{"id":361,"date":"2017-04-23T00:00:00","date_gmt":"2017-04-22T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2017\/04\/23\/osobisty-pamietnik-grzesznika-przez-niego-samego-spisany-misterium-aktorstwa\/"},"modified":"2021-06-25T12:38:05","modified_gmt":"2021-06-25T11:38:05","slug":"osobisty-pamietnik-grzesznika-przez-niego-samego-spisany-misterium-aktorstwa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/osobisty-pamietnik-grzesznika-przez-niego-samego-spisany-misterium-aktorstwa\/","title":{"rendered":"Osobisty pami\u0119tnik grzesznika przez niego samego spisany \u2013 misterium aktorstwa"},"content":{"rendered":"


\n
\n<\/strong><\/p>\n

Robert (Piotr Bajor) g\u0142\u00f3wny bohater filmu Osobisty pami\u0119tnik grzesznika przez niego samego spisany<\/em>,
\nfot: Jan G\u00f3rski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n


\n<\/span><\/p>\n

\u015awiat podobny jest do amatorskiego teatru; wi\u0119c nieprzyzwoicie jest pcha\u0107 si\u0119 w nim do r\u00f3l pierwszych, a odrzuca\u0107 podrz\u0119dne. Wreszcie, ka\u017cda rola jest dobra, o ile gra\u0107 j\u0105 z artyzmem i nie bra\u0107 zbyt powa\u017cnie.<\/i><\/p>\n

Boles\u0142aw Prus, Lalka<\/i><\/p>\n

\n

\u2013 Pomy\u015bl, co by by\u0142o, gdyby\u015bmy si\u0119 spotkali bez maski? Gdyby\u015bmy nie musieli gra\u0107 tych wszystkich r\u00f3l, kt\u00f3re zosta\u0142y nam narzucone. <\/em>
\n \u2013 To jest niemo\u017cliwe. Maskowanie si\u0119 zaczyna si\u0119 ju\u017c w ko\u0142ysce i trwa przez ca\u0142e \u017cycie. \u017baden cz\u0142owiek nie jest w stanie dowiedzie\u0107 si\u0119, kim jest naprawd\u0119, jak ty to nazywasz.<\/em><\/p>\n

                                             Ingmar Bergman, Sceny z \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego<\/i><\/p>\n

<\/i> <\/span><\/p>\n

Osobisty pami\u0119tnik grzesznika przez niego samego spisany<\/i> (1985) to film niedoceniony, \u0142\u0105czony z p\u00f3\u017anym okresem tw\u00f3rczo\u015bci Wojciecha Jerzego Hasa, naznaczony narastaj\u0105c\u0105 melancholi\u0105 autora, ale tak\u017ce trudno\u015bciami, aby uzyska\u0107 fundusze na kolejn\u0105 filmow\u0105 produkcj\u0119. Film ten, ogl\u0105dany ponad trzydzie\u015bci lat od jego realizacji, uderza mistrzostwem re\u017cyserii; \u017cal, \u017ce nie nad\u0105\u017ca za ni\u0105 okrojony bud\u017cet polskiego kina lat 80. Nieco prowokacyjnie proponuj\u0119 rozwa\u017cy\u0107 Osobisty pami\u0119tnik <\/i>jako misterium przedstawiaj\u0105ce tajemnic\u0119 aktorstwa. Kontekst religijnego widowiska jest traktowany przeze mnie umownie, aby podkre\u015bli\u0107, \u017ce film Hasa tak\u017ce tak\u0105 umowno\u015b\u0107 proponuje, ukazuj\u0105c nie histori\u0119 zbawienia, ale opowiadaj\u0105c o upadku cz\u0142owieka w grzech pychy i aktorstwa. Z pewno\u015bci\u0105 Osobisty pami\u0119tnik <\/i>nie uzyska\u0142 rangi arcydzie\u0142a, jak R\u0119kopis znaleziony w Saragossie<\/i> (1964) czy Sanatorium<\/i> pod Klepsydr\u0105<\/i> (1973), ale nie jest to film, kt\u00f3ry powinni\u015bmy pomija\u0107 milczeniem i od\u0142o\u017cy\u0107 do lamusa jako kostiumowy opis dawno minionej epoki. <\/span><\/p>\n

W poni\u017cszym tek\u015bcie nie b\u0119d\u0119 rozwija\u0107 w\u0105tk\u00f3w interpretacyjnych zaproponowanych przez Marcina Marona w monografii Dramat czasu i wyobra\u017ani. Filmy Wojciecha J. Hasa<\/i>, co oczywi\u015bcie nie oznacza, i\u017c nie stanowi\u0105 one klucza otwieraj\u0105cego filmowy \u015bwiat. Badacz podkre\u015bla: I w\u0142a\u015bnie protestancka odmiana chrze\u015bcija\u0144stwa oraz tradycja romantyczna s\u0105 dwoma podstawowymi \u017ar\u00f3d\u0142ami filmowej wizji Hasa<\/i><\/b>. Zarazem wyznaczaj\u0105 one dwie splecione ze sob\u0105 perspektywy odczytania wydarze\u0144 ukazanych w filmie oraz wynikaj\u0105cych z nich problem\u00f3w og\u00f3lnych. W\u0142a\u015bciwa akcja filmu (perypetie Roberta) rozgrywa si\u0119 w \u015bwiecie protestanckim; lecz tematyka i charakter filmu, dzi\u0119ki odczytaniu przez Hasa literackiego pierwowzoru szkockiego poety, wywodzi si\u0119 w\u0142a\u015bnie z tradycji romantycznej. Bratob\u00f3jczy czyn Roberta i jego konsekwencje s\u0105 nie tylko echem biblijnego mitu, lecz przede wszystkim jego romantycznej interpretacji i romantycznej wizji cz\u0142owieka. Wobec tego wypada nam spojrze\u0107 na te motywy, kt\u00f3re w romantyzmie o\u017cywiaj\u0105 pewne aspekty biblijnej demonologii. Motywy te bowiem stanowi\u0142y pretekst do podj\u0119tej przez romantyk\u00f3w refleksji nad natur\u0105 cz\u0142owieka<\/i><\/a>[1]<\/a>.<\/p>\n

Ta propozycja odczytania filmu ma przede wszystkim charakter historyczno-kulturowy: idea romantyzmu, czy nawet satanicznego romantyzmu, filozofia Friedricha Wilhelma Schellinga, Johanna Gottlieba Fichtego, chrze\u015bcija\u0144ska eschatologia: Apokalipsa, S\u0105d Ostateczny, ale tak\u017ce koncepcja grzechu i doktryny predestynacji na tle sporu z woluntarystami. Mnie interesuj\u0105 inne kwestie. Czy pod kostiumowym sztafa\u017cem nawi\u0105za\u0144 do stroj\u00f3w i idei mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 w filmie Hasa problemy uniwersalne? Czy film ten opowiada te\u017c o nas, o naszych czasach i naszym \u015bwiecie?<\/p>\n


\nCzas i aktor<\/b><\/p>\n

Ka\u017cdy, kto zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z filmowymi dzie\u0142ami Wojciecha Jerzego Hasa, dostrzega, \u017ce nadrz\u0119dnym problemem jest w nich czas \u2013 ludzki dramat prze\u017cywania czasowo\u015bci naznaczony Heideggerowsk\u0105 trwog\u0105 w obliczu nieuchronno\u015bci kresu. W tek\u015bcie zaprzyja\u017anionej z Hasem admiratorki i badaczki jego tw\u00f3rczo\u015bci \u2013 Marii Kornatowskiej czytamy: Fundamentalnym tematem Hasa jest \u015bmier\u0107. Od debiutanckiej \u201eP\u0119tli\u201d poczynaj\u0105c, a na \u201eNiezwyk\u0142ej podr\u00f3\u017cy\u2026\u201d ko\u0144cz\u0105c. \u015amier\u0107 postaci, epoki, pewnego \u015bwiata. Niby co\u015b si\u0119 w jego filmach dzieje, bohaterowie gdzie\u015b w\u0119druj\u0105, dok\u0105d\u015b zmierzaj\u0105, czego\u015b pragn\u0105, do czego\u015b d\u0105\u017c\u0105. Naprawd\u0119 jednak ju\u017c od pierwszego uj\u0119cia nale\u017c\u0105 do krainy umar\u0142ych. Ich los jest przes\u0105dzony<\/i><\/a>[2]<\/a>.<\/p>\n

To celna uwaga, warta powt\u00f3rzenia. Ostateczna perspektywa egzystencjalna jest w filmach re\u017cysera Sanatorium pod Klepsydr\u0105 <\/i>najwa\u017cniejsza i nie zostaje nigdy sprowadzana do bana\u0142u czy przyjmowana jako bezrefleksyjna, oczywista teza. W Osobistym pami\u0119tniku<\/i> tak\u017ce bohater ju\u017c od pierwszego uj\u0119cia nale\u017cy do krainy umar\u0142ych, a jego los zosta\u0142 przes\u0105dzony. Jednak filmowy autor dostrzega r\u00f3wnie\u017c, \u017ce rozpadanie si\u0119 podmiotu nie jest jedynie kwesti\u0105 ludzkiej \u015bmiertelno\u015bci rozumianej jako koniec \u017cycia, ale dotyczy ka\u017cdej chwili egzystencji. Uwa\u017cna obserwacja \u015bwiata okiem filmowca stapia si\u0119 w tw\u00f3rczo\u015bci Hasa z namys\u0142em intelektualisty, kt\u00f3ry w\u0105tki swoich filozoficznych rozwa\u017ca\u0144 przeplata w filmowym tek\u015bcie niczym paj\u0119cz\u0105 sie\u0107.<\/p>\n

<\/p>\n

Bohater po wyj\u0119ciu z grobu rozpoczyna opowie\u015b\u0107 o swoim \u017cyciu, fot: Jan G\u00f3rski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Jak uchwyci\u0107 pierwszy moment, kiedy czas staje si\u0119 odpowiedzialny za rozpadanie si\u0119
\n<\/b>podmiotu<\/b>?<\/a>[3]<\/a> Temporalne \u017ar\u00f3d\u0142o przemijania mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 w samym sercu subiektywno\u015bci. Teza stwierdzaj\u0105ca istnienie \u015bcis\u0142ego zwi\u0105zku mi\u0119dzy czasem a to\u017csamo\u015bci\u0105 podmiotu \u2013<\/i> pisze Agata Bielik-Robson \u2013 <\/i>sta\u0142a si\u0119, przynajmniej od krytyk Kanta, filozoficznym komuna\u0142em. Od \u201eKrytyki czystego rozumu\u201d, przez Husserlowskie \u201eWyk\u0142ady z fenomenologii wewn\u0119trznej \u015bwiadomo\u015bci czasu\u201d, po Heideggera wizj\u0119 temporalno\u015bci Dasein w \u201eByciu i czasie\u201d za oczywiste uchodzi twierdzenie, \u017ce podmiot istnieje, konstytuuje si\u0119 i potwierdza w czasie<\/i><\/a>[4]<\/a>.<\/p>\n

Filozoficzna teza, kt\u00f3r\u0105 przedstawia, ale tak\u017ce krytykuje badaczka, zbudowana zosta\u0142a de facto <\/i>w oparciu o kartezja\u0144sk\u0105 koncepcj\u0119 podmiotu. Dla Kanta ludzkie ja ufundowane zosta\u0142o na jedno\u015bci i to\u017csamo\u015bci (ja=ja), a czas jest aprioryczn\u0105 form\u0105 do\u015bwiadczenia, niejako dan\u0105 do dyspozycji podmiotowi, aby porz\u0105dkowa\u0142 \u015bwiat fenomen\u00f3w. Koncepcja ta nie tylko nie burzy zdroworozs\u0105dkowej wizji \u015bwiata, ale tak\u017ce oferuje ka\u017cdemu z nas optymistyczn\u0105 postaw\u0119 wobec czasu. Dla zwolennik\u00f3w tej filozoficznej tradycji czas staje si\u0119 podstaw\u0105 subiektywno\u015bci; wraz z jego up\u0142ywem podmiot wie o sobie coraz wi\u0119cej, dociera do tego, kim naprawd\u0119 jest, a w konsekwencji mo\u017ce zbudowa\u0107 (i nieustannie konstruuje) na sw\u00f3j temat opowie\u015b\u0107, w kt\u00f3rej (tak\u017ce dzi\u0119ki eliminacji i zapomnieniu oraz kreacji) przedstawia si\u0119 jako racjonalny i wewn\u0119trznie sp\u00f3jny.<\/p>\n

Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119, \u017ce w wielu filmach Hasa powraca w\u0105tek autonarracji, zar\u00f3wno w formach monologu wewn\u0119trznego, jak i spisywania swoich do\u015bwiadcze\u0144 w pami\u0119tniku czy ksi\u0119dze: P\u0119tla<\/i>, Rozstanie, Jak by\u0107 kochan\u0105, Lalka, R\u0119kopis znaleziony w Saragossie, Sanatorium pod Klepsydr\u0105, Pismak\u2026<\/i>  i oczywi\u015bcie Osobisty pami\u0119tnik<\/i> Jednak ju\u017c na pocz\u0105tku nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce \u201eopowie\u015b\u0107 o sobie\u201d wcale nie ukazuje bohatera jako racjonalnego i wewn\u0119trznie sp\u00f3jnego. W filmowych \u015bwiatach Hasa czas nie jawi si\u0119 jako kantowska \u201eforma do\u015bwiadczenia\u201d po prostu \u201edana do dyspozycji\u201d podmiotowi. Czas, chocia\u017c nierozerwalnie zwi\u0105zany z subiektywno\u015bci\u0105, nie jest \u017cywio\u0142em, w kt\u00f3rym czuje si\u0119 ona tak samo dobrze, jak kantowski go\u0142\u0105b w powietrzu, kt\u00f3ry nie dostrzega oporu przyjaznego elementu<\/i><\/a>[5]<\/a>. Odwrotnie: czas jawi si\u0119 jako destrukcyjna si\u0142a, \u017cywio\u0142 zewn\u0119trzno\u015bci, kt\u00f3ry wdziera si\u0119 w ludzk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, niszcz\u0105c j\u0105. Innymi s\u0142owy: jest spotkaniem z Realnym.<\/p>\n

