![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3_2017_DOKUMENT\/oziski\/636091156200869697.jpg\")
<\/p>\n <\/p>\n
Pawe\u0142 \u0141ozi\u0144ski, fot. Adam Lach, \u017ar\u00f3d\u0142o: Newsweek<\/span><\/p>\n W tym roku mija dwudziesta pi\u0105ta rocznica produkcji Miejsca urodzenia<\/i>, czy m\u00f3g\u0142by Pan przypomnie\u0107 okoliczno\u015bci powstania tego filmu?<\/b><\/p>\n To d\u0142u\u017csza historia. Jeszcze w szkole filmowej zrobi\u0142em etiud\u0119 Podr\u00f3\u017c<\/i> wed\u0142ug fragmentu jednej z dw\u00f3ch autobiograficznych ksi\u0105\u017cek Henryka Grynberga \u017bydowskiej wojny<\/i> i Zwyci\u0119stwa<\/i><\/a>[1]<\/a>. Wybra\u0142em male\u0144ki epizodzik, napisa\u0142em scenariusz. Arthur Reinhart zrobi\u0142 mi pi\u0119kne zdj\u0119cia do czarno-bia\u0142ej etiudy z aktorami, historii o polskich \u017bydach, ukrywaj\u0105cych si\u0119 w ziemiance w lesie. Pewnego dnia na polan\u0119 obok tego lasu przyje\u017cd\u017ca fotograf z aparatem na szklane p\u0142yty, ustawia go na statywie, rozci\u0105ga bia\u0142y ekran z prze\u015bcierad\u0142a. \u017bydzi wychodz\u0105 z ziemianki, a on im robi zdj\u0119cia legitymacyjne do fa\u0142szywych ausweis\u00f3w. Mama z synem maj\u0105 \u201edobry wygl\u0105d\u201d, mogliby jecha\u0107 do miasta z nowymi dokumentami, ojciec wygl\u0105da \u201e\u017ale\u201d, musi zosta\u0107. Pod koniec filmu do ciemni fotografa wpadaj\u0105 Niemcy, portrety \u017byd\u00f3w za\u015bwietlaj\u0105 a\u017c do czerni. Nikt nie pojedzie do miasta. Taka kr\u00f3tka historia. Czego\u015b mi brakowa\u0142o w tej fabularnej etiudzie. Si\u0142\u0105 rzeczy by\u0142a jakim\u015b skr\u00f3tem, uproszczeniem. Mia\u0142em potrzeb\u0119 opowiedzenia wi\u0119cej o skomplikowanej historii relacji mi\u0119dzy Polakami i \u017bydami, kt\u00f3ra w\u0142a\u015bciwie w filmie dokumentalnym nie zosta\u0142a dot\u0105d odkryta. Powsta\u0142y ju\u017c oczywi\u015bcie filmy o ratowaniu \u017byd\u00f3w przez Polak\u00f3w, to by\u0142a wtedy jedyna oficjalna wersja tamtej historii, dopuszczana przez cenzur\u0119 w PRL. Mo\u017ce nie licz\u0105c filmu \u015awiadkowie<\/i> mojego ojca Marcela \u0141ozi\u0144skiego (1987), o pogromie kieleckim, wyprodukowanego podziemnie w Studio Videonowa, nikt tego tematu tak wprost jeszcze nie dotkn\u0105\u0142. To by\u0142o dla mnie wyzwanie i zach\u0119ta.<\/p>\n W tej nieopowiedzianej jeszcze historii widzia\u0142em Henryka Grynberga jako bohatera. W swoich ksi\u0105\u017ckach precyzyjnie, na ile pami\u0119ta\u0142, opisa\u0142 swoj\u0105 histori\u0119. Nawet si\u0119 obawia\u0142em, nies\u0142usznie, jak si\u0119 potem okaza\u0142o, \u017ce gdyby to w\u0142a\u015bnie on przyjecha\u0142 do Polski po latach, mog\u0142oby si\u0119 okaza\u0107, \u017ce wie za du\u017co, \u017ce emocje nie b\u0119d\u0105 \u015bwie\u017ce. Zacz\u0105\u0142em poszukiwa\u0107 innych podobnych do niego bohater\u00f3w. Razem z koleg\u0105 ze szko\u0142y filmowej Witkiem Iwaszkiewiczem i moim przyjacielem Miko\u0142ajem Grynbergiem pisali\u015bmy listy do wsp\u00f3lnot \u017cydowskich na ca\u0142ym \u015bwiecie. Opisali\u015bmy, kogo potrzebujemy do filmu, jakiej historii szukamy, ale nikt si\u0119 nie zg\u0142osi\u0142. W ko\u0144cu zdecydowa\u0142em si\u0119 na Henryka Grynberga, licz\u0105c na to, \u017ce chocia\u017c sporo wie, to zawsze mo\u017ce si\u0119 dowiedzie\u0107 czego\u015b nowego. W kt\u00f3rym\u015b z jego opowiada\u0144 jest historia o tym, jak w 1961 albo 1962 roku jedzie z koleg\u0105 do Radoszyny, gdzie przyszed\u0142 na \u015bwiat<\/a>[2]<\/a>. Pr\u00f3buje tam podpyta\u0107, co si\u0119 sta\u0142o z jego rodzin\u0105: z bratem i z ojcem. Spotyka si\u0119 z niech\u0119ci\u0105 czy nawet agresj\u0105. Wsiadaj\u0105 na motocykl i uciekaj\u0105 do Warszawy. Henryk Grynberg wyjecha\u0142 do Stan\u00f3w Zjednoczonych w 1967 roku, a do Polski wr\u00f3ci\u0142 po raz pierwszy dopiero w zwi\u0105zku z produkcj\u0105 mojego filmu, po \u0107wier\u0107 wieku, w 1991 roku. Wcze\u015bniej spotka\u0142em go w Pary\u017cu, zapraszaj\u0105c do wsp\u00f3\u0142pracy. Na pocz\u0105tku si\u0119 nie zgodzi\u0142, rozumia\u0142em jego obawy przed konfrontacj\u0105 z przesz\u0142o\u015bci\u0105. Po chwili namys\u0142u da\u0142 si\u0119 jednak nam\u00f3wi\u0107 na udzia\u0142 w tym filmowym \u015bledztwie. By\u0107 mo\u017ce zda\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce to jedyna okazja, \u017ceby odszuka\u0107 ojca, pogrzeba\u0107 wreszcie cia\u0142o, domkn\u0105\u0107 spraw\u0119 tej tragedii sprzed lat. Sam by tego prawdopodobnie nigdy nie zrobi\u0142, nasza ekipa filmowa da\u0142a mu oparcie w trakcie tego trudnego \u015bledztwa.<\/p>\n Henryk Grynberg, kadr z filmu Miejsce urodzenia<\/em><\/span><\/p>\n Na pocz\u0105tek Grynberg da\u0142 mi kilka namiar\u00f3w na znajomych rodziny z czas\u00f3w przedwojennych, m.in. na pana Zbrze\u017anego, fryzjera z miejscowo\u015bci Dobre. Pojecha\u0142em do niego z ukrytym magnetofonikiem, ale nie po to, \u017ceby wykorzysta\u0107 to nielegalne nagranie do filmu, tylko \u017ceby nie musie\u0107 robi\u0107 notatek w trakcie rozmowy. Ludzie na widok notuj\u0105cego usztywniaj\u0105 si\u0119, zaczynaj\u0105 si\u0119 pilnowa\u0107. Od niego dosta\u0142em kolejne nazwiska i tak zacz\u0105\u0142em kr\u0105\u017cy\u0107 od wioski do wioski, od domu do domu w poszukiwaniu \u015bwiadk\u00f3w. Wszystkie nagrane rozmowy i \u015bwiadectwa spisywa\u0142em potem, \u017ceby m\u00f3c zrobi\u0107 casting postaci do filmu. Ludzie byli bardzo otwarci, ch\u0119tnie m\u00f3wili, nie czu\u0142em ani razu zagro\u017cenia. A wchodzi\u0142em naprawd\u0119 w bardzo dzikie miejsca. Przeciwnie, czasem czu\u0142em si\u0119 jak w kiepskim filmie fabularnym, \u015bwiadkowie na has\u0142o \u201erodzina Grynberga\u201d od razu odpowiadali: \u201each tak, pami\u0119tam\u201d, jakby na mnie czekali, jakby to by\u0142o wczoraj.