{"id":359,"date":"2017-04-23T00:00:00","date_gmt":"2017-04-22T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2017\/04\/23\/przed-pozegnaniami-pierwszy-wspolny-filmowy-projekt-hasa-i-dygata\/"},"modified":"2021-06-25T12:37:52","modified_gmt":"2021-06-25T11:37:52","slug":"przed-pozegnaniami-pierwszy-wspolny-filmowy-projekt-hasa-i-dygata","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/przed-pozegnaniami-pierwszy-wspolny-filmowy-projekt-hasa-i-dygata\/","title":{"rendered":"Przed „Po\u017cegnaniami”. Pierwszy wsp\u00f3lny filmowy projekt Hasa i Dygata"},"content":{"rendered":"

Wojciech Jerzy Has bardzo niech\u0119tnie m\u00f3wi\u0142 o swoich nienakr\u0119conych filmach. Nazywa\u0142 je w wywiadach wypadkami przy pracy i najcz\u0119\u015bciej ko\u0144czy\u0142 temat. W zasadzie niewiele wiadomo o jego drodze do pe\u0142nometra\u017cowego debiutu w fabule. A przecie\u017c debiutancka P\u0119tla <\/i>(1957), nakr\u0119cona ju\u017c po prze\u0142omie pa\u017adziernikowym, ujawni\u0142a istnienie re\u017cysera o bardzo sprecyzowanych pogl\u0105dach na kino. Ogl\u0105daj\u0105c film \u2013 <\/i>pisa\u0142 <\/i>Eberhardt \u2013 odnosi\u0142o si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce zrealizowa\u0142 go tw\u00f3rca z du\u017cym dorobkiem, maj\u0105cy jasny, skrystalizowany pogl\u0105d na sztuk\u0119 filmow\u0105, dysponuj\u0105cy doskonale opanowanymi \u015brodkami wyrazu. Wi\u0119cej nawet: w odr\u00f3\u017cnieniu od debiut\u00f3w (\u2026) natarczywie propaguj\u0105cych, nieprzetrawione jeszcze, \u201e<\/i>za\u0142o\u017cenia artystyczne\u201d \u2013 \u201eP\u0119tla\u201d zdumiewa\u0142a dyskrecj\u0105, stonowaniem wszystkich efekt\u00f3w, w sumie \u2013 dojrza\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 tw\u00f3rcy osi\u0105gaj\u0105 po przekroczeniu granicy wczesnej fazy swej tw\u00f3rczo\u015bci<\/i><\/a>[1]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Gustaw Holoubek w filmie <\/span>P\u0119tla<\/em>, fot. Wies\u0142aw Pyda, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Sk\u0105d Has mia\u0142 tak\u0105 dojrza\u0142o\u015b\u0107 i filmowe do\u015bwiadczenie? Nie m\u00f3g\u0142 ich przecie\u017c zdoby\u0107 wy\u0142\u0105cznie dzi\u0119ki pracy nad kr\u00f3tkimi filmami w WFD i WFO. Takie pytanie wi\u0105\u017ce si\u0119 oczywi\u015bcie z pr\u00f3b\u0105 dotarcia do jego wczesnych, niezrealizowanych projekt\u00f3w fabularnych, kt\u00f3re by\u0107 mo\u017ce by\u0142y dla niego drog\u0105 do w\u0142asnego stylu, poszukiwaniem swoich bohater\u00f3w, rekwizyt\u00f3w i konkretnych, ekranowych \u015bwiat\u00f3w. Sam Has, je\u015bli ju\u017c zdarzy\u0142o mu si\u0119 wspomnie\u0107 o niezrealizowanych m\u0142odzie\u0144czych projektach, m\u00f3wi\u0142 o Ziemi <\/i>z 1956 roku na podstawie scenariusza Danuty \u015acibor-Rylskiej<\/a>[2]<\/a>. Projekt ten ma swoj\u0105 d\u0142ug\u0105 i dramatyczn\u0105 histori\u0119, bo cho\u0107 Has mia\u0142 ju\u017c wybranych aktor\u00f3w i u\u0142o\u017cony plan zdj\u0119\u0107, Jerzy Zarzycki, kierownik artystyczny Zespo\u0142u Filmowego \u201eSyrena\u201d, w kt\u00f3rym Ziemia <\/i>powstawa\u0142a, uniemo\u017cliwi\u0142 mu debiut i przej\u0105\u0142 projekt<\/a>[3]<\/a>. Ziemia <\/i>nie by\u0142a jednak ani pierwszym, ani jedynym niezrealizowanym projektem Hasa z tamtego czasu.<\/p>\n

Do zespo\u0142u Zarzyckiego \u015bci\u0105gn\u0105\u0142 Hasa latem 1955 roku Edward Zaji\u010dek, \u00f3wczesny szef produkcji \u201eSyreny\u201d<\/a>[4]<\/a>. W efekcie ju\u017c jesieni\u0105 <\/i>wy\u0142oni\u0142 si\u0119 wcze\u015bniejszy od Ziemi<\/i> projekt Hasa, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 przerodzi\u0107 si\u0119 w jego debiut. Tygodnik \u201eFilm\u201d donosi\u0142 w\u00f3wczas: Zesp\u00f3\u0142 \u201eSyrena\u201d (\u2026) przygotowuje si\u0119 do realizacji nowej komedii filmowej \u201eObrazki warszawskie\u201d. Nad scenariuszem filmu pracuje Stanis\u0142aw Dygat<\/i><\/a>[5]<\/a>. Z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w nie napisano, \u017ce komedia ta mia\u0142a wprost wy\u015bmiewa\u0107 stalinizm<\/a>[6]<\/a>.<\/p>\n

Moment by\u0142 szczeg\u00f3lny i sam Has tak go po latach wspomina\u0142: Pa\u017adziernik ’56 mia\u0142 (…) znaczenie prze\u0142omowe. Dzi\u015b, z perspektywy kolejnych historycznych prze\u0142om\u00f3w, trudno je nawet w\u0142a\u015bnie doceni\u0107… Generalnie bior\u0105c, klimat zacz\u0105\u0142 si\u0119 zmienia\u0107 jeszcze przed Pa\u017adziernikiem. Dla nas, filmowc\u00f3w, najwa\u017cniejszym momentem by\u0142o utworzenie Zespo\u0142\u00f3w Filmowych. Oznacza\u0142o to, w pewnym sensie, oddanie w\u0142adzy w r\u0119ce artyst\u00f3w zamiast \u2013 jak to si\u0119 dzia\u0142o dotychczas \u2013 partyjnych urz\u0119dnik\u00f3w. M\u00f3wi\u0105c o artystach, mam na my\u015bli re\u017cyser\u00f3w<\/i><\/a>[7]<\/a>.<\/p>\n

Odwil\u017cowe tendencje wolno\u015bciowe dosz\u0142y w\u0142a\u015bciwie do g\u0142osu ju\u017c w 1955 roku i zdominowa\u0142y \u017cycie publiczne. Po opublikowaniu w sierpniu przez Adama Wa\u017cyka na \u0142amach \u201eNowej Kultury\u201d s\u0142ynnego Poematu dla doros\u0142ych<\/i> lawina ruszy\u0142a i przez niemal\u017ce ca\u0142\u0105 krajow\u0105 pras\u0119 przetoczy\u0142a si\u0119 seria polemik o wdra\u017caniu przemian i poszerzaniu granic wolno\u015bci. Bo w to, \u017ce zmiany w\u0142a\u015bnie nast\u0119puj\u0105, ju\u017c nikt nie w\u0105tpi\u0142. Przedmiotem dyskusji by\u0142o na dobr\u0105 spraw\u0119 wyobra\u017cenie tego nowego porz\u0105dku i poszczeg\u00f3lnych jego segment\u00f3w. Debatowano nie tylko o ideologicznych fundamentach nowej sytuacji, ale r\u00f3wnie\u017c o sprawach praktycznych: budownictwie mieszkaniowym, reformie szkolnictwa czy w\u0142a\u015bnie dzia\u0142aniu wszelkiego rodzaju zwi\u0105zk\u00f3w tw\u00f3rczych.<\/p>\n

<\/p>\n

Wojciech Jerzy Has na planie Rozstania<\/em>, fot. Tadeusz Kubiak, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Stare wzorce trzyma\u0142y si\u0119 jednak jeszcze mocno. Gdyby Has m\u00f3g\u0142 wtedy ujawni\u0107 sw\u00f3j g\u0142os o oddaniu w\u0142adzy w sztuce w r\u0119ce artyst\u00f3w, narazi\u0142by si\u0119 zapewne na replik\u0119 Jerzego Putramenta, kt\u00f3ry podobnych Hasowi wolno\u015bciowc\u00f3w poucza\u0142, \u017ce jeste\u015bmy \u017co\u0142nierzami sprawy socjalizmu, dowodzi nami nasza Partia i m\u00f3wi\u0107, \u017ce o sztuce maj\u0105 decydowa\u0107 sami ludzie sztuki, ma tyle\u017c sensu, co m\u00f3wi\u0107, \u017ce o wojnie decydowa\u0107 maj\u0105 sami \u017co\u0142nierze<\/i><\/a>[8]<\/a>. <\/i>Jednak pomimo tego rodzaju ostrze\u017ce\u0144 liberalizacja stawa\u0142a si\u0119 faktem, tak\u017ce na polu sztuki. W odbiorcach si\u0142\u0105 rzeczy rodzi\u0142o si\u0119 oczekiwanie na dzie\u0142a, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 efektem tych przemian lub wr\u0119cz stan\u0105 si\u0119 ich dodatkowym katalizatorem.<\/p>\n

Obrazki warszawskie <\/i>Dygata i Hasa rozwija\u0142y si\u0119 pocz\u0105tkowo w \u201eSyrenie\u201d w atmosferze zupe\u0142nej wolno\u015bci tw\u00f3rczej, w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki cieplarnianym warunkom zespo\u0142u filmowego jako modelu odwil\u017cowych przemian (nic nie zapowiada\u0142o jeszcze przysz\u0142ego konfliktu Hasa z Zarzyckim). Kierownicy \u201eSyreny\u201d zgodzili si\u0119 wzi\u0105\u0107 na warsztat projekt, kt\u00f3rego zr\u0119by powsta\u0142y jeszcze przed powo\u0142aniem ich zespo\u0142u i kt\u00f3rego istota w pe\u0142ni odpowiada\u0142a p\u00f3\u017aniejszej analizie zjawiska pa\u017adziernikowego prze\u0142omu, dokonanej przez Micha\u0142a G\u0142owi\u0144skiego: odwil\u017c jako reakcja na realizm socjalistyczny, kt\u00f3rej mechanizm opiera\u0142 si\u0119 na dzia\u0142aniu w kontrze do stalinowskich regu\u0142, przy jednoczesnej \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce dzia\u0142a si\u0119 ca\u0142y czas na polu starego jeszcze porz\u0105dku<\/a>[9]<\/a>. T\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 tendencj\u0119 potrafi\u0142 doceni\u0107 w Obrazkach warszawskich <\/i>i podsyca\u0107 <\/i>kierownik literacki \u201eSyreny\u201d Jerzy Andrzejewski (sam prze\u017cywaj\u0105cy w\u00f3wczas ideologiczn\u0105 przemian\u0119). Nie wtr\u0105ca\u0142 si\u0119 w prace przygotowawcze, chcia\u0142 si\u0119 tylko orientowa\u0107, jak przebiegaj\u0105. Dwa zapiski z jego dziennika wyra\u017anie rozgraniczaj\u0105 sprzyjaj\u0105ce warunki wewn\u0105trz \u201eSyreny\u201d i trud przebicia si\u0119 ze scenariuszem przez biurokratyzm zewn\u0119trznej ju\u017c machiny urz\u0119dniczej.<\/p>\n