W\u015br\u00f3d wypowiedzi re\u017cysera Osobistego pami\u0119tnika<\/i> jedna wydaje si\u0119 ujmowa\u0107 wprost jego filozoficzne inklinacje: Do obrazu nieredukowalnej odleg\u0142o\u015bci mi\u0119dzy chwil\u0105 a my\u015bl\u0105 chwili mo\u017cemy doda\u0107 odkrycie odleg\u0142o\u015bci, tak\u017ce nieredukowalnej, mi\u0119dzy rzeczywisto\u015bci\u0105 a percepcj\u0105 tej rzeczywisto\u015bci<\/i><\/a>[6]<\/a>.<\/i> Ten stricte<\/i> filozoficzny pogl\u0105d wskazuje, \u017ce w samym sercu czasowo\u015bci, w percepcji konstytuuj\u0105cej podmiotowo\u015b\u0107 \u2013 \u201eja\u201d rozpada si\u0119. W filozofii mo\u017cna wskaza\u0107 na punkt pocz\u0105tkowy odkrycia owej \u201enieredukowalnej odleg\u0142o\u015bci\u201d, kiedy czas z ca\u0142\u0105 moc\u0105 odciska si\u0119 na ludzkiej psychice i rozpoczyna si\u0119 egzystencjalne do\u015bwiadczenie rozsuni\u0119cia czasowo\u015bci jako wewn\u0119trznego p\u0119kni\u0119cia. W filmach Hasa mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 fascynuj\u0105ce zobrazowanie tego tematu. Filmowiec w portretach swoich bohater\u00f3w si\u0119ga do g\u0142\u0119bi temporalnego problemu: podmiot staje si\u0119 aktorem, a<\/b> \u015bwiat teatrem, w kt\u00f3rym bohater-aktor przyjmuje rol\u0119 i wyg\u0142asza gotowe kwestie.<\/b><\/p>\n

Dlaczego aktorstwo to wielki czasowy temat? Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce na tle temporalnej koncepcji Bergsona wspomnienie nie jest czym\u015b, co nast\u0119puje po tera\u017aniejszo\u015bci. To jedynie obiegowa opinia ugruntowana przez zdroworozs\u0105dkowe i pragmatyczne wizje czasu: abstrakcyjnego, jednorodnego i niesko\u0144czenie podzielnego<\/a>[7]<\/a>, kt\u00f3re widz\u0105 w nim prost\u0105 sukcesj\u0119 nast\u0119puj\u0105cych po sobie chwil. Wspomnienie \u2013 zdaniem autora Ewolucji tw\u00f3rczej<\/i> \u2013 posiada bowiem sw\u00f3j najmniejszy obieg: wspomnienie tera\u017aniejszo\u015bci wsp\u00f3\u0142czesne z jej percepcj\u0105, \u015bci\u015ble po\u0142\u0105czone jak rola z aktorem. <\/b>Na tym tle Deleuze spostrzega: Nasze istnienie aktualne, w miar\u0119 jak rozwija si\u0119 w czasie, podwaja si\u0119 w ten spos\u00f3b o istnienie wirtualne, o obraz w lustrze. Ka\u017cda chwila naszego \u017cycia posiada wi\u0119c dwa aspekty: jest czym\u015b aktualnym i wirtualnym, z jednej strony spostrze\u017ceniem, a z drugiej wspomnieniem. (\u2026) Ten, kto zda sobie spraw\u0119 z ci\u0105g\u0142ego rozdwajania si\u0119 swojej tera\u017aniejszo\u015bci na spostrze\u017cenie i wspomnienie (\u2026), por\u00f3wna si\u0119 do aktora graj\u0105cego automatycznie swoj\u0105 rol\u0119, s\u0142uchaj\u0105cego siebie i patrz\u0105cego, jak gra<\/i><\/a>[8]<\/a>.<\/p>\n

Ostry koniec Bergsonowskiego sto\u017cka pami\u0119ci ujmuje aktualny obraz w jego bezpo\u015brednim, symetrycznym powt\u00f3rzeniu<\/a>[9]<\/a>. Zdaniem Gilles\u2019a Deleuze\u2019a nowoczesne kino zacz\u0119\u0142o zwraca\u0107 uwag\u0119 w\u0142a\u015bnie na te momenty, kiedy bohater spostrzega swoje rozdwojenie, sam dla siebie staje si\u0119 oszustem, fa\u0142szerzem, marionetk\u0105, lalk\u0105 czy wreszcie po prostu aktorem odgrywaj\u0105cym rol\u0119. Wirtualny obraz roli publicznej aktualizuje si\u0119 wzgl\u0119dem wirtualnego obrazu najg\u0142\u0119bszej prywatno\u015bci. Jeden obraz nie tylko zast\u0119puje drugi, ale wci\u0105\u017c si\u0119 w nim przegl\u0105da, przedrze\u017ania go i ma\u0142puje. Obrazy rozszczepiaj\u0105 si\u0119, zwielokrotniaj\u0105, obejmuj\u0105c najprzer\u00f3\u017cniejsze formu\u0142y czasowo\u015bci: tera\u017aniejsz\u0105 tera\u017aniejszo\u015b\u0107, przesz\u0142\u0105 tera\u017aniejszo\u015b\u0107, a tak\u017ce t\u0119, kt\u00f3ra dopiero ma nadej\u015b\u0107 albo zostaje zamkni\u0119ta w kole powt\u00f3rze\u0144. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce zgodnie z t\u0105 temporaln\u0105 regu\u0142\u0105 Wojciech Has jest re\u017cyserem, kt\u00f3ry z bohatera filmowego uczyni\u0142 aktora, to znaczy istot\u0119 dramatyczn\u0105 par excellence<\/i><\/a>[10]<\/a>.<\/i><\/p>\n

Po zrealizowaniu przez Hasa Jak by\u0107 kochan\u0105<\/i> powsta\u0142o wiele analiz, w kt\u00f3rych dostrzegano, \u017ce aktorstwo jest podsk\u00f3rnym tematem praktycznie wszystkich film\u00f3w tego artysty, nie tylko tych wprost opowiadaj\u0105cych o bohaterach zajmuj\u0105cych si\u0119 faktycznie t\u0105 profesj\u0105. Maria Kornatowska pisa\u0142a: Od pocz\u0105tk\u00f3w swej tw\u00f3rczo\u015bci Has bywa\u0142 prowokacyjnie teatralny, autoironicznie kiczowaty, wr\u0119cz tandetny. (\u2026) Wymy\u015bla\u0142 przesadnie sztuczne sytuacje, przywo\u0142ywa\u0142 echa przedwojennych, sentymentalnych przeboj\u00f3w. Lubi\u0142 atmosfer\u0119 knajp, kawiarni, dancing\u00f3w. Spektakl towarzyski, gr\u0119 min, p\u00f3z i emocji. Zgrywy i szczero\u015bci. Ironii i sentymentu<\/i><\/a>[11]<\/a>.<\/i> W podobnym duchu Konrad Eberhardt stwierdza\u0142: Bohaterzy poprzednich film\u00f3w Hasa, nie b\u0119d\u0105c aktorami, uciekaj\u0105 si\u0119 raz po raz do \u201eaktorskiego\u201d czy \u201eteatralnego\u201d gestu. Protagoni\u015bci w \u201eJak by\u0107 kochan\u0105\u201d s\u0105 zawodowymi aktorami, ale nie ograniczaj\u0105 swoich dyspozycji aktorskich do umiej\u0119tno\u015bci stworzenia postaci scenicznych, przenosz\u0105 je tak\u017ce w \u017cycie<\/i><\/a>[12]<\/a>.<\/p>\n

Chcia\u0142am jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce w filmach Hasa sednem problemu nie jest przeniesienie postaw i aktorskich chwyt\u00f3w z desek sceny na grunt \u015bwiata, w kt\u00f3rym \u017cyj\u0105 filmowi bohaterowie. Nie chodzi o udawanie, kt\u00f3re mo\u017cna przerwa\u0107 poprzez zerwanie maski. Problem wydaje si\u0119 o wiele g\u0142\u0119bszy. W kontek\u015bcie rozwa\u017ca\u0144 metafizycznych aktorstwo staje si\u0119 sytuacj\u0105 egzystencjaln\u0105 wpisan\u0105 w sam \u015brodek naszego dramatu czasu. Najwa\u017cniejszy kierunek my\u015blenia nie przebiega od zawodu w stron\u0119 \u017cycia prywatnego, na kt\u00f3re przenoszone s\u0105 elementy aktorskiej gry, cho\u0107 tak\u017ce ten aspekt poddawany jest analizie w wielu dzie\u0142ach Hasa. Re\u017cyser r\u00f3wnie intensywnie eksploruje bowiem r\u00f3wnie\u017c odwrotny kierunek tej my\u015bli: konsekwentnie od P\u0119tli <\/i>po Niezwyk\u0142\u0105 podr\u00f3\u017c Baltazara Kobera<\/i> pokazuje, jak bohaterowie zmagaj\u0105 si\u0119 z teatralno\u015bci\u0105 \u015bwiata. Rodz\u0105 si\u0119 ju\u017c w kostiumie i w masce, cho\u0107 czasem sobie tego nie u\u015bwiadamiaj\u0105, a do dyspozycji maj\u0105 gotow\u0105 rol\u0119, kt\u00f3r\u0105 jedynie mog\u0105 lepiej lub gorzej zagra\u0107. S\u0105 jak tytu\u0142owa Lalka<\/i> \u2013 widz\u0105 \u015bwiat szklanymi oczami, co \u015bwietnie uj\u0105\u0142 Boles\u0142aw Prus, autor literackiego pierwowzoru, po kt\u00f3ry Has si\u0119gn\u0105\u0142 w 1968 roku: Marionetki!… Wszystko marionetki!… Zdaje im si\u0119, \u017ce robi\u0105, co chc\u0105, a robi\u0105 tylko to, co im ka\u017ce spr\u0119\u017cyna, tak \u015blepa jak one\u2026 (\u2026) Dopom\u00f3c do szcz\u0119\u015bcia jeden drugiemu nie potrafi \u2013 my\u015bla\u0142 \u2013 ale zrujnowa\u0107 cudze \u017cycie umiej\u0105 tak dobrze, jak gdyby byli lud\u017ami\u2026<\/i><\/a>[13]<\/a><\/p>\n

<\/p>\n

Rabina (Hanna Stank\u00f3wna) i pastor (Janusz Micha\u0142owski), fot: Jan G\u00f3rski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

W Osobistym pami\u0119tniku<\/i> \u015bwiat przedstawiony zosta\u0142 jako theatrum mundi<\/i>. Matka bohatera (Hanna Stank\u00f3wna), pastor (Janusz Micha\u0142owski) i sam Robert (Piotr Bajon) maj\u0105 maski przyro\u015bni\u0119te do twarzy (czasami nawet podw\u00f3jne). Re\u017cyser eksponuje sztuczno\u015b\u0107 dialog\u00f3w i gest\u00f3w, upodobanie bohater\u00f3w do rytua\u0142\u00f3w i konwencji, umi\u0142owanie k\u0142amstwa i hipokryzji. Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119, \u017ce ju\u017c w pierwszych s\u0142owach Roberta \u2013 tytu\u0142owego grzesznika \u2013 pojawia si\u0119 znamienne stwierdzenie: Urodzi\u0142em si\u0119 wyrzutkiem tego \u015bwiata, w kt\u00f3rym przeznaczono mi odegra\u0107 t\u0119 wybitn\u0105 rol\u0119. Moja matka by\u0142a p\u0142on\u0105cym, jasnym \u015bwiat\u0142em, ozdob\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa, a w czasach swego dziewictwa wiele wycierpia\u0142a w zwi\u0105zku z prze\u015bladowaniami, jakie zawsze spadaj\u0105 na osoby \u015bwi\u0119te\u2026<\/i><\/p>\n

Zanim przyjrz\u0119 si\u0119 bli\u017cej \u201ewybitnej roli\u201d Roberta (warto dostrzec, \u017ce powy\u017csza kwestia wyg\u0142aszana jest z przerysowan\u0105 ekspresj\u0105 aktorsk\u0105: dr\u017c\u0105cym, za\u0142amuj\u0105cym si\u0119 g\u0142osem i z teatralnymi westchnieniami), najpierw po\u015bwi\u0119c\u0119 kilka s\u0142\u00f3w jego \u201e\u015bwi\u0119tej\u201d matce. Poznajemy j\u0105 podczas wesela, gdy zwierza si\u0119 wielebnemu pastorowi, i\u017c nie chce po\u015blubi\u0107 <\/span>ska\u017conego tr\u0105dem rozpusty, lubie\u017cnego starucha<\/i>:<\/span><\/p>\n

Rabina: Przeklinam dzie\u0144, w kt\u00f3rym przysz\u0142am na \u015bwiat. Jak straszny grzech musi na mnie ci\u0105\u017cy\u0107, skoro Pan wymierza mi tak srog\u0105 kar\u0119 (\u2026).<\/i><\/p>\n