<\/p>\n Po kilku dniach mojego prywatnego \u015bledztwa wiedzia\u0142em ju\u017c wi\u0119cej od samego Henryka. Dotar\u0142em do \u015bwiadk\u00f3w, kt\u00f3rych on nie zna\u0142, wiedzia\u0142em, \u017ce warto, \u017ceby przyjecha\u0142. Moim rozm\u00f3wcom m\u00f3wi\u0142em wprost, \u017ce realizuj\u0119 film o rodzinie Henryka Grynberga. Zapowiada\u0142em r\u00f3wnie\u017c jego ewentualn\u0105 wizyt\u0119, ale bez konkretnych dat. Chcia\u0142em, \u017ceby by\u0142o prawdziwie, bez makija\u017cu i wysprz\u0105tanych na nasz przyjazd izb. Kr\u0119cili\u015bmy film zim\u0105, kiedy rolnicy siedz\u0105 w domu, mia\u0142em nadziej\u0119 ich tam zasta\u0107. Henrykowi z kolei nie m\u00f3wi\u0142em, czego si\u0119 dowie na miejscu, sugerowa\u0142em tylko, o kogo ze swojej rodziny ma pyta\u0107 kolejnego \u015bwiadka. Ka\u017cdego dnia wyje\u017cd\u017cali\u015bmy z ekip\u0105 z wytw\u00f3rni na Che\u0142mskiej, \u017ceby nagra\u0107 dwie, trzy rozmowy w okolicy 50 km od Warszawy.<\/p>\n Rodzina Grynberg\u00f3w by\u0142a przed wojn\u0105 w dosy\u0107 szczeg\u00f3lnej sytuacji. Byli jedyn\u0105 \u017cydowsk\u0105 rodzin\u0105 w okolicy Radoszyny, prawie zasymilowan\u0105, niespecjalnie religijn\u0105. Byli \u201eswoimi \u017bydami\u201d, m\u00f3wili po polsku, mama nie uczy\u0142a Henryka jidysz. Gdyby nie wojna, ca\u0142kiem by si\u0119 wtopili w t\u0119 spo\u0142eczno\u015b\u0107. St\u0105d wszyscy potem dobrze pami\u0119tali t\u0119 rodzin\u0119, naznaczon\u0105 tragicznym pi\u0119tnem. Kiedy Grynberg puka\u0142 do drzwi, \u015bwiadkowie opowiadali ch\u0119tnie, chocia\u017c \u0142agodniej i czasem bez wa\u017cnych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, kt\u00f3re pozna\u0142em w czasie dokumentacji. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce \u015bwiadkowie sami podchodzili pod kamer\u0119, kiedy roznios\u0142a si\u0119 wie\u015b\u0107 o filmowaniu. Jedynym cz\u0142owiekiem, do kt\u00f3rego nie pojecha\u0142em podczas dokumentacji, by\u0142 pan Wojty\u0144ski, m\u0142odszy brat domniemanego mordercy Abrama Grynberga. Nie chcia\u0142em go sp\u0142oszy\u0107. On si\u0119 by\u0107 mo\u017ce spodziewa\u0142, \u017ce do niego te\u017c trafimy, zaskoczyli\u015bmy go w chlewie, zacz\u0105\u0142 rozmawia\u0107.<\/p>\n Film powsta\u0142 na pocz\u0105tku lat 90. M\u00f3wi\u0142 Pan ju\u017c o \u015awiadkach<\/i>, polskiej odpowiedzi na Shoah<\/i> (1985) Claude’a Lanzmanna. Na pocz\u0105tku tej dekady uwolniono z aresztu p\u00f3\u0142kowego takie filmy jak D\u0142uga noc<\/i> (1967) Janusza Nasfetera, powsta\u0142 film Jana \u0141omnickiego Jeszcze tylko ten las <\/i>(1991). Wydaje si\u0119, \u017ce nast\u0105pi\u0142o uczciwe otwarcie tematu stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich. Na ile ten moment by\u0142 dla Pana istotny i na ile \u015bledzi\u0142 Pan to, co si\u0119 dzia\u0142o wok\u00f3\u0142?<\/b><\/p>\n Nie by\u0142o ju\u017c cenzury, wi\u0119c przy pierwszej okazji si\u0119gn\u0105\u0142em po ten temat. Du\u017co czyta\u0142em o relacjach polsko-\u017cydowskich, widzia\u0142em fragmenty Shoah<\/i> Lanzmanna, przemontowane i zmanipulowane wy\u015bwietlano w kinach w latach 80. \u00d3wczesna w\u0142adza pokazywa\u0142a ten wyb\u00f3r, aby udowodni\u0107, jak Polacy s\u0105 strasznie szkalowani w tym filmie przez francuskiego \u017byda. Sam zreszt\u0105 te\u017c nie by\u0142em do ko\u0144ca przekonany do metody Lanzmanna. Uwa\