Pod dat\u0105 3 listopada 1955 roku Andrzejewski zanotowa\u0142: W domu tylko chwil\u0119. Zarzycki dzwoni\u0142, \u017ceby spotka\u0107 si\u0119 z nimi w <\/i>[s\u0142owo nieczytelne \u2013 dop. autora]. Jerzy, Sta\u015b Dygat i Has. Sprawy (\u2026) produkcji<\/i>. Pi\u0119\u0107 dni p\u00f3\u017aniej, pod dat\u0105 8 listopada, pisa\u0142 z kolei: O sz\u00f3stej kolegium filmowe dla oceny scenariusza Stasia Dygata. Du\u017co pochwa\u0142, lecz w rezultacie nie skierowano scenariusza do produkcji, pozostawiaj\u0105c naszemu zespo\u0142owi decyzj\u0119, w jakiej formie, scenariusza czy scenopisu, Dygat jeszcze raz to przedstawi komisji. Po kolegium ze Stasiem i Hasem na kr\u00f3tko w SPATiFie<\/i><\/a>[10]<\/a>.    <\/p>\n

Wszystko wskazuje na to, \u017ce Obrazki warszawskie<\/i> to pierwszy wsp\u00f3lny projekt Hasa i Dygata. Dygat zg\u0142osi\u0142 si\u0119 z gotowym tekstem do Zarzyckiego i Andrzejewskiego prawdopodobnie na prze\u0142omie wrze\u015bnia i pa\u017adziernika 1955 roku<\/a>[11]<\/a>. Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 tez\u0119, \u017ce to Has nam\u00f3wi\u0142 Dygata na z\u0142o\u017cenie Obrazk\u00f3w warszawskich<\/i> w \u201eSyrenie\u201d, licz\u0105c, \u017ce jako etatowemu re\u017cyserowi zespo\u0142u uda mu si\u0119 zadebiutowa\u0107 filmem na podstawie tego tekstu. A Dygatowi mog\u0142o r\u00f3wnie mocno zale\u017ce\u0107, by jego pomys\u0142 zrealizowa\u0142 w\u0142a\u015bnie Has.<\/p>\n

<\/p>\n

Kalina J\u0119drusik i Stanis\u0142aw Dygat, fot. Tadeusz Biernacki, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Obaj znali si\u0119 ju\u017c od pierwszych powojennych miesi\u0119cy, kiedy to spotkali si\u0119 w Krakowie. Potem zbli\u017cyli si\u0119 poprzez swoje partnerki: Kalin\u0119 J\u0119drusik i Lucyn\u0119 Legut \u2013 obie by\u0142y aktorkami<\/a>[12]<\/a>. Dygat pozna\u0142 J\u0119drusik w 1953 roku, wi\u0119c pocz\u0105tek bli\u017cszej relacji z Hasem to pewnie 1954 rok. Lucyna Legut, wspominaj\u0105c ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Hasem i okres, gdy mieszkali w Sopocie, m\u00f3wi\u0142a: Uwielbia\u0142 (\u2026) Stanis\u0142awa Dygata. Dygat by\u0142 leniwy i niech\u0119tnie bra\u0142 si\u0119 do pisania, a Has ci\u0105gle zadawa\u0142 mu jakie\u015b zadania domowe <\/i>\u2013 \u201etyle i tyle dialog\u00f3w na jutro\u201d. Dygat j\u0119cza\u0142 i wyzywa\u0142, ale pisa\u0142. Mieszka\u0142 w Grand Hotelu, ale cz\u0119sto bywa\u0142 u nas, gdy pracowali nad filmem. Sprzeczali si\u0119 i ogromnie du\u017co jedli<\/i><\/a>[13]<\/a>.<\/p>\n

Dygata do kina ci\u0105gn\u0119\u0142o od zawsze. Jako ch\u0142opiec potrafi\u0142 sp\u00f3\u017ani\u0107 si\u0119 do szko\u0142y, bo ogl\u0105da\u0142 przed warszawskim kinem „Stylowy” fotosy z Vilm\u0105 Banky. Ju\u017c jako dojrza\u0142y pisarz Dygat zwi\u0105zany by\u0142 z kinem organicznie. Przej\u0119ty przygodami kowboj\u00f3w czy mi\u0142osnymi rozterkami nieszcz\u0119\u015bliwych heroin, wierzy\u0142, \u017ce to, co dzieje si\u0119 na ekranie, przenika rzeczywisto\u015b\u0107, wp\u0142ywa na to, jacy jeste\u015bmy. W szarej rzeczywisto\u015bci i trudnych okresach tw\u00f3rczej bierno\u015bci potrafi\u0142 nierzadko znale\u017a\u0107 w kinie punkt odniesienia. Indagowany w latach 70. przez jakiego\u015b urz\u0119dnika w ministerstwie, dlaczego z\u0142o\u017cy\u0142 podpis pod zbiorowym protestem pisarzy, odpowiedzia\u0142 \u017cartobliwie: Bo zosta\u0142em wychowany na westernach<\/i><\/a>[14]<\/a>.<\/p>\n

Jego wsp\u00f3\u0142praca z kinematografi\u0105 by\u0142a wi\u0119c czym\u015b oczywistym, a jednocze\u015bnie stanowi\u0142a rodzaj d\u0142ugo nieziszczaj\u0105cego si\u0119 marzenia. Jeszcze przed 1939 rokiem Eugeniusz C\u0119kalski i Antoni Bohdziewicz zaproponowali mu wsp\u00f3\u0142prac\u0119 scenariopisarsk\u0105, kt\u00f3r\u0105 przerwa\u0142 wybuch wojny. Ale ju\u017c w sierpniu 1945 roku (a wi\u0119c jeszcze przed publikacj\u0105 Jeziora Bode\u0144skiego, <\/i>swojej debiutanckiej powie\u015bci) Dygat z\u0142o\u017cy\u0142 w \u201eFilmie Polskim\u201d sw\u00f3j pierwszy projekt scenariusza: Feliks Brosz<\/i>.<\/p>\n

Historia przedwojennego fabrykanta, kt\u00f3ry orientuj\u0105c si\u0119, \u017ce nie mo\u017ce pom\u00f3c pojedynczym ludziom, postanawia zmieni\u0107 spos\u00f3b zarz\u0105dzania ca\u0142\u0105 swoj\u0105 fabryk\u0105, by jej pracownikom \u017cy\u0142o si\u0119 lepiej, by\u0142aby by\u0107 mo\u017ce ciekawa, gdyby nie jej wy\u0142\u0105cznie interwencyjny charakter, zdecydowanie obni\u017caj\u0105cy jako\u015b\u0107 scenariusza. R\u00f3wnie s\u0142aby jest kolejny projekt Dygata \u2013 Odnaleziony cz\u0142owiek<\/i>, napisany w 1947 roku wesp\u00f3\u0142 z Juliuszem \u017bu\u0142awskim i oparty na autentycznej historii wywozu dzie\u0142 sztuki za granic\u0119 w 1946 roku. Przedwojenny melodramatyzm miesza si\u0119 tu z reklam\u0105 powojennego porz\u0105dku. A\u017c trudno uwierzy\u0107, \u017ce projekty te wysz\u0142y spod r\u0119ki Dygata \u2013 nie da si\u0119 o nich nawet powiedzie\u0107, \u017ce s\u0105 sprawnie napisane. Nic dziwnego, \u017ce w \u201eFilmie Polskim\u201d oceniono je jako nienadaj\u0105ce si\u0119 do realizacji<\/a>[15]<\/a>. Na razie Dygat pozosta\u0142 wi\u0119c niespe\u0142nionym scenarzyst\u0105 i chyba mo\u017cna wskaza\u0107 konkretn\u0105 tego przyczyn\u0119: \u017caden z pomys\u0142\u00f3w nie wynikn\u0105\u0142 z jego autentycznych zainteresowa\u0144, by\u0142y to przede wszystkim pr\u00f3by przekroczenia progu \u015brodowiska filmowego i \u2013 nie ma co tego ukrywa\u0107 \u2013 zarobienia jakich\u015b pieni\u0119dzy.<\/p>\n

Jako pisarz Dygat mia\u0142 ju\u017c jednak pod koniec lat 40., po wydaniu Jeziora Bode\u0144skiego<\/i> i Po\u017cegna\u0144<\/i>, ugruntowan\u0105 pozycj\u0119 literack\u0105. Nie by\u0142 jeszcze z pewno\u015bci\u0105 tak popularny, jak w latach 60., gdy modne sta\u0142o si\u0119 \u201em\u00f3wienie Dygatem\u201d, a czytelnicy czatowali w ksi\u0119garniach na wznowienia i premiery jego ksi\u0105\u017cek, ale jego nazwisko ju\u017c wtedy si\u0119 liczy\u0142o. C\u00f3\u017c z tego, skoro w 1949 roku zadekretowano socrealizm i Dygat praktycznie przesta\u0142 pisa\u0107 proz\u0119. Sensacyjnie brzmi dzi\u015b ma\u0142o znana ciekawostka, \u017ce w 1950 roku pr\u00f3bowa\u0142 swoich si\u0142 jako autor prawdziwej powie\u015bci socrealistycznej Gor\u0105ce uczynki<\/i> \u2013 o szpiegowskiej robocie imperialist\u00f3w zachodnich we Wroc\u0142awiu \u2013 drukuj\u0105c j\u0105 w odcinkach w \u201eTrybunie Robotniczej\u201d<\/a>[16]<\/a>. Widocznie nie sprawdzi\u0142 si\u0119 jednak, bo powie\u015b\u0107 okaza\u0142a si\u0119 \u2013 na szcz\u0119\u015bcie!!! \u2013 zupe\u0142nym niewypa\u0142em i nie zosta\u0142a wydana w wersji ksi\u0105\u017ckowej. Dlatego po latach, przyjmuj\u0105c od jednej ze swoich czytelniczek gratulacje, \u017ce nie w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 w socrealizm, Dygat m\u00f3g\u0142 szczerze wykrzykn\u0105\u0107 (z charakterystycznym dla siebie francuskim \u201eer\u201d): \u201eAle ja sthrasznie chcia\u0142em! Tylko \u017ce nie pothrafi\u0142em\u201d<\/a>[17]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Stanis\u0142aw Dygat, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka:FN<\/span><\/p>\n

W tym samym czasie Has filmowa\u0142  koparki i \u017cniwa w Wytw\u00f3rni Film\u00f3w O\u015bwiatowych i po cichu marzy\u0142 o debiucie. Nie uda\u0142o mu si\u0119 przekona\u0107 kierownictwa Wytw\u00f3rni, \u017ce warto nakr\u0119ci\u0107 fabu\u0142\u0119 o Koperniku<\/a>[18]<\/a>, fiaskiem sko\u0144czy\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c jego pierwsze scenariuszowe eksperymenty z narracj\u0105 szkatu\u0142kow\u0105 w bajce nawi\u0105zuj\u0105cej do legendy o kwiecie paproci. Has mia\u0142 w sobie jednak du\u017co pokory. Jakby wiedzia\u0142, \u017ce wszystkie te pr\u00f3by przydadz\u0105 mu si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci, \u017ce ju\u017c sama praca nad scenariuszami kszta\u0142tuje jego warsztat i zainteresowania tw\u00f3rcze. Do Kopernika <\/i>wr\u00f3ci w 1970 roku, cho\u0107 w wy\u015bcigu o film wyprzedzi go potem ma\u0142\u017ce\u0144stwo Petelskich. Ale wcze\u015bniejszy R\u0119kopis znaleziony w Saragossie <\/i>stanie si\u0119 jego wielkim artystycznym sukcesem, a zarazem przedsi\u0119wzi\u0119ciem, na kt\u00f3re nigdy by si\u0119 nie porwa\u0142, gdyby nie wcze\u015bniejsze, m\u0142odzie\u0144cze jeszcze pr\u00f3by i do\u015bwiadczenie scenariuszowe z narracj\u0105 szkatu\u0142kow\u0105 oraz  marzenia o filmie poetyckim o pewnym filozoficznym wyd\u017awi\u0119ku<\/i><\/a>[19]<\/a>.<\/p>\n