Pastor: Kiedy b\u0119dziesz cierpie\u0107, traktuj siebie jakby p\u0142\u00f3tno, na kt\u00f3rym Stw\u00f3rca wyszywa dzie\u0142o wyborne i przek\u0142uwa twoj\u0105 dusz\u0119 niby ig\u0142\u0105, aby przeci\u0105gn\u0105\u0107 przez ni\u0105 jedwab barwy.<\/i><\/p>\n

Od pierwszej sceny nie mamy w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pod p\u0142aszczykiem kap\u0142a\u0144skich pociesze\u0144 (Nie jest tak stary, tylko dwa lata starszy ode mnie<\/i> \u2013 m\u00f3wi pastor), dobrych rad oraz \u201eojcowskiego\u201d przytulania i g\u0142askania po g\u0142owie kryje si\u0119 co\u015b wi\u0119cej, a Rabina gra wyuczon\u0105 \u2013 w toku edukacji religijnej i obyczajowej \u2013 rol\u0119 \u015bwi\u0119tej niewiasty, oczywi\u015bcie rol\u0119, w kt\u00f3r\u0105 g\u0142\u0119boko wierzy.<\/p>\n

Noc po\u015blubna nie przebiega po my\u015bli ma\u0142\u017conka (Franciszek Pieczka), Rabina odmawia bowiem wsp\u00f3\u0142\u017cycia: <\/span>Zdaje mi si\u0119, m\u00f3j panie, \u017ce wino albo podst\u0119p szatana nape\u0142ni\u0142y twoj\u0105 g\u0142ow\u0119 my\u015blami lubie\u017cnymi. Go\u015bciniec wiod\u0105cy do zatracenia jest zawsze szeroki\u2026<\/i> M\u0105\u017c intonacj\u0105 i gestem zamienia jej s\u0142owa w erotyczn\u0105 aluzj\u0119: <\/span>Wszystko jedno czy go\u015bciniec<\/b> jest szeroki czy w\u0105ski. W ka\u017cdym razie powinni\u015bmy ju\u017c by\u0107 razem.<\/i><\/p>\n

 <\/i><\/p>\n

Scena nocy po\u015blubnej. M\u0105\u017c Rabiny \u2013 Logan (Franciszek Pieczka) w stroju lubie\u017cnego Bachusa, zr\u00f3d\u0142o: kadr z filmu<\/span> <\/span><\/p>\n

W odpowiedzi nabo\u017cna niewiasta domaga si\u0119 wsp\u00f3lnego pacierza, a p\u00f3\u017aniej w egzaltacji recytuje fragmenty Pisma \u015awi\u0119tego. (Logan: Bo\u017ce zmi\u0142uj si\u0119 nad jej g\u0142ow\u0105 g\u0142upoty pe\u0142n\u0105<\/i>). Scena jest w oczywisty spos\u00f3b przerysowana i nabiera wr\u0119cz komediowego charakteru: pijany m\u0105\u017c przebrany za Bachusa, z wie\u0144cem li\u015bci winogronowych na g\u0142owie, chce za wszelk\u0105 cen\u0119 \u201epodej\u015b\u0107\u201d swoj\u0105 \u201ego\u0142\u0105beczk\u0119\u201d. Nie chodzi o mi\u0142o\u015b\u0107, ale o jego prawo do konsumpcji ma\u0142\u017ce\u0144stwa. I chocia\u017c za pierwszym razem uda si\u0119 Rabinie uciec i sp\u0119dzi\u0107 noc na sianie w obj\u0119ciach m\u0142odej s\u0142u\u017c\u0105cej, rankiem m\u0105\u017c \u2013 wzburzony i rozpalony widokiem wtulonych w siebie, nieco roznegli\u017cowanych kobiet \u2013 \u201ewe\u017amie, co mu si\u0119 nale\u017cy\u201d wed\u0142ug ko\u015bcielnych praw, i\u2026 zgwa\u0142ci swoj\u0105 \u017con\u0119. Has nie epatuje przemoc\u0105, ale j\u0105 sugeruje, dyskretnie wskazuj\u0105c tak\u017ce na diametralnie r\u00f3\u017cn\u0105 ocen\u0119 tej sytuacji przez obie strony. Elipsa czasowa przenosi nas od razu do momentu narodzin Gustawa. Rabina, rodz\u0105c w b\u00f3lach syna, wci\u0105\u017c pami\u0119ta o okoliczno\u015bciach jego pocz\u0119cia. M\u0105\u017c cieszy si\u0119: Kochanie, mamy syna<\/i>, ale ona tu\u017c po porodzie wykrzyczy: We\u017a sobie tego syna, przekl\u0119tego b\u0119karta sp\u0142odzonego w grzechu i poni\u017ceniu. (\u2026) We\u017a go sobie i zniknijcie z moich oczu na wieczne zatracenie. (\u2026) \u017b\u0105dam rozdzia\u0142u od sto\u0142u i \u0142o\u017ca. \u017b\u0105dam, \u017ceby\u015b si\u0119 wyni\u00f3s\u0142 st\u0105d na zawsze razem z tym b\u0119kartem.<\/i><\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym bohaterem Osobistego pami\u0119tnika <\/i>nie jest jednak Gustaw, ale jego przyrodni brat Robert. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce przedstawia on te zdarzenia w swoim osobistym pami\u0119tniku, chocia\u017c w nich nie uczestniczy\u0142, jednak pocz\u0105tek rodzinnej historii stanowi przecie\u017c logiczne \u2013 narracyjne uzasadnienie dla jego przysz\u0142ej roli zab\u00f3jcy brata Gustawa, naznaczonego pi\u0119tnem grzechu jego ojca, co wi\u0119cej, \u017cyj\u0105cego w podobnym stylu dionizyjskiej rozwi\u0105z\u0142o\u015bci. Istotnym elementem budowania r\u00f3l s\u0105 w\u0142a\u015bnie napi\u0119cia funkcjonuj\u0105ce na linii rodzice \u2013 dzieci.  Biologicznym ojcem Roberta nie jest ten sam cz\u0142owiek \u2013 prawowity m\u0105\u017c Rabiny \u2013  ale pastor, co stanowi skrz\u0119tnie skrywan\u0105 tajemnic\u0119, o kt\u00f3rej wszyscy wiedz\u0105. Robert zwraca si\u0119 \u201eojcze\u201d do swojego biologicznego rodzica, nie dlatego, \u017ce ten przyznaje si\u0119 przed \u015bwiatem do w\u0142asnego ojcostwa, ale dlatego, \u017ce jest osob\u0105 duchown\u0105. Rola, jaka wy\u0142ania si\u0119 z tej opowie\u015bci, niejako \u201eprzygotowanej\u201d dla Roberta przez rodzic\u00f3w, wydaje si\u0119 ju\u017c okre\u015blona: pom\u015bci\u0107 poni\u017cenie \u201e\u015bwi\u0119tej\u201d matki. Oczywi\u015bcie nie jest to jedyna rola przeznaczona dla tej postaci, jej uzasadnienie b\u0119dzie r\u00f3wnie mocno wpisane w \u201ewyroki Niebios\u201d i jego przekonanie, \u017ce jest wybra\u0144cem-m\u015bcicielem. Na p\u0142aszczy\u017anie dramaturgicznej potrzebny b\u0119dzie zwrot akcji, na p\u0142aszczy\u017anie psychologicznej rozwijana stopniowo nienawi\u015b\u0107 Roberta podszyta jest podw\u00f3jnym resentymentem \u2013 zazdro\u015bci\u0105 wobec Gustawa, kt\u00f3ry umie cieszy\u0107 si\u0119 z \u017cycia, i \u017calem wobec matki i pastora, z hipokryzj\u0105 traktuj\u0105cych \u017cycie jako zestaw praw i obowi\u0105zk\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich, kt\u00f3rych de facto<\/i> sami nie przestrzegaj\u0105.<\/p>\n


\nAktor na scenie tera\u017aniejszo\u015bci<\/b><\/p>\n

Kwesti\u0105 najistotniejsz\u0105 dla tej problematyki jest teatr odgrywany na scenie w\u0142asnej \u015bwiadomo\u015bci. Wskazanie na tak\u0105 \u201egr\u0119 dla siebie samego\u201d obecne jest w ka\u017cdym filmie Hasa, na tej p\u0142aszczy\u017anie najmocniej ujawnia si\u0119 p\u0119kni\u0119cie podmiotu. Rozbicie ludzkiego \u201eja\u201d w wymiarze temporalnym: mi\u0119dzy nieuchwytn\u0105, przemijaj\u0105c\u0105 tera\u017aniejszo\u015bci\u0105 a tera\u017aniejszo\u015bci\u0105 ju\u017c ubran\u0105 w kostium. W planie Symbolicznym pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c role wyznaczane mi przez innych \u2013 kim chcieliby, abym by\u0142? W planie Wyobra\u017conym: jak\u0105 rol\u0119 chc\u0119 odegra\u0107?, kim chcia\u0142bym\/m\u00f3g\u0142bym by\u0107? Oba plany cz\u0119sto pozostaj\u0105 w konflikcie. Hasowski bohater nie ma wolno\u015bci. Chodzi raczej o to, w jaki spos\u00f3b przekona\u0107 siebie, \u017ce gram, je\u015bli nie w\u0142asn\u0105, to przynajmniej rol\u0119, z kt\u00f3r\u0105 si\u0119 identyfikuj\u0119 i\/lub w kt\u00f3r\u0105 wierz\u0119. Aktorskie zadanie nie sprowadza si\u0119 tylko do scenicznego popisu, ale do podtrzymywania iluzji\u2026 lub wiary.<\/p>\n

Spotkanie Roberta z Ksi\u0119ciem Ciemno\u015bci, a de facto<\/i> z w\u0142asnym alter ego<\/i> rozpoczynaj\u0105 s\u0142owa powt\u00f3rzone z prologu, gdy cia\u0142o Roberta zosta\u0142o wyci\u0105gni\u0119te z trumny tu\u017c przed S\u0105dem Ostatecznym: I pierwsze czyny podejmij, je\u015bli za\u015b nie przyjd\u0119 do ciebie i rusz\u0119 \u015bwiecznik tw\u00f3j z miejsca swojego.<\/i> W kolejnej scenie Robert jest sam w domu, jednak niepokoj\u0105ce d\u017awi\u0119ki sygnalizuj\u0105 niebezpiecze\u0144stwo, wydaje si\u0119, \u017ce niespodziewany przybysz odje\u017cd\u017ca, po chwili jednak podwojone oblicze Roberta w lustrze przemawia do niego: Jestem Twoim bratem, ale nie wedle cia\u0142a i krwi, lecz wedle wiary w te same prawa.<\/i><\/p>\n

<\/p>\n

Ksi\u0105\u017c\u0119 Cimno\u015bci (Maciej Koz\u0142owskki) i Robert (Piotr Bajor), fot: Jan G\u00f3rski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Robert rozmawia sam ze sob\u0105, ale jednocze\u015bnie z Ksi\u0119ciem Ciemno\u015bci, kt\u00f3ry oznajmia, \u017ce przyszed\u0142 po to, aby zosta\u0107 jego uczniem, i deklaruje, \u017ce ma wszelk\u0105 ludzk\u0105 prawo\u015b\u0107 za brudne szmaty: Wierz\u0119 te\u017c w donios\u0142\u0105 i wspania\u0142\u0105 prawd\u0119, \u017ce im ci\u0119\u017cej cz\u0142owiek obarczony jest wyst\u0119pkami, tym ch\u0119tniej jest witany przy tronie \u0142aski. <\/i>Natomiast Robert wypowiada s\u0142owa, kt\u00f3re w konstrukcji ca\u0142ej fabu\u0142y s\u0105 zaskakuj\u0105ce: Grzech, za kt\u00f3ry nie zosta\u0142a wyra\u017cona skrucha, rodzi z ka\u017cdym oddechem nowy grzech, a ka\u017cdy z tych nowych dodaje w ten spos\u00f3b nast\u0119pne. Przygniata mnie my\u015bl o mnogo\u015bci moich wyst\u0119pk\u00f3w\u2026 Nie widz\u0119 ko\u0144ca \u017cal\u00f3w za grzechy\u2026<\/i><\/p>\n

Dlaczego takie s\u0142owa? Jeszcze przecie\u017c nie dopu\u015bci\u0142 si\u0119 \u017cadnych czyn\u00f3w, jeszcze ich nie widzieli\u015bmy\u2026 Zatem, czy wszystko si\u0119 ju\u017c dokona\u0142o i za chwil\u0119 powt\u00f3rzy si\u0119 na naszych oczach? Czy Has burzy tu uk\u0142ad chronologiczny fabu\u0142y? Mo\u017cliwa jest taka interpretacja, ale mo\u017cemy przyj\u0105\u0107 tak\u017ce hipotez\u0119 odmienn\u0105. By\u0107 mo\u017ce Robert m\u00f3wi o innych grzechach, kt\u00f3rych po prostu nie przedstawi\u0142. Lub jeszcze inaczej: mo\u017ce jego poczucie winy wynika z doktryny grzechu pierworodnego? Nawet je\u015bli nie znajdziemy jednoznacznej odpowiedzi, niew\u0105tpliwie to w\u0142a\u015bnie podsycane poczucie winy staje si\u0119 po\u017cywk\u0105 dla wyj\u0105tkowej misji Roberta \u2013 zabicia w\u0142asnego brata.<\/p>\n

