![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2_2017_kinofilia\/1-F-1807-95-1500x.jpg\")
<\/p>\n– Pi\u0119kne widoki panowie st\u0105d macie.<\/i><\/p>\n
– Pi\u0119kne. Wie pani, t\u0119dy przeje\u017cd\u017caj\u0105 r\u00f3\u017cni ludzie. <\/i><\/p>\n
Czasem mam wra\u017cenie, \u017ce st\u0105d wida\u0107 ca\u0142y kraj.<\/i><\/p>\n
Rewizja osobista, 1973<\/i><\/p>\n
<\/p>\n
Tomasz Wowczuk i Katarzyna Kaczmarek w filmie Rewizja osobista<\/em>, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n W\u0142a\u015bciwie trudno stwierdzi\u0107, gdzie dzieje si\u0119 film Witolda Leszczy\u0144skiego i Andrzeja Kostenki \u2013 kr\u0119cono go w Sudetach<\/a>[1]<\/a><\/sup><\/sup>, ale tablice informacyjne czy rejestracje samochod\u00f3w wskazywa\u0142yby raczej na nieistniej\u0105ce przej\u015bcie graniczne Polski ze Szwajcari\u0105<\/a>[2]<\/a><\/sup><\/sup>. Do\u015b\u0107 \u017ce takich punkt\u00f3w celnych jak w Rewizji osobistej <\/i>(1972) wtedy w naszym kraju nie by\u0142o. Budynek po\u015br\u00f3d bezkresnej przyrody, przestronny, przeszklony, wy\u0142o\u017cony boazeri\u0105, przypomina raczej nowoczesn\u0105 stacj\u0119 g\u00f3rsk\u0105 w Alpach. Wewn\u0105trz wielkie na p\u00f3\u0142 \u015bciany okno za dyskretnym pr\u0105\u017ckiem \u017caluzji ods\u0142ania widok tak ostentacyjnie malowniczy, \u017ce zastanawiamy si\u0119, czy to aby nie fototapeta. Widok nie zmienia si\u0119 niezale\u017cnie od pory dnia i pogody, cho\u0107 akcja trwa od ranka do p\u00f3\u017anego popo\u0142udnia, a to nasuwa podejrzenie, \u017ce scenograf Jerzy Groszang pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 pod\u015bwietlanym ekranem. Ani fototapet, ani \u017caluzji, tak modnych w latach siedemdziesi\u0105tych, nie mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 w polskich sklepach, co wzmaga\u0142o zapewne wra\u017cenie obco\u015bci, cho\u0107 z drugiej strony ja\u015bniej\u0105cy, niemal fantomowy g\u00f3rski pejza\u017c, uj\u0119ty w ramy celniczego okna, pozostawa\u0142 \u201eprawdziwy\u201d, \u201enaturalny\u201d, nasz polski. Jakby sugerowa\u0142, \u017ce (po p\u00f3\u0142tora roku rz\u0105d\u00f3w ekipy Edwarda Gierka)<\/a>[3]<\/a><\/sup><\/sup> rzeczywi\u015bcie pi\u0119kne mamy widoki. Nie wiadomo tylko, czy okno wychodzi\u0142o na pewno na nasz\u0105 stron\u0119 granicy.<\/p>\n Na jednej ze \u015bcian w izbie celnej wymalowano fresk, kt\u00f3ry przedstawia to samo, co rzekomo widnieje za oknem: \u0142agodne zielone wzg\u00f3rza i niebo. Bliskie hiperrealizmu, ale jednak konwencjonalne malowid\u0142o dubluje zatem \u201enaturalny\u201d widok, kt\u00f3rego status jest przecie\u017c i tak podejrzany. To symulakryczna idylla. Sceny plenerowe ukazuj\u0105 troch\u0119 co innego: za szlabanem, za budk\u0105 stra\u017cnicz\u0105 i parkingiem zaczyna si\u0119 co\u015b w rodzaju stepu \u2013 wysokie wyp\u0142owia\u0142e trawy, dalej wzg\u00f3rza, niewyra\u017ane i prawie nigdy niewype\u0142niaj\u0105ce kadru. Okno i malowid\u0142o na \u015bcianie maj\u0105 do nich odsy\u0142a\u0107, a w gruncie rzeczy je przes\u0142aniaj\u0105, proponuj\u0105 ich poprawion\u0105, \u201eeksportow\u0105\u201d wersj\u0119.<\/p>\n Wies\u0142awa Mazurkiewicz i Zdzis\u0142aw Maklakiewicz w filmie Rewizja osobista<\/em>, fot. Jerzy Szurowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n G\u00f3ry w naturalnej krasie widzimy rzadko. Na pewno w pierwszej scenie filmu, gdy s\u0142o\u0144ce wstaje niczym wielka pomara\u0144cza ponad zaparkowanym na szczycie wzg\u00f3rza fiatem w kolorze bahama yellow, a tak\u017ce w finale, gdy nastoletni bohater podpala ten samoch\u00f3d, odwraca si\u0119 ty\u0142em do kamery i niczym szeryf z westernu odchodzi w stron\u0119 horyzontu i b\u0142\u0119kitnego nieba. W\u0142osy i fr\u0119dzle kowbojskiej kamizelki faluj\u0105 mu na wietrze, co wskazywa\u0142oby na zdj\u0119cia plenerowe, ale po tylu grach z podrabianiem widoku nie mamy ju\u017c pewno\u015bci, czy t\u0142o i w tej scenie nie jest przypadkiem scenografi\u0105. Podobnie jak trudno orzec, czy fina\u0142owy walczyk W\u0142odzimierza Nahornego rozbrzmiewa tu lirycznie, czy jako ironiczna koda. Kiedy w ostatnich sekundach kamera znad zgliszczy samochodu przesuwa si\u0119 w g\u00f3r\u0119, pokazuje inne niebo ni\u017c przed chwil\u0105: dym przechodzi w sk\u0142\u0119bione chmury. Widok\u00f3w nie ma.<\/p>\n Ta ostentacyjna, na przemian konstruowana i rozbrajana sztuczno\u015b\u0107 mog\u0142a by\u0107 re\u017cyserom poczytywana za nieudolno\u015b\u0107 warsztatow\u0105 (film otrzyma\u0142 antynagrod\u0119 \u201eSkis\u0142ego Grona\u201d na festiwalu w \u0141agowie), z dzisiejszej perspektywy wydaje si\u0119 jednak zabiegiem jak najbardziej celowym. Opowie\u015b\u0107 o styku dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w, kapitalistycznego Zachodu i gierkowskiej \u201edrugiej Polski\u201d<\/a>[4]<\/a><\/sup><\/sup>, odwo\u0142uje si\u0119 przecie\u017c na g\u0142\u0119bszym poziomie do pytania, kt\u00f3ry z tych \u015bwiat\u00f3w jest \u201eprawdziwy\u201d. A w warstwie wizualnej \u2013 kt\u00f3ry z nich zdaje si\u0119 nie\u015b\u0107 ze sob\u0105 aur\u0119 autentyzmu. Dlatego nie tylko ersatz, ale i halucynacja zosta\u0142y tu wprz\u0119gni\u0119te do gry.<\/p>\n \u017baluzja zamienia patrzenie w podgl\u0105danie. Ono w\u0142a\u015bnie, a konkretnie obserwacja ptak\u00f3w, stanowi hobby celnika, granego z pow\u015bci\u0105gan\u0105 ekspresj\u0105 przez Zdzis\u0142awa Maklakiewicza. Z lornetk\u0105 wygl\u0105da tyle\u017c na stra\u017cnika, ile na ornitologa amatora na wakacjach. Aby zaj\u0105\u0107 rozmow\u0105 oczekuj\u0105c\u0105 na odpraw\u0119 turystk\u0119, zaprasza j\u0105 do okna i snuje przyjaznym tonem opowie\u015b\u0107 o obyczajach kuku\u0142ki, kt\u00f3ra nie \u0142\u0105czy si\u0119 w pary, podk\u0142ada jaja mniejszym ptaszkom i jako piskl\u0119 wypycha inne z gniazda: Zastanawiam si\u0119 nieraz, sk\u0105d si\u0119 bierze w przyrodzie, przepraszam za wyraz, takie kurewstwo<\/i><\/a>[5]<\/a><\/sup><\/sup>. W modnie umalowanych oczach Wies\u0142awy Mazurkiewicz odbija si\u0119 na te s\u0142owa kpina i niedowierzanie. Widz te\u017c jeszcze nie ma pewno\u015bci, jak rozumie\u0107 ten ezopowy przekaz. Na pewno nie chodzi o ornitologi\u0119.<\/p>\n Pani wyje\u017cd\u017ca\u0142a za granic\u0119 przez ten punkt graniczny?<\/i>, pyta celnik. Niestety nie<\/i>, odpowiada turystka. To du\u017cy b\u0142\u0105d. Nie ma pani skali por\u00f3wnawczej. Przeprowadzi\u0142em tu niedawno remont kapitalny<\/i>. Oprowadza go\u015bcia (czy to aby w\u0142a\u015bciwe s\u0142owo?) po przestrzennym, rustykalnym, lecz wyra\u017anie nowym wn\u0119trzu. \u015aciany wyk\u0142adane kamieniem, cepeliowska \u0142awa i rze\u017abione zydle przed kominkiem, nad nim ludowy ornament z drewna. To intarsja!