Obrazki warszawskie <\/i>by\u0142yby w jego artystycznej biografii filmem na wskro\u015b nietypowym. W\u015br\u00f3d g\u0142os\u00f3w komentuj\u0105cych zbli\u017caj\u0105cy si\u0119 prze\u0142om pa\u017adziernikowy po latach szczeg\u00f3lnie zwraca uwag\u0119 komentarz Wilhelma Macha. Mach, dostrzegaj\u0105c wag\u0119 historycznego momentu, krytykowa\u0142 tych, kt\u00f3rzy dotychczas popieraj\u0105c stalinizm, nagle kreowali si\u0119 na budowniczych nowego porz\u0105dku. Przestrzega\u0142 jednak r\u00f3wnie\u017c przed przyjmowaniem postawy zdystansowanego \u015bwiadka, kt\u00f3ry dla bezpiecze\u0144stwa poczeka, co z tego wszystkiego wyniknie<\/a>[20]<\/a>.<\/p>\n

Has i Dygat \u2013 je\u015bli spojrze\u0107 na nich wed\u0142ug kryteri\u00f3w Macha \u2013 mieli praktycznie czyste konto, zaledwie otarli si\u0119 o socrealizm, staj\u0105c si\u0119 przede wszystkim jego mimowolnymi \u015bwiadkami, i tym bardziej mieli moralne prawo, by o stalinizmie opowiedzie\u0107 w tonie jednoznacznie krytycznym i prze\u015bmiewczym. Zbli\u017caj\u0105ca si\u0119 odwil\u017c musia\u0142a by\u0107 dla Hasa prze\u017cyciem nie tylko pokoleniowym, ale tak\u017ce cezur\u0105 wymagaj\u0105c\u0105 artystycznego komentarza, skoro pierwszy i chyba ostatni raz zdecydowa\u0142 si\u0119 na projekt wyra\u017anie wychodz\u0105cy naprzeciw bie\u017c\u0105cej sytuacji politycznej. Obrazki warszawskie <\/i>mia\u0142y by\u0107 \u201eg\u0142osem w sprawie\u201d, wyra\u017anym zaznaczeniem stanowiska zar\u00f3wno przez Hasa, jak i Dygata. Dzi\u015b wida\u0107 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce by\u0142aby to komedia ostra w swojej wymowie, a jednocze\u015bnie oddaj\u0105ca z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 epoki, w kt\u00f3rej powstawa\u0142a. Znaj\u0105c p\u00f3\u017aniejsze metody pracy Hasa nad scenariuszami i adaptacjami, mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce Obrazki warszawskie<\/i>, <\/i>podpisane przez Dygata, by\u0142y w pewnej mierze scenariuszem autorstwa Hasa, kt\u00f3ry jednak nie chcia\u0142 odbiera\u0107 pisarzowi cz\u0119\u015bci honorarium<\/a>[21]<\/a>. Niewykluczone, \u017ce by\u0142 to wtedy r\u00f3wnie\u017c przemy\u015blany manewr taktyczny wobec oceniaj\u0105cych scenariusz: nazwisko Dygata znane by\u0142o praktycznie wszystkim, Hasa \u2013 tylko w\u0105skiemu gronu koleg\u00f3w z bran\u017cy filmowej.     <\/p>\n

Stanis\u0142aw Dygat opisa\u0142 w scenariuszu Obrazk\u00f3w warszawskich<\/i><\/a>[22]<\/a> jeden dzie\u0144 z \u017cycia Warszawy 1955 roku, drwi\u0105c prawie bez \u017cadnego sztafa\u017cu ze stalinowskich reali\u00f3w \u017cycia: od nowomowy, poprzez socrealizm, a\u017c po kuriozalne przepisy wprowadzane tylko po to, by przybywa\u0142o dokument\u00f3w na biurkach urz\u0119dnik\u00f3w. Brzmi to powa\u017cnie, ale scenariusz Dygata roz\u0142adowuje groz\u0119 tamtego okresu. Ci\u0105g komediowych miniscen \u2013 st\u0105d tytu\u0142 Obrazki warszawskie<\/i> \u2013 odnosi si\u0119 do wielu sytuacji znanych z gazet czy z ustnych opowiada\u0144, ale Dygat nadaje im form\u0119 nieoficjaln\u0105 i ob\u015bmiewaj\u0105c je, pokazuje, \u017ce stalinizacja nie omin\u0119\u0142a \u017cadnego aspektu \u017cycia. Bohater Obrazk\u00f3w warszawskich<\/i> nie jest mo\u017ce zbiorowy, lecz na pewno nie wyj\u0105tkowy. Kilka postaci wysuwa si\u0119 na pierwszy plan i to one s\u0105 katalizatorem akcji.<\/p>\n

Ojciec rodziny Tatusiewicz\u00f3w pe\u0142ni wa\u017cn\u0105 funkcj\u0119 Naczelnego Dyrektora Centralnego Urz\u0119du do Spraw R\u00f3\u017cnych. W jego pokoju s\u0105 porozwieszane portrety klasyk\u00f3w marksizmu <\/i>oraz nigdy nieu\u017cywana biblioteka dzie\u0142 marksistowskich. Nad ni\u0105 napis: \u201ePrzez szkolenie do osi\u0105gni\u0119\u0107\u201d<\/i>. Gdzie indziej napis: \u201ePrzez wsp\u00f3\u0142zawodnictwo do osi\u0105gni\u0119\u0107 i przeciwnie\u201d<\/i> (s. 8). Na jego twarzy maluje si\u0119 zawsze powaga s\u0142u\u017cbisty i urz\u0119dnicza godno\u015b\u0107. Zadanie, kt\u00f3re sp\u0119dza mu ostatnio sen z powiek, to monit od w\u0142adz nadrz\u0119dnych (\u2026), \u017ce zaniedba\u0142 si\u0119 na odcinku troski o godziw\u0105 rozrywk\u0119 pracownik\u00f3w<\/i> (s. 17), i polecenie, by zorganizowa\u0107 zabaw\u0119 taneczn\u0105. A \u017ceby unikn\u0105\u0107 skierowania tej imprezy na niew\u0142a\u015bciwe tory, opracowa\u0142 instrukta\u017c ideowy, kt\u00f3ry przed zabaw\u0105 odczyta<\/i> (s. 17). <\/p>\n

Jego \u017cona, pani Tatusiewiczowa, jest redaktork\u0105 w m\u0142odzie\u017cowym wydawnictwie. Ju\u017c w pierwszych scenach scenariusza wymyka si\u0119 jej, \u017ce jest bez reszty poch\u0142oni\u0119ta wychowawczym dzie\u0142em niedopuszczenia do r\u0105k m\u0142odzie\u017cy literatury<\/i>. I dopiero za chwil\u0119 poprawi si\u0119: to jest chc\u0119 m\u00f3wi\u0107… literatury fa\u0142szywej ideologicznie<\/i> (s. 18). To w usta tej pary Dygat wk\u0142ada potoki partyjnej nowomowy, doprowadzaj\u0105c j\u0105 do absurdu. Pani Tatusiewiczowa poucza w pewnym momencie c\u00f3rk\u0119 Basi\u0119: Je\u017celi pozwalamy sobie na weso\u0142o\u015b\u0107, to musi ona czemu\u015b s\u0142u\u017cy\u0107. Wsp\u00f3\u0142zawodnictwu pracy albo przy\u015bpieszeniu wykonania plan\u00f3w produkcyjnych, albo oszcz\u0119dno\u015bciowemu skrawaniu metali, albo walce z samozadowoleniem i sobiepa\u0144stwem, czy innym jakim\u015b sprawom, zbli\u017caj\u0105cym nas do socjalizmu. Ale tak si\u0119 weseli\u0107, \u017ce \u0142adnie na \u015bwiecie? O, moja droga…<\/i> (s. 10). Pan Tatusiewicz r\u00f3wnie\u017c nie pozostaje w tyle: Wzywa\u0107 Pana Boga nadaremno te\u017c nie nale\u017cy. Mieszcza\u0144ski mistycyzm, wywodz\u0105cy si\u0119 z ideologii katolickiej<\/i> (s. 14).<\/p>\n

Poniewa\u017c pa\u0144stwo Tatusiewiczowie dbaj\u0105 o to, by ich \u017cycie by\u0142o nieskazitelne pod wzgl\u0119dem ideologicznym, niezachowuj\u0105ca w \u017cyciu nale\u017cytej powagi c\u00f3rka przysparza im sporo trosk. Ulega wrogiej ideologii<\/i>, chocia\u017c rodzice jej wychowaniu nadali tak s\u0142uszny i zdecydowany politycznie kierunek ideowy<\/i> (s. 16). Z Basi\u0105 przysz\u0142y widz mia\u0142 si\u0119 od razu zidentyfikowa\u0107 i kibicowa\u0107 jej, bo jak \u0142atwo si\u0119 domy\u015bli\u0107, jest ona ca\u0142kiem normaln\u0105 dwudziestokilkuletni\u0105 dziewczyn\u0105, kt\u00f3ra studiuje, potrafi cieszy\u0107 si\u0119 \u017cyciem, my\u015bli o swojej przysz\u0142o\u015bci i marzy o tym, by pa\u0144stwo Tatusiewiczowie roze\u015bmiali si\u0119 beztrosko i weso\u0142o dla samej weso\u0142o\u015bci<\/i> (s. 15).<\/p>\n

Jako nieodrodna c\u00f3rka swoich rodzic\u00f3w Basia nale\u017cy do ZMP, ale w\u0142a\u015bciwie tylko po to, by przez jej obecno\u015b\u0107 na jednym z zebra\u0144 Dygat m\u00f3g\u0142 opisa\u0107 dr\u0119twot\u0119 przem\u00f3wienia m\u0142odego aktywisty nakazuj\u0105cego wszystkim, \u017ce maj\u0105 by\u0107 weseli, bo dramat duchowy to prze\u017cytek \u015bwiadomo\u015bci bur\u017cuazyjnej <\/i>(s. 47\u201351). Intryga Obrazk\u00f3w warszawskich<\/i> zawi\u0105zuje si\u0119 wtedy, gdy Basia wychodzi rano z domu, a jej ojciec, nie mog\u0105c znale\u017a\u0107 napisanego przez siebie instrukta\u017cu, zaczyna jej szuka\u0107, s\u0105dz\u0105c, \u017ce c\u00f3rka wzi\u0119\u0142a dokument ze sob\u0105. To pe\u0142ne wyj\u015bcie w plener (nie pierwsze w tym scenariuszu, ca\u0142o\u015b\u0107 zaczyna si\u0119 od kr\u00f3tkiej sceny na warszawskim dworcu i ulicy) wprowadza kolejnych bohater\u00f3w i ich sprawy. Jednym z nich jest tajemniczy m\u0119\u017cczyzna z fletem (widoczny przez chwil\u0119 ju\u017c wcze\u015bniej w scenie na dworcu), kt\u00f3ry w r\u00f3\u017cnych kluczowych momentach fabu\u0142y b\u0119dzie gra\u0142 swoj\u0105 melodi\u0119, niejako prowokuj\u0105c u ludzi zachowanie inne ni\u017c to sugerowane przez stalinowskie normy. Pojawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c m\u0142ody ch\u0142opak, kt\u00f3ry z niewiadomych na razie przyczyn ucieka przed milicjantami. Basia spotka\u0142a go ju\u017c rano przed sklepem spo\u017cywczym, teraz, w toku fabu\u0142y, oboje m\u0142odzi b\u0119d\u0105 si\u0119 w sobie zakochiwa\u0107. Nie bez komplikacji jednak…<\/p>\n

