![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1_2017\/7349740.3.jpg\")
<\/i><\/b><\/p>\n <\/i><\/b><\/p>\n
autor plakatu Wiktor Sadowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: www.filmweb.pl<\/span><\/p>\n W\u0105tki i motywy romantyczne pojawiaj\u0105 si\u0119 w kilku filmach Wojciecha Hasa (Po\u017cegnania<\/i>, Z\u0142oto<\/i>, Szyfry<\/i>, R\u0119kopis znaleziony w Saragossie,<\/i> Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i>). Zazwyczaj s\u0105 one jednak ukryte. Has zdecydowa\u0142 si\u0119 nawi\u0105za\u0107 bezpo\u015brednio do romantyzmu dopiero w swoim trzynastym filmie pe\u0142nometra\u017cowym, zatytu\u0142owanym Osobisty pami\u0119tnik grzesznika przez niego samego spisany<\/i>, nakr\u0119conym w 1985 roku (premiera 1986). Uczyni\u0142 to w spos\u00f3b zaskakuj\u0105cy, si\u0119gaj\u0105c po powie\u015b\u0107 Jamesa Hogga, szkockiego pisarza z okresu romantyzmu. Interesuj\u0105ce jest to, \u017ce re\u017cyser odni\u00f3s\u0142 si\u0119 tym razem nie do literatury polskiej, jak zwyk\u0142 by\u0142 to czyni\u0107, lecz w\u0142a\u015bnie do romantyzmu brytyjskiego. Poniewa\u017c ten brytyjski kontekst, podobnie jak powie\u015b\u0107 Hogga nie s\u0105 w Polsce szerzej znane, warto si\u0119 zastanowi\u0107, jak dalece wywar\u0142y one wp\u0142yw na dzie\u0142o polskiego re\u017cysera.<\/p>\n James Hogg by\u0142 samoukiem pochodz\u0105cym ze szkockiej prowincji. Pozostawa\u0142 na uboczu brytyjskiej sceny literackiej pocz\u0105tku XIX wieku, gdy prym wiedli Wordsworth, Byron, Coleridge czy Shelley. Zosta\u0142 jednak zauwa\u017cony jako autor romantycznych ballad i powie\u015bci drukowanych w odcinkach w prowadzonym przez siebie pi\u015bmie \u201eThe Spy\u201d. Jego utwory znalaz\u0142y przychyln\u0105 ocen\u0119 Waltera Scotta, a towarzyski charakter Hogga zjedna\u0142 mu przyja\u017a\u0144 m.in. Byrona i Wordswortha<\/a>[1]<\/a>. Najbardziej dzi\u015b znana powie\u015b\u0107 Hogga, wydana anonimowo w 1824 roku pod skomplikowanym tytu\u0142em The Private Memoirs and Confessions of a Justified Sinner: Written by Himself with a Detail of Curious Traditionary Facts and Other Evidence by the Editor<\/i><\/a>[2]<\/a>, nie odnios\u0142a sukcesu; zgromadzi\u0142a jednak wielbicieli, kt\u00f3rzy pozwolili jej przetrwa\u0107 a\u017c do nast\u0119pnego stulecia. W latach czterdziestych XX wieku przywr\u00f3ci\u0142 j\u0105 do \u017cycia znany francuski pisarz Andr\u00e9 Gide, pisz\u0105c przedmow\u0119 do jej francuskiego wydania. W Polsce opublikowano j\u0105 w roku 1969, pod nieco skr\u00f3conym tytu\u0142em Wyznania usprawiedliwionego grzesznika przez niego samego spisane<\/i>.