<\/i> \u2013 zaznacza celnik tonem kustosza. Wykonana na specjalne zam\u00f3wienie. W jednym kawa\u0142ku s\u0105 trzydzie\u015bci dwa rodzaje drzewa<\/i>. Nawet wsp\u00f3\u0142czesnego widza uderza absurd tej sceny, c\u00f3\u017c dopiero widza z pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych, kt\u00f3remu do\u015bwiadczenie przej\u015bcia przez granic\u0119 (o ile je w og\u00f3le mia\u0142) z pewno\u015bci\u0105 nie kojarzy\u0142o si\u0119 tak stylowo. Mo\u017cna czyta\u0107 ten dialog jako dora\u017an\u0105 aluzj\u0119 do Polski, kt\u00f3ra na pocz\u0105tku dekady przechodzi\u0142a w\u0142a\u015bnie remont kapitalny. Duma celnika, jego rola gospodarza mia\u0142yby w\u00f3wczas wymow\u0119 otwarcie propagandow\u0105, podobnie jak porozwieszane na \u015bcianach jego plac\u00f3wki plakaty z has\u0142ami Poland invites you<\/i>, 1000 years of Poland<\/i> czy wreszcie kalendarz z g\u00f3ralem. Ale intarsja zdobi\u0105ca urz\u0105d celny to tak\u017ce sygna\u0142, \u017ce kto\u015b tu si\u0119 stara na wyrost; punkt graniczny jako pr\u00f3g i wizyt\u00f3wka kraju a\u017c zanadto przypomina folder<\/a>[6]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n Wies\u0142awa Mazurkiewicz i Krzysztof Wowczuk w filmie Rewizja osobista<\/em>, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n Film zaczyna si\u0119 prologiem jeszcze przed polsk\u0105 granic\u0105. Rankiem w \u017c\u00f3\u0142tym fiacie po\u015br\u00f3d \u0142\u0105k budzi si\u0119 tr\u00f3jka turyst\u00f3w. Pani Basia, elegancka kobieta po czterdziestce (najpierw widzimy detal, jej upier\u015bcienion\u0105 d\u0142o\u0144), jest \u2013 jak si\u0119 potem okazuje \u2013 \u017con\u0105 urz\u0119dnika partyjnego \u015bredniego lub wysokiego szczebla. Wraca z trzytygodniowych zagranicznych wakacji z synem, czternastoletnim Piotrem, oraz jego starsz\u0105 o kilka lat kuzynk\u0105 Krysi\u0105. Piotr darzy Krysi\u0119 pierwszym niewinnym uczuciem \u2013 widzimy, jak budzi j\u0105 kroplami soku z pomara\u0144czy czy przynosi w darze \u017cywego je\u017ca. Tymczasem wszyscy szykuj\u0105 si\u0119 do odprawy celnej: pani Basia robi makija\u017c, Krysia si\u0119 stroi, przymierza nawet peruk\u0119 (jak zauwa\u017cy\u0142 Edwin Bendyk, Bohaterowie przygotowuj\u0105 si\u0119 do tego <\/i>rite de passage starannie, nak\u0142adaj\u0105 maski<\/i><\/a>[7]<\/a><\/sup><\/sup>). Nast\u0119pnie rodzina wywleka z baga\u017cnika torby z zakupami, po czym do wt\u00f3ru ekstatycznego walczyka wy\u0142uskuje towary z firmowych opakowa\u0144 i tak je przepakowuje, by wygl\u0105da\u0142y na u\u017cywane<\/a>[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Dzieli pomi\u0119dzy siebie trzy \u017c\u00f3\u0142te zapalniczki niczym amunicj\u0119 przed akcj\u0105. Wybucha wstawka monta\u017cowa \u2013 radosna reklama paryskiego domu towarowego \u2013 i wreszcie widzimy p\u0142on\u0105cy w trawie stos ofiarny, stert\u0119 zagranicznych toreb i karton\u00f3w, a na jej tle napisy pocz\u0105tkowe.<\/p>\n Reszta filmu <\/i>toczy si\u0119 ju\u017c na przej\u015bciu granicznym. Z odpraw\u0105 paszportow\u0105 nie ma problem\u00f3w, jednak celnicy d\u0142ugo nie wychodz\u0105. Wyjd\u0105, wyjd\u0105. Przecieraj\u0105 teraz swoje chytre oczka, wciskaj\u0105 koszule do portek<\/i>. (…) Panowie musieli si\u0119 wczoraj zdrowo zaprawi\u0107<\/i> \u2013 konstatuje cynicznie pani Basia. Zapewne m\u00f3wi na podstawie do\u015bwiadczenia, bo kiedy wkracza z Krysi\u0105 do komory celnej (eksponuj\u0105c wcze\u015bniej biust dziewczyny pod zamszow\u0105 kamizelk\u0105), zastaje m\u0142odego funkcjonariusza \u0141ukasza \u015bpi\u0105cego z g\u0142ow\u0105 na blacie. Na widok turystek ch\u0142opak zrywa si\u0119 i rzeczywi\u015bcie \u201ewciska koszul\u0119 do portek\u201d. Starszy celnik Roman, te\u017c najwyra\u017aniej skacowany, wstaje z kanapy, przeczesuje w\u0142osy, porz\u0105dkuje biurko. Witamy w Polsce. Obie strony szykuj\u0105 si\u0119 do starcia, kt\u00f3re trwa\u0107 b\u0119dzie kilka godzin.<\/p>\n Starcie to obfituje w zbyt liczne i zbyt subtelne zwroty, by opisywa\u0107 je po kolei, do\u015b\u0107 \u017ce przeci\u0105gni\u0119ta, z pocz\u0105tku przyjazna rozmowa przechodzi stopniowo w r\u00f3\u017cne rejestry pr\u00f3\u015bb, gr\u00f3\u017ab, pr\u00f3b przekupstwa i szanta\u017cu. Kobiety pocz\u0105tkowo udaj\u0105 roztargnienie i oddaj\u0105 niewype\u0142nion\u0105 deklaracj\u0119 celn\u0105, potem wype\u0142niaj\u0105 j\u0105 zdawkowo, ale wci\u0105\u017c pozostaj\u0105 na przej\u015bciu granicznym. Asystent przeszukuje baga\u017cnik, starszy celnik zwraca wi\u0119ksz\u0105 uwag\u0119 na samoch\u00f3d, kt\u00f3ry z podejrzanie dobrym silnikiem przekracza granic\u0119 jako polski fiat 125p. Ostatecznie zapada decyzja o rewizji osobistej, ze wzgl\u0119d\u00f3w regulaminowych trzeba jednak poczeka\u0107 na przybycie damskiej zmiany, by panie mog\u0142a zrewidowa\u0107 celniczka. Czas si\u0119 niejako zawiesza.<\/p>\n Urz\u0119dowej decyzji nie odwo\u0142uje ani karton chesterfield\u00f3w, kt\u00f3ry turystka pozwala sobie zostawi\u0107 na stole<\/i>, ani podsuni\u0119ta celnikowi z udawanym za\u017cenowaniem talia kart pornograficznych, ani kusz\u0105co wystawne \u015bniadanie, podczas kt\u00f3rego Krysia zaczyna uwodzi\u0107 \u0141ukasza. Jej wysi\u0142ki znajduj\u0105 fina\u0142 w wysokich trawach, gdzie para odbywa akt, dla ch\u0142opaka chyba inicjacyjny, dla dziewczyny z pewno\u015bci\u0105 nie. Kiedy po wszystkim uwodzicielka prosi o odwo\u0142anie rewizji, zostaje spoliczkowana przez roz\u017calonego kochanka<\/a>[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Wszystko to widzi z wie\u017cy obserwacyjnej zaszyty tam z ksi\u0105\u017ck\u0105 Piotr \u2013 widzi, lecz nie s\u0142yszy rozmowy<\/a>[10]<\/a><\/sup><\/sup>, a na widok policzka wymierzonego dziewczynie zbiega na d\u00f3\u0142 niczym ra\u017cony piorunem.<\/p>\n \n R\u00f3wnolegle pani Basia nad butelk\u0105 przemycanego likieru pogr\u0105\u017ca si\u0119 z celnikiem w zwierzeniach o coraz silniejszych rysach psychodramy, nie kruszy to jednak s\u0142u\u017cbowej postawy funkcjonariusza. Wreszcie na ratunek przybywa wezwany telefonicznie m\u0105\u017c, grany z teatraln\u0105 precyzj\u0105 przez Zygmunta H\u00fcbnera. Za zamkni\u0119tymi drzwiami gabinetu pr\u00f3buje z celnikiem negocjowa\u0107 i cho\u0107 zni\u017ca si\u0119 nawet do b\u0142aga\u0144, napotyka lodowaty op\u00f3r, wreszcie upokorzony wychodzi. \u015awiadkiem rozmowy i tym razem okazuje si\u0119 Piotr, kt\u00f3ry pods\u0142uchuje na korytarzu (zn\u00f3w nie ma zatem pe\u0142nej oceny sytuacji) i prze\u017cywa nast\u0119pne fundamentalne rozczarowanie.<\/p>\n Czego nie udaje si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 m\u0119\u017cowi, osi\u0105ga wreszcie \u017cona. Wkracza do gabinetu celnika i o\u015bwiadcza melodramatycznie: Jestem gotowa na wszystko. Powiedz, czego chcesz<\/i>. To dla urz\u0119dnika moment moralnego tryumfu. Niech pani posprz\u0105ta ze sto\u0142u. Kluczyki i paszporty le\u017c\u0105 tutaj<\/i> \u2013 cedzi wyci\u0105gni\u0119ty na kanapie. Do tytu\u0142owej rewizji osobistej zatem nie dochodzi.