Obrazki warszawskie<\/i> s\u0105 komedi\u0105 skonstruowan\u0105 na zasadzie \u201ejedni szukaj\u0105 drugich i na odwr\u00f3t\u201d. Niekt\u00f3re sceny s\u0105 niebywale oryginalne, inteligentne, z potencja\u0142em komediowym. Szkoda, \u017ce \u015bwiat\u0142a dziennego nie ujrza\u0142y zw\u0142aszcza dwie sekwencje. Pierwsza ujawnia \u015blepot\u0119 ludzi w\u0142adzy: pan Tatusiewicz wsiada do samochodu, by w mie\u015bcie szuka\u0107 Basi. Od o\u015bmiu lat nigdzie nie szed\u0142 piechot\u0105, wsz\u0119dzie jest wo\u017cony przez swojego szofera. Najpierw za oknem widzi domy, wszystkie jednakowe, jakie\u015b wy\u0142adowane, wylizane, porz\u0105dne, ale ponure, smutne, bez wdzi\u0119ku<\/i>. Ale, jak sugeruje Dygat jako narrator: wydaje si\u0119, \u017ce za ich oknami nic si\u0119 nie dzieje, \u017ce nic nie mo\u017ce si\u0119 dzia\u0107. Te domy wygl\u0105daj\u0105 dwuwymiarowo, jakby mia\u0142y tylko p\u0142askie framugi<\/i> (s. 26). Podobni do siebie ludzie chodz\u0105 po chodnikach r\u00f3wno, jak automaty.<\/p>\n

Pan Tatusiewicz przyjmuje jednak z aprobat\u0105 to, \u017ce ludzie s\u0105 \u015bwietnie zdyscyplinowani<\/i>. Humor dalszych fragment\u00f3w tej sekwencji polega na tym, \u017ce to, co widzi pan Tatusiewicz \u2013 a wi\u0119c  nieprze\u0142adowane tramwaje czy gospodynie zmuszone broni\u0107 si\u0119 przed natarczywo\u015bci\u0105 rze\u017anik\u00f3w pr\u00f3buj\u0105cych wcisn\u0105\u0107 im na si\u0142\u0119 mi\u0119so \u2013 zostaje natychmiast skonfrontowane ze spojrzeniem jego zdumionego szofera, kt\u00f3ry s\u0142ucha bredni pana Tatusiewicza, ale widzi, jak jest naprawd\u0119. Sam pan Tatusiewicz, dopiero zmuszony awari\u0105 samochodu do tego, by z niego wysi\u0105\u015b\u0107, zobaczy kolejki i zat\u0142oczone tramwaje.<\/p>\n

Plenery Warszawy zosta\u0142y przez Dygata bardzo dok\u0142adnie opisane. Bohaterowie przechodz\u0105 m.in. obok Dworca G\u0142\u00f3wnego, id\u0105 Marsza\u0142kowsk\u0105, trafiaj\u0105 do \u0141azienek, s\u0105 na wydziale ASP \u2013 wszystkie te miejsca s\u0105 w scenariuszu odpowiednio po\u0142o\u017cone wzgl\u0119dem siebie, w tle pojawiaj\u0105 si\u0119 sklepy, kt\u00f3re w 1955 roku rzeczywi\u015bcie tam si\u0119 znajdowa\u0142y. Przypuszczam, \u017ce Has sfilmowa\u0142by warszawskie plenery z r\u00f3wn\u0105 precyzj\u0105. Widz tym bardziej mia\u0142by wra\u017cenie podpatrywania na gor\u0105co znajomej rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra zmienia si\u0119 na jego oczach: znad Warszawy jakby odp\u0142ywa\u0142a burzowa chmura. Z szarego i smutnego miasta, pod wp\u0142ywem rodz\u0105cej si\u0119 mi\u0142o\u015bci Basi i m\u0142odego ch\u0142opaka, staje si\u0119 miastem pe\u0142nym s\u0142o\u0144ca. W filmie Hasa ta aura sta\u0142aby si\u0119 zapewne poetyck\u0105 metafor\u0105 odwil\u017cy. By\u0142by to wizerunek miasta zupe\u0142nie odwrotny ni\u017c w P\u0119tli<\/i>, cho\u0107 uzyskany przy u\u017cyciu podobnych \u015brodk\u00f3w: Kuba kr\u0105\u017cy po ciemnym mie\u015bcie niczym po labiryncie. W\u0142a\u015bciwie ka\u017cdy szczeg\u00f3\u0142 urasta tu do rangi symbolu, kt\u00f3ry zapowiada \u015bmier\u0107 Kuby. Natomiast bohaterowie Obrazk\u00f3w warszawskich <\/i>poruszaj\u0105 si\u0119 po mie\u015bcie, kt\u00f3rego ulice, sklepy i parki zostaj\u0105 odpowiednio roz\u015bwietlone i przywracaj\u0105 im rado\u015b\u0107 \u017cycia.   <\/p>\n

Z kolei druga sekwencja Obrazk\u00f3w warszawskich <\/i>rozgrywa si\u0119 jakby mimochodem i wywo\u0142uje w Tatusiewiczu pop\u0142och, bo w pierwszej chwili wydaje mu si\u0119, \u017ce sprawa jego zaginionego instrukta\u017cu wysz\u0142a ju\u017c na jaw.<\/p>\n

Jego uwag\u0119 zwraca id\u0105ca przed nim para m\u0142odych ludzi. S\u0105 wzburzeni, rozprawiaj\u0105, gestykuluj\u0105c, wydaje si\u0119, \u017ce toczy si\u0119 mi\u0119dzy nimi ostra sprzeczka. Tatusiewicz przys\u0142uchuje si\u0119. <\/i><\/p>\n

ONA: Ostrzegam raz jeszcze: albo znajd\u0105 si\u0119 dokumenty, albo zawiadomi\u0119 milicj\u0119.<\/i><\/p>\n

TATUSIEWICZ: Jezus Maria!<\/i><\/p>\n

ON (\u015bmieje si\u0119 z\u0142owrogo): Ha, ha, ha. Nie radz\u0119, moja panno! Czy pami\u0119tasz cz\u0142owieka, kt\u00f3remu zwierzy\u0142a\u015b tajemnic\u0119 produkcji krasnoludk\u00f3w pod choink\u0119?<\/i><\/p>\n

ONA: Pami\u0119tam! Wi\u0119c c\u00f3\u017c?<\/i><\/p>\n

ON: To nie by\u0142 delegat Komitetu Powiatowego, ale agent wywiadu ameryka\u0144skiego (\u2026)<\/i><\/p>\n

ONA: Ten szanta\u017c si\u0119 nie uda. R\u0119ce do g\u00f3ry!<\/i><\/p>\n

TATUSIEWICZ: Jezus Maria!<\/i><\/p>\n

Podczas gdy para mija r\u00f3g, Tatusiewicz ty\u0142em w pop\u0142ochu cofa si\u0119 w przyleg\u0142\u0105 ulic\u0119 i wpada w dziury w trotuarze, kt\u00f3re poprzednio mija\u0142 samochodem.<\/i><\/p>\n

Para zatrzyma\u0142a si\u0119 o kilkana\u015bcie metr\u00f3w za rogiem, pod budynkiem z napisem \u201eTeatr\u201d.<\/i><\/p>\n

ON: Nie. To nie wychodzi. Powt\u00f3rzmy jeszcze raz.<\/i><\/p>\n

ONA: Ten tekst taki sztywny i nieprawdziwy. Nic si\u0119 z niego nie da wycisn\u0105\u0107.<\/i><\/p>\n

ON: Tylko zupe\u0142ny idiota oderwany od rzeczywisto\u015bci m\u00f3g\u0142by uwierzy\u0107, \u017ce to wszystko mo\u017ce by\u0107 naprawd\u0119.<\/i><\/p>\n

ONA (patrzy na zegarek): Jeszcze dwadzie\u015bcia minut do pr\u00f3by. Wst\u0105pmy na kaw\u0119<\/i> (s. 38\u201339).<\/p>\n

Kpina z socrealizmu idzie w parze z aprobat\u0105 dla zwyk\u0142ych, ludzkich odruch\u00f3w: dziewczyny, kt\u00f3ra proponuje ch\u0142opcu kaw\u0119, czy samego Tatusiewicza, kt\u00f3ry wzywa imienia boga, chocia\u017c sam wcze\u015bniej upomina\u0142 swoj\u0105 c\u00f3rk\u0119. Dygat uchwyci\u0142 naturalno\u015b\u0107 odruch\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 stalinizm pi\u0119tnowa\u0142. Takie sceny mia\u0142yby w gotowym filmie swoist\u0105 si\u0142\u0119 oczyszczaj\u0105c\u0105. Kino socrealistyczne unicestwi\u0142o przecie\u017c niemal\u017ce ca\u0142kowicie \u017cycie prywatne i intymne swoich bohater\u00f3w jako niepo\u017c\u0105dany obszar ich wolno\u015bci.<\/p>\n

Scenariusz Dygata zawiera tak\u017ce pewn\u0105 j\u0119zykow\u0105 obserwacj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 uczu\u0107 przynale\u017c\u0105cych do sfery prywatnej: bohaterowie nie za bardzo potrafi\u0105 o nich m\u00f3wi\u0107 ani nawet w pe\u0142ni ich prze\u017cywa\u0107. Has, filmuj\u0105c sceny domowego \u017cycia pa\u0144stwa Tatusiewicz\u00f3w czy fascynacji Basi nieznajomym ch\u0142opcem, musia\u0142by zapewne postawi\u0107 na wyra\u017any kontrast dialog\u00f3w opieraj\u0105cych si\u0119 na potokach nowomowy i tych, kt\u00f3re wyra\u017caj\u0105 emocje. Te drugie musia\u0142yby by\u0107 podawane przez aktor\u00f3w ma\u0142o p\u0142ynnie, z wyra\u017anym trudem. Gra\u017cyna Stach\u00f3wna, opisuj\u0105c kiedy\u015b j\u0119zyk popa\u017adziernikowego kina, obrazowo opisa\u0142a ten kontrast: Gdy trzeba zrezygnowa\u0107 z walki, czujno\u015bci i po\u015bwi\u0119cenia dla Wielkiej Sprawy, a zaj\u0105\u0107 si\u0119 ma\u0142ymi sprawami dnia codziennego, wtedy bohaterom zaczyna nagle brakowa\u0107 s\u0142\u00f3w, gest\u00f3w i zachowa\u0144 prostych, naturalnych, czu\u0142ych, kt\u00f3re nie by\u0142yby \u015bmieszne lub fa\u0142szywe<\/i><\/a>[23]<\/a>.<\/i> Odwil\u017c musia\u0142a odk\u0142ama\u0107 tak\u017ce i ten obszar ludzkiej komunikacji, nadaj\u0105c jej na nowo odpowiednie miejsce i znaczenia.<\/p>\n