<\/p>\n James Hogg (1770-1835), portret autorstwa Johna Watsona Gordona<\/span><\/p>\n Dwie najwa\u017cniejsze cechy tego dzie\u0142a to kontekst historyczno-religijny oraz poetyka grozy. Wa\u017cna jest te\u017c konstrukcja powie\u015bci: wydarzenia opowiadane s\u0105 najpierw przez fikcyjnego Wydawc\u0119, kt\u00f3ry tworzy co\u015b w rodzaju rekonstrukcji zdarze\u0144, a p\u00f3\u017aniej jeszcze raz, jako znaleziony przez owego Wydawc\u0119 pami\u0119tnik Roberta \u2013 tytu\u0142owego grzesznika. T\u0119 podw\u00f3jn\u0105 opowie\u015b\u0107 podsumowuje epilog Wydawcy. Jest on datowany na pocz\u0105tek XIX wieku. Natomiast w\u0142a\u015bciwa akcja powie\u015bci, czyli historia Roberta, rozgrywa si\u0119 sto lat wcze\u015bniej, tu\u017c po d\u0142ugim okresie krwawych walk religijnych, kt\u00f3rymi ogarni\u0119ta by\u0142a Szkocja w XVII wieku. Wydarzenia te zostawi\u0142y trwa\u0142e pi\u0119tno w \u017cyciu politycznym, obyczajowym i umys\u0142owym tego kraju. Dlatego powie\u015b\u0107 Hogga przesycona jest atmosfer\u0105 grozy oraz charakterystyczn\u0105 dla epoki problematyk\u0105 moraln\u0105.<\/p>\n Robert, nie\u015blubny syn pastora prezbiteria\u0144skiego, odtr\u0105cony przez prawowitego ojca, m\u0119\u017ca swojej matki, zag\u0142\u0119bia si\u0119 w rozwa\u017cania nad istot\u0105 grzechu i protestanck\u0105 doktryn\u0105 predestynacji. Gn\u0119bi go my\u015bl o nieodwo\u0142alnym pot\u0119pieniu grzesznik\u00f3w, m\u0119czy niepewno\u015b\u0107 co do w\u0142asnego wybrania na mocy boskiej \u0142aski. Poszukuje pewno\u015bci, lecz prawdy wiary przekraczaj\u0105 zdolno\u015bci rozumienia. W ko\u0144cu Robert utwierdza si\u0119 w przekonaniu o bezwzgl\u0119dnym podziale na wybranych i pot\u0119pionych. Pomaga mu w tym tajemniczy Nieznajomy, kt\u00f3ry zjawia si\u0119 raz jako osobnik posiadaj\u0105cy niezwyk\u0142\u0105 zdolno\u015b\u0107 upodabniania si\u0119 do ludzi i przenikania ich my\u015bli, a raz jako sobowt\u00f3r Roberta. Przekonanie o w\u0142asnym wybraniu staje si\u0119 przyczyn\u0105 zbrodni pope\u0142nionych przez Roberta. Zabija on swojego przyrodniego brata, potem za\u015b, za namow\u0105 Nieznajomego, zaczyna misj\u0119 oczyszczania \u015bwiata z grzesznik\u00f3w. Popada w ob\u0142\u0119d zbrodni. Prze\u017cywa rozdwojenie ja\u017ani i pogr\u0105\u017ca si\u0119 w chaosie. Nieznajomy ujawnia sw\u0105 diabelsk\u0105 natur\u0119, kt\u00f3ra okazuje si\u0119 tak\u017ce cz\u0119\u015bci\u0105 osobowo\u015bci Roberta. Bohater staje si\u0119 banit\u0105 \u015bciganym za zbrodnie, prze\u015bladowanym przez diab\u0142y i wizj\u0119 S\u0105du Ostatecznego. W ko\u0144cu spisuje swoj\u0105 fataln\u0105 histori\u0119 w formie pami\u0119tnika i pope\u0142nia samob\u00f3jstwo. Jego relacja nabiera jednak wieloznacznego sensu za spraw\u0105 konstrukcji powie\u015bci. Epilog Wydawcy wzmacnia niepewno\u015b\u0107 co do statusu i znacze\u0144 opowiadanych wydarze\u0144. Pojawia si\u0119 pytanie, czy przekaz Roberta jest majakiem ob\u0142\u0105kanego fanatyka religijnego, alegori\u0105 na temat wydarze\u0144 historycznych i zasad radykalnego protestantyzmu, czy te\u017c kryje si\u0119 za ni\u0105 jeszcze co\u015b innego?