<\/p>\n Dochodzi za to do fabularnej wolty. Fina\u0142 nale\u017cy do Piotra, ostatniego sprawiedliwego, kt\u00f3ry w roz\u017caleniu i gniewie niszczy przyczyn\u0119 wszelkich nieszcz\u0119\u015b\u0107, czyli wypchany dobrami konsumpcyjnymi samoch\u00f3d. Rozbija szyby, wylewa na w\u00f3z kanister benzyny, podpala, po czym oddala si\u0119 w kierunku horyzontu, odprowadzany czu\u0142ym i nostalgicznym spojrzeniem matki. Tymczasem plastikowe maszynki do golenia, buty, kosmetyki, bielizna, nagle ujawnione w oczyszczaj\u0105cych p\u0142omieniach, skwiercz\u0105 i kurcz\u0105 si\u0119, tak jak przedtem ich opakowania. Chmury, dym, muzyka Nahornego.<\/p>\n \u201eSkis\u0142e Grono\u201d to zdecydowanie zbyt surowy werdykt dla tego obrazu, cho\u0107 po sukcesie frekwencyjnym i mia\u017cd\u017c\u0105cych recenzjach o filmie szybko zapomniano, nie figuruje na przyk\u0142ad w og\u00f3le w Historii kina polskiego<\/i> Tadeusza Lubelskiego<\/a>[11]<\/a><\/sup><\/sup>. Rewizja osobista<\/i> by\u0142a niskobud\u017cetowa, kr\u00f3tka (75 minut), przez swoj\u0105 statyczno\u015b\u0107 osuwaj\u0105ca si\u0119 w konwencj\u0119 teatru telewizji. Jej teatralno\u015b\u0107, wyra\u017ana tak\u017ce w dialogach i sposobie gry, dzi\u015b by\u0142aby pewnie odbierana po prostu jako telewizyjno\u015b\u0107 \u2013 a przypomnijmy, \u017ce w\u0142a\u015bnie \u015bredniometra\u017cowy film telewizyjny utorowa\u0142 w drugiej po\u0142owie dekady drog\u0119 przysz\u0142ym re\u017cyserom kina moralnego niepokoju. Konwencja \u201egadaj\u0105cych g\u0142\u00f3w\u201d nasuwa wr\u0119cz skojarzenia telenowelowe, cho\u0107 do telenowel by\u0142o wtedy oczywi\u015bcie daleko<\/a>[12]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n Krytykom film wyda\u0142 si\u0119 niesp\u00f3jny, p\u0119kni\u0119ty gatunkowo<\/a>[13]<\/a><\/sup><\/sup> i wra\u017cenie takie sprawia nawet teraz: \u0142\u0105czy obyczajowy dramat psychologiczny z pastiszem westernu i skr\u0119ca wyra\u017anie, zw\u0142aszcza w sekwencji fina\u0142owej, w kierunku kina kontestacji. Trudno w jego kontek\u015bcie nie przywo\u0142a\u0107 klasycznego dla tego nurtu obrazu Michelangela Antonioniego Zabriskie Point<\/i> (1970), kt\u00f3ry ko\u0144czy si\u0119 widowiskow\u0105 eksplozj\u0105 willi pe\u0142nej nagromadzonych d\u00f3br. Eksplozja ta ma co prawda miejsce tylko w wyobra\u017ani bohaterki, ale podobnie jak podpalenie samochodu u Leszczy\u0144skiego i Kostenki niesie mocny sygna\u0142 pokoleniowego rozczarowania konsumpcj\u0105. Wymiaru kontestacyjnego w obu filmach nabiera tak\u017ce wizja dzikiej przyrody, pokazywanej romantycznie, jako strefa jeszcze niezdegradowana przez ludzk\u0105 chciwo\u015b\u0107 i ekspansj\u0119. Konrad Klejsa w swojej analizie filmu Antonioniego wyodr\u0119bnia trzy r\u00f3\u017cne typy scenerii: hermetyczn\u0105 i klaustrofobiczn\u0105<\/i> przestrze\u0144 biura, zastyg\u0142\u0105 w minionych formach<\/i> przestrze\u0144 przydro\u017cnego baru, wreszcie pustyni\u0119, kt\u00f3ra ma charakter otwarty, pierwotny, bez ma\u0142a idylliczny i z tego te\u017c powodu obrany za miejsce seksualnego spe\u0142nienia przez uciekaj\u0105cych od cywilizacji bohater\u00f3w<\/i><\/a>[14]<\/a><\/sup><\/sup>. W Rewizji osobistej<\/i> kr\u0119gom tym odpowiada\u0142yby kolejno: ch\u0142odne wn\u0119trze punktu obs\u0142ugi celnej, westernowy w stylu ganek przed budynkiem jako miejsce, gdzie bohaterowie pal\u0105 papierosy i podziwiaj\u0105 widoki, oraz plan przyrody dooko\u0142a, czyli \u0142\u0105ki a\u017c po g\u00f3rzysty horyzont. To z tym ostatnim planem \u0142\u0105czy si\u0119 sentymentalny, jazzuj\u0105cy motyw muzyczny Nahornego, to tu te\u017c, w wysokich trawach, chroni\u0105 si\u0119 kochankowie. Po\u015br\u00f3d \u0142\u0105k Piotr dostrzega sarenk\u0119 i znajduje je\u017ca, a tak\u017ce platonicznie podziwia rozebran\u0105 kuzynk\u0119, ku \u0142\u0105kom wreszcie odchodzi w scenie fina\u0142owej. Wy\u017cej przelatuj\u0105 ptaki: orze\u0142, bocian, obserwowana przez okno kuku\u0142ka. \u0141ukaszowi brn\u0105cemu przez trawy do Krysi pierzcha spod n\u00f3g wystraszona strza\u0142em kuropatwa. Gdy przywo\u0142amy jako kontekst debiut tw\u00f3rc\u00f3w, \u017bywot Mateusza <\/i>(1967)<\/a>[15]<\/a><\/sup><\/sup>, kt\u00f3ry by\u0142 afirmacj\u0105 przyrody jako ostoi czysto\u015bci i \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0142y duchowej, \u0142atwo nam b\u0119dzie zobaczy\u0107 w Rewizji osobistej<\/i> kontestacyjny moralitet, a w Witoldzie Leszczy\u0144skim bez ma\u0142a polskiego Terence\u2019a Malicka. Trudno jednak ogl\u0105da\u0107 poczt\u00f3wkowe kadry z sarenk\u0105 bez natr\u0119tnego pytania o intencje tw\u00f3rc\u00f3w. Je\u015bli \u201epi\u0119kne widoki\u201d mia\u0142yby jedynie budowa\u0107 opozycj\u0119 mi\u0119dzy pustym duchowo \u015bwiatem przedmiot\u00f3w a niezbrukan\u0105 natur\u0105, w\u00f3wczas wypada\u0142oby chyba zgodzi\u0107 si\u0119 z \u0142agowskim werdyktem: obraz z tak wyra\u017an\u0105 tez\u0105 nie dorasta\u0142by do daleko subtelniej wycieniowanego debiutu<\/a>[16]<\/a><\/sup><\/sup>. Woleliby\u015bmy przecie\u017c \u2013 albo zepsuty kampem, nastawiony ironicznie, odporny na metafizyk\u0119 widz w nas wola\u0142by widzie\u0107 tutaj subwersj\u0119 i pastisz.<\/p>\n Katarzyna Kaczmarek w filmie Rewizja osobista<\/em>, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n I ma szans\u0119 je zobaczy\u0107, bo wielu obrazom w Rewizji osobistej<\/i> daleko do jednoznaczno\u015bci. Krysia podczas porannej toalety po\u015br\u00f3d \u0142\u0105k wiesza lusterko na dziewannie i widzi w nim, \u017ce jest obserwowana, tote\u017c zaraz zatraca naturalno\u015b\u0107 (zreszt\u0105 stylizacja na \u201epolsk\u0105 Brigitte Bardot\u201d i tak nadaje jej niepokoj\u0105cy status \u017cywej podr\u00f3bki). Ptasi \u015bwiergot, kt\u00f3ry s\u0142ycha\u0107 w punkcie granicznym, okazuje si\u0119 \u015bwiergotem papu\u017cek w klatce. Po rajskiej scenie mi\u0142osnej pod os\u0142on\u0105 nieba kochankowie ubieraj\u0105 si\u0119 w atmosferze ponurej alienacji i bukoliczna pozostaje jedynie sceneria. Przyroda ociera si\u0119 o kicz albo fa\u0142sz, kultura zanieczyszcza natur\u0119 i nak\u0142ada na ni\u0105 swoje klisze, spojrzenie kamery niemal raz za razem zmienia \u201epi\u0119kny widok\u201d w folder reklamowy.<\/p>\n Warto zatrzyma\u0107 si\u0119 przy scenie, w kt\u00f3rej ta gra z konwencj\u0105 szczeg\u00f3lnie daje do my\u015blenia. Oto starszy celnik zabiera Piotra na d\u0142ugi spacer, by mu wyt\u0142umaczy\u0107, czym jest rewizja osobista. Odchodz\u0105 razem przez smagane wiatrem trawy niczym ojciec z synem, pogr\u0105\u017ceni w nies\u0142yszalnej dla widza rozmowie, filmowani z lotu ptaka, kt\u00f3ry zreszt\u0105 rzeczywi\u015bcie ko\u0142uje im nad g\u0142owami. Muzyka gwa\u0142townie narasta, kamera odje\u017cd\u017ca spiralnie do planu totalnego. Mamy tu wyra\u017an\u0105 kpin\u0119 z motyw\u00f3w inicjacyjnych w kinie i nag\u0142y patos wyzwalaj\u0105cy komizm, kt\u00f3ry wynika te\u017c z erotycznego podtekstu sytuacji (mo\u017cliwe, \u017ce czytelnego jedynie dla przeczulonego wsp\u00f3\u0142czesnego oka). Na dobr\u0105 spraw\u0119 dwuznaczno\u015b\u0107 wynika tu jednak z czego\u015b jeszcze \u2013 nie wiemy, czy celnik u\u015bwiadamia ch\u0142opca seksualnie, czy te\u017c raczej politycznie, t\u0142umacz\u0105c nie tyle jak, ile dlaczego wykonuje si\u0119 na granicy rewizj\u0119 osobist\u0105. Przy okazji zapewne go te\u017c indaguje. Spos\u00f3b filmowania tej sceny, nawet pot\u0119guj\u0105cy wra\u017cenie epifanii majestat przyrody dooko\u0142a, sugeruje rodzaj uwiedzenia, prowadz\u0105cego do innej rewizji osobistej: rewizji dzieci\u0119cych przekona\u0144. Bez wzgl\u0119du na to, co naprawd\u0119 s\u0142yszy Piotr na spacerze, mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce dochodzi tu do \u201eojcowskiej\u201d indoktrynacji. Gdy zatem pojawia si\u0119 prawdziwy ojciec ch\u0142opca i rzuca banalne: \u201eUros\u0142e\u015b!