Kontr\u0105 wobec norm socrealizmu by\u0142o poza tym wprowadzenie do Obrazk\u00f3w warszawskich <\/i>element\u00f3w fantastycznych, przynale\u017c\u0105cych do poetyki snu. S\u0105 one sygna\u0142em rodzenia si\u0119 poetyki Hasa. Gdy w jego p\u00f3\u017aniejszej Lalce<\/i> Wokulski po wizycie w Pary\u017cu u profesora Geista chce po\u015bwi\u0119ci\u0107 ca\u0142y sw\u00f3j maj\u0105tek na badania nad metalem l\u017cejszym od powietrza, a w Sanatorium pod Klepsydr\u0105 <\/i>\u015bwiat przedstawiony przeobra\u017ca si\u0119 na oczach J\u00f3zefa, widz zaczyna zdawa\u0107 sobie spraw\u0119 z istnienia rzeczywisto\u015bci jakby r\u00f3wnoleg\u0142ej, by\u0107 mo\u017ce lepszej, daj\u0105cej mo\u017cliwo\u015b\u0107 wewn\u0119trznej, duchowej przemiany. Istnienie takiej alternatywnej rzeczywisto\u015bci zaznaczone zosta\u0142o ju\u017c w Obrazkach warszawskich<\/i>. Pan Tatusiewicz czy Basia, niejako ulegaj\u0105cy czarom melodii tajemniczego m\u0119\u017cczyzny z fletem, zaczn\u0105 dostrzega\u0107 skomplikowanie zjawisk i spraw, kt\u00f3re wcze\u015bniej przyjmowali bez zastrze\u017ce\u0144. Z tym, \u017ce w Obrazkach warszawskich <\/i>Has, stosuj\u0105c zabieg zestawienia realnej i sennej perspektywy, mia\u0142 terapeutyczny cel. Chcia\u0142 pokaza\u0107, \u017ce moment odwil\u017cy mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 zbiorowym aktem refleksji nad istot\u0105 wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci za stalinizm ka\u017cdego z w\u00f3wczas \u017cyj\u0105cych. Nie by\u0142oby w tym jednak nic z oskar\u017cycielskiego tonu, raczej propozycja: spr\u00f3bujmy teraz by\u0107 inni, potraktujmy siebie jak wsp\u00f3lnot\u0119, kt\u00f3ra zosta\u0142a zastraszona i oszukana.<\/i><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce Stanis\u0142aw Dygat obawia\u0142 si\u0119 troch\u0119, \u017ce tych bezpo\u015brednich odniesie\u0144 do \u00f3wczesnych reali\u00f3w b\u0119dzie zbyt du\u017co, bo w pewnym momencie wprowadzi\u0142 w scenariuszu kolejne, jeszcze wyra\u017aniejsze elementy bajki \u2013 z wied\u017am\u0105 jako g\u0142\u00f3wn\u0105 postaci\u0105. Bajk\u0119 jako element zalot\u00f3w opowiada Basi m\u0142ody ch\u0142opak \u2013 ten sam, kt\u00f3ry we wcze\u015bniejszych scenach ucieka przed milicj\u0105 i w kt\u00f3rym dziewczyna si\u0119 zakochuje. W jego bajce wied\u017ama staje si\u0119 macoch\u0105 dziewczyny o imieniu Kasia (gra\u0142aby j\u0105 ta sama aktorka, kt\u00f3ra wciela\u0142aby si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w Basi\u0119). Obie id\u0105 do sklepu odzie\u017cowego MHD nr 37, w kt\u00f3rym wied\u017ama chce nie tylko kupi\u0107 co\u015b Kasi (Pewnie, \u017ce nie po to, by jej zrobi\u0107 przyjemno\u015b\u0107, ale aby ludziom g\u0119by zatka\u0107<\/i> \/s. 32\/), ale te\u017c pr\u00f3buje zahamowa\u0107 ca\u0142\u0105 produkcj\u0119 odzie\u017cy. Ma to urok pewnej sztubackiej zgrywy, gdy wied\u017ama ruga kierownika sklepu: Z ciebie taki osio\u0142, \u017ce nie potrafisz by\u0107 porz\u0105dnym z\u0142ym czarownikiem. To prosta rada: tak ich zanudzi\u0107, by odebra\u0107 im humor, rado\u015b\u0107, a co za tym idzie ch\u0119\u0107 do porz\u0105dnej roboty. Zwi\u0119ksz kilkakrotnie ilo\u015b\u0107 zebra\u0144, wydaj par\u0119 nie\u017cyciowych rozporz\u0105dze\u0144 (\u2026) Mo\u017cesz r\u00f3wnie\u017c za\u0142o\u017cy\u0107 im w pracowni <\/i>[krawieckiej \u2013 przyp. P.\u015a.] g\u0142o\u015bnik radiowy, kt\u00f3ry b\u0119dzie nadawa\u0142 bez przerwy pogadanki dla rolnik\u00f3w<\/i> (s. 32). W efekcie Kasia wychodzi ze sklepu z wied\u017am\u0105-macoch\u0105, ubrana w wybrakowany str\u00f3j.<\/p>\n

Wied\u017ama b\u0119dzie si\u0119 pojawia\u0107 w Obrazkach…<\/i> jeszcze w kilku fragmentach: m.in. rozka\u017ce Kasi przynie\u015b\u0107 w niedziel\u0119 przed dziesi\u0105t\u0105 poranne gazety (To rzeczywi\u015bcie trudniejsze zadanie, ni\u017c przynie\u015b\u0107 w zimie maliny z lasu<\/i> \/s. 34\/). Trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce Dygat, cho\u0107 ucieka\u0142 w tych fragmentach od realizmu, umiej\u0119tnie podbija\u0142 komediowo\u015b\u0107 Obrazk\u00f3w…<\/i> Bajkowe sekwencje by\u0142yby te\u017c nie lada nowink\u0105: Dygat chcia\u0142 \u2013 i zaznaczy\u0142 to w scenariuszu \u2013 by zosta\u0142y nakr\u0119cone w kolorze.<\/p>\n

Ale wprowadzenie element\u00f3w bajki ma jeszcze, niestety, ten skutek, \u017ce gdy Dygat w ko\u0144cowych partiach tekstu zamyka jej w\u0105tki i wraca zupe\u0142nie do realno\u015bci, scenariusz nie ma ju\u017c tej finezji, co jego realistyczne fragmenty pocz\u0105tkowe. Jakby ulotni\u0142 si\u0119 z niego subtelny humor na rzecz zupe\u0142nego pogmatwania w\u0105tk\u00f3w. Tatusiewicz zrzuca gorset stalinowskiego aparatczyka i odkrywa w sobie powo\u0142anie cyrkowca, a Basia z kolei odkrywa, \u017ce m\u0142ody ch\u0142opak wcale nie by\u0142 poszukiwany przez milicj\u0119 jako przest\u0119pca, ale jako wokalista zespo\u0142u muzycznego, potrzebny na zabaw\u0119 w urz\u0119dzie Tatusiewicza.<\/p>\n

Lecz pomimo element\u00f3w bajki nawet dzi\u015b zaskakuje w Obrazkach… <\/i>tak du\u017ca <\/i>bezpo\u015brednio\u015b\u0107 w opisie codzienno\u015bci pierwszej po\u0142owy lat 50. i jej absurd\u00f3w. Literatura polskiego Pa\u017adziernika mierzy\u0142a si\u0119 przecie\u017c z do\u015bwiadczeniem stalinizmu nie wprost, ale poprzez r\u00f3\u017cnego rodzaju alegorie i sie\u0107 aluzji. Bodaj tylko Aleksander \u015acibor-Rylski zdecydowa\u0142 si\u0119 na bezpo\u015brednio\u015b\u0107: w swoim opowiadaniu Morze Sargassa<\/i> powojenne losy akowc\u00f3w opisa\u0142 jako dramat formacji, kt\u00f3r\u0105 stalinizm pozbawi\u0142 je\u015bli nie \u017cycia, to na pewno \u2013 godno\u015bci i sensu tego, co prze\u017cy\u0142a. Tamt\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 \u015acibor-Rylski przedstawi\u0142 tak\u0105, jaka ona by\u0142a \u2013 nie przemilczaj\u0105c niczego, co stanowi\u0142o jej istot\u0119, i jednoznacznie wskazuj\u0105c \u017ar\u00f3d\u0142a z\u0142a: by\u0142 nim aparat pa\u0144stwowy.<\/p>\n

W opublikowanym niemal\u017ce w tym samym czasie alegorycznym opowiadaniu Obrona \u201eGrenady\u201d<\/i> Kazimierza Brandysa oraz powie\u015bci Ciemno\u015bci kryj\u0105 ziemi\u0119 <\/i>Jerzego Andrzejewskiego (pisanej tak\u017ce 1955 roku, a wydanej dwa lata p\u00f3\u017aniej) z\u0142o kojarz\u0105ce si\u0119 ze stalinizmem jest rozmyte. U Brandysa odpowiedzialno\u015b\u0107 za to z\u0142o ponosi\u0142 tajemniczy Doktor Faul i jeszcze bardziej tajemniczy inni, zawsze tak samo sk\u0142onni do oskar\u017ce\u0144<\/i><\/a>[24]<\/a>. Z kolei Andrzejewski poprzez dzieje hiszpa\u0144skiej inkwizycji wskazywa\u0142, \u017ce jego \u017ar\u00f3de\u0142 nale\u017cy poszukiwa\u0107 w ideologicznych fundamentach totalitarnego porz\u0105dku. Obrazki warszawskie <\/i>jako <\/i>scenariusz komedii nios\u0105 ze sob\u0105 inny \u2013 je\u015bli mo\u017cna tak to uj\u0105\u0107 \u2013 ci\u0119\u017car gatunkowy wniosk\u00f3w. Skoro winn\u0105 stalinowskiego z\u0142a i niesprawiedliwo\u015bci stawa\u0142a si\u0119 mityczna wied\u017ama, widzowie od razu mogli j\u0105 skojarzy\u0107 ze skompromitowanym \u201ewidmem kr\u0105\u017c\u0105cym po Europie\u201d…<\/p>\n

Te fragmenty z wied\u017am\u0105 s\u0105 \u015bladem poszukiwania przez Hasa i Dygata j\u0119zyka ezopowego i \u015bwiadcz\u0105 tak\u017ce o nerwowo\u015bci i niepewno\u015bci tamtego czasu: gdy pomimo wyra\u017anego powiewu wolno\u015bci nikt nie wiedzia\u0142 jeszcze, co jest dopuszczalne, na ile mo\u017cna sobie pozwoli\u0107. Na Obrazki warszawskie <\/i>warto wi\u0119c spojrze\u0107 r\u00f3wnie\u017c jako na scenariusz poszukuj\u0105cy tej granicy, a jednocze\u015bnie tekst, kt\u00f3ry chyba jednak j\u0105 przekroczy\u0142, skoro nie zosta\u0142 skierowany do realizacji.<\/p>\n

Pr\u00f3\u017cno zreszt\u0105 szuka\u0107 w prozie tamtego okresu jakiego\u015b gatunkowego odpowiednika dla niepowsta\u0142ej komedii Hasa i Dygata. Prawdopodobnie to zadecydowa\u0142o zreszt\u0105 o tym, \u017ce Has, dla kt\u00f3rego my\u015blenie o filmie zaczyna\u0142o si\u0119 od literatury i muzyki, tym razem zdecydowa\u0142 si\u0119 \u0142apa\u0107 wydarzenia na gor\u0105co. I Dygat to dla niego zrobi\u0142. W\u0142a\u015bciwie tylko oni wpadli na pomys\u0142, \u017ce pomimo braku jakiegokolwiek czasowego dystansu stalinizm mo\u017cna tak po prostu ob\u015bmia\u0107. Potem, dopiero pod koniec lat 50., S\u0142awomir Mro\u017cek poprzez groteskowe przerysowanie polskiego \u201etu i teraz\u201d w S\u0142oniu <\/i>czy Weselu w Atomicach <\/i>parodiowa\u0142 oficjalny j\u0119zyk w\u0142adzy i pi\u0119tnowa\u0142 powszechn\u0105 korupcj\u0119 oraz lenistwo urz\u0119dnik\u00f3w.<\/p>\n