W Osobistym pami\u0119tniku<\/i> Has zderza dwa teatry. Jeden reprezentuj\u0105 Rabina, pastor oraz ich dom \u201ebogobojnych\u201d. To w tym miejscu pe\u0142nym pi\u0119knych frazes\u00f3w i szczytnych, erudycyjnie wyk\u0142adanych idei oraz nabo\u017cnych, m\u0105drych min i hipokryzji dorasta Robert. Z dogmatycznej postawy wielebnego pastora i \u201e\u015bwi\u0119tej\u201d matki wynika poczucie wy\u017cszo\u015bci, przekonanie o jednej obowi\u0105zuj\u0105cej prawdzie i roszczenie do tego, by innym j\u0105 narzuca\u0107. Znamienna jest jedna z pocz\u0105tkowych scen, gdy pastor, podjudzony przez Rabin\u0119, decyduje si\u0119 da\u0107 reprymend\u0119 jej m\u0119\u017cowi \u2013 udzieli\u0107 nagany za rozwi\u0105z\u0142e \u017cycie.<\/p>\n

W\u0142a\u015bciciel domu i maj\u0105tku mieszka teraz w stodole ze s\u0142u\u017c\u0105c\u0105, kt\u00f3ra nie tylko nia\u0144czy jego syna Gustawa, ale tak\u017ce czerpie przyjemno\u015bci ze wsp\u00f3lnego sto\u0142u i \u0142o\u017ca, opuszczonego przez prawowit\u0105 ma\u0142\u017conk\u0119. Pijany, rozpustny m\u0105\u017c Rabiny zdaje si\u0119 reprezentowa\u0107 teatr dionizyjski, gdzie wino i \u015bwi\u0119towanie by\u0142o cz\u0119\u015bci\u0105 \u201epoga\u0144skiego\u201d \u017cycia, i nic sobie nie robi ani z przemowy pastora, ani jego gro\u017anych min. Obna\u017ca napuszon\u0105 pych\u0105 postaw\u0119 moralnego autorytetu, kt\u00f3ry de facto<\/i> zaj\u0105\u0142 jego dom i omami\u0142 religijnymi frazesami \u017con\u0119, i przegania ze swojego obej\u015bcia.<\/p>\n

Ostatecznie \u201ewojownik moralno\u015bci\u201d ucieka jak tch\u00f3rz, aby po chwili prezentowa\u0107 Rabinie swoj\u0105 odwag\u0119 obro\u0144cy cn\u00f3t i odgrywa\u0107 przed ni\u0105 \u2013 niczym aktor na scenie \u2013 walk\u0119, kt\u00f3r\u0105 w\u0142a\u015bnie stoczy\u0142 \u201ena \u015bmier\u0107 i \u017cycie\u201d ze z\u0142em. U\u017cyte w tej scenie \u015brodki filmowe dobitnie eksponuj\u0105 sceniczny charakter tego, podgl\u0105danego przez lunet\u0119, popisu. Maska na\u0142o\u017cona na obiektyw kamery daje efekt obrazu o\u015bwietlonego przez teatralny reflektor i zamkni\u0119tego w obrysie ko\u0142a.<\/p>\n

Nieformalna para: Rabina \u2013 pastor tworzy teatr prawie doskona\u0142y, bowiem nic nie jest w stanie zm\u0105ci\u0107 ich wiary w s\u0142uszno\u015b\u0107 i prawdziwo\u015b\u0107 odgrywanych r\u00f3l. Warto przywo\u0142a\u0107 scen\u0119, gdy biesiadnicy w ich domu ucztuj\u0105 i ta\u0144cz\u0105, a przypominaj\u0105 przy tym groteskowo poruszaj\u0105ce si\u0119 kuk\u0142y, kt\u00f3re udaj\u0105 radosny nastr\u00f3j. Maski ca\u0142kowicie przyros\u0142y im do twarzy, puste gesty, ustalone rytua\u0142y, wszystko utwierdza ich w przekonaniu, \u017ce s\u0105 nie tylko dobrymi, ale wr\u0119cz \u015bwi\u0119tymi lud\u017ami i do takiej roli zostali predestynowani. W Hasowskim theatrum<\/i> Inny zawsze zostaje wci\u0105gni\u0119ty w gr\u0119 pozor\u00f3w, jest potrzebny, aby przedstawienie by\u0142o wiarygodne<\/a>[14]<\/a>. \u015awietnym komentarzem wobec Hasowskich bohater\u00f3w-aktor\u00f3w s\u0105 s\u0142owa Deleuze\u2019a: kryszta\u0142 to scena, (\u2026) jeszcze zanim jest amfiteatrem. Aktor zostaje uj\u0119ty w swej publicznej roli tak, \u017ce staje si\u0119 ona widzialna i klarowna. Aktor jest monstrum, a raczej monstra s\u0105 urodzonymi aktorami, bli\u017ani\u0119tami syjamskimi czy ludzkimi kad\u0142ubami, poniewa\u017c rol\u0119 odgrywaj\u0105 w nadmiarze czy w braku, kt\u00f3ry ich dotyczy. W im wi\u0119kszym jednak stopniu wirtualny obraz roli staje si\u0119 aktualny i przejrzysty, tym bardziej aktualny obraz aktora m\u0119tnieje i staje si\u0119 nieprzejrzysty: wyst\u0119p aktora b\u0119dzie wyst\u0119pem prywatnym, ponur\u0105 zemst\u0105<\/i><\/a>[15]<\/a>.<\/p>\n

Robert to monstrum \u2013 nie mamy co do tego w\u0105tpliwo\u015bci. Dopuszcza si\u0119 nie tylko morderstwa brata, jest matkob\u00f3jc\u0105, a tak\u017ce, co dobitnie sugeruje struktura fabularna, morderc\u0105 w\u0142asnego ojca pastora. Jego \u201enadmiarem\u201d jest pycha \u2013 jedna z najwa\u017cniejszych cech, kt\u00f3r\u0105, obok egocentryzmu, przypisuje si\u0119 aktorom.  Brak, kt\u00f3ry go definiuje, to brak autentycznej mi\u0142o\u015bci. Widzimy jego rozgor\u0105czkowan\u0105 twarz-mask\u0119, jeszcze zanim dokona swoich czyn\u00f3w. Z pasj\u0105, podszyt\u0105 zazdro\u015bci\u0105, podgl\u0105da Gustawa: jego brat w\u015br\u00f3d radosnych \u015bmiech\u00f3w, w pe\u0142nym s\u0142o\u0144cu i w wodzie, kt\u00f3ra lubie\u017cnie przykleja mokre szaty do cia\u0142, cieszy si\u0119 mi\u0142osn\u0105 zabaw\u0105 ze starsz\u0105 kobiet\u0105 (Ewa Wi\u015bniewska). <\/p>\n

Robertowi zostaje tylko pusta namiastka mi\u0142osnych wyzna\u0144\u2026 albo gra wyobra\u017ani. Te same kobiety (Anna Dymna i Katarzyna Figura), kt\u00f3re spotka\u0142 w karczmie w roli frywolnych \u201edam do towarzystwa\u201d i kt\u00f3re pyta\u0142y go s\u0142owami wiersza Sir Johna Sucklinga: <\/span>Czemu\u015b zblad\u0142 i schud\u0142, m\u0142odzie\u0144cze? Powiedz, czemu\u015b blady? <\/i>(czego Has u\u017cy\u0142 przewrotnie, bowiem blado\u015b\u0107 Roberta nie wynika\u0142a z zauroczenia mi\u0142osnego, ale z my\u015bli o morderstwie), zaproszone do jego domu, wyg\u0142aszaj\u0105 s\u0142owa, kt\u00f3re w kontek\u015bcie ich zachowania brzmi\u0105 jak nic nieznacz\u0105ce mi\u0142osne frazesy.<\/span><\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Frywolne \u201edamy do towarzystwa\u201d \u2013 Cyntia (Katarzyna Figura) i Dominika (Anna Dymna), fot: Jan G\u00f3rski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/span><\/p>\n

Robert moc\u0105 swojej zrepresjonowanej seksualno\u015bci, kt\u00f3ra wydrze si\u0119 spod kontroli, zobaczy we w\u0142asnej matce \u2013 kochank\u0119 brata i tak\u017ce b\u0119dzie chcia\u0142 j\u0105 posi\u0105\u015b\u0107.<\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce Has, pod\u0105\u017caj\u0105c za swoimi intuicjami, unaocznia wywrotowo brzmi\u0105ce dla zdroworozs\u0105dkowej my\u015bli tezy Deleuze\u2019a (ja=nie ja). Upozowane teatralne \u201edzi\u015b\u201d mami nadziej\u0105, \u017ce kiedy\u015b jeszcze nadejdzie to, co autentyczne, i to, co spe\u0142ni pragnienia, podczas gdy \u015bwiat Roberta rozpada si\u0119 w odbiciach i krzywych zwierciad\u0142ach.<\/p>\n


\nAktor na scenie wieczno\u015bci<\/b><\/p>\n

W Osobistym pami\u0119tniku<\/i> akcenty zosta\u0142y nieco przesuni\u0119te; przesz\u0142o\u015b\u0107 jako subiektywna pami\u0119\u0107 jest analizowana na tle wieczno\u015bci \u2013 jak odegra\u0107 rol\u0119, kt\u00f3ra wpisze si\u0119 w dzieje \u015bwiata? Robert obwieszcza \u017co\u0142nierzom \u015bwi\u0119tej armii, \u017ce przedstawi opowie\u015b\u0107 o czynach wielkich i straszliwych \u2013 dokonanych z mocy i polecenia Niebios<\/i>. W\u0105tek predestynacji zostaje jasno wskazany. Jednak chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej, zwracaj\u0105c si\u0119 niejako bezpo\u015brednio do widza, Robert m\u00f3wi: Znam twoje czyny: trud i twoj\u0105 wytrwa\u0142o\u015b\u0107, i to, \u017ce z\u0142ych nie mo\u017cesz znie\u015b\u0107 i \u017ce pr\u00f3bie podda\u0142e\u015b tych, kt\u00f3rzy zw\u0105 sami siebie aposto\u0142ami, a nimi nie s\u0105, i \u017ce\u015b znalaz\u0142 ich k\u0142amcami. Ale mam przeciw tobie, \u017ce odst\u0105pi\u0142e\u015b od pierwotnej mi\u0142o\u015bci. Pami\u0119taj wi\u0119c, sk\u0105d spad\u0142e\u015b, i nawr\u00f3\u0107 si\u0119, i pierwsze czyny podejmij! Je\u015bli za\u015b nie \u2013 przyjd\u0119 do ciebie i rusz\u0119 \u015bwiecznik tw\u00f3j z miejsca swojego.<\/i><\/p>\n

Cytowane przez Hasa s\u0142owa s\u0105 ostrze\u017ceniem, kt\u00f3re pi\u0119tnuje postaw\u0119 wynios\u0142o\u015bci i ob\u0142udy. Nie tylko podkre\u015blaj\u0105, \u017ce ludzie cz\u0119sto okazuj\u0105 si\u0119 k\u0142amcami-aktorami, kt\u00f3rzy sami nazywaj\u0105 siebie aposto\u0142ami, ale przede wszystkim przypominaj\u0105 o znaczeniu pierwotnej mi\u0142o\u015bci. Ona jest najwa\u017cniejsza. Stoi wy\u017cej ni\u017c wszelkie prawa. To prosta prawda, kt\u00f3ra nie traci swej aktualno\u015bci tak\u017ce w \u015bwiecie postprawdy. Ten fragment przes\u0142ania \u015bw. Jana, skierowanego do ko\u015bcio\u0142a w Efezie, wzywa do nawr\u00f3cenia i podj\u0119cia czyn\u00f3w mi\u0142o\u015bci, jakby grzesznik mia\u0142 zawsze woln\u0105 wol\u0119, aby wi\u0119cej nie grzeszy\u0107 i nie by\u0142 p\u0119tany ide\u0105 predestynacji. Nawet je\u015bli B\u00f3g wie, co ostatecznie wybierzesz, ty w ka\u017cdej chwili masz dany wolny wyb\u00f3r i ponosisz odpowiedzialno\u015b\u0107 za swoje czyny, zatem pami\u0119taj, aby ich pierwotnym celem i sensem by\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107. Fundament osobowo\u015bci powinien by\u0107 ujmowany w cudzys\u0142owie: jest rozdwojeniem, p\u0119kni\u0119ciem, dramatycznym zawieszeniem mi\u0119dzy dwoma brzegami czasu \u2013 w tym filmie mi\u0119dzy tera\u017aniejszo\u015bci\u0105 a wieczno\u015bci\u0105. To mi\u0142o\u015b\u0107 powinna by\u0107 lustrem, a nie prawo. Na tym tle warto spojrze\u0107 uwa\u017cniej na dialogi Roberta najpierw z szatanem, a p\u00f3\u017aniej z pastorem.<\/p>\n

Ksi\u0105\u017c\u0119 Ciemno\u015bci \u2013 ten towarzysz na z\u0142e i dobre \u2013 <\/i>przekonuje, \u017ce Rober zosta\u0142 wybrany od stworzenia \u015bwiata, usprawiedliwiony i u\u015bwi\u0119cony<\/i>. Zdaniem szatana Robert nie jest natur\u0105 pospolit\u0105, ale zosta\u0142 po\u015bwi\u0119cony wielkiemu dzie\u0142u. Niech serce twoje b\u0119dzie jako serce lwa, a r\u0119ce szybkie w zem\u015bcie jak piorun spadaj\u0105cy z nieba. Zacz\u0105\u0142 si\u0119 dzie\u0144 pomsty. Powsta\u0142 wreszcie bohater\u2026<\/i> Oczywi\u015bcie podsyca w ten spos\u00f3b jego pych\u0119, ale jednocze\u015bnie te s\u0142owa s\u0105 zwierciad\u0142em, w kt\u00f3rym odbijaj\u0105 si\u0119 przemowy pastora:<\/p>\n