\u201d, odpowiada mu ju\u017c naburmuszone, oporne milczenie. Pods\u0142uchana potem przez drzwi rozmowa obu \u201eojc\u00f3w\u201d, pojedynek autorytet\u00f3w, w kt\u00f3rym ten naturalny spada na przegran\u0105 pozycj\u0119, dope\u0142nia jedynie miary zawodu \u2013 w m\u0142odocianym ostatnim sprawiedliwym narasta bunt wobec jego w\u0142asnej klasy za podszeptem stra\u017cnika systemu. W ten spos\u00f3b western przechodzi w tak osobliw\u0105 hybryd\u0119 jak kontestacyjny eastern. Zn\u00f3w jednak nie wiadomo, czy traktowa\u0107 taki przekaz serio.<\/p>\n Nierozstrzygalno\u015b\u0107 ironii i mniej lub bardziej zamierzon\u0105 sztuczno\u015b\u0107 wida\u0107 tak\u017ce w kreacjach aktorskich. Niepokoi zw\u0142aszcza Zdzis\u0142aw Maklakiewicz jako starszy celnik, jednocze\u015bnie spi\u0119ty i nonszalancki, oscyluj\u0105cy mi\u0119dzy uprzejmo\u015bci\u0105 a uraz\u0105. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, po jego \u015bmierci, Krzysztof M\u0119trak trafnie uj\u0105\u0142 fenomen jego r\u00f3l, tak\u017ce tych poza ekranem: Co\u015b jakby mu doskwiera\u0142o i jakby odrobin\u0119 pastwi\u0142 si\u0119 nad sob\u0105. Sw\u00f3j niechlujny tryb \u017cycia z wolna przekszta\u0142ca\u0142 w styl, gdy\u017c chcia\u0142 kontrolowa\u0107 w\u0142asny pesymizm, a gorycz uczyni\u0107 odwrotn\u0105 stron\u0105 zaawansowanej r\u00f3wnowagi<\/i><\/a>[17]<\/a><\/sup><\/sup>. Jego gra, zdaniem niekt\u00f3rych manieryczna<\/a>[18]<\/a><\/sup><\/sup>, niespieszna, z przetrzymywaniem pauz i nieprzeniknion\u0105 Bogartowsk\u0105 mimik\u0105, u Leszczy\u0144skiego i Kostenki sugeruje jakie\u015b semantyczne przesuni\u0119cie czy tajemnic\u0119, jakby w filmie nieustannie chodzi\u0142o \u201eo co\u015b innego\u201d, \u201eo co\u015b jeszcze\u201d.<\/p>\n Zdzis\u0142aw Maklakiewicz w filmie Rewizja osobista<\/em>, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n Je\u015bli jednak przy ca\u0142ej swojej statyczno\u015bci i przegadaniu Rewizja osobista<\/i> zas\u0142u\u017cy\u0142a na przypomnienie w kontek\u015bcie polskiego kina nowofalowego<\/a>[19]<\/a><\/sup><\/sup>, to przede wszystkim dzi\u0119ki awangardowej technice found footage. <\/i>Kilka wstawionych \u017cywcem francuskich reklam pozwoli\u0142o Leszczy\u0144skiemu i Kostence osi\u0105gn\u0105\u0107 efekt kola\u017cu, kt\u00f3ry mia\u0142 zapewne nie\u015b\u0107 potencja\u0142 krytyczny niczym w kinie Godarda, lecz w polskich warunkach wybrzmia\u0142 nieco inaczej. Atrakcyjno\u015b\u0107 tych wstawek, uderzaj\u0105co odr\u0119bna jako\u015b\u0107 wizualna i uwodz\u0105ce t\u0142o muzyczne zdaj\u0105 si\u0119 sprawia\u0107, \u017ce film dzi\u0119ki nim \u201erozkwita\u201d, co os\u0142abia nieco zamierzon\u0105 zapewne retoryk\u0119 ironii.<\/p>\n I tak na przyk\u0142ad w scenie przeszukiwania baga\u017cnika pe\u0142ne erotyzmu reklamy rajstop i bielizny pojawiaj\u0105 si\u0119 jako obrazowa odpowied\u017a na pytanie celnika: \u201eCo to jest?\u201d, jakby brane przez niego do r\u0119ki przedmioty zaczyna\u0142y \u015bpiewa\u0107 w\u0142asne pie\u015bni fetyszyzmu towarowego. Inna sprawa, \u017ce cienki jak mgie\u0142ka sportowy stanik zwini\u0119ty w plastikowej kapsu\u0142ce do tego stopnia nie przypomina\u0142 tego, co w Polsce uchodzi\u0142o w\u00f3wczas za biustonosz, i\u017c podejrzliwo\u015b\u0107 celnika jest zupe\u0142nie uzasadniona<\/a>[20]<\/a><\/sup><\/sup>. Rzeczy z Zachodu s\u0105 nie tylko lepsze \u2013 wydaj\u0105 si\u0119 \u201eczym innym\u201d albo wr\u0119cz \u201enie wiadomo czym\u201d, ich fetyszyzacja posuwa si\u0119 a\u017c do zatarcia ich funkcji. Dwukrotnie ogl\u0105damy reklam\u0119 domu towarowego Samaritaine z par\u0105 rado\u015bnie rozta\u0144czon\u0105 po\u015br\u00f3d lamp i wzorzystych materia\u0142\u00f3w (co nasuwa na my\u015bl scen\u0119 charlestona w sklepie meblowym z Ma\u0142\u017ce\u0144stwa z rozs\u0105dku<\/i> Stanis\u0142awa Barei, 1966). Po raz pierwszy, o czym by\u0142a ju\u017c mowa, w scenie przepakowywania towar\u00f3w przed granic\u0105: na napisy firmowe obcych produkt\u00f3w nak\u0142ada si\u0119 melodyjna damska wokaliza poprzedzon\u0105 t\u0119sknym \u201each!\u201d, po czym wybucha feeria kolor\u00f3w. Po raz drugi reklama zostaje przywo\u0142ana w finale filmu, gdy przedmioty w baga\u017cniku ju\u017c p\u0142on\u0105, co czyni \u015bpiew cokolwiek \u0142ab\u0119dzim i wzmaga efekt ironii. Dwukrotnie te\u017c pojawia si\u0119 reklama likieru cointreau, nakr\u0119cona w stylu parodii film\u00f3w z Bondem: po raz pierwszy w roli tautologicznej ilustracji, gdy pani Basia nad markow\u0105 butelk\u0105 m\u00f3wi sentencjonalnie: Dla mnie kr\u00f3lem alkoholi jest cointreau<\/i>, po raz drugi metaforycznie, by podkre\u015bli\u0107 napi\u0119cie pojedynku celnika z dygnitarzem (wygrany tu motyw naprowadzania pocisku na cel i strza\u0142u sugeruje dodatkow\u0105 g\u0142\u0119bi\u0119, celno\u015b\u0107 rozpoznania sytuacji)<\/a>[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Autorzy wykorzystali wi\u0119c ironiczn\u0105 moc powt\u00f3rzenia: ka\u017cda z reklam przywo\u0142ywana za drugim razem znaczy co innego, jakby kontekst ods\u0142ania\u0142 jej ukryte sensy, demitologizowa\u0142. Umiej\u0119tnie wyzyskali te\u017c kontrast scen \u201erealistycznych\u201d i estetyki fantazji, albo raczej ukryte mi\u0119dzy nimi powinowactwa<\/a>[22]<\/a><\/sup><\/sup>. Jak zauwa\u017cy\u0142 Bendyk: Z jednej strony dzie\u0142o zrealizowane jest w spos\u00f3b bardzo oszcz\u0119dny, wr\u0119cz chropawy, na lichym negatywie przypominaj\u0105cym kolorystyk\u0105 filmy z podr\u00f3\u017cy, kr\u0119cone na popularnych w czasach komunizmu kiepskich ta\u015bmach ORWO, z drugiej \u2013 celowo wplata elementy symbolizuj\u0105ce luksus i produkty kultury zachodniej, podbijaj\u0105ce stale obecn\u0105 w filmie dialektyk\u0119 braku i nadmiaru<\/i><\/a>[23]<\/a><\/sup><\/sup>. Nieco cha\u0142upnicza metoda produkcji (tania ta\u015bma, zagraniczne materia\u0142y wykorzystane dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci Ambasady Francuskiej<\/i>) sama w sobie nios\u0142a artystyczny naddatek found footage<\/i>, a mimochodem sta\u0142a si\u0119 oskar\u017ceniem warunk\u00f3w, w kt\u00f3rych film nakr\u0119ci\u0107 mo\u017cna by\u0142o tylko tak.