<\/p>\n Chocia\u017c powie\u015b\u0107 Hogga nie nale\u017cy do pierwszoplanowych dokona\u0144 romantyzmu brytyjskiego, zauwa\u017cy\u0107 mo\u017cna, \u017ce pod kostiumem poetyki grozy ujawnia dwie zasadnicze cechy charakterystyczne dla tw\u00f3rczo\u015bci brytyjskich romantyk\u00f3w: problem indywiduacji i metafizyk\u0119. Agata Bielik-Robson stwierdzi\u0142a, \u017ce w tw\u00f3rczo\u015bci brytyjskich poet\u00f3w prze\u0142omu wieku XVIII i XIX metafizyka nie ginie, lecz z powszechnego systemu kategorii staje si\u0119 przedmiotem indywidualnej wizji. Romantyzm brytyjski jest wi\u0119c od samego pocz\u0105tku kryptoteologiczny: nie przyznaj\u0105c si\u0119 wprost do \u017cadnego \u201ekap\u0142a\u0144stwa\u201d, dokonuje mimo to<\/i> parafrazy dawnych system\u00f3w teologicznych (\u2026)<\/i><\/a>[3]<\/a>. Przypomnijmy, \u017ce romantycy, tak\u017ce brytyjscy, zmagaj\u0105c si\u0119 ze \u015bwiatem odczarowanym przez O\u015bwiecenie i b\u0119d\u0105c \u015bwie\u017co po do\u015bwiadczeniach rewolucji francuskiej, kt\u00f3ra wstrz\u0105sn\u0119\u0142a ca\u0142\u0105 Europ\u0105, poszukiwali nowej postawy religijnej maj\u0105cej zwi\u0105zek z tradycj\u0105, dalekiej jednak od ortodoksji<\/a>[4]<\/a>. Na mocy tw\u00f3rczej wyobra\u017ani pr\u00f3bowali nada\u0107 znami\u0119 \u015bwie\u017co\u015bci temu, co stare; starali si\u0119 \u201eodnowi\u0107 czas\u201d za pomoc\u0105 poetyckiej tw\u00f3rczo\u015bci<\/a>[5]<\/a>.<\/p>\n Dok\u0142adnie wyja\u015bnia\u0142 te kwestie znakomity badacz romantyzmu Meyer H. Abrams. Wskazywa\u0142 on, \u017ce romantyzm by\u0142 w istocie pr\u00f3b\u0105 odnalezienia nowego sposobu zadomowienia cz\u0142owieka w \u015bwiecie. Dla poety romantycznego wszystko zale\u017cy od sposobu, w jaki ludzki umys\u0142 wchodzi w kontakt ze \u015bwiatem w akcie postrzegania<\/i><\/a>[6]<\/a> \u2013 pisa\u0142. Akt poetycki pojmowany by\u0142 przez romantyk\u00f3w jako wieszcze widzenie i stwarzanie \u015bwiata. O\u015brodkiem romantycznego prze\u017cycia poetyckiego by\u0142a chwila. Chodzi tu o chwile epifanii, w kt\u00f3rych objawi\u0107 si\u0119 mo\u017ce to, co wieczne. Poszukiwanie chwil wieczno\u015bci w tym, co przemijaj\u0105ce, by\u0142o reakcj\u0105 na do\u015bwiadczenie rozpadu \u2013 przychodz\u0105ce z zewn\u0105trz i czaj\u0105ce si\u0119 we wn\u0119trzu istoty ludzkiej<\/a>[7]<\/a>. \u201ePrototypem\u201d romantycznej chwili, w kt\u00f3rej dochodzi do przeci\u0119cia czasu i wieczno\u015bci, by\u0142y do\u015bwiadczenia wewn\u0119trzne opisywane przez \u015bw. Augustyna. Abrams zauwa\u017cy\u0142, \u017ce w Wyznaniach<\/i>: Augustyn sugeruje, \u017ce to do\u015bwiadczenie wieczno\u015bci wewn\u0105trz chwili antycypuje apokaliptyczn\u0105 przemian\u0119 czasu w wieczno\u015b\u0107<\/i><\/a>[8]<\/a>. Chwile romantyk\u00f3w nosi\u0142y znamiona poetyckiej apokalipsy; ich istot\u0105 by\u0142o zerwanie z potocznym do\u015bwiadczeniem umys\u0142u, a celem \u2013 radykalne odnowienie rzeczywisto\u015bci. Co wi\u0119cej, t\u0142em tych koncepcji poetyckich wci\u0105\u017c pozostawa\u0142a tradycja religijna<\/a>[9]<\/a>. Du\u017c\u0105 rol\u0119 w transformacji motyw\u00f3w religijnych, charakterystycznej dla brytyjskiego romantyzmu, odegra\u0142a nie tylko tradycja protestancka, ale te\u017c tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Miltona, a zw\u0142aszcza kreacja postaci Szatana jako romantycznego buntownika w wielkim poemacie Raj utracony<\/i><\/a>[10]<\/a>.