Pastor:  Powiedz mi, m\u00f3j ch\u0142opcze… Ten obcy, kt\u00f3ry z tob\u0105 rozmawia\u0142, trzyma si\u0119 tych samych zasad, jakie ci wpoi\u0142em?<\/i><\/p>\n

Robert: Tak. Wszystkich w ca\u0142ej rozci\u0105g\u0142o\u015bci.<\/i><\/p>\n

Pastor: A wi\u0119c nie jest on wys\u0142annikiem z\u0142ego. M\u00f3dlmy si\u0119. Oddaj\u0119 go Tobie Panie, niechaj si\u0119 oka\u017ce mieczem w twojej d\u0142oni i wychodz\u0105c\u0105 z ust twoich w\u0142\u00f3czni\u0105, kt\u00f3ra b\u0119dzie niszczy\u0107, pokonywa\u0107 i przeszywa\u0107, i niech\u017ce  nieprzyjaciele upadn\u0105 przed nim i stan\u0105 si\u0119 jako naw\u00f3z, co u\u017cy\u017ania ziemi\u0119.<\/i><\/p>\n

S\u0142owa \u201eprawa\u201d szatana odbijaj\u0105 si\u0119 w s\u0142owach \u201eprawa\u201d pastora niczym w krzywym zwierciadle, wok\u00f3\u0142 \u201eniezauwa\u017calnej r\u00f3\u017cnicy\u201d, kt\u00f3r\u0105 mo\u017ce wyznaczy\u0107 nie tyle prawo, ile w\u0142a\u015bnie mi\u0142o\u015b\u0107. Cho\u0107 bratob\u00f3jstwo pocz\u0105tkowo przera\u017ca Roberta, ale i kusi; ostatecznie szatan przekonuje go, \u017ce czyni to dla dobra brata, a tam w g\u00f3rze ju\u017c o wszystkim zdecydowano\u2026<\/p>\n

W Hasowskim \u015bwiecie nie ma ani dobrych aktor\u00f3w, ani dobrych r\u00f3l do odegrania. Wszystkie okazuj\u0105 si\u0119 z\u0142e, a przynajmniej zupe\u0142nie inne ni\u017c te, o kt\u00f3rych marz\u0105 bohaterowie. Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce im bardziej si\u0119 staraj\u0105, im bardziej im zale\u017cy, tym wi\u0119ksz\u0105 kl\u0119sk\u0119 ponosz\u0105. Maria Kornatowska uj\u0119\u0142a znakomicie ten aspekt: Historia jest spektaklem pe\u0142nym wrzasku, furii i szale\u0144stwa. W istocie rzeczy \u015bmiesznym i \u017ca\u0142osnym. Wszyscy aktorzy zostali \u017ale obsadzeni, otrzymali niew\u0142a\u015bciwe role. Ka\u017cdy musi gra\u0107 to, co mu si\u0119 najmniej podoba. Ka\u017cdy robi to mo\u017cliwie najgorzej<\/i><\/a>[16]<\/a>.<\/p>\n

Tylko Ksi\u0105\u017c\u0119 Ciemno\u015bci gra perfekcyjnie, ma zdolno\u015bci kameleona i t\u0119 szczeg\u00f3ln\u0105 osobliw\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107: je\u017celi kontempluje czyje\u015b rysy, jego w\u0142asne przybieraj\u0105 ten sam wygl\u0105d i charakter.<\/p>\n


\nOsobisty pami\u0119tnik<\/i>, czyli opowie\u015b\u0107 o sobie<\/b><\/p>\n

Bohaterowie film\u00f3w Hasa cz\u0119sto s\u0105 m\u0105drzy dopiero \u201epo czasie\u201d, gdy ju\u017c jest \u201eza p\u00f3\u017ano\u201d, gdy szansa na szcz\u0119\u015bcie, mi\u0142o\u015b\u0107, spe\u0142nienie ju\u017c przemin\u0119\u0142a. Re\u017cyser obna\u017ca w ten spos\u00f3b traumatyczny charakter czasu, kt\u00f3ry odpowiedzialny jest za nieustann\u0105 desynchronizacj\u0119. Zdarzenie zawsze pojawia si\u0119 \u201eza wcze\u015bnie\u201d. Pierwsz\u0105 reakcj\u0105 jest powt\u00f3rzenie \u2013 posta\u0107 automatycznie wykorzystuje ju\u017c istniej\u0105cy, a zatem aktorski, schemat, gest czy dialog. Podmiot ucieka od realno\u015bci w stron\u0119 niedo\u015bcignionych marze\u0144. Dopiero p\u00f3\u017aniej przychodzi refleksja, \u017ce jest \u201eza p\u00f3\u017ano\u201d. Robert, zanurzony w fantazmatycznych spotkaniach z w\u0142asnym alter ego<\/i>, \u017cyje wizj\u0105 wielkich czyn\u00f3w u\u015bwi\u0119conych przez Niebiosa. Jednak, w przeciwie\u0144stwie do innych Hasowskich bohater\u00f3w, nie jest m\u0105dry nawet po czasie\u2026 Powtarza s\u0142owa o potrzebie nawr\u00f3cenia, powtarza wezwanie do mi\u0142o\u015bci, ale ich nie rozumie, nie potrafi dotrze\u0107 do mrocznego \u017ar\u00f3d\u0142a siebie i swojej historii. Warto w tym kontek\u015bcie przypomnie\u0107: O ile wi\u0119c dobra \u201ekantowska\u201d opowie\u015b\u0107 ma sw\u00f3j pocz\u0105tek i koniec \u2013 <\/i>pisze Agata Bielik-Robson \u2013 o tyle ta wci\u0105\u017c zrywaj\u0105ca si\u0119 narracja, dla kt\u00f3rej czas bynajmniej nie jest sprzymierze\u0144cem, nie ma pocz\u0105tku \u2013 poniewa\u017c jej \u017ar\u00f3d\u0142o pozostaje dla niej nieuchwytne \u2013 i nie ma ko\u0144ca, poniewa\u017c przebiega w cyklu ci\u0105g\u0142ych nawrot\u00f3w, usi\u0142uj\u0105c zaledwie zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do swego mrocznego \u017ar\u00f3d\u0142a<\/i><\/a>[17]<\/a>.<\/p>\n

Has pokazuje, \u017ce opowie\u015b\u0107 nie jest w stanie nada\u0107 sp\u00f3jno\u015bci podmiotowi, co wi\u0119cej, linearno\u015b\u0107 i wiarygodno\u015b\u0107 historii okazuj\u0105 si\u0119 pozorne. Co prawda Robert stara si\u0119 \u201eopowiedzie\u0107 o sobie\u201d, ale jest to narracja pe\u0142na luk i p\u0119kni\u0119\u0107, w kt\u00f3rej nie spos\u00f3b oddzieli\u0107 prawdy od zmy\u015blenia. Has przypomina, \u017ce protagonista jedynie powtarza opowie\u015b\u0107 ju\u017c napisan\u0105, podobnie jak bohater R\u0119kopisu znalezionego w Saragossie<\/i>. Wydaje si\u0119, \u017ce re\u017cyser zrezygnowa\u0142 ze szkatu\u0142kowego uk\u0142adu powie\u015bci Jamesa Hogga po to, aby figur\u0119 wydawcy, kt\u00f3ry znalaz\u0142 pami\u0119tnik, z pe\u0142n\u0105 premedytacj\u0105 wyeliminowa\u0107 ze struktury fabularnej filmu. Nie chcia\u0142 w ten spos\u00f3b podwa\u017ca\u0107 wiarygodno\u015bci pami\u0119tnika (wydawca m\u00f3g\u0142by stosowa\u0107 jedynie figur\u0119 retoryczn\u0105, kt\u00f3ra ma za zadanie zwabi\u0107 potencjalnego czytelnika deklarowan\u0105 autentyczno\u015bci\u0105 fikcyjnych zwierze\u0144). Moim zdaniem zar\u00f3wno wiarygodno\u015b\u0107, sp\u00f3jno\u015b\u0107, jak i linearno\u015b\u0107 kwestionowane s\u0105 przez re\u017cysera w inny, o wiele bardziej finezyjny spos\u00f3b.<\/p>\n

 <\/p>\n

Sceny S\u0105du Ostatecznego filmowane s\u0105 z perspektywy otwartych grob\u00f3w, fot: Jan G\u00f3rski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Ju\u017c na samym pocz\u0105tku widzimy moment S\u0105du Ostatecznego. Grzegorz K\u0119dzierski, operator tego filmu, ukazuje apokaliptyczny krajobraz jawo-snu, pe\u0142en nagich konar\u00f3w drzew, pe\u0142zaj\u0105cych mgie\u0142, g\u0142\u0119bokich cieni i p\u0142omieni \u015bwiec, gdy z grob\u00f3w wyci\u0105gane s\u0105 trupy przez rycerzy armii \u015bw. Micha\u0142a lub sami nieboszczycy \u2013 o\u017cywione trupy wype\u0142zaj\u0105 z krypt, odsuwaj\u0105c nagrobne p\u0142yty. Wizji towarzyszy muzyka Jerzego Maksymiuka: niepokoj\u0105ce d\u017awi\u0119ki i t\u0142o dalekich odg\u0142os\u00f3w nocnych ptak\u00f3w, ludzi, zwierz\u0105t, odkszta\u0142cone i dziwnie zrytmizowane, jakby nawi\u0105zywa\u0142y do odleg\u0142ych, pradawnych rytua\u0142\u00f3w, by po chwili na pierwszym planie d\u017awi\u0119kowym wydoby\u0107 odg\u0142osy odkopywanych grob\u00f3w. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce zar\u00f3wno atmosfera audialna, jak i przywo\u0142ana ikonosfera mocno sugeruj\u0105 nawi\u0105zania do Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>.<\/p>\n

Otwarta trumna ukazuje twarz grzesznika: \u017cywe, patrz\u0105ce oko i paj\u0119czyny, kt\u00f3re nie tyle pokrywaj\u0105, co przerastaj\u0105 twarz, jakby razem z ludzk\u0105 tkank\u0105 tworzy\u0142y biologiczn\u0105 jedno\u015b\u0107, niczym zadziwiaj\u0105cy, symboliczny nowotw\u00f3r: ju\u017c nie sie\u0107 zmarszczek, ale sie\u0107 czasu.<\/p>\n

Spisany pami\u0119tnik ma wybroni\u0107 grzesznika przed pot\u0119pieniem, podobnie jak spowied\u017a-wyznanie, kt\u00f3r\u0105 wyg\u0142asza przed rycerzami Apokalipsy. W filmowej fabule pami\u0119tnik pozostaje wci\u0105\u017c w r\u0119kach jego autora, kt\u00f3ry zreszt\u0105 nie pozwala innym go wydrze\u0107, jakby stanowi\u0142 niezbity dow\u00f3d w sprawie. A jaki\u017c to dow\u00f3d, skoro widzimy, \u017ce autor cz\u0119\u015b\u0107 kartek pogubi\u0142 i zabra\u0142 je Ksi\u0105\u017c\u0119 Ciemno\u015bci? Czy mo\u017ce by\u0107 wiarygodnym \u015bwiadectwem, gdy Robert tak wiele nie pami\u0119ta? Elipsy czasowe stosowane przez Hasa s\u0105 zaskakuj\u0105ce: matka m\u0142odych kobiet spotkanych w karczmie oskar\u017ca Roberta, \u017ce dopu\u015bci\u0142 si\u0119 na jej c\u00f3rkach czyn\u00f3w haniebnych, podczas gdy filmowa narracja-pami\u0119tnik niczego takiego nie zawiera\u0142a. Zachowanie matki dziewcz\u0105t wyra\u017anie sugeruje, \u017ce Robert \u201eidzie w zaparte\u201d, jest hipokryt\u0105 i oszustem, kt\u00f3ry nie chce przyzna\u0107 si\u0119 do swoich grzech\u00f3w: Czas mija\u0142 ci jak sen, kt\u00f3rego si\u0119 nie pami\u0119ta <\/i>\u2013 podkre\u015bla kobieta. <\/i>Robert ripostuje: Niemo\u017cliwe, abym jednocze\u015bnie m\u00f3g\u0142 co\u015b robi\u0107 i nie robi\u0107, ale doprawdy ostatnio zdarzy\u0142o mi si\u0119 kilka przypadk\u00f3w, kt\u00f3re upewni\u0142y mnie co do tego, i\u017c mam drugie ja, albo te\u017c, \u017ce istnieje druga istota, kt\u00f3ra pojawia si\u0119 w mojej postaci. <\/i><\/p>\n

A jednak tak jest w istocie, Robert zarazem pope\u0142ni\u0142 i nie pope\u0142ni\u0142 zarzucanych mu czyn\u00f3w, wypiera si\u0119 nawet wskazywanych przez kobiet\u0119 okoliczno\u015bci: nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 ani lubie\u017cny, ani pijany, poniewa\u017c \u017cyje w czysto\u015bci i nigdy nie pije, podczas gdy kamera ukazuje, jak wypowiada te s\u0142owa, trzymaj\u0105c w\u0142a\u015bnie przy swoich ustach kieliszek wina.<\/p>\n