<\/p>\n Wies\u0142awa Mazurkiewicz w filmie Rewizja osobista<\/em>, <\/span>fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n Mimo tego kontrastu styl zachodnich reklam prowokowa\u0142 te\u017c do przechwycenia i mocno wp\u0142ywa\u0142 na kompozycj\u0119 kadr\u00f3w. Krysia prosi o papierosa, opieraj\u0105c nog\u0119 o pr\u00f3g niczym kowboj z reklamy papieros\u00f3w Marlboro<\/a>[24]<\/a><\/sup><\/sup>, t\u0119 sam\u0105 poz\u0119 powtarza potem pani Basia. Podczas rozmowy celnika z turystk\u0105 o \u017cyciowych idea\u0142ach na pierwszym planie widnieje martwa natura z bananami i cytrusami, kt\u00f3ra widziana dzi\u015b jest semantycznie prawie przezroczysta, ale \u00f3wczesnego widza musia\u0142a dekoncentrowa\u0107. Cho\u0107 nie tak jak scena wyciskania kropel z pomara\u0144czy na kusz\u0105ce wargi \u015bpi\u0105cej Krysi, istna konsumerystyczna klisza z zachodnich magazyn\u00f3w. Sztuczno\u015b\u0107 tych scen jest ostentacyjna, prawie fantasmagoryczna. By\u0107 mo\u017ce jednak ten demonstracyjnie \u201egrubo szyty\u201d, nieustannie graj\u0105cy z kategoriami prawdy i fa\u0142szu obraz m\u00f3wi\u0142 o rzeczywisto\u015bci a\u017c nazbyt wiele.<\/p>\n Je\u015bli czyta\u0107 go jako opowie\u015b\u0107 o polskim konsumeryzmie epoki Gierka i o przedmiotach, to rozbijemy si\u0119 o nierozstrzygalno\u015b\u0107 ironii: nie wiadomo, czy mamy do czynienia z oskar\u017ceniem partyjnej bur\u017cuazji, wyje\u017cd\u017caj\u0105cej na Zach\u00f3d i omamionej p\u0142ytkim czarem konsumpcji, czy raczej z dowodem na kompromitacj\u0119 za\u0142o\u017ce\u0144 socjalizmu. Sensy s\u0105 tu na tyle obrotowe, \u017ce nawet je\u015bli film dopuszczono do konkursu festiwalowego, musia\u0142 si\u0119 wyda\u0107 niewygodny. \u0141atwiej go by\u0142o wykpi\u0107 jako dzie\u0142o poronione artystycznie.<\/p>\n Wr\u00f3\u0107my jeszcze do swoistej klaustrofobii, jak\u0105 narzuca widzowi ten obraz. W miar\u0119 oczekiwania na decyzj\u0119 celnik\u00f3w, jak pisze Bendyk: Sytuacja coraz bardziej si\u0119 komplikuje, nabiera wr\u0119cz kafkowskich cech. Podr\u00f3\u017cnicy: Matka, Dziewczyna i Ch\u0142opak po wkroczeniu do strefy celnej s\u0105 w obszarze o szczeg\u00f3lnej ontologii. Nie mog\u0105 ju\u017c si\u0119 wycofa\u0107, powrotu nie ma, graniczny szlaban zatrzasn\u0105\u0142 si\u0119 z jednej strony, z drugiej jeszcze nie otworzy\u0142<\/i><\/a>[25]<\/a><\/sup><\/sup>. Kafka nie jest tu z\u0142ym odwo\u0142aniem, cho\u0107 w dialogach, oscyluj\u0105cych na r\u00f3\u017cnych poziomach szczero\u015bci i stopniowo demaskuj\u0105cych bohater\u00f3w, wi\u0119cej by\u0142oby rodzimego pastiszu dostojewszczyzny<\/a>[26]<\/a><\/sup><\/sup>. Do\u015b\u0107 \u017ce sytuacja wyczekiwania staje si\u0119 niezno\u015bna; Leszczy\u0144ski z Kostenk\u0105 celowo chyba pozwalaj\u0105 sobie na przeci\u0105ganie niekt\u00f3rych scen, w my\u015bl ca\u0142kiem wtedy \u015bwie\u017cej, przypominanej sam\u0105 obecno\u015bci\u0105 Maklakiewicza tezy o polskim kinie, w kt\u00f3rym \u201enic si\u0119 nie dzieje\u201d. Jest to jednak \u201enic\u201d o namacalnej wr\u0119cz intensywno\u015bci. Niemal czujemy, jak poranek przechodzi w upalny dzie\u0144, jest duszno przed burz\u0105 (przypomnijmy ciemne chmury z ostatniego uj\u0119cia), na dodatek wiadomo, \u017ce tury\u015bci sp\u0119dzili noc w samochodzie, a celnicy maj\u0105 kaca. Nie wszystkie rozmowy si\u0119 klej\u0105, albo raczej cechuje je w\u0142a\u015bnie nadmierna kleisto\u015b\u0107: bywa, \u017ce kwestie grz\u0119zn\u0105 w banale lub pozostaj\u0105 bez odpowiedzi. Oczywi\u015bcie utrudnianie komunikacji jest zadaniem celnik\u00f3w, kt\u00f3rzy musz\u0105 ignorowa\u0107 pr\u00f3by przekupstwa i innych rozwi\u0105za\u0144 polubownych, a wi\u0119c nierzadko udawa\u0107 brak zrozumienia. Ta gra znajduje kulminacj\u0119 w rozmowie Jerzego (m\u0119\u017ca bohaterki) z Romanem, gdy na protekcjonalne: I co wy tu ch\u0142opaki wyrabiacie<\/i>?, funkcjonariusz odpowiada jedynie ci\u0119\u017ckim, lodowatym spojrzeniem. To spojrzenie stra\u017cnika prawa, kt\u00f3ry przedtem \u017cartowa\u0142, ale z nim nie ma \u017cart\u00f3w. W\u0142adza chce, \u017ceby j\u0105 si\u0119 czu\u0142o<\/i>, m\u00f3wi wcze\u015bniej zniecierpliwiona impasem pani Basia. Tw\u00f3rcy filmu postarali si\u0119, aby ten rodzaj w\u0142adzy, nawet za cen\u0119 znu\u017cenia i irytacji, poczuli tak\u017ce widzowie.<\/p>\n Komora celna staje si\u0119 dla bohater\u00f3w na pewien czas wi\u0119zieniem, pu\u0142apk\u0105, mo\u017ce miejscem liminalnym. Wiele wskazuje na to, \u017ce jest wi\u0119zieniem tak\u017ce dla starszego celnika po tym, jak odpad\u0142 ze szczebli kariery partyjnej i przebywa tu na czym\u015b w rodzaju zes\u0142ania. Kiedy odpad\u0142e\u015b?<\/i>, pyta Jerzy w przeb\u0142ysku intuicji. Ja odpada\u0142em kilka razy<\/i>, odpowiada ze stoick\u0105 godno\u015bci\u0105 Roman, niczym czarny charakter z narracji popularnych, gdy ods\u0142ania ran\u0119, kt\u00f3ra uczyni\u0142a go potworem. Co do miejsca, nomen omen, granicznego, to Turnerowski termin by\u0142by tu por\u0119czniejszy, gdyby tylko bohaterowie wyszli ze swojej przygody odmienieni \u2013 gdyby ogie\u0144 p\u0142on\u0105cego w finale samochodu rzeczywi\u015bcie ich oczy\u015bci\u0142. Tego jednak nie wiemy, cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 krytyk\u00f3w pr\u00f3bowa\u0142a czyta\u0107 Rewizj\u0119 osobist\u0105<\/i> jako moralitet<\/a>[27]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n Witold Leszczy\u0144ski i Andrzej Kostenko na planie Rewizji osobistej, fot. Romuald Pie\u0144kowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n Jeste\u015bmy jednak uprawnieni do innego, bardziej politycznego odczytania. Je\u015bli punkt odprawy celnej ma pokazywa\u0107 Polsk\u0119 Ludow\u0105 w miniaturze, w jej postulowanej, folderowej wersji, o czym \u015bwiadczy nie tylko po\u0142\u0105czenie folkloru i nowoczesno\u015bci w wystroju wn\u0119trza<\/a>[28]<\/a><\/sup><\/sup>, ale i (cho\u0107by pozorna) \u201eludzka twarz w\u0142adzy\u201d, dobre (do pewnego momentu)<\/a>[29]<\/a><\/sup><\/sup> maniery i niez\u0142omne (powiedzmy)<\/a>[30]<\/a><\/sup><\/sup> zasady celnik\u00f3w, to przy okazji oddaje co\u015b jeszcze. Duszny klimat zamkni\u0119cia i zawieszenia w czasie, poczucie, \u017ce co\u015b si\u0119 z jednej strony sko\u0144czy\u0142o, a z drugiej jeszcze nie rozpocz\u0119\u0142o, ekstrapolowa\u0107 mo\u017cna na ca\u0142y kraj, na \u00f3wczesn\u0105 sytuacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i polityczn\u0105. Andrzej Friszke ocenia\u0142, \u017ce okres 1970-1975 by\u0142 najstabilniejszy w dziejach PRL, Andrzej Paczkowski pisa\u0142 z przek\u0105sem o belle \u00e9poque<\/i> i rzeczywi\u015bcie, okres kr\u0119cenia Rewizji osobistej<\/i> przypad\u0142 bodaj na szczyt gospodarczej prosperity, w\u0142a\u015bnie w 1972 roku Edward Gierek rzuci\u0142 has\u0142o \u201edrugiej Polski\u201d<\/a>[31]<\/a><\/sup><\/sup>. Jednak reformom gospodarczym towarzyszy\u0142a te\u017c wymiana (czystka to mo\u017ce jednak zbyt mocne s\u0142owo) w szeregach partyjnych. Podobnie jak Gomu\u0142ka po Pa\u017adzierniku, tak\u017ce Gierek dosy\u0107 sprawnie i szybko poradzi\u0142 sobie z tymi lud\u017ami i grupami w pezetpeerowskiej elicie, kt\u00f3rych m\u00f3g\u0142 uwa\u017ca\u0107 za nazbyt ambitnych lub nielojalnych<\/i><\/a>[32]<\/a><\/sup><\/sup>. Zdegradowa\u0142 lub przeni\u00f3s\u0142 na mniej eksponowane stanowisko mi\u0119dzy innymi Mieczys\u0142awa Moczara, J\u00f3zefa Cyrankiewicza, J\u00f3zefa Tejchm\u0119. Znaczne by\u0142y zmiany na ni\u017cszych szczeblach i w ci\u0105gu niespe\u0142na p\u00f3\u0142tora roku od wyboru nowego I sekretarza zmieni\u0142a si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego wojew\u00f3dzkich odpowiednik\u00f3w, a w sk\u0142adzie KC wybranym na VI Zje\u017adzie w grudniu 1971 r. tylko 49 na 115 cz\u0142onk\u00f3w nale\u017ca\u0142o do tej instancji poprzednio<\/i><\/a>[33]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/i> W ci\u0105gu niespe\u0142na p\u00f3\u0142tora roku \u2013 a wi\u0119c dok\u0142adnie do czasu realizacji Rewizji osobistej<\/i> \u2013 \u201edruga Polska\u201d mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 krajem rz\u0105dzonym przez \u201enowych ludzi\u201d.