Obrazk\u00f3w warszawskich <\/i>nie <\/i>mo\u017cna jednak nie powi\u0105za\u0107 z dwoma odwil\u017cowymi zjawiskami, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 wr\u0119cz wizyt\u00f3wk\u0105 prze\u0142omu: dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Studenckiego Teatru Satyryk\u00f3w i teatrzyku Bim-Bom. Bim-Bom i STS wyra\u017anie ze sob\u0105 konkurowa\u0142y, a najbardziej pami\u0119tnym punktem tej rywalizacji by\u0142y Centralne Eliminacje Teatr\u00f3w Studenckich, zorganizowane w 1955 roku w Warszawie. STS warszawiacy ju\u017c znali, Bim-Bom ze swoim programem Aha! <\/i>okaza\u0142 si\u0119 sensacj\u0105. Gdy na scenie para zakochanych sz\u0142a, trzymaj\u0105c si\u0119 za r\u0119ce, i napotyka\u0142a na swej drodze s\u0142up og\u0142oszeniowy, ten rozpo\u0142awia\u0142 si\u0119 nagle w ten spos\u00f3b, by zakochani mogli przej\u015b\u0107 dalej, nadal trzymaj\u0105c si\u0119 za r\u0119ce. Widz\u0105c ten efekt, publiczno\u015b\u0107 oszala\u0142a. Tw\u00f3rcy Bim-Bomu si\u0119gali do tradycji mim\u00f3w \u015bredniowiecznych, do konwencji pierwszych teatr\u00f3w i komedii dell’arte, wykorzystuj\u0105cej plastyk\u0119 i posta\u0107 wykreowan\u0105 przez danego aktora, kt\u00f3ra pojawia\u0142a si\u0119 w wi\u0119cej ni\u017c jednym temacie<\/a>[25]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Przedstawienie Teatru Bim-Bom – Gra\u017cyna Muszy\u0144ska i Zbigniew Cybulski w filmie Do widzenia, do jutra<\/em>,
\nfot. Wies\u0142aw Pyda, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Jednak podczas gdy Bim-Bom stroni\u0142 od wszelkiej polityki, wi\u0119kszo\u015b\u0107 skecz\u00f3w z program\u00f3w STS-u mia\u0142a wyra\u017any podtekst polityczny. By\u0142o to zreszt\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142em sukcesu STS-u i zbudowa\u0142o fam\u0119, kt\u00f3ra otacza\u0142a ten teatr. Istn\u0105 furor\u0119 zrobi\u0142 skecz Konferansjer <\/i>autorstwa Abramowa <\/i>z programu Prostaczkowie<\/i>, wykonany przez studenta warszawskiej PWST Zbigniewa Zapasiewicza. Tekst w konwencji nowomowy, naszpikowany pustymi, \u017cargonowymi zwrotami: \u201ecyklicznogodziny\u201d, \u201e\u017ce si\u0119 tak wyra\u017c\u0119, towarzysze\u201d, \u201ezagadnienia dnia dzisiejszego\u201d by\u0142 parodi\u0105 wszelkich naukawych pogadanek i wyk\u0142ad\u00f3w z marksizmu i leninizmu. Kiedy Zapasiewicz odgrywa\u0142 skecz podczas premierowego spektaklu w listopadzie 1954 roku, publiczno\u015b\u0107 zamiera\u0142a ze zgrozy i dopiero orientuj\u0105c si\u0119, \u017ce cytaty s\u0105 niem\u0105 wstawk\u0105, wybucha\u0142a \u015bmiechem<\/a>[26]<\/a>.<\/p>\n

Gdy Dygat bywa\u0142 u Hasa w Sopocie, chodzili razem na przedstawienia Bim-Bomu. Dygat ogl\u0105da\u0142 te\u017c na pewno spektakle STS-u w Warszawie<\/a>[27]<\/a>. Ich Obrazki warszawskie <\/i>czerpa\u0142y z konwencji obu studenckich teatrzyk\u00f3w, a jednocze\u015bnie zderza\u0142y je ze sob\u0105. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c \u2013 Bim-Bom unika\u0142 s\u0142owa, bo nie mia\u0142 literackiego zaplecza<\/a>[28]<\/a>, a STS w\u0142a\u015bnie na s\u0142owie si\u0119 opiera\u0142. Ten umowny podzia\u0142 mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c przenie\u015b\u0107 na inspiracj\u0119, jak\u0105 z STS-u i Bim-Bomu czerpa\u0142aby komedia Hasa i Dygata. W Obrazkach warszawskich <\/i>wszystkie sceny zakochiwania si\u0119 Basi w nieznajomym ch\u0142opcu, plan obsadzenia tej samej aktorki zar\u00f3wno w roli Basi, jak i Kasi (pasierbicy wied\u017amy) oraz zrzucanie przez kolejne postaci stalinowskiego gorsetu mia\u0142y w sobie liryzm scenek z Bim-Bomu. Natomiast dialogi oparte na drwinie z nowomowy, a zw\u0142aszcza scena parodii zetempowskiego zebrania na uniwersytecie \u2013 to ju\u017c STS. W ten spos\u00f3b Obrazki warszawskie <\/i>uchwyci\u0142yby nie tylko fenomen odwil\u017cy jako momentu obyczajowego i politycznego rozlu\u017anienia, ale utrwali\u0142yby gdzie\u015b mi\u0119dzy wierszami elementy kulturowego fenomenu STS-u i Bim-Bomu.<\/p>\n

Ciekawe, czy Has potraktowa\u0142by t\u0119 inspiracj\u0119 r\u00f3wnie\u017c jako okazj\u0119 do dos\u0142ownego utrwalenia na ekranie pomys\u0142\u00f3w z teatrzyk\u00f3w studenckich. By\u0142oby to do p\u00f3\u017aniejszego Hasa bardzo niepodobne, ale w Obrazkach warszawskich<\/i> a\u017c si\u0119 prosi\u0142o, \u017ceby rol\u0119 zetempowca prowadz\u0105cego zebranie zagra\u0142 Zapasiewicz. Tworzy\u0142aby si\u0119 w ten spos\u00f3b siatka skojarze\u0144 kulturowych zwi\u0105zanych z odwil\u017c\u0105. A podobn\u0105 gr\u0119 z widzem w r\u00f3\u017cne skojarzenia Has bardzo sobie p\u00f3\u017aniej ceni\u0142 \u2013 by przywo\u0142a\u0107 chocia\u017cby P\u0119tl\u0119 <\/i>i <\/i>malowid\u0142o kobiety na zewn\u0119trznej \u015bcianie budynku, kt\u00f3re mia\u0142o w jakim\u015b sensie przypomina\u0107 Kubie o narzeczonej.<\/p>\n

Dzi\u0119ki tego rodzaju chwytom Obrazki warszawskie <\/i>mog\u0142y by\u0107 pierwszym projektem, kt\u00f3ry w pe\u0142ni zaspokoi\u0142by kinofilskie i scenariopisarskie ci\u0105goty Dygata. Istota tego scenariusza opiera\u0142a si\u0119 na uchwyceniu zjawisk mo\u017cliwych do pokazania tylko na ekranie; ich literacki opis nie zawiera\u0142by ju\u017c tak emocjonalnego \u0142adunku jak obraz. Wiele pomys\u0142\u00f3w opiera\u0142o si\u0119 bowiem na elemencie wizualnego zaskoczenia widza. Takie scenariopisarstwo poszerza\u0142o warsztat pisarski Dygata o nowe formy obrazowania, pozwalaj\u0105c mu przekaza\u0107 temperatur\u0119 i charakterystyczn\u0105 dla niego ironi\u0119 poprzez skr\u00f3towy zapis scenariuszowy, a rzeczy najwa\u017cniejsze om\u00f3wi\u0107 z re\u017cyserem. Te rozmowy by\u0142y dla niego prawdopodobnie najciekawszym etapem pracy. Sam film za\u015b stanowi\u0142 \u2013 u\u017cywaj\u0105c okre\u015blenia Tadeusza Konwickiego \u2013 rodzaj superpo\u015bpiesznego kuriera, podczas gdy literatura by\u0142a poci\u0105giem osobowym<\/a>[29]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

 Stanis\u0142aw Dygat (drugi z lewej) i Wojciech Jerzy Has (z papierosem) na planie <\/span>Po\u017cegna\u0144<\/em>,
\nfot. Wojciech Urbanowicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/span><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce Dygat od razu znalaz\u0142 w Hasie \u201etego\u201d re\u017cysera, kt\u00f3ry w atrakcyjny dla samego pisarza spos\u00f3b potrafi\u0142 odczytywa\u0107 jego utwory. W Obrazkach warszawskich <\/i>jakby popu\u015bcili wodze prywatnego poczucia humoru, kt\u00f3re dominowa\u0142o cz\u0119sto w ich osobistych kontaktach z innymi. Scenariusz nie by\u0142 ciastem z rodzynkami dowcipu. By\u0142 samymi rodzynkami. Mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce komedia nie jest Hasowskim gatunkiem filmowym. Nigdy przecie\u017c \u017cadnej nie nakr\u0119ci\u0142<\/a>[30]<\/a>. S\u0105 jednak w jego filmach pewne sceny, kt\u00f3re  mimowolnie kojarz\u0105 si\u0119 z aur\u0105 niezrealizowanego scenariusza Obrazki warszawskie<\/i>. Zw\u0142aszcza ich wsp\u00f3lne Po\u017cegnania<\/i> (1958) i dwie sekwencje tego filmu: w knajpie, w kt\u00f3rej poznaj\u0105 si\u0119 Pawe\u0142 i Lidka, oraz ich wyprawa do Podkowy Le\u015bnej.<\/p>\n

Dialog w knajpie to na po\u0142y \u017cartobliwe przekomarzanie si\u0119 pary g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w: m\u0119\u017cczyzny z dobrego domu i fordanserki z nocnego lokalu. Lidka jest prawie zawsze stron\u0105 atakuj\u0105c\u0105, lecz jej powa\u017cne i chimeryczne pytania lub zaczepki Pawe\u0142 potrafi o\u015bmieszy\u0107 jednym, racjonalnym zdaniem. Dok\u0142adnie taki sam \u0142adunek komizmu maj\u0105 w Obrazkach…<\/i> rozmowy Basi z jej rodzicami \u2013 pa\u0144stwem Tatusiewiczami. To Basia jest tu t\u0105 racjonaln\u0105 rozm\u00f3wczyni\u0105, a jej rozs\u0105dek Dygat pokazuje poprzez jej pozorn\u0105 naiwno\u015b\u0107 wobec tyrad rodzic\u00f3w. Natomiast sekwencja Po\u017cegna\u0144<\/i> z Podkowy Le\u015bnej opr\u00f3cz trwaj\u0105cego przekomarzania si\u0119 dw\u00f3jki bohater\u00f3w ma ju\u017c w sobie spory \u0142adunek melancholii. Istotny jest tu element wstydu, gdy zar\u00f3wno Pawe\u0142, jak i Lidka nie chc\u0105 przyzna\u0107, \u017ce si\u0119 w sobie zakochuj\u0105. S\u0105 jednak takie kr\u00f3tkie momenty, gdy przestaj\u0105 by\u0107 wobec siebie z\u0142o\u015bliwi i prawie nie wstydz\u0105 si\u0119 swojego czu\u0142ego tonu. W\u0142a\u015bnie te kr\u00f3tkie momenty maj\u0105 w sobie aur\u0119 rozm\u00f3w Basi i m\u0142odego ch\u0142opaka z Obrazk\u00f3w…<\/i> S\u0105 jakby uchwyconym mgnieniem, gdy zakochanie staje si\u0119 faktem.<\/p>\n

<\/p>\n

Tadeusz Janczar (Pawe\u0142), Wojciech Jerzy Has i Maria Wachowiak (Lidka) na planie Po\u017cegna\u0144,
\nfot. Wojciech Urbanowicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Jedno nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci: gdyby zebra\u0107 wszystkie zabawne i ironiczne sceny z film\u00f3w Hasa, powsta\u0142aby z tego prawdziwa komedia. Humor, kt\u00f3ry re\u017cyser s\u0105czy\u0142 w swoich filmach jedynie jako pewien element sugeruj\u0105cy roz\u0142adowanie napi\u0119cia czy dystans do \u015bwiata, w Obrazkach warszawskic<\/i>h prawdopodobnie znalaz\u0142by sw\u00f3j pe\u0142ny wymiar. I \u0142atwo sobie wyobrazi\u0107 ten projekt jako pocz\u0105tek jego d\u0142u\u017cszej wsp\u00f3\u0142pracy z Dygatem, do kt\u00f3rej w przysz\u0142o\u015bci mogliby dobudowywa\u0107 kolejne cegie\u0142ki: pozostawiaj\u0105c humor, kt\u00f3ry ujawni\u0142by ju\u017c ich pierwszy wsp\u00f3lny film, a dodaj\u0105c potem Dygatowskie poczucia wyobcowania oraz Hasowsk\u0105 nostalgi\u0119 za konkretnymi lud\u017ami i miejscami, kt\u00f3rzy zmienili si\u0119, odeszli, zostali zapomniani.<\/p>\n

