has. Rupieciarnia marze\u0144<\/i>, Wydawnictwo Skorpion, Warszawa 1994, s. 11. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] Zob. przyp. 2. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] Wi\u0119cej informacji na temat rekonstrukcji Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> mo\u017cna znale\u017a\u0107 w artykule Drugie \u017cycie filmu<\/i>, notowali I. Gruca-Rozbicka i A. Bukowiecki, \u201eFilm & TV Kamera\u201d 2007, nr 4, s. 28\u201330. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/strong> Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>, Witold Soboci\u0144ski, Wojciech Jerzy Has, Bruno Schulz, Szyfry<\/i>, Zbigniew Cybulski, 70 mm, Soboscope.<\/p>\n

Micha\u0142 Dondzik<\/strong> \u2013 filmoznawca, doktorant w Instytucie Kultury Wsp\u00f3\u0142czesnej Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. Przygotowuje dysertacj\u0119 pt. W kadrze i  poza nim. Fabularne filmy Grzegorza Kr\u00f3likiewicza<\/i>. Interesuje si\u0119 kinem polskim oraz filmem dokumentalnym. Publikowa\u0142 w \u201eKwartalniku Filmowym\u201d, \u201ePanoptikum\u201d, \u201eEkranach\u201d oraz tomach zbiorowych. Autor ksi\u0105\u017cki Leszek Wronko. D\u017awi\u0119k filmu polskiego <\/i>(2013).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

 Witold Soboci\u0144ski, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN Urodzi\u0142 si\u0119 pan w pod\u0142\u00f3dzkim Ozorkowie. Tak, ale szybko opu\u015bci\u0142em to miejsce. W Ozorkowie mieszka\u0142a rodzina mojej mamy. Ojciec pracowa\u0142 w ubezpieczeniach i zosta\u0142 przeniesiony do W\u0142oc\u0142awka, gdzie \u017cy\u0142em do chwili najwi\u0119kszej tragedii, jak\u0105 by\u0142a wojna. Ojca wzi\u0119li do wojska, zosta\u0142em z mam\u0105. Pami\u0119tam, jak po wybuchu… Czytaj wi\u0119cej »Chcia\u0142bym, aby ka\u017cdy z widz\u00f3w wyni\u00f3s\u0142 w g\u0142owie m\u00f3j film. Z operatorem Witoldem Soboci\u0144skim rozmawia Micha\u0142 Dondzik<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":632,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[903],"tags":[922,923,924,248,908,925,293],"ppma_author":[483],"class_list":["post-362","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2017","tag-bruno-schulz","tag-operator","tag-sanatorium-pod-klepsydra","tag-sztuka-operatorska","tag-szyfry","tag-witold-sobocinski","tag-wojciech-jerzy-has"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t