<\/p>\n Szatan – ilustracja Gustawa Dor<\/span>\u00e9 <\/span>do <\/span>Raju utraconego<\/em> Johna Miltona<\/span><\/p>\n Z protestantyzmem \u0142\u0105czy\u0142y romantyk\u00f3w wyobra\u017cenia na temat natury. Dla protestant\u00f3w natura by\u0142a ska\u017cona z\u0142em. Natomiast romantykom jawi\u0142a si\u0119 jako wielce ambiwalentna. Jako ca\u0142o\u015b\u0107 organiczna i symboliczna natura by\u0142a dla nich si\u0142\u0105 uwznio\u015blaj\u0105c\u0105 \u017cycie ludzkie; przejawia\u0142a warto\u015bci estetyczne. Po to, aby dostrzec i wykorzysta\u0107 te warto\u015bci, potrzebna by\u0142a wyobra\u017ania, czyli moc stw\u00f3rcza przekszta\u0142caj\u0105ca \u015bwiat rzeczywisty. Ale z drugiej strony, natura w swym wegetatywnym wymiarze okazywa\u0142a si\u0119 te\u017c si\u0142\u0105 \u015bmierciono\u015bn\u0105. Zwi\u0105zek wyobra\u017ani i natury stawa\u0142 si\u0119 zatem moc\u0105 stw\u00f3rcz\u0105 i demoniczn\u0105 zarazem, bo ujawniaj\u0105c\u0105 gro\u017ane, nieu\u015bwiadomione si\u0142y tkwi\u0105ce w \u015bwiecie i cz\u0142owieku. Wkomponowanie wyobra\u017ani w natur\u0119 \u2013 w krajobrazy, zdarzenia i postaci, prowokowa\u0142o nieustanne kryzysy, wybuchy apokaliptycznych przeczu\u0107 dotycz\u0105cych \u015bmierci, zbawienia czy \u2013 wr\u0119cz przeciwnie \u2013 ostatecznego pot\u0119pienia i poetyckiego szale\u0144stwa. \u015awiadectwem tych przeczu\u0107 i zarazem sposobem na ich \u201eroz\u0142adowanie\u201d jest poetycka narracja<\/i><\/a>[11]<\/a> \u2013 pisze Micha\u0142 Warchala.<\/p>\n Mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, \u017ce takim w\u0142a\u015bnie sposobem roz\u0142adowania grozy i szale\u0144stwa jest narracja w powie\u015bci Hogga. Jej temat i forma odpowiadaj\u0105 najwa\u017cniejszym problemom brytyjskiej poezji romantycznej, z t\u0105 tylko r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce \u00f3w temat dotyczy wprost kwestii religijnych i wyra\u017cony zosta\u0142 za pomoc\u0105 prozy, natomiast powie\u015bciowa forma ustanawia dystans, bior\u0105c religijny temat w ironiczny cudzys\u0142\u00f3w. Nie bez przyczyny epilog powie\u015bci Hogga wprowadza pewn\u0105 dwuznaczno\u015b\u0107 interpretacyjn\u0105 w stosunku do historii opowiedzianej przez tytu\u0142owego grzesznika. Jak zauwa\u017ca Wydawca: dzisiejsze pokolenie nie prze\u0142knie przecie\u017c historii o cz\u0142owieku, kt\u00f3ry by\u0142 codziennie kuszony przez szatana w ludzkiej postaci i wreszcie da\u0142 si\u0119 nak\u0142oni\u0107 do samozag\u0142ady w nadziei, i\u017c \u00f3w szatan i dr\u0119czyciel b\u0119dzie musia\u0142 cierpie\u0107 i pa\u015b\u0107 wraz z nim<\/i><\/a>[12]<\/a>.