<\/p>\n To t\u0142umaczy cz\u0119\u015b\u0107 enigmatycznych dialog\u00f3w i rzuca nowe \u015bwiat\u0142o na sytuacj\u0119 dramatyczn\u0105 filmu. Wiemy, \u017ce ca\u0142a tr\u00f3jka doros\u0142ych bohater\u00f3w po\u015bwi\u0119ci\u0142a swoj\u0105 zetempowsk\u0105 m\u0142odo\u015b\u0107 s\u0142u\u017cbie idei, to w\u0142a\u015bnie opowie\u015bci o \u201epracy w terenie\u201d tworz\u0105 wsp\u00f3lny grunt, na kt\u00f3rym celnik spotyka si\u0119 z turystk\u0105. Pani Basia nad albumem ze zdj\u0119ciami wspomina, jak to z pierwszym m\u0119\u017cem je\u017adzi\u0142a po wsiach na rowerach przekonywa\u0107 ch\u0142op\u00f3w o wy\u017cszo\u015bci kolektywnej gospodarki<\/i><\/a>[34]<\/a><\/sup><\/sup>: Roman te\u017c by\u0142 agitatorem, i to najwyra\u017aniej twardog\u0142owym, skoro w odpowiedzi na pytanie, czym jest moralno\u015b\u0107 socjalistyczna, uparcie cytowa\u0142 klasyk\u00f3w<\/a>[35]<\/a><\/sup><\/sup>. Ona wysz\u0142a za m\u0105\u017c po raz drugi, za partyjnego notabla, kt\u00f3ry otworzy\u0142 przed ni\u0105 drzwi lepszego \u015bwiata. Z pierwszym m\u0119\u017cem sta\u0142o si\u0119 co\u015b po drodze, najwyra\u017aniej tak\u017ce \u201eodpad\u0142\u201d, bo przez s\u0142owa pani Basi zdaje si\u0119 przemawia\u0107 \u017cyciowe do\u015bwiadczenie:<\/p>\n \u2013 Kamikadze. Wiesz, kto to jest kamikadze?<\/i><\/p>\n \u2013 Nie.<\/i><\/p>\n \u2013 Kamikadze pi\u0119knie startuje, zawsze pierwszy. Pierwsi w nauce, pierwsi w walce. Pami\u0119tasz ten slogan? Oko\u0142o trzydziestki kamikadze staje si\u0119 gro\u017any, ma wytyczon\u0105 lini\u0119, klapy na oczach. Kamikadze zaczyna denerwowa\u0107. I jak go dobrze przyceluj\u0105, efektowny korkoci\u0105g: zawa\u0142, wi\u0119zienie, samob\u00f3jstwo… I tak jest jeszcze najlepiej. Ci najtwardsi lec\u0105 dalej, ale ju\u017c rozproszeni, samotni i nikt ju\u017c ich nie traktuje powa\u017cnie. Najsmutniejsze jest to, \u017ce w\u0142a\u015bnie tacy jak ty l\u0105duj\u0105 gdzie\u015b daleko, bez pieni\u0119dzy, bez znaczenia i oszukuj\u0105 siebie i swoje \u017cony, \u017ce tak by\u0142o trzeba, \u017ce tak jest dobrze. Dobrze!<\/i><\/p>\n \u2013 Opowiedzia\u0142a\u015b m\u00f3j \u017cyciorys.<\/i><\/p>\n Bohaterowie s\u0105 ju\u017c, jak wida\u0107, po imieniu, a opr\u00f3\u017cniona do po\u0142owy butelka pozwala im rozumie\u0107 si\u0119 na zawrotnie g\u0142\u0119bokim poziomie, cho\u0107 jak poka\u017c\u0105 nast\u0119pne sceny, b\u0119dzie to do\u015b\u0107 ulotny sojusz. To teraz dokonuje si\u0119 tytu\u0142owa rewizja osobista: po obu stronach zrewidowane zostaj\u0105 narracje i mity na w\u0142asny temat. Nie dowiemy si\u0119, czy Romana jako partyjnego kamikadze zepchn\u0105\u0142 na boczny tor nadmiar zaanga\u017cowania, czy te\u017c zosta\u0142 \u201eprzycelowany\u201d w czasie jednej z politycznych zmian warty: po pa\u017adzierniku, po marcu, po grudniu. Do\u015b\u0107, \u017ce ma najwyra\u017aniej powody do rozgoryczenia i prawo, by \u2013 rozszyfrujmy wreszcie jego ornitologiczn\u0105 metafor\u0119 \u2013 czu\u0107 si\u0119 jak piskl\u0119 wypchni\u0119te z gniazda przez kuku\u0142k\u0119. Tak\u0105 kuku\u0142k\u0119, jak na przyk\u0142ad Jerzy, m\u0105\u017c pani Basi.<\/p>\n Po przybyciu Jerzego (tu na uwag\u0119 zas\u0142uguje epizodyczna posta\u0107 jego s\u0142u\u017cbowego kierowcy, osi\u0142ka z bakami i w sk\u00f3rzanej kurtce, kt\u00f3ry zamaszy\u015bcie ca\u0142uje pani\u0105 Basi\u0119 w r\u0119k\u0119, bez jednego s\u0142owa oddaj\u0105c esencj\u0119 \u201enowego cz\u0142owieka\u201d epoki Gierka) za zamkni\u0119tymi drzwiami gabinetu celnika odgrywa si\u0119 swoista psychomachia. Nie pr\u00f3buj gry\u017a\u0107, kiedy nie mo\u017cesz zagry\u017a\u0107<\/i>, grozi ezopowym j\u0119zykiem dygnitarz. Nosi\u0142 wilk razy kilka, ponie\u015bli i wilka<\/i>, odgryza si\u0119 funkcjonariusz. S\u0142uchaj Roman, ja te\u017c siedz\u0119 po tej samej stronie biurka i zmam ten smak, gdy kto\u015b czego\u015b chce i wszystko zale\u017cy od nas. <\/i>(\u2026) A teraz chcesz si\u0119 odegra\u0107, tak? Na mnie? Bo wiesz, \u017ce jak zrobisz ten protok\u00f3\u0142, to wystarczy sam fakt w mojej obecnej sytuacji. Bo jeste\u015b akurat g\u00f3r\u0105, tak?<\/i>, wybucha w ko\u0144cu Jerzy. Obaj, niczym rewolwerowcy, odmierzaj\u0105c pauzy, oceniaj\u0105 wzajemnie swoje si\u0142y i powoli staje si\u0119 jasne, \u017ce co prawda szeregowy celnik z przesz\u0142o\u015bci\u0105 by\u0142by za s\u0142aby, by w normalnych warunkach zagrozi\u0107 dygnitarzowi, ale \u201eobecna sytuacja\u201d jest newralgiczna. Trwa wymiana w strukturach w\u0142adzy, a Jerzy ponad wszelk\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107 nale\u017cy jeszcze do dawnej ekipy.<\/p>\n Uderza wyrachowanie tej rozgrywki. Jak zauwa\u017cy\u0142a Marta Fik, jeden z podstawowych b\u0142\u0119d\u00f3w w naszym my\u015bleniu o PRL polega na kojarzeniu przynale\u017cno\u015bci do partii z mi\u0142o\u015bci\u0105 do komunizmu: Ju\u017c od roku 1968 \u2013 a z pewno\u015bci\u0105 od grudnia 1970 \u2013 nikt chyba w ideologi\u0119 t\u0119 nie wierzy\u0142. Ortodoksj\u0119 Gomu\u0142ki i jego poprzednik\u00f3w zast\u0105pi\u0142 wszak pragmatyczny cynizm m\u0142odszego (w\u00f3wczas mniej wi\u0119cej pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioparoletniego) pokolenia, kt\u00f3re strzeg\u0142o wprawdzie \u2013 zmodyfikowanego nieznacznie \u2013 systemu, ale bez specjalnej wiary w jego wy\u017cszo\u015b\u0107 nad innymi<\/i><\/a>[36]<\/a><\/sup><\/sup>. Film Leszczy\u0144skiego i Kostenki opowiada w du\u017cej mierze o inflacji tej wiary, ale jest te\u017c \u015bwiadectwem g\u0142\u0119bszego impasu. Mo\u017ce bowiem si\u0142y s\u0105 tu wyr\u00f3wnane i \u017caden z przeciwnik\u00f3w nie potrafi drugiego \u201ezagry\u017a\u0107\u201d, bo przed \u017cadnym nie ma ju\u017c \u201epi\u0119knych widok\u00f3w\u201d? Wysoka pozycja Jerzego mo\u017ce by\u0107 o tyle myl\u0105ca, \u017ce degradowani z posad towarzysze dostawali na po\u017cegnanie mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyjazdu, zachowywali cz\u0119\u015b\u0107 przywilej\u00f3w, ale nie realn\u0105 w\u0142adz\u0119. Maklakiewicz tak\u017ce gra rewolwerowca bez naboj\u00f3w, kt\u00f3remu chodzi raczej o symboliczne upokorzenie przeciwnika, bo ma\u0142o prawdopodobne, by mia\u0142 zyska\u0107 na rozgrywaj\u0105cych si\u0119 w g\u00f3rze roszadach. Dlaczego zwraca w ko\u0144cu turystkom kluczyki do samochodu i paszporty \u2013 z lito\u015bci, ze znu\u017cenia sytuacj\u0105 czy jednak z obawy, \u017ce oddaj\u0105c protok\u00f3\u0142, zanadto by si\u0119 narazi\u0142? Czy to nie on przede wszystkim jest konformist\u0105?