W kolejnej scenie, gdy Robert budzi si\u0119, s\u0105dzimy, \u017ce min\u0119\u0142a zaledwie noc, jednak mylimy si\u0119 podobnie jak bohater, kt\u00f3ry nie rozpoznaje nowego s\u0142u\u017c\u0105cego i bierze go za starego s\u0142ug\u0119 Jana, kt\u00f3ry le\u017cy od sze\u015bciu miesi\u0119cy w grobie. Gdy Robert pyta o matk\u0119, s\u0142uga jest zaskoczony, bowiem matka ju\u017c dawno zagin\u0119\u0142a w tajemniczych okoliczno\u015bciach. (Czy wszystko jego pan zapomnia\u0142, czy udaje, \u017ce zapomnia\u0142?) Robert podgl\u0105da, podobnie jak kiedy\u015b m\u0105\u017c Rabiny, \u201escenki rodzajowe\u201d w ogrodzie: zabaw\u0119 w ciuciubabk\u0119. Widzi sam siebie, jak bierze udzia\u0142 w tym festynie \u2013 rozdwojony, zmieniaj\u0105cy twarze mi\u0119dzy w\u0142asn\u0105 a Ksi\u0119ciem Ciemno\u015bci.  Matka i ojciec pastor tak\u017ce uczestnicz\u0105 w towarzyskich grach. Bohater zagl\u0105da w przesz\u0142o\u015b\u0107 czy widzi tera\u017aniejszo\u015b\u0107? Wierzymy jemu czy s\u0142udze? Wszystko ju\u017c si\u0119 dokona\u0142o czy dopiero si\u0119 dokona?<\/p>\n

W filmowym sju\u017cecie<\/i> czas pierwszy wydaje si\u0119 czasem ostatnim. Chwila S\u0105du Ostatecznego jest niejako roz\u0142upana opowie\u015bci\u0105 grzesznika, kt\u00f3ry zachowuje si\u0119 tak, jakby przed wyrokiem chcia\u0142 jeszcze zyska\u0107 \u201ena czasie\u201d i opowiedzie\u0107 sobie oraz innym histori\u0119 w\u0142asnego losu. W pierwszej cz\u0119\u015bci filmu kilkakrotnie powracamy do grzesznika, kt\u00f3ry ma \u015bwiadomo\u015b\u0107 ko\u0144ca w\u0142asnego czasu, ale filmowe medium retrospekcje prezentuje w czasie tera\u017aniejszym, jakby si\u0119 w\u0142a\u015bnie teraz rozgrywa\u0142y. Zatem w mojej interpretacji \u201eS\u0105d Ostateczny\u201d to za\u015bwiaty, Hasowski \u201eczas poza czasem\u201d, w swej konstrukcji filozoficznej podobny do tego, kt\u00f3ry ogl\u0105damy w Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>. W drugiej cz\u0119\u015bci filmu mo\u017cemy wr\u0119cz zapomnie\u0107 o narracyjnej ramie i zanurzy\u0107 si\u0119 w do\u015bwiadczeniach prze\u017cywanych przez Roberta niczym w nurcie tera\u017aniejszo\u015bci, cho\u0107 wci\u0105\u017c jest to schulzowski \u201eczas zwymiotowany\u201d, bo ten realny zatrzyma\u0142 si\u0119 ju\u017c dla grzesznika. Zatem Robert w pierwszej scenie spotkania z Ksi\u0119ciem Ciemno\u015bci m\u00f3wi o swojej winie, bo ju\u017c pope\u0142ni\u0142 wszystkie morderstwa, ale nie czuje \u017calu ani skruchy. W kolejnych cz\u0119\u015bciach autonarracja rozpada si\u0119 w spos\u00f3b bardziej wyrazisty, obna\u017caj\u0105c brak sp\u00f3jno\u015bci i luki, cho\u0107 dokona\u0142y si\u0119 w niej czyny tak wa\u017cne jak zab\u00f3jstwo matki i ojca. Z pami\u0119tnika nie dowiemy si\u0119 ani jak, ani dlaczego. Od pocz\u0105tku filmowej opowie\u015bci jeste\u015bmy w za\u015bwiatach. Wszyscy bohaterowie ju\u017c nie \u017cyj\u0105. M\u0142ode kobiety, kt\u00f3re go uwodzi\u0142y w karczmie, tak\u017ce, a Has subtelnie to sygnalizowa\u0142, gdy ich g\u0142osy \u201enie z tego \u015bwiata\u201d s\u0142owami Szalonego \u015bpiewu<\/i> Williama Blake\u2019a zapowiada\u0142y (zatem ju\u017c zna\u0142y) bratob\u00f3jczy czyn Roberta:<\/p>\n

(G\u0142os Anny Dymnej)<\/p>\n

J\u0119cz\u0105 wichury,<\/i><\/p>\n

Noc zimna jak l\u00f3d;<\/i><\/p>\n

Chod\u017a, \u015bnie ponury,<\/i><\/p>\n

Os\u0142o\u0144 m\u00f3j trud.<\/i><\/p>\n

Lecz ju\u017c od wschodniej strony<\/i><\/p>\n

L\u015bni ranek rozogniony,<\/i><\/p>\n

Rosa kroplami dr\u017c\u0105cymi<\/i><\/p>\n

Ucieka z ziemi.<\/i><\/p>\n

Zwr\u00f3c\u0119 si\u0119 ku porankowi,<\/i><\/p>\n

Sk\u0105d serce pociech\u0119 \u0142owi,<\/i><\/p>\n

A \u015bwiat\u0142o\u015b\u0107 na m\u0105 dusz\u0119<\/i><\/p>\n

Sypie katusze.<\/i><\/p>\n

 <\/i><\/p>\n

(G\u0142os Katarzyny Figury)<\/p>\n

Tam, gdzie nade mn\u0105<\/i><\/p>\n

Niebieskie szczyty,<\/i><\/p>\n

Mknie g\u0142os m\u00f3j w ciemn\u0105<\/i><\/p>\n

Trosk\u0119 spowity.<\/i><\/p>\n

Do uszu nocy si\u0119 wlewa,<\/i><\/p>\n

\u0179renic\u0119 dnia przy\u0107miewa,<\/i><\/p>\n

W szalone wichr\u00f3w rozpacze<\/i><\/p>\n

Miesza swe p\u0142acze.<\/i><\/p>\n

Jak szatan w chmurze,<\/i><\/p>\n

Wyj\u0105c z bole\u015bci,<\/i><\/p>\n

W noc si\u0119 zanurz\u0119,<\/i><\/p>\n

Niech noc mnie pie\u015bci!<\/i><\/p>\n

 <\/i><\/p>\n

One r\u00f3wnie\u017c s\u0105 duszami pot\u0119pionymi za brak mi\u0142o\u015bci, cho\u0107 wci\u0105\u017c w za\u015bwiatach deklaruj\u0105: Rozka\u017c mi \u017cy\u0107, a b\u0119d\u0119 \u017cy\u0142a, wielbi\u0105c ci\u0119 w ka\u017cdej dobie. Lub rozka\u017c kocha\u0107, a szcz\u0119\u015bliwa serce swe oddam tobie. Serce tak czu\u0142e i wytrwa\u0142e, \u017ce si\u0119 na ziemskim grobie (!) nie znajdzie drugie, r\u00f3wnie sta\u0142e.<\/i><\/p>\n

 <\/p>\n

Pastor na tle \u201epowt\u00f3rzonego\u201d na \u015bcianie krajobrazu z nieruchomymi skrzyd\u0142ami wiatraka-m\u0142yna, \u017ar\u00f3d\u0142o: kadr z filmu<\/span><\/p>\n

O tym, \u017ce jeste\u015bmy w \u201eczasie poza czasem\u201d, przypomina tak\u017ce scenografia \u2013 kopia krajobrazu na \u015bcianie salonu udaje \u015bwiat realny. Niespodziewane zwa\u0142y ziemi w rogach pomieszcze\u0144 przypominaj\u0105 \u201ewchodz\u0105ce\u201d do wn\u0119trza \u201esanatorium czasu\u201d rozkopane groby. W tym kontek\u015bcie kluczowym znakiem pozostaj\u0105 nieruchome skrzyd\u0142a wiatraka-m\u0142yna. Realny czas stan\u0105\u0142. Na przyj\u0119cie w domu Rabiny i pastora niepostrze\u017cenie przybywaj\u0105 tak\u017ce inni, kt\u00f3rzy dopiero co wstali z grob\u00f3w.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Scena przyj\u0119cia, na kt\u00f3r\u0105 przybywaj\u0105 tak\u017ce inni \u2013 <\/span>\u017cywe trupy, cia\u0142a w nadgni\u0142ych \u0142achmanach, kt\u00f3re powsta\u0142y z grob\u00f3w,
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: kadr z filmu<\/span><\/span><\/p>\n

Pozornie czas akcji p\u0142ynie, ale  jest to czas udost\u0119pniony niejako \u201ez drugiej r\u0119ki\u201d, powtarzany na u\u017cytek spowiedzi-wyznania. Marcin Maron w swojej analizie <\/span>Osobistego pami\u0119tnika<\/i> podkre\u015bla wprawdzie, \u017ce: <\/span>Czas chrze\u015bcija\u0144stwa jest linearny \u2013 traktowany jako nast\u0119pstwo chwil, a zasad\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa mo\u017cna odnale\u017a\u0107 wewn\u0105trz historii, post\u0119puj\u0105c w\u0142a\u015bnie wzd\u0142u\u017c osi czasu. Chrystus pojawiaj\u0105cy si\u0119 w historii (w pewnym punkcie tej osi) jest jej pocz\u0105tkiem i wype\u0142nieniem zarazem. Czas jest wi\u0119c wyzwoleniem, bowiem umo\u017cliwia kres i cel historii w Chrystusie<\/i><\/a>[18]<\/a>. Moim zdaniem jednak Has nie pozostaje w tym filmie wierny ani linearno\u015bci, ani chrze\u015bcija\u0144skiej idei czasu. Problematyzuje ten spos\u00f3b rozumienia czasowo\u015bci \u2013 wchodzi z nim w polemik\u0119. Tera\u017aniejszo\u015b\u0107 Roberta \u2013 S\u0105d Ostateczny (rama narracyjna) \u2013 staje si\u0119 powtarzaniem dawnej tera\u017aniejszo\u015bci. Co wi\u0119cej, ostatecznie kres czasu zostaje prze\u0142amany, gdy zn\u00f3w ruszaj\u0105 skrzyd\u0142a wiatraka, miel\u0105cego nie tylko ziarno na m\u0105k\u0119 i chleb, ale tak\u017ce sekundy ludzkiego \u017cycia. Scen\u0119 ju\u017c opu\u015bcili dawni bohaterowie-aktorzy \u2013 martwy Robert le\u017cy ze sztyletem w piersi na krze\u015ble \u2013 ale pojawiaj\u0105 si\u0119 nowi ludzie, kt\u00f3rzy tak\u017ce b\u0119d\u0105 gra\u0107 swoje role. Mo\u017cna mie\u0107 zatem w\u0105tpliwo\u015bci, czy jest to historia opowiedziana z perspektywy ostatecznego \u201edope\u0142nienia si\u0119 czasu\u201d, jak sugeruje Maron. Rama mo\u017ce by\u0107 interpretowana jak ko\u0142o, w kt\u00f3rej zap\u0119tla si\u0119 narracja. A S\u0105d Ostateczny nie tyle okazuje si\u0119 doktrynalnie rozumianym chrze\u015bcija\u0144skim kresem dziej\u00f3w \u015bwiata, ile raczej procesem wpisanym w \u201ewieczne teraz\u201d, gdy \u015bmiertelnik \u201ewzywany jest\u201d do rozliczenia si\u0119 ze swoich czyn\u00f3w. Proces ten, aczkolwiek zobrazowany ikonografi\u0105 z ducha chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, prowadzi widza w stron\u0119 zupe\u0142nie innego rozumienia czasowo\u015bci<\/span><\/a>[19]<\/a>. Robert co prawda przestrzega, ko\u0144cz\u0105c swoj\u0105 histori\u0119: <\/span>Przekle\u0144stwo temu, co chcia\u0142by w niej co\u015b zmieni\u0107<\/i>, ale s\u0142owa te s\u0105 co najmniej dwuznaczne. Widzimy, \u017ce grzesznik nie chce nikomu odda\u0107 swojego pami\u0119tnika, jakby si\u0119 ba\u0142, \u017ce umie\u015bci\u0142 tam \u201eca\u0142e\u201d wyja\u015bnienie swojego losu i cho\u0107by niewielka ingerencja w t\u0119 spisan\u0105 biografi\u0119 mo\u017ce zburzy\u0107 logiczn\u0105 argumentacj\u0119 i lini\u0119 obrony. Oczywi\u015bcie w tej scenie mo\u017ce by\u0107 tak\u017ce zaakcentowana nieodwo\u0142alno\u015b\u0107 zaistnia\u0142ych fakt\u00f3w, ale to nie wyklucza ich powtarzalno\u015bci. Moim zdaniem Has oddziela i zdecydowanie kontrastuje subiektywn\u0105 \u201eprawd\u0119\u201d osobistego pami\u0119tnika (interpretacji w\u0142asnych czyn\u00f3w dokonanych przez jej autora) i autentyczn\u0105 prawd\u0119 Ksi\u0119gi \u017bycia. Pami\u0119tnik staje si\u0119 marnym \u015bwiadectwem i s\u0142abym alibi, wobec Ksi\u0119gi \u017bycia i pierwotnej mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3re niejako weryfikuj\u0105 wszystkie czyny, odrzucaj\u0105c ludzkie pozerstwo: fa\u0142szywych gest\u00f3w i wizerunk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Warto przypomnie\u0107, \u017ce w wielu filmach Hasa pojawiaj\u0105 si\u0119 nawi\u0105zania do idei wiecznego powrotu i paradoksalnego powtarzania si\u0119 dziej\u00f3w i opowie\u015bci \u2013 szczeg\u00f3lnie czytelne jest to w R\u0119kopisie\u2026<\/i> i Sanatorium..<\/i>. Dla Nietzschego idea\u0142 cz\u0142owieka najzuchwalszego, najpe\u0142niejszego \u017cycia i najbardziej afirmuj\u0105cego \u015bwiat, kt\u00f3ry nie tylko nauczy\u0142 si\u0119 akceptowa\u0107 siebie takim, jakim by\u0142 i jakim jest, lecz kt\u00f3ry chce \u017cy\u0107 przez ca\u0142\u0105 wieczno\u015b\u0107 taki sam, jaki jest i jaki by\u0142, przywo\u0142uj\u0105c da capo nie tylko siebie, lecz ca\u0142y dramat i spektakl<\/i><\/a>[20]<\/a>. Idea wiecznego powrotu jako afirmacji ujawnia si\u0119 w  sformu\u0142owaniu pytania: Czy chcesz takiego samego \u017cycia jeszcze raz i niesko\u0144czon\u0105 ilo\u015b\u0107 razy? Czy chcesz powt\u00f3rzenia? \u2013 to sprawdzian dla ka\u017cdej wolnej woli. Czy Robert chce takiego \u017cycia? Czy chce go jeszcze raz i niesko\u0144czon\u0105 ilo\u015b\u0107 razy? Nawet wiedz\u0105c, \u017ce przekle\u0144stwo temu, kto chcia\u0142by co\u015b zmieni\u0107<\/i>, pr\u00f3buje ukry\u0107 swoje przest\u0119pstwa w lukach pami\u0119ci.<\/p>\n