<\/p>\n ***<\/p>\n Je\u015bli opowie\u015b\u0107 powie\u015bciowego grzesznika wydawa\u0142a si\u0119 \u201enie do prze\u0142kni\u0119cia\u201d ju\u017c na pocz\u0105tku wieku XIX \u2013 jak zauwa\u017cy\u0142 narrator powie\u015bci Hogga \u2013 to jak mog\u0142a zosta\u0107 odebrana ponad sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej, u schy\u0142ku XX wieku? A jednak Has nie obawia\u0142 si\u0119, \u017ce oka\u017ce si\u0119 ona anachroniczna. Dostrzeg\u0142 w niej co\u015b, co wyda\u0142o mu si\u0119 ponadczasowe. Co wi\u0119cej, wprawdzie re\u017cyser wzi\u0105\u0142 w cudzys\u0142\u00f3w wydarzenia filmu, wpisuj\u0105c je w konwencj\u0119 kina grozy, to jednak \u2013 jak gdyby dla zachowania powagi \u2013 doda\u0142 im patosu, wprowadzaj\u0105c do filmu ram\u0119 narracyjn\u0105 z odniesieniem do Apokalipsy \u015bw. Jana. W pierwszej i ostatniej scenie filmu widzimy zatem obrazy inspirowane Apokalips\u0105: \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a na koniu i jego armi\u0119, powstaj\u0105cych z grobu grzesznik\u00f3w oraz ogie\u0144 poch\u0142aniaj\u0105cy pot\u0119pie\u0144c\u00f3w. Pierwszy filmowy cytat z Apokalipsy przekazuje informacj\u0119 o przej\u0119ciu rz\u0105d\u00f3w na ziemi przez szatana<\/a>[13]<\/a>, drugi nawo\u0142uje do nawr\u00f3cenia i wytrwania w wierze<\/a>[14]<\/a>, za\u015b trzeci, na ko\u0144cu filmu, przynosi wizj\u0119 S\u0105du jako ostatecznego unicestwienia obecnego na ziemi z\u0142a<\/a>[15]<\/a>.<\/p>\n \u015aw. Micha\u0142 Archanio\u0142, fragment tryptyku S\u0105d Ostateczny<\/em> Hansa Memlinga (1467-73)<\/span><\/p>\n Apokaliptyczna rama narracyjna stanowi w dziele Hasa ekwiwalent powie\u015bciowego komentarza Wydawcy. Wprowadza dystans w stosunku do zwierze\u0144 filmowego grzesznika. Film rozpoczyna si\u0119 w konwencji kina grozy \u2013 oddzia\u0142 \u017co\u0142nierzy wykopuje z grobu zw\u0142oki Roberta (Piotr Bajor), kt\u00f3ry okazuje si\u0119 \u201e\u017cywym trupem\u201d i zaczyna opowiada\u0107 swoj\u0105 histori\u0119 spisan\u0105 za \u017cycia w pami\u0119tniku. Pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 tej opowie\u015bci dotyczy czasu przed narodzinami bohatera; przedstawia histori\u0119 zwi\u0105zku matki (Hanna Stank\u00f3wna) i ojca (Franciszek Pieczka), z kt\u00f3rego rodzi si\u0119 przyrodni brat Roberta \u2013 Gustaw (Jan Jankowski). Nast\u0119puje powr\u00f3t do apokaliptycznej ramy \u2013 \u017co\u0142nierze skar\u017c\u0105 si\u0119 i ironizuj\u0105, \u017ce Robert opowiada \u201enieco rozwlekle\u201d. Bohater szybko streszcza zatem histori\u0119 romansu swojej matki z pastorem (Janusz Micha\u0142owski), kt\u00f3rego grzesznym owocem sta\u0142 si\u0119 on sam. Nast\u0119puje powr\u00f3t do \u201eczasu Apokalipsy\u201d, po czym Robert ju\u017c nieprzerwanie opowiada o swoich losach, zaczynaj\u0105c od momentu pierwszego spotkania z Nieznajomym, co widzimy na ekranie. W nast\u0119pnych scenach posta\u0107 ta raz pojawia si\u0119 jako tajemniczy przybysz (Maciej Koz\u0142owski), a raz jako sobowt\u00f3r Roberta (podw\u00f3jna rola Piotra Bajora). Z czasem \u015bwiat przedstawiony nabiera coraz bardziej koszmarnego wymiaru; staje si\u0119 morderczym snem na jawie. Ostatnia, apokaliptyczna scena filmu kulminuje w sobie nastr\u00f3j grozy, a film jako wizja S\u0105du nad grzesznikami zyskuje wymiar moralitetu.