Obrazki warszawskie <\/i>by\u0142y ich pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0105 zmierzenia si\u0119 ze \u015bwiadomie subiektywn\u0105 form\u0105 opowiadania. Kamera mia\u0142a uzewn\u0119trznia\u0107 punkt widzenia trojga bohater\u00f3w: pana Tatusiewicza, Basi i ch\u0142opca, chowaj\u0105cego si\u0119 przed milicj\u0105. Nie s\u0142u\u017cy\u0142oby to jeszcze pe\u0142nej kreacji \u015bwiata przedstawionego jako ich wewn\u0119trznej projekcji \u2013 pokazywa\u0142oby raczej zderzenie ich oczekiwa\u0144 z rzeczywisto\u015bci\u0105. Ale w\u0142a\u015bnie w Po\u017cegnaniach <\/i>Has i Dygat dobudowali do tego zamys\u0142u kolejn\u0105 cegie\u0142k\u0119: subiektywn\u0105 perspektyw\u0119 Paw\u0142a opisywa\u0142a fabu\u0142a b\u0119d\u0105ca drog\u0105 w g\u0142\u0105b jego wojennych prze\u017cy\u0107 i docieraj\u0105ca do ich rzeczywistego znaczenia. Jednocze\u015bnie droga ta obrazowa\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 zewn\u0119trzn\u0105 rz\u0105dz\u0105c\u0105 si\u0119 skomplikowanymi prawami, kt\u00f3re staj\u0105 si\u0119 tak naprawd\u0119 pr\u00f3b\u0105 charakteru. W Jeziorze Bode\u0144skim<\/i>, kt\u00f3rego filmow\u0105 adaptacj\u0119 Has i Dygat planowali bezpo\u015brednio po Po\u017cegnaniach<\/i>, poszliby jeszcze krok dalej: bohater mierzy\u0142by si\u0119 z uczuciem osamotnienia, przywdziewaj\u0105c r\u00f3\u017cne maski. Osobista perspektywa ujawnia\u0142aby dramat niemo\u017cno\u015bci odk\u0142amania tych zachowa\u0144<\/a>[31]<\/a>. Niestety, Jezioro Bode\u0144skie<\/i>, podobnie jak Obrazki warszawskie<\/i>, nie zosta\u0142o dopuszczone do realizacji.<\/p>\n

Epilog<\/strong><\/p>\n

Dygat ko\u0144czy\u0142 scenariusz Obrazk\u00f3w warszawskich <\/i>w niema\u0142ym po\u015bpiechu. Znalaz\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas w trudnej sytuacji \u017cyciowej: po rozstaniu ze swoj\u0105 pierwsz\u0105 \u017con\u0105 nie mia\u0142 sta\u0142ego lokum, a pieni\u0105dze musia\u0142 ca\u0142y czas po\u017cycza\u0107<\/a>[32]<\/a>. Liczy\u0142, \u017ce Obrazki warszawskie<\/i>, przyniesione jako gotowy tekst do \u201eSyreny\u201d, cho\u0107 troch\u0119 poprawi\u0105 jego sytuacj\u0119. Zarzycki z Andrzejewskim poszli mu na r\u0119k\u0119 i dlatego scenariusz zosta\u0142 zg\u0142oszony Komisji Ocen Scenariuszy bez \u017cadnych redakcyjnych poprawek ze strony Zespo\u0142u. Szkoda, bo w\u0142a\u015bnie niedopracowanie tekstu zwr\u00f3ci\u0142o najwi\u0119ksz\u0105 uwag\u0119, cho\u0107 jednocze\u015bnie wszystkim bardzo si\u0119 Obrazki…<\/i> podoba\u0142y. Juliusz \u017bu\u0142awski m\u00f3wi\u0142 nawet: Lektura tego scenariusza do po\u0142owy sprawi\u0142a mnie rzadk\u0105 przyjemno\u015b\u0107. Gdyby ca\u0142y scenariusz napisany by\u0142 tak lekko, z tak\u0105 zwarto\u015bci\u0105 kompozycji, z tak\u0105 jasno\u015bci\u0105 obrazu, to by\u0142by to najlepszy scenariusz, jaki u nas czyta\u0142em<\/i><\/a>[33]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Jerzy Zarzycki i Jerzy Andrzejewski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Andrzejewski z Zarzyckim namawiali cz\u0142onk\u00f3w komisji, by skierowali scenariusz do produkcji, obiecuj\u0105c, \u017ce to, co niedopracowane, zostanie poprawione podczas prac Hasa i Dygata ju\u017c nad scenopisem. Nad losami Obrazk\u00f3w warszawskich<\/i> zaci\u0105\u017cy\u0142 jednak ciesz\u0105cy si\u0119 z\u0142\u0105 s\u0142aw\u0105 film Sprawa do za\u0142atwienia<\/i> Jana Rybkowskiego i Jana Fethke o podobnej konstrukcji i tematyce: perypetie pary zakochanych jednego dnia w Warszawie. Sam Rybkowski sugerowa\u0142 podczas dyskusji nad Obrazkami…<\/i>, \u017ce Sprawa do za\u0142atwienia<\/i> mu si\u0119 nie uda\u0142a, bo w\u0142a\u015bnie scenariusz by\u0142 niedopracowany i wszystko si\u0119 roz\u0142azi\u0142o<\/i>. I dodawa\u0142: Je\u017celi chcemy, aby film by\u0142 utrzymany w pewnej konwencji, to musi scenariusz mie\u0107 \u017celazn\u0105 konstrukcj\u0119.<\/i><\/p>\n

Konstrukcja w finale Obrazk\u00f3w warszawskich<\/i> ewidentnie kula\u0142a, a wpleciona w ca\u0142o\u015b\u0107 bajka r\u00f3wnie\u017c nie zosta\u0142a w pe\u0142ni zaaprobowana przez oceniaj\u0105cych. Swoje trzy grosze doda\u0142 tak\u017ce dyrektor programowy Tadeusz Karpowski: Gdyby mnie zapytano, czy to, co nam w tej chwili przed\u0142o\u017cono, jest scenariuszem filmowym, na podstawie kt\u00f3rego chcemy zrobi\u0107 film, to odpowiedzia\u0142bym, \u017ce nie, nawet od strony wagi poruszonych zagadnie\u0144. Bo je\u017celi zestawimy brak mi\u0119sa i brak gazet, tym bardziej \u017ce zdajemy sobie spraw\u0119, \u017ce brak mi\u0119sa jest spowodowany istotnymi przyczynami, to takie podej\u015bcie do zagadnienia jest politycznie fa\u0142szywe<\/i>.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie w\u0105tek polityczny musia\u0142 w tej dyskusji wyp\u0142yn\u0105\u0107, Dygat z Hasem chcieli przecie\u017c wy\u015bmia\u0107 nie tylko konkretne braki w zaopatrzeniu, ale po\u015brednio podwa\u017cali sens ca\u0142ego \u00f3wczesnego systemu zarz\u0105dzania. I na tym polega\u0142a g\u0142\u00f3wna r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy Obrazkami warszawskimi<\/i> a Spraw\u0105 do za\u0142atwienia<\/i>, kt\u00f3ra nie przekracza\u0142a granic konstruktywnej krytyki, aprobowanej przez peerelowsk\u0105 w\u0142adz\u0119, bo stanowi\u0105cej w istocie reklam\u0119 jej intencji. Dlatego pomimo dobrych recenzji Wandy Jakubowskiej czy Tadeusza Konwickiego (niepomijaj\u0105cych jednak niedopracowania scenariusza) nie zdecydowano si\u0119 na zam\u00f3wienie u Hasa i Dygata scenopisu Obrazk\u00f3w warszawskich<\/i>.<\/p>\n

Podczas obrad Zarzycki nie ukrywa\u0142 obaw, \u017ce je\u015bli Dygat b\u0119dzie musia\u0142 ca\u0142y tekst przerabia\u0107 niemal\u017ce od pocz\u0105tku, to si\u0119 zniech\u0119ci. Mia\u0142 du\u017co racji, bo ju\u017c 15 listopada 1955 roku Andrzejewski notowa\u0142 w swym dzienniku: Rano z Zarzyckim i Stasiem Dygatem. D\u0142ugie namawianie Stasia, \u017ceby nie rzuca\u0142 swego scenariusza i dalej jeszcze nad nim pracowa\u0142. Ostatecznie uzgodnili\u015bmy, \u017ce w przysz\u0142ym tygodniu pojedziemy we czw\u00f3rk\u0119 do Nieborowa: Sta\u015b, Zarzycki, Has i ja. <\/i>W Nieborowie musieli znale\u017a\u0107 jakie\u015b rozwi\u0105zanie, bo 22 listopada Andrzejewski notowa\u0142: Nowy pomys\u0142 Stasia bardzo interesuj\u0105cy, ale du\u017co b\u0119dzie jeszcze do robienia<\/i><\/a>[34]<\/a>. <\/p>\n

<\/p>\n

Stanis\u0142aw Dygat i Kalina J\u0119drusik, fot. Wojciech Urbanowicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Nie s\u0105dz\u0119, aby da\u0142o si\u0119 jeszcze dzi\u015b ustali\u0107, czy chodzi\u0142o o nowy pomys\u0142 dotycz\u0105cy Obrazk\u00f3w warszawskich,<\/i> czy o zupe\u0142nie nowy scenariusz. Andrzejewski nie napisa\u0142 ju\u017c nic wi\u0119cej o scenariuszu Dygata w swoim dzienniku. Tymczasem na horyzoncie pojawi\u0142 si\u0119 inny scenariusz, kt\u00f3ry zachwyci\u0142 Andrzejewskiego i ca\u0142e kierownictwo \u201eSyreny\u201d do tego stopnia, \u017ce Obrazki warszawskie<\/i> jako projekt problematyczny od\u0142o\u017cyli ad acta i rozpocz\u0119li zabiegi maj\u0105ce na celu skierowanie do produkcji nowego projektu, kt\u00f3ry mia\u0142 wyre\u017cyserowa\u0107 Has. By\u0142a to wspomniana na pocz\u0105tku Ziemia<\/i> Danuty \u015acibor-Rylskiej.<\/p>\n

Tekst jest fragmentem wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci o niezrealizowanych debiutanckich projektach Wojciecha Jerzego Hasa.<\/strong><\/p>\n