Sytuacja teatralna w filmach Hasa jest zatem diametralnie inna ni\u017c w modelu klasycznego kina, wyrastaj\u0105cym z koncepcji tradycyjnie rozumianego podmiotu i czasu. W narracje prawdziwo\u015bciowe \u2013 jak je okre\u015bla Deleuze, wskazuj\u0105c na sie\u0107 zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy koncepcj\u0105 czasu, podmiotu i prawdy \u2013 wpisana jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyj\u015bcia z teatru. Wiara, \u017ce mo\u017cemy zdemaskowa\u0107 aktora, rozebra\u0107 dekoracje po to, by w ko\u0144cu zobaczy\u0107 nieupozowany, autentyczny \u015bwiat i prawdziw\u0105 twarz cz\u0142owieka. Czas opowie\u015bci uzgadnia podmiot, nadaje sens \u017cyciu i ods\u0142ania prawd\u0119 o nim. Le temps r\u00e9cit <\/i>staje si\u0119 balsamem lecz\u0105cym traumatyczne spotkania z czasem rzeczywistym.<\/p>\n

Ten \u015bwiatopogl\u0105dowy optymizm obcy jest Hasowi, w jego filmach autentycznego \u201eja\u201d, poza aktorsk\u0105 rol\u0105, nie ma, a czas opowie\u015bci nie uzgadnia podmiotu. W Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> artysta kina portretuje manekiny \u2013 ludzkie kad\u0142uby wypchane trocinami ideologii. Nakr\u0119cone, raz podskakuj\u0105, raz nieruchomiej\u0105, raz maszeruj\u0105, raz oklaskuj\u0105 \u2013 tworz\u0105c teatr dziej\u00f3w. Niekt\u00f3rzy bohaterowie z zadziwiaj\u0105c\u0105 determinacj\u0105, za pomoc\u0105 aktorskiej kreacji, staraj\u0105 si\u0119 wyrazi\u0107 w\u0142asn\u0105 rozedrgan\u0105 w pragnieniach, rozpadaj\u0105c\u0105 si\u0119 na r\u00f3\u017cne warianty osobowo\u015b\u0107. Kusi ich wielka rola, podobnie jak Roberta. Marz\u0105 o wznios\u0142ym czynie lub wspania\u0142ym ge\u015bcie. Jednocze\u015bnie, z perspektywy deleuzja\u0144skiego punktu niezauwa\u017calnej r\u00f3\u017cnicy, gest ten okazuje si\u0119 wpisany w scenariusz i gr\u0119 ju\u017c przygotowan\u0105 dla aktora, wielokrotnie powtarzan\u0105 tak\u017ce przez innych. Kain po raz kolejny zabija Abla. On nie kocha tej, kt\u00f3ra kocha jego. Ona chce kocha\u0107, ale nie umie, wi\u0119c gra, \u017ce kocha. Wszystko to lalki i pogubieni w swoich rolach bohaterowie-aktorzy\u2026 Jak oddzieli\u0107 udawanie, kt\u00f3re maskuje prawdziwe afekty i pragnienia, od udawania, kt\u00f3re je kreuje, chocia\u017c ich nie ma? Has pokazuje, \u017ce wiara we w\u0142asn\u0105 rol\u0119, uto\u017csamienie z ni\u0105 jest szukaniem sposobu, aby poczu\u0107 si\u0119 \u201eu siebie\u201d. Niestety, ten stan, nawet je\u015bli uda si\u0119 go osi\u0105gn\u0105\u0107, jest jedynie chwilowy. Realne zawsze daje o sobie zna\u0107.<\/p>\n


\nJak wyj\u015b\u0107 z teatru w stron\u0119 \u017cycia?<\/b><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce w Hasowskim uniwersum nie ma \u017cadnej mo\u017cliwo\u015bci ucieczki z teatralnej sceny \u015bwiata, \u017ce wszyscy jeste\u015bmy skazani na \u017cycie w maskach i przebraniach[<\/a>21]<\/a>. Ale by\u0107 mo\u017ce takie rozpoznanie jest zbyt pospieszne.<\/p>\n

Deleuze podsuwa inn\u0105 odpowied\u017a: eksperymentowanie i poszukiwanie r\u00f3l, dop\u00f3ki nie znajdzie si\u0119 tej, kt\u00f3ra wychodzi poza teatr i wkracza w \u017cycie\u2026<\/i><\/a>[22]<\/a>. W ka\u017cd\u0105 osobowo\u015b\u0107 wpisana zosta\u0142a pewna potencjalno\u015b\u0107, mo\u017cliwo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142kreowania roli. Cel odnalezienia tej w\u0142a\u015bciwej i w\u0142asnej towarzyszy wi\u0119kszo\u015bci Hasowskich bohater\u00f3w, tyle \u017ce nieustannie umyka. By\u0107 mo\u017ce najwa\u017cniejsze i najbardziej autentyczne jest zatem samo d\u0105\u017cenie? G\u0142\u00f3d autentyczno\u015bci? Gdy francuski filozof definiuje \u017cycie przez pryzmat jego zdolno\u015bci do metamorfozy i kreacji, trafia tak\u017ce w punkt niezwykle istotny dla poszukiwa\u0144 Hasa. Postaci \u017cyj\u0105, dop\u00f3ki pr\u00f3buj\u0105 odnale\u017a\u0107 swoj\u0105 rol\u0119 i miejsce na scenie, dop\u00f3ki wierz\u0105 w swoje kreacje i nawet nieudolnie, ale re\u017cyseruj\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, aby by\u0142a cho\u0107 odrobin\u0119 podobna do ich marze\u0144-fantazmat\u00f3w. Mo\u017cna szuka\u0107 pasuj\u0105cej dla siebie roli albo gra\u0107, dopasowuj\u0105c si\u0119 do tej narzuconej. A to dwie ca\u0142kiem r\u00f3\u017cne postawy. Gdy postaci poddaj\u0105 si\u0119, trac\u0105 z\u0142udzenia, pozostaje im tylko oczekiwanie na \u015bmier\u0107, jak profesorowi (Gustaw Holoubek) z Nieciekawej historii<\/i>.<\/p>\n

Pomimo \u017ce w theatrum<\/i> mundi<\/i> Hasa autentyczne \u017cycie pozostaje niedo\u015bcignione, to jednak aktorskie kreacje mog\u0105 by\u0107 przekonuj\u0105ce i prawdziwe lub sztuczne i fa\u0142szywe. Sceniczne role potrafi\u0105 bowiem zbli\u017ca\u0107 si\u0119 do \u017cycia lub od niego oddala\u0107. I tak jak w koncepcji Deleuze\u2019a nie ma dialektycznej opozycji mi\u0119dzy \u017cyciem a teatrem, tak\u017ce Has takiego prostego przeciwstawienia nie proponuje. Co nie znaczy, \u017ce \u017cycie jest tym samym co teatr lub \u017ce jest tylko teatrem i nie ma autentycznego \u017cycia. Problem w tym, \u017ce autentyczne \u017cycie wymyka si\u0119 aktorom, ale nie pozwala o sobie zapomnie\u0107. Z jednej strony zdarzenia i spotkania s\u0105 warunkiem aktorskich kreacji, ich niezbywalnym punktem wyj\u015bcia, z drugiej za\u015b \u2013 nie mo\u017cna ich \u201ewiernie\u201d odtworzy\u0107. \u017bycie nieustannie atakuje, nieustannie domaga si\u0119 podj\u0119cia dzia\u0142a\u0144. I to w\u0142a\u015bnie ono weryfikuje aktorskie role. Wchodzi do teatru, rozbijaj\u0105c fantazmaty i demaskuj\u0105c \u201efa\u0142szywych aposto\u0142\u00f3w\u201d oraz nieudolnych aktor\u00f3w. Wydarzenia inicjuj\u0105 kreacje aktorskie, ale z drugiej strony mo\u017cna dostrzec tak\u017ce odwrotn\u0105 zale\u017cno\u015b\u0107: to aktor kreuje sens, czyli samo zdarzenie, kt\u00f3re bez tej kreacji nie mog\u0142oby zaistnie\u0107<\/a>[23]<\/a>.<\/p>\n

 <\/p>\n

Hasowski danse macabre, <\/i>\u017ar\u00f3d\u0142o: kadr z filmu<\/span><\/p>\n

Teatralno\u015b\u0107 w uniwersum Hasa ma r\u00f3\u017cne oblicza: estetyczne, psychologiczne, egzystencjalne, metafizyczne. Has potrafi\u0142 zobrazowa\u0107: \u201eskandal nier\u00f3wno\u015bci czasowej\u201d, kt\u00f3ra ods\u0142ania agresywne oblicze czasu. Jawi si\u0119 on jako przedstawiciel tego nurtu filozofii, kt\u00f3ry wskazuje na traumatyczny charakter czasu \u2013 najbardziej zewn\u0119trznego i obcego \u017cywio\u0142u, kt\u00f3ry rozbija i wyw\u0142aszcza podmiot. Automatyczne reakcje pr\u00f3buj\u0105 zamaskowa\u0107 temporalne p\u0119kni\u0119cie osobowo\u015bci, ale wyposa\u017ceni w intelektualn\u0105 postaw\u0119 i wra\u017cliwo\u015b\u0107 bohaterowie Hasa wci\u0105\u017c maj\u0105 poczucie, \u017ce nie s\u0105 sob\u0105, \u017ce umyka im co\u015b wa\u017cnego, ironicznie odnosz\u0105 si\u0119 do siebie i swoich scenicznych popis\u00f3w. Czasami jednak uda si\u0119 im zmyli\u0107 krok, odm\u00f3wi\u0107 gry w nudnym, przewidywalnym spektaklu. Czasami wyra\u017c\u0105 \u201eco\u015b autentycznego\u201d poprzez podw\u00f3jn\u0105 gr\u0119 pozor\u00f3w lub poprzez to, i\u017c jakiej\u015b roli nie s\u0105 w stanie zagra\u0107. Wtedy ich kreacje zaczynaj\u0105 \u201eco\u015b\u201d m\u00f3wi\u0107 o nich samych. Rzadko staj\u0105 si\u0119 artystami-demiurgami i podobnie jak ojciec \u2013 natchniony ornitolog w Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> \u2013 tworz\u0105 w\u0142asny, osza\u0142amiaj\u0105cy kolorami i niepowtarzalno\u015bci\u0105 \u015bwiat. Przedstawienie to tak\u017ce kreacja i sztuka \u2013 co postawa ojca, \u201efechmistrza wyobra\u017ani\u201d \u015bwietnie pokazuje. Aktorstwo ten aspekt tw\u00f3rczy r\u00f3wnie\u017c oferuje, cho\u0107 \u0142atwiej powiela\u0107 schematy i powtarza\u0107 gotowe kwestie, nawet je\u015bli s\u0105 do cna zu\u017cyte i nieprawdziwe.<\/p>\n

Theatrum<\/i> w filmowym \u015bwiecie Hasa czasami pozostaje opisem zgrywy i blagi, jak w kawiarnianych popisach bohater\u00f3w Wsp\u00f3lnego pokoju<\/i>, czasami sentymentalnych p\u00f3z, jak w Rozstaniu <\/i>czy Po\u017cegnaniach<\/i>, czasami zawiera elementy mistyfikacji, jak w przypadku R\u0119kopisu znalezionego w Saragossie<\/i>. Jednak najbardziej dramatyczne napi\u0119cie przebiega mi\u0119dzy \u017cyciem i \u015bmierci\u0105. P\u0119tla, Jak by\u0107 kochan\u0105, Szyfry, Sanatorium pod Klepsydr\u0105 <\/i>czy Niezwyk\u0142a podr\u00f3\u017c<\/i> Baltazara Kobera <\/i>znakomicie to ukazuj\u0105.  <\/i><\/p>\n