<\/p>\n Zastosowanie przez Hasa apokaliptycznej ramy narracyjnej ma podw\u00f3jne uzasadnienie. Po pierwsze, znale\u017a\u0107 go mo\u017cna w apokaliptycznej tendencji brytyjskiej literatury romantycznej; po drugie za\u015b \u2013 w protestanckim kontek\u015bcie powie\u015bci Hogga. W protestantyzmie bowiem Apokalipsa nabra\u0142a szczeg\u00f3lnego znaczenia przede wszystkim jako wizja nieodwo\u0142alnego zniszczenia dzia\u0142aj\u0105cego w \u015bwiecie z\u0142a<\/a>[16]<\/a>.<\/p>\n W przypadku bohatera powie\u015bci Hogga i filmu Hasa istotny jest motyw \u201euwewn\u0119trznionej\u201d Apokalipsy, czyli l\u0119ku przed S\u0105dem Ostatecznym, kt\u00f3ry prze\u017cywa on w samotno\u015bci i w zwi\u0105zku z poczuciem grzechu. Najwi\u0119kszy problem sprawia Robertowi podstawowa doktryna prezbiteria\u0144ska, m\u00f3wi\u0105ca o obdarzeniu wybranych bosk\u0105 \u0142ask\u0105 ju\u017c \u201eod stworzenia \u015bwiata\u201d. Robert wierzy w t\u0119 zasad\u0119, ale jej nie rozumie. L\u0119k przed odrzuceniem, a potem pozorna pewno\u015b\u0107 co do w\u0142asnego wybrania pcha go ku zbrodni. To pierwszy problem tej powie\u015bci; natomiast drugim problemem, nie mniej istotnym, jest temat ob\u0142\u0119du bohatera, ob\u0142\u0119du wynikaj\u0105cego z obsesji na temat grzechu, kt\u00f3ry prowadzi go \u2013 r\u00f3wnie\u017c w filmie \u2013 do spotkania z diab\u0142em (lub \u201edrug\u0105 natur\u0105\u201d) pod postaci\u0105 sobowt\u00f3ra, i dalej \u2013 do zbrodni.<\/p>\n Religijny w\u0105tek powie\u015bci Hogga dotyczy przede wszystkim interpretacji kluczowego dla protestantyzmu, a zw\u0142aszcza dla kalwinizmu<\/a>[17]<\/a>, dogmatu wiary<\/a>[18]<\/a>, jakim jest doktryna predestynacji. Wedle tego dogmatu cz\u0142owiek przez grzech pierworodny utraci\u0142 wolno\u015b\u0107 czynienia dobra. Pozostaj\u0105c w stanie naturalnym, nie jest zdolny nawr\u00f3ci\u0107 si\u0119. Jednak B\u00f3g na mocy swojej \u0142aski przeznaczy\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 ludzi do wiecznego \u017cycia, drug\u0105 za\u015b cz\u0119\u015b\u0107, stanowi\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107, skaza\u0142 nieodwo\u0142alnie na \u015bmier\u0107<\/a>[19]<\/a>. O tym w\u0142a\u015bnie dogmacie pisze bohater Hogga w swoim pami\u0119tniku, \u017ce je\u015bli imi\u0119 moje nie zosta\u0142o od stworzenia \u015bwiata wpisane do ksi\u0119gi \u017cywota, to pr\u00f3\u017cno s\u0105dzi\u0107, \u017ceby \u015bluby, modlitwy moje czy te\u017c ca\u0142ej ludzko\u015bci razem wzi\u0119te mog\u0142y sprawi\u0107, by to imi\u0119 zosta\u0142o wpisane teraz<\/i><\/a>[20]<\/a>.<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1_2017\/800px-Sir_John_Watson_Gordon_-_James_Hogg_1770_-_1835._Poet_The_Ettrick_Shepherd_-_Google_Art_Project.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1_2017\/GustaveDoreParadiseLostSatanProfile.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1_2017\/559.png\")
<\/p>\n