<\/a>[37]<\/a><\/sup><\/sup> Je\u015bli Rewizja osobista<\/i> przypomina w swoich ko\u0144cowych scenach thriller polityczny, to tak\u017ce za spraw\u0105 pewnej dezorientacji, w jak\u0105 wprawia widz\u00f3w. Przeczuwamy, \u017ce za ka\u017cdym z przeciwnik\u00f3w stoi ukryty zesp\u00f3\u0142 \u015brodk\u00f3w, nie do ko\u0144ca przejrzystych. Nieprzejrzysto\u015b\u0107 powraca wi\u0119c na kolejnym poziomie jako niepokoj\u0105ca zasada tego filmu.<\/p>\n Najsilniej zasada ta dzia\u0142a w odniesieniu do samego konsumeryzmu, podstawowego tematu dzie\u0142a Leszczy\u0144skiego i Kostenki. O estetycznym tego wyrazie by\u0142a ju\u017c mowa przy okazji analiz reklam, warto mo\u017ce jeszcze przyjrze\u0107 si\u0119 ambiwalentnym, ruchomym sensom, jakie nios\u0105 w Rewizji osobistej<\/i> same przedmioty. Atrakcyjno\u015b\u0107 towar\u00f3w zagranicznych opiera si\u0119 tu, niezale\u017cnie od ich immanentnych przewag, na samej ich fetyszyzowanej \u201ezachodnio\u015bci\u201d, za spraw\u0105 kt\u00f3rej warto\u015b\u0107 wymienna towaru jeszcze mocniej rozje\u017cd\u017ca si\u0119 z u\u017cytkow\u0105.<\/p>\n Mechanizm ten dobrze ilustruje pewien poboczny w\u0105tek, kt\u00f3ry mo\u017cna nazwa\u0107 \u201eprzygodami \u017c\u00f3\u0142tych zapalniczek\u201d. Podczas pierwszej pr\u00f3by negocjacji pani Basia cz\u0119stuje celnika chesterfieldem i przechodzi do kontrolowanego zwierzenia: M\u00f3j m\u0105\u017c dosta\u0142 t\u0119 zapalniczk\u0119 od pewnej pani. Nie by\u0142o to mi\u0142e. Chcia\u0142abym, \u017ceby s\u0142u\u017cy\u0142a innemu m\u0119\u017cczy\u017anie<\/i>. To m\u00f3wi\u0105c, wstaje i zostawia na stole gad\u017cet z \u017c\u00f3\u0142tego plastiku, drobiazg nie tylko zagraniczny, ale i zupe\u0142nie wyj\u0105tkowy, obci\u0105\u017cony sentymentalnie. Kiedy jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej Krysia prosi celnika o polskiego papierosa, kt\u00f3rego rzekomo bardzo jej brakowa\u0142o na wakacjach (najwyra\u017aniej wyczuwaj\u0105c, \u017ce gra na patriotycznych sentymentach mo\u017ce si\u0119 okaza\u0107 skuteczniejsza od strategii \u201ena chesterfielda\u201d), wyci\u0105ga z torebki identyczn\u0105 \u017c\u00f3\u0142t\u0105 zapalniczk\u0119 i zaczynamy rozumie\u0107, jak tandetny chwyt pr\u00f3bowa\u0142a zastosowa\u0107 jej ciotka<\/a>[38]<\/a><\/sup><\/sup>. Nast\u0119pnie do punktu obs\u0142ugi celnej stawia si\u0119 para kolejnych turyst\u00f3w (w epizodycznej roli pojawia si\u0119 tu zaprzyja\u017aniony z re\u017cyserem Edward Stachura), a po\u015br\u00f3d garstki przedmiot\u00f3w, jakie k\u0142ad\u0105 na ladzie, widnieje taka sama \u017c\u00f3\u0142ta zapalniczka, najwyra\u017aniej tania i popularna. Widzimy zatem, jak znak Zachodu podlega stopniowej inflacji, ale tw\u00f3rcy filmu chcieli jeszcze, by ostatnia zapalniczka wystrzeli\u0142a w finale niczym gogolowska strzelba: to z jej pomoc\u0105 Piotr podpala samoch\u00f3d. Epizodyczny detal staje si\u0119 narz\u0119dziem zemsty.<\/p>\n Spo\u0142ecze\u0144stwo konsumpcji potrzebuje do istnienia swoich przedmiot\u00f3w, a ujmuj\u0105c rzecz \u015bci\u015blej, potrzebuje je niszczy\u0107<\/b>. […] Jedynie w zniszczeniu przedmioty istniej\u0105 poprzez nadmiar i swym znikni\u0119ciem daj\u0105 \u015bwiadectwo bogactwu<\/i><\/a>[39]<\/a><\/sup><\/sup>, pisa\u0142 Jean Baudrillard, maj\u0105c co prawda na my\u015bli eksces rozbijania samochod\u00f3w w wypadkach, ale nie by\u0142 daleki od s\u0142usznego uog\u00f3lnienia. Tyle tylko, \u017ce film Leszczy\u0144skiego i Kostenki nie opowiada o spo\u0142ecze\u0144stwie konsumpcji, a o spo\u0142ecze\u0144stwie aspiruj\u0105cym do konsumpcji. Spektakularne trwonienie d\u00f3br mog\u0142o pos\u0142u\u017cy\u0107 jako memento dla kultury przesytu, jak pokaza\u0142 to cho\u0107by Marco Ferreri w Wielkim \u017carciu<\/i> (1973), filmie nakr\u0119conym prawie r\u00f3wnolegle z Rewizj\u0105 osobist\u0105.<\/i> W polskich warunkach ten sens si\u0119 nieco wytraca\u0142. Polityka reform Edwarda Gierka dawa\u0142a co prawda przyzwolenie na luksus, ale moralno\u015b\u0107 socjalistyczna pozostawa\u0142a obrotowa, w chwiejnym zawieszeniu mi\u0119dzy pot\u0119pieniem \u201ewielkiego \u017carcia\u201d a t\u0119sknot\u0105 do niego.<\/p>\n Zdzis\u0142aw Maklakiewicz, Tomasz Wowczuk i Wies\u0142awa Mazurkiewicz w filmie Rewizja osobista<\/em>, By\u0107 mo\u017ce tw\u00f3rcom filmu uda\u0142o si\u0119 uchwyci\u0107 moment przej\u015bciowy: oto socjalizm jeszcze udawa\u0142, \u017ce jest apoteoz\u0105 biednych, ale uczciwych, cho\u0107 zarazem w swojej sockonsumerystycznej wersji stara\u0142 si\u0119 zach\u0119ci\u0107 do siebie blichtrem i postulatem doganiania Zachodu. Niekonsekwentnie, bo konsumpcja pozostawa\u0142a jednak podejrzana. Hipokryzja by\u0142a zatem wpisana w sam\u0105 ide\u0119 \u201edrugiej Polski\u201d i Rewizja osobista <\/i>zr\u0119cznie to rozdwojenie oddaje. Przywo\u0142ajmy scen\u0119, w kt\u00f3rej Roman zostaje na chwil\u0119 sam w gabinecie, stremowany przybyciem Jerzego. Si\u0119ga po opr\u00f3\u017cniony ju\u017c do po\u0142owy likier cointreau, kt\u00f3rego przy \u015bniadaniu nie chcia\u0142 tkn\u0105\u0107 z powod\u00f3w s\u0142u\u017cbowych. Teraz wypija haust prosto z butelki i krzywi si\u0119 ze wstr\u0119tem. Wk\u0142ada s\u0142u\u017cbowy mundur. W tej kr\u00f3tkiej sekwencji gest\u00f3w \u0142\u0105czy si\u0119 \u0142apczywo\u015b\u0107 i odraza, snobizmy i proste, \u201ezdrowe\u201d odruchy, wstyd i aspiracja. Oni nam po prostu zazdroszcz\u0105. Tego, jak wygl\u0105damy, samochodu, tego, \u017ce byli\u015bmy za granic\u0105<\/i>, t\u0142umaczy Krysi pani Basia. Oni \u2013 nam, a wi\u0119c wbrew propagandzie sukcesu dost\u0119p do konsumpcji wcale nie by\u0142 demokratyczny, cz\u0119\u015b\u0107 napi\u0119\u0107 zarysowanych w filmie to po prostu napi\u0119cia klasowe.<\/p>\n Je\u015bli w tym rozdaniu r\u00f3l pani Basia reprezentuje \u201eczerwon\u0105 bur\u017cuazj\u0119\u201d, to z\u0142o\u015bliwo\u015b\u0107 autor\u00f3w doda\u0142a jej nieco cech drobnomieszcza\u0144skich. Komiczna jest cho\u0107by scena, w kt\u00f3rej czy\u015bci, a w\u0142a\u015bciwie pie\u015bci samoch\u00f3d kolorow\u0105 miote\u0142k\u0105 do kurzu. Pi\u0119kna kosmetyka. M\u0105\u017c b\u0119dzie zadowolony<\/i>, ironizuje Roman. Emfaza, z jak\u0105 turystka wymienia po w\u0142osku znane sobie rodzaje makaronu, zdradza te\u017c nuworyszk\u0119, o ile to ostatnie okre\u015blenie ma w og\u00f3le sens w systemie, w kt\u00f3rym \u201estarego mieszcza\u0144stwa\u201d i \u201estarych pieni\u0119dzy\u201d w\u0142a\u015bciwie by\u0107 nie mog\u0142o, a kariery partyjne rzadko trwa\u0142y d\u0142u\u017cej ni\u017c dekad\u0119. Przeci\u0119tnemu widzowi \u0142atwiej ju\u017c by\u0142o uto\u017csami\u0107 si\u0119 z celnikiem, kt\u00f3ry na snobistyczne pytanie turystki, czy lubi japo\u0144skie ostrygi, odpar\u0142: Pewnie lubi\u0119, nigdy nie pr\u00f3bowa\u0142em<\/i>. Odpowied\u017a mo\u017cna ekstrapolowa\u0107 na \u00f3wczesne podej\u015bcie do luksusu w og\u00f3le: pewnie go lubiono, nigdy nie pr\u00f3bowano.