Osobisty pami\u0119tnik<\/i> to misterium ludzkiego aktorstwa, widowisko, w kt\u00f3rym Has zg\u0142\u0119bia tajemnic\u0119 i tragizm cz\u0142owieka-aktora \u2013 jak u Szekspira wchodzi on na chwil\u0119 na scen\u0119 \u015bwiata i znika, marz\u0105c o roli, kt\u00f3r\u0105 zapisze si\u0119 w historii. \u017baden artysta kina nie dor\u00f3wnuje Hasowi, gdy ten pochyla si\u0119 nad bohaterem-aktorem, kt\u00f3ry odbiera sobie \u017cycie, chc\u0105c raz na zawsze opu\u015bci\u0107 \u201eten ca\u0142y zgie\u0142k\u201d i teatralne przedstawienie. W samob\u00f3jczy czyn Kuby z P\u0119tli<\/i> czy Wiktora z Jak by\u0107 kochan\u0105<\/i> wpisany jest heroizm \u2013 walka, aby przerwa\u0107 \u017cycie w udawaniu i maskach. Natomiast Robert \u2013 niesiony swoj\u0105 rol\u0105, nawet nie wie, \u017ce to robi \u2013 zabijaj\u0105c swojego fa\u0142szywego przyjaciela, zabija siebie. Has wci\u0105\u017c podkre\u015bla\u0142 ten w\u0119z\u0142owy problem egzystencji: ludzkie \u017cycie mo\u017ce by\u0107 pozorne, natomiast \u015bmier\u0107 nie. W Ksi\u0119dze \u017bycia istnieje tak\u017ce \u201eczas poza czasem\u201d, wcze\u015bniej czy p\u00f3\u017aniej poci\u0105g widmo ka\u017cdego tam zawiezie, gdzie pozory ju\u017c nie si\u0119gaj\u0105 i licz\u0105 si\u0119 jedynie \u201epierwsze czyny\u201d. Deleuze pisze: Teatr ma pierwszorz\u0119dne znaczenie tylko jako poszukiwanie sztuki \u017cycia<\/i>[<\/a>24]<\/a>. My\u015bl ta opisuje nie tylko Osobisty pami\u0119tnik<\/i>, ale dobrze okre\u015bla ca\u0142\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmow\u0105 Wojciecha Jerzego Hasa.<\/p>\n

\n
\n
\n

<\/a>[1] M. Maron, Dramat czasu i wyobra\u017ani. Filmy Wojciecha J. Hasa<\/i>, Universitas, Krak\u00f3w 2010, <\/i>s. 452. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] M. Kornatowska, Ksi\u0119ga iluzji, ksi\u0119ga sn\u00f3w. O tw\u00f3rczo\u015bci Wojciecha Hasa<\/i>, [w:] Kino polskie w trzynastu sekwencjach<\/i>, red. E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, Rabid, Krak\u00f3w 2005, s. 59. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Pisa\u0142am na ten temat w tek\u015bcie Bohater filmowy jako aktor: czas i to\u017csamo\u015b\u0107<\/i>, \u201eStudia Filmoznawcze\u201d 2013, nr 34, jednak nie analizowa\u0142am w tym kontek\u015bcie Osobistego pami\u0119tnika grzesznika<\/i> [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] A. Bielik-Robson, S\u0142owo i trauma: czas, narracja, to\u017csamo\u015b\u0107<\/i>, <\/i>\u201eTeksty Drugie\u201d 2004, nr 5 (89), s. 23. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] W. Has, Opowie\u015b\u0107 o \u015bwiecie, kt\u00f3rego ju\u017c nie ma. Rozmow\u0119 przeprowadzi\u0142a K. B\u0142o\u0144ska, <\/i>\u201ePrzekr\u00f3j\u201d 1973, nr 1471, s. 8. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7]  H. Bergson, Postrze\u017cenie zmiany<\/i>, [w:] ten\u017ce, My\u015bl i ruch<\/i>. Dusza i cia\u0142o<\/i>, t\u0142um. K. B\u0142eszy\u0144ski, PWN, Warszawa 1963, s. 122. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] G. Deleuze, Kino. 1. Obraz-ruch. 2. Obraz-czas<\/i>, t\u0142um. J. Marga\u0144ski, s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2008, s. 299. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] H. Bergson, Materia i pami\u0119\u0107<\/i>, <\/i>t\u0142um. W. Filewicz, Wydawnictwo Instytutu Popierania Nauki, Warszawa 1926, s. 109. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] G. Deleuze, Kino…<\/i>, <\/i>dz. cyt., s. 298. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] M. Kornatowska, Ksi\u0119ga iluzji\u2026<\/i>, <\/i>dz. cyt., 57\u201358. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] K. Eberhardt, Wojciech Jerzy Has<\/i>, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1967, s. 62. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] B. Prus, Lalka<\/i>, t. 2, Ksi\u0105\u017cka i Wiedza, Warszawa 1949,  s. 511. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] Dobrymi przyk\u0142adami aktorstwa jako postawy wobec siebie i innych s\u0105 tak\u017ce wcze\u015bniejsze film Hasa. Pisa\u0142am o tym, analizuj\u0105c Rozstanie <\/i>(por. M. Jakubowska, Kryszta\u0142y czasu. Kino Wojciecha Jerzego Hasa<\/i>, Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, PWSFTviT, \u0141\u00f3d\u017a 2013, s. 106\u2013110) oraz Jak by\u0107 kochan\u0105 <\/i>(tam\u017ce, s. 134\u2013141). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] G. Deleuze, Kino…<\/i>, dz. cyt., s. 299. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] M. Kornatowska, Ksi\u0119ga iluzji\u2026<\/i>, dz. cyt., s. 59. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] A. Bielik-Robson, S\u0142owo i trauma…<\/i>, <\/i>dz. cyt., s. 24. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] M. Maron, Dramat czasu…<\/i>, dz. cyt., s. 448. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] Maron uwa\u017ca, i\u017c ta ostatnia scena ujawnia r\u00f3wnie\u017c, \u017ce pierwsza odby\u0142a si\u0119 faktycznie ju\u017c po zawartych w filmie wydarzeniach<\/i> (s. 449). Taka interpretacja pod\u0105\u017ca za doktryn\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 i linearn\u0105 wizj\u0105 czasowo\u015bci, podczas gdy Has tak skonstruowan\u0105 pierwsz\u0105 scen\u0105 umieszcza ca\u0142\u0105 opowie\u015b\u0107 \u201ew czasie poza czasem\u201d. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] F. Nietzsche, Ecce Homo<\/i>, [w:] ten\u017ce, Nietzsche Werke. <\/i>Kritische Gesamtausgabe<\/i>, Berlin\u2013New York 1966, t. VI\/2, <\/b>s. 73. Cyt. za: H. Buczy\u0144ska, Metafizyczne rozwa\u017cania o czasie<\/i>, Universitas, Krak\u00f3w 2003, s. 117. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] Por. M. Kornatowska, Ksi\u0119ga iluzji\u2026<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] G. Deleuze, Kino…<\/i>, dz. cyt., s. 312. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] Por. B. Banasiak, Filozofia Gillesa Deleuze\u2019a \u2013 fragmenty<\/i>, [w:] Foucault, Deleuze, Derrida<\/i>, red. B. Banasiak, K.M. Jaksender, A. Kucner, Wydawnictwo Adam Marsza\u0142ek, Toru\u0144 2011, s. 166\u2013168. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] G. Deleuze, Kino…<\/i>, <\/i>dz. cyt., s. 312. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Osobisty pami\u0119tnik grzesznika<\/i> \u2013 misterium aktorstwa<\/p>\n

Film Osobisty pami\u0119tnik grzesznika<\/i>(1985) Wojciecha Jerzego Hasa to misterium ludzkiego aktorstwa. Re\u017cyser proponuje widowisko zg\u0142\u0119biaj\u0105ce tajemnic\u0119 i tragizm cz\u0142owieka-aktora, kt\u00f3ry \u2013 jak u Szekspira \u2013 wchodzi na chwil\u0119 na scen\u0119 \u015bwiata i znika, marz\u0105c o roli, jak\u0105 zapisze si\u0119 w historii. <\/i>Teatralno\u015b\u0107 w filmach Hasa ma r\u00f3\u017cne oblicza: estetyczne, psychologiczne, egzystencjalne i metafizyczne. W Osobistym pami\u0119tniku grzesznika<\/i> Has pokazuje bohatera-aktora (Robert), kt\u00f3ry gra dla siebie, dla innych, ale tak\u017ce na scenie wieczno\u015bci pragnie odegra\u0107 sw\u00f3j wielki czyn bratob\u00f3jcy w imi\u0119 boskich wyrok\u00f3w. Jednak aktorska maska m\u015bciciela i kreacja oparta na grze pozor\u00f3w czyni\u0105 z Roberta monstrum, kt\u00f3re zabija nie tylko brata, ale tak\u017ce w\u0142asn\u0105 matk\u0119 i ojca. Has wci\u0105\u017c podkre\u015bla\u0142 ten w\u0119z\u0142owy problem egzystencji \u2013 ludzkie \u017cycie jest oparte na pozorach, jeste\u015bmy marnymi aktorami, kt\u00f3rzy powtarzaj\u0105 gotowe scenariusze: Kain wci\u0105\u017c zabija Abla. Jedynie \u015bmier\u0107 ostatecznie zrywa wszelkie maski. W Ksi\u0119dze \u017bycia istnieje \u201eczas poza czasem\u201d, gdzie nie ma miejsca na udawanie i gdzie licz\u0105 si\u0119 tylko \u201epierwsze czyny\u201d \u2013 to, co zrodzone z mi\u0142o\u015bci, nie za\u015b to, co czynione na pokaz lub dla wielkiej idei.<\/p>\n

Memoirs of a Sinner<\/i> \u2013 the mystery play of acting<\/p>\n

The movie Memoirs of a Sinner<\/i> (1985) by Wojciech Jerzy Has is the mystery play of human acting, the performance of a man. The director proposes a spectacle that offers an insight into the mystery and the tragic nature of a man-actor which \u2013 just like in Shakespeare\u2019s work \u2013 enters the stage of a world only for a moment and then disappears, while dreaming of a role he can go down in history with. The theatricality in films by Has takes on different faces: aesthetic, psychological, existential, metaphysical. In Memoirs of a Sinner <\/i>the director presents the protagonist-actor (Robert) who is performing a role for himself, for others, and at the same time he is willing to enact on the stage of eternity his meaningful deed of being a fratricide in the name of divine judgment. However the actor\u2019s mask of an avenger and the role based on a game of appearances are turning Robert into the monster that murders not only his brother, but also his mother and father. Wojciech Jerzy Has constantly emphasized the crucial problem of existence \u2013 human life is based on appearances, and we are miserable actors reiterating ready-made scenarios: Cain is killing Abel again and again. This is only death which can ultimately take off all masks. In the Book of Life there exists the \u201ctime beyond time\u201d, where there is no place for playing or performance and where only \u201cfirst deeds\u201d \u2013 what is born of love, not what is made for show or for the sake of a great idea \u2013 are those that really count.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe: <\/b>Osobisty pami\u0119tnik grzesznika<\/i>, Wojciech Jerzy Has, aktor, aktorstwo, maska, misterium, egzystencja, \u015bmier\u0107<\/p>\n

Keywords: <\/b>Memoirs of a Sinner<\/i>, Wojciech Jerzy Has, actor, acting, mask, mystery play, existence, death<\/p>\n

Ma\u0142gorzata Jakubowska<\/b> \u2013 filmoznawczyni, dr hab. nauk humanistycznych. Pracuje w Katedrze Medi\u00f3w i Kultury Audiowizualnej Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego; wyk\u0142ada tak\u017ce w Szkole Filmowej w \u0141odzi oraz w ramach Akademii Polskiego Filmu. W swojej pracy \u0142\u0105czy wykszta\u0142cenie kulturoznawcze, filmoznawcze i filozoficzne. Zajmuje si\u0119 teori\u0105 i filozofi\u0105 kina. Bada narracj\u0119 i dramaturgi\u0119 filmow\u0105 oraz r\u00f3\u017cne metody analizy filmu. Opublikowa\u0142a ksi\u0105\u017cki: Teoria kina Gillesa Deleuze\u2019a<\/i> (2003), \u017beglowanie po filmie<\/i> (2006), Laboratorium czasu. \u201eSanatorium pod Klepsydr\u0105\u201d Wojciecha Jerzego Hasa<\/i> (2010), Kryszta\u0142y czasu. Kino Wojciecha Jerzego Hasa<\/i> (2013). Wsp\u00f3\u0142redagowa\u0142a tomy po\u015bwi\u0119cone problemom analizy i interpretacji: Mi\u0119dzy s\u0142owem a obrazem<\/i> (2005), Filmowe ogrody Wojciecha Jerzego Hasa<\/i> (2011) oraz Kamienie i szaniec<\/i> (2015).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Robert (Piotr Bajor) g\u0142\u00f3wny bohater filmu Osobisty pami\u0119tnik grzesznika przez niego samego spisany, fot: Jan G\u00f3rski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN \u015awiat podobny jest do amatorskiego teatru; wi\u0119c nieprzyzwoicie jest pcha\u0107 si\u0119 w nim do r\u00f3l pierwszych, a odrzuca\u0107 podrz\u0119dne. Wreszcie, ka\u017cda rola jest dobra, o ile gra\u0107 j\u0105 z artyzmem i nie bra\u0107 zbyt powa\u017cnie. Boles\u0142aw Prus, Lalka \u2013 Pomy\u015bl, co by… Czytaj wi\u0119cej »Osobisty pami\u0119tnik grzesznika przez niego samego spisany \u2013 misterium aktorstwa<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":629,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[903],"tags":[735,22,23,918,738,919,915,920,921,293],"ppma_author":[138],"class_list":["post-361","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2017","tag-aktor","tag-aktorka","tag-aktorstwo","tag-egzystencja","tag-maska","tag-misterium","tag-osobisty-pamietnik-grzesznika","tag-osobisty-pamietnik-grzesznika-przez-niego-samego-spisany","tag-smierc","tag-wojciech-jerzy-has"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t