\n
\n
\n

<\/a>[1] K. Eberhardt, Wojciech Has<\/i>, WAiF, Warszawa 1967, s. 9\u201310. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] M. Kornatowska, Nie lubi\u0119 niespodzianek na planie<\/i> (rozmowa z W.J. Hasem), [w:] Debiuty polskiego kina<\/i>, red. M. Hendrykowski, Wydawnictwo \u201ePrzegl\u0105d Koni\u0144ski\u201d, Konin 1998, s. 61\u201362. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Rozmowa autora z Danut\u0105 \u015acibor-Rylsk\u0105 z 20 czerwca 2013 roku. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] List Edwarda Zaji\u010dka do autora z 7 listopada 2013 roku. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] Co s\u0142ycha\u0107 w zespo\u0142ach tw\u00f3rczych<\/i>, \u201eFilm\u201d 1955, nr 49, s. 2. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] Z kolei nazwisko Hasa jako re\u017cysera projektu ujawniono na posiedzeniu Komisji Ocen Scenariuszy. Cho\u0107 sam Has nie bra\u0142 udzia\u0142u w dyskusji, w nag\u0142\u00f3wku protoko\u0142u, w rubryce \u201eporz\u0105dek dzienny\u201d, zanotowano: \u201eObrazki warszawskie\u201d \u2013 autor St. Dygat, re\u017c. Hass<\/i> (b\u0142\u0119dna pisownia nazwiska re\u017cysera przez dwa \u201es\u201d nagminnie pojawia si\u0119 w r\u00f3\u017cnego rodzaju dokumentach); Protok\u00f3\u0142 z posiedzenia Komisji Ocen Film\u00f3w i Scenariuszy, 8.11.1955, zbiory Filmoteki Narodowej, A-214 poz. 51. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] Cyt. za: G\u0142osy wolno\u015bci. 50 lat Polskiej Szko\u0142y Filmowej<\/i>, red. S. Ku\u015bmierczyk, S. Zawi\u015bli\u0144ski, Skorpion, Warszawa 2007, s. 34. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] J. Putrament, Precz z przymrozkami<\/i>, \u201ePrzegl\u0105d Kulturalny\u201d 1955, nr 11. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] M. G\u0142owi\u0144ski, Pami\u0105tka z lat Odwil\u017cy<\/i>, [w:] tego\u017c, Skrzyd\u0142a i p\u0119ta. Nowe szkice na tematy niemitologiczne<\/i>, Universitas, Krak\u00f3w 2004, s. 80. [powr\u00f3t]<\/a> <\/i><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] Cytaty z powy\u017cszego akapitu pochodz\u0105 z dziennika Jerzego Andrzejewskiego z 1955 roku, zbiory Muzeum Literatury w Warszawie, sygnatura 1575. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] Na podstawie protoko\u0142u Komisji Ocen Film\u00f3w i Scenariuszy, 8.11.1955, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] Na podstawie listu Edwarda Zaji\u010dka do autora z 7 listopada 2013 roku oraz rozmowy autora z Jadwig\u0105 Has z 9 listopada 2013 roku. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] G. Pewi\u0144ska, Zim\u0105 sypiali\u015bmy tylko w nausznikach<\/i> (rozmowa z Lucyn\u0105 Legut), \u201eDziennik Ba\u0142tycki\u201d, 9.11.2007. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] K. Brandys, Miesi\u0105ce 1978\u20131981<\/i>, Iskry, Warszawa 1997, s. 253. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] S. Dygat, Feliks Brosz<\/i>, projekt scenariusza, teczka S-127 w zbiorach Filmoteki Narodowej, oraz S. Dygat i J. \u017bu\u0142awski, Odnaleziony cz\u0142owiek<\/i>, projekt scenariusza, teczka S-361 w zbiorach Filmoteki Narodowej. W obu teczkach znajduj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c oceny projekt\u00f3w. Poza tymi dwoma projektami w Filmotece znajduj\u0105 si\u0119  jeszcze cztery scenariusze Stanis\u0142awa Dygata z lat 1945\u20131949: Sz\u00f3sta opowie\u015b\u0107<\/i> (1948), Jeden wi\u0119cej<\/i>, zapowiadany jako koprodukcja polsko-czechos\u0142owacka wzmacniaj\u0105ca przyja\u017a\u0144 mi\u0119dzy oboma narodami (1948), Scherzo in minore<\/i> (1948), Zdeptana trawa znowu wzro\u015bnie <\/i>(1949). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] T. Lutogniewski, St. Dygat m\u00f3wi o \u201e<\/i>Gor\u0105cych uczynkach<\/i>\u201d (rozmowa z S. Dygatem), \u201eTrybuna Robotnicza\u201d 1950, nr 78. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] K. Brandys, Miesi\u0105ce 1978\u20131981<\/i>, dz. cyt., s. 256. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] Archiwum Akt Nowych, dokumenty Centralnego Urz\u0119du Kinematografii, teczka 1\/20. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] M\u00f3wi Wojciech Has, re\u017c. filmu  \u201eR\u0119kopis znaleziony w Saragossie\u201d<\/i>, rozmow\u0119  przeprowadzi\u0142 MAW, \u201eOdg\u0142osy\u201d 1964, nr 5; por. tak\u017ce K. Wychowska, Saragossa we Wroc\u0142awiu. Has i Cybulski o nowym filmie polskim<\/i> (rozmowa), \u201e\u017bycie Warszawy\u201d, 31.05.1964. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] W. Mach, O m\u0119tnych wodach i czystym nurcie<\/i>, \u201eNowa Kultura\u201d 1955, nr 11. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] Por. M. Kornatowska, dz. cyt., s. 10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] S. Dygat, Obrazki warszawskie<\/i>, scenariusz, teczka S-2478 w zbiorach Filmoteki Narodowej, dalsze odniesienia do kolejnych stron tego maszynopisu. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] G. Stach\u00f3wna, \u201ePo\u017cegnania czas ju\u017c przekroczy\u0107 pr\u00f3g…\u201d. W\u0105tki melodramatyczne w filmach \u201eszko\u0142y polskiej\u201d<\/i>, [w:] \u201eSzko\u0142a polska\u201d \u2013 powroty<\/i>, red. E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, B. Stolarska, Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 1998, s. 52. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] K. Brandys, Obrona \u201eGrenady\u201d i inne opowiadania<\/i>, PIW, Warszawa 1966, s.171. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] Por. Z. Cybulski, M\u00f3wi re\u017cyser<\/i>, \u201eG\u0142os Politechniki Gda\u0144skiej\u201d, 1.05.1955. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] J. Abramow-Newerly, Lwy STS-u<\/i>, Rosner i Wsp\u00f3lnicy, Warszawa 2005, s. 127. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] Za informacj\u0119 t\u0119 dzi\u0119kuj\u0119 pani Magdzie Dygat. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] Por. rozmow\u0119 Stanis\u0142awa Janickiego ze Zbigniewem Cybulskim, [w:] S. Janicki, Polscy tw\u00f3rcy filmowi o sobie<\/i>, WAiF, Warszawa 1962, s. 116. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] T. Konwicki, P. Kaniecki, W po\u015bpiechu<\/i>, Czarne, Wo\u0142owiec 2011, s. 84. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] Zapewne mo\u017cna by tu przywo\u0142a\u0107 podtytu\u0142 nadany Rozstaniu<\/i> \u2013 Komedia sentymentalna<\/i> \u2013 jednak przecie\u017c nie ma on na celu wskazania rzeczywistej przynale\u017cno\u015bci gatunkowej filmu (przyp. red.). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31] S. Dygat, Jezioro Bode\u0144skie<\/i>, scenariusz, teczka S-1508 w zbiorach Filmoteki Narodowej. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32] Por. list Stanis\u0142awa Dygata do W\u0142adys\u0142awy Nawrockiej, [w:] M. Dygat, Rozstania<\/i>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2003, s. 74\u201375. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[33] Na podstawie protoko\u0142u Komisji Ocen Film\u00f3w i Scenariuszy, 8.11.1955, dz. cyt.; cytaty oceniaj\u0105cych pochodz\u0105 z tego dokumentu. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[34] Cytaty z powy\u017cszego akapitu pochodz\u0105 z dziennika Jerzego Andrzejewskiego z 1955 roku, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Historia niezrealizowanego scenariusza Stanis\u0142awa Dygata Obrazki warszawskie<\/i>, napisanego w 1955 roku dla Wojciecha Jerzego Hasa. Projekt mia\u0142 szans\u0119 sta\u0107 si\u0119 pe\u0142nometra\u017cowym debiutem fabularnym Hasa, zrealizowanym p\u00f3\u0142tora roku przed P\u0119tl\u0105<\/i>, b\u0119d\u0105c przy tym filmem bardzo dla Hasa nietypowym: komedi\u0105 chwytaj\u0105c\u0105 na gor\u0105co atmosfer\u0119 zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 odwil\u017cy pa\u017adziernikowej. Zosta\u0142 jednak odrzucony przez komisj\u0119 scenariuszow\u0105. Analiza tre\u015bci scenariusza oraz warunk\u00f3w, w jakich powstawa\u0142, jest punktem wyj\u015bcia do refleksji, czy Has i Dygat mogli ju\u017c wtedy stworzy\u0107 tandem re\u017cyser \u2013 scenarzysta, buduj\u0105c jednocze\u015bnie podstawy wsp\u00f3lnego j\u0119zyka filmowego.<\/p>\n

The history of Stanislaw Dygat’s unfilmed screenplay  The Pictures of Warsaw<\/i> written in 1955 for Wojciech Jerzy Has. The project had a chance of becoming a feature-length film debut for Has, completed a year and a half before  The Noose<\/i>. The Pictures of Warsaw<\/i>. It certainly would have been an unusual film in the Has’s filmography: a comedy, catching the atmosphere of forthcoming Gomulka’s \u201ethaw\u201d.  The script was rejected by the screenplay committee. Analysis of the script and the circumstances in which it was written, help to pose a question, whether Has and Dygat could have formed a partnership of a director and a writer at that time, which would have developed further during the shooting of The Farewells <\/i>and The Lake Constance<\/i> (also unfilmed) and whether The Pictures of Warsaw<\/i> were the beginnings of their common filmic language.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe: <\/strong>Has, Dygat, Andrzejewski, odwil\u017c, Pa\u017adziernik ’56, scenariopisarstwo, niezrealizowany projekt, komedia, proza, STS, Bim-Bom<\/p>\n

Piotr \u015amia\u0142owski<\/strong> \u2013 sta\u0142y wsp\u00f3\u0142pracownik miesi\u0119cznika \u201eKino\u201d, portalu Fototeka Filmoteki Narodowej oraz Nowych Horyzont\u00f3w Edukacji Filmowej. Przeprowadzi\u0142 ponad sto wywiad\u00f3w z tw\u00f3rcami rodzimej kinematografii. Autor monografii Tadeusz Janczar. Zaw\u00f3d: aktor<\/i> (2007) oraz wywiadu rzeki z re\u017cyserem Tadeuszem Chmielewskim Jak rozp\u0119ta\u0142em polsk\u0105 komedi\u0119 filmow\u0105<\/i> (2012). Wsp\u00f3\u0142autor ksi\u0105\u017cki By\u0107 jak Cybulski<\/i> (2008), b\u0119d\u0105cej zbiorem rozm\u00f3w z laureatami Nagrody im. Zbyszka Cybulskiego.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wojciech Jerzy Has bardzo niech\u0119tnie m\u00f3wi\u0142 o swoich nienakr\u0119conych filmach. Nazywa\u0142 je w wywiadach wypadkami przy pracy i najcz\u0119\u015bciej ko\u0144czy\u0142 temat. W zasadzie niewiele wiadomo o jego drodze do pe\u0142nometra\u017cowego debiutu w fabule. A przecie\u017c debiutancka P\u0119tla (1957), nakr\u0119cona ju\u017c po prze\u0142omie pa\u017adziernikowym, ujawni\u0142a istnienie re\u017cysera o bardzo sprecyzowanych pogl\u0105dach na kino. Ogl\u0105daj\u0105c film \u2013… Czytaj wi\u0119cej »Przed „Po\u017cegnaniami”. Pierwszy wsp\u00f3lny filmowy projekt Hasa i Dygata<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":630,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[903],"tags":[904,198,484,288,911,912,67,290,913,914,104,293],"ppma_author":[364],"class_list":["post-359","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2017","tag-bim-bom","tag-jerzy-andrzejewski","tag-komedia","tag-niezrealizowany-projekt","tag-odwilz","tag-pazdziernik-56","tag-proza","tag-scenariopisarstwo","tag-stanislaw-dygat","tag-sts","tag-syrena","tag-wojciech-jerzy-has"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t