<\/p>\n Tymczasem na zachodzie Europy dekada ta by\u0142a ju\u017c czasem wzmo\u017conej refleksji nad konsumeryzmem. Spo\u0142ecze\u0144stwo konsumpcyjne<\/i> Baudrillarda ukaza\u0142o si\u0119 w 1970 roku, Turysta. Nowa teoria klasy pr\u00f3\u017cniaczej<\/i> Deana McCannella w 1976. Wcze\u015bniej ferment zasia\u0142y wydarzenia paryskiego maja, a z nimi takie ksi\u0105\u017cki i filmy, jak Rewolucja \u017cycia<\/i> codziennego<\/i> Raoula Vaneigema (1967) czy Teoremat<\/i> Piera Paola Pasoliniego (1968), zadaj\u0105ce kulturze mieszcza\u0144skiej demaskatorskie pytania. Je\u015bli Leszczy\u0144ski i Kostenko chcieli powt\u00f3rzy\u0107 ten gest rewolty, to by\u0142 on socjologicznie chybiony, nie istnia\u0142a bowiem w Polsce klasa konsumuj\u0105ca, kt\u00f3r\u0105 da\u0142oby si\u0119 por\u00f3wna\u0107 do francuskiej, w\u0142oskiej czy nawet ameryka\u0144skiej klasy \u015bredniej, w ka\u017cdym razie nie tworzyli takiej klasy partyjni notable. Nie istnia\u0142 te\u017c problem przesytu konsumpcj\u0105. Polskie lata siedemdziesi\u0105te mia\u0142y wobec Zachodu charakter imitacyjny \u2013 l\u015bni\u0142y \u015bwiat\u0142em odbitym \u2013 ale te\u017c generowa\u0142y w\u0142asne fantomy, bo jak zauwa\u017cy\u0142 Arjun Appadurai, temat konsumpcji wi\u0105\u017ce si\u0119 zawsze z pewnym optycznym z\u0142udzeniem<\/i><\/a>[40]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/a><\/p>\n Autor mia\u0142 co prawda na my\u015bli z\u0142udzenie polegaj\u0105ce na braniu za cel tego, co jest w istocie procesem, ale mo\u017cna potraktowa\u0107 jego metafor\u0119 dos\u0142ownie i zastanowi\u0107 si\u0119, czy charakter polskiego op\u00f3\u017anionego konsumeryzmu nie by\u0142 przypadkiem z gruntu wizualny: wci\u0105\u017c konsumowano raczej obrazy ni\u017c towary. St\u0105d czar cytowanych w Rewizji osobistej <\/i>francuskich reklam. Wmontowana w film scenka ze sklepu Samaritaine ogl\u0105dana we Francji mog\u0142aby s\u0142u\u017cy\u0107 za przyk\u0142ad strategii przedstawienia, kt\u00f3r\u0105 Appadurai nazywa za Fryderykiem Jamesonem nostalgi\u0105 za tera\u017aniejszo\u015bci\u0105<\/a>[41]<\/a><\/sup><\/sup>: efemeryczny, ulotny czar towar\u00f3w, mi\u0119dzy kt\u00f3rymi przebiega rozta\u0144czona para, jeszcze trwa<\/i>, ale jak gdyby ju\u017c we wspomnieniu. Legendarny dom towarowy Samaritaine, najstarszy w Pary\u017cu, sam w sobie ewokowa\u0142 przesz\u0142o\u015b\u0107, a w polskim kontek\u015bcie jego reklama odsy\u0142a\u0142a dodatkowo do abstrakcyjnej \u201efrancusko\u015bci\u201d, do niejasnych t\u0119sknot za Pary\u017cem, w kt\u00f3rym widz z 1973 roku prawdopodobnie nie by\u0142, ale go sobie wyobra\u017ca\u0142. Sztucznie mu narzucona nostalgia nie odnosi\u0142a si\u0119 zatem do \u017cadnego konkretnego do\u015bwiadczenia \u2013 rozpuszcza\u0142a si\u0119 w obrazach.<\/p>\n W Rewizji osobistej<\/i> magia towar\u00f3w promieniuje na stosunki mi\u0119dzyludzkie, bohaterowie mierz\u0105 si\u0119 spojrzeniami, jakby kalkulowali swoj\u0105 warto\u015b\u0107, polityka ciasno splata si\u0119 z psychologi\u0105, ale jednocze\u015bnie tw\u00f3rcy kreuj\u0105 obrazy, kt\u00f3rym nie do ko\u0144ca wierzymy. Na zako\u0144czenie przywo\u0142ajmy jeszcze kr\u00f3tk\u0105 scenk\u0119, kt\u00f3rej nie powstydzi\u0142by si\u0119 Jean-Luc Godard: oto Krysia wysy\u0142a \u0141ukasza po papierosa, nast\u0119pnie rozbiera si\u0119 i rozci\u0105ga na trawie nieruchomo niczym towar na ladzie. Kiedy speszony ch\u0142opak wyrasta w jej polu widzenia, pyta go spokojnie i najzupe\u0142niej retorycznie: Patrzysz na mnie?<\/i><\/p>\n <\/a>[1]<\/sup><\/sup> Konkretnie w Je\u017cowie Sudeckim ko\u0142o Jeleniej G\u00f3ry (zob. np. filmpolski.pl). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2]<\/sup><\/sup> Tak\u0105 obserwacj\u0119 czyni te\u017c David Crowley w tek\u015bcie Rewizja osobista, 1972<\/i>, w do\u0142\u0105czonym do p\u0142yt z tym filmem i zestawem kr\u00f3tkich film\u00f3w artystycznych katalogu Satisfaction. Sztuka konsumpcyjna w socjalistycznej Polsce lat 70.<\/i>, red. \u0141. Ronduda i M. Woli\u0144ski, Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej, 2009. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3]<\/sup><\/sup> Edward Gierek zosta\u0142 wybrany I sekretarzem po odwo\u0142aniu W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki na VII Plenum KC PZPR 20 grudnia 1970 roku, zdj\u0119cia do filmu kr\u0119cono latem 1972. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4]<\/sup><\/sup> David Crowley z dystansu wsp\u00f3\u0142czesnego Brighton widzi to w ten spos\u00f3b: \u201eW swoim zuchwa\u0142ym sloganie \u00bbDruga Polska\u00ab Gierek obiecywa\u0142 podwojenie wydajno\u015bci, dobrobytu, \u015bwiadcze\u0144 socjalnych. Rzeczywisto\u015b\u0107 by\u0142a oczywi\u015bcie inna \u2013 Polska zasysa\u0142a importowane zachodnie dobra konsumpcyjne i nie znalaz\u0142a wiele rynk\u00f3w zbytu na swoje \u00bbbrakor\u00f3bstwo\u00ab. Etykietka \u00bbDruga Polska\u00ab wskazywa\u0142a \u2013 niezamierzenie \u2013 fantasmagoryczny aspekt \u00bbnowej\u00ab Polski, stworzonej na obraz zachodniego modernizmu. W swych d\u0105\u017ceniach do wzrostu gospodarczego PRL sta\u0142a si\u0119 sobowt\u00f3rem, symulakrum pa\u0144stw Zachodu\u201d. D. Crowley, dz. cyt., s. 34. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5]<\/sup><\/sup> Motyw kuku\u0142ki powraca jeszcze dwukrotnie \u2013 celnik nuci piosenk\u0119: \u201ekuku\u0142eczka kuka, ch\u0142opiec panny szuka\u201d, gdy za oknem jego m\u0142ody asystent przeszukuje baga\u017cnik samochodu w obecno\u015bci \u015blicznej turystki. Potem \u015bliczna turystka b\u0119dzie sobie wr\u00f3\u017cy\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 z kukania kuku\u0142ki, by zmi\u0119kczy\u0107 serce starszego celnika narracj\u0105 sentymentaln\u0105. Podstawowa metafora wyja\u015bnia si\u0119 jednak p\u00f3\u017aniej. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2_2017_kinofilia\/1-F-1807-1-1500x_1.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2_2017_kinofilia\/1-F-1807-116-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2_2017_kinofilia\/1-F-1807-9-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2_2017_kinofilia\/1-F-1807-112-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2_2017_kinofilia\/1-F-1807-105-632x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2_2017_kinofilia\/1-F-1807-10-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2_2017_kinofilia\/1-F-1807-106-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\nfot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n
<\/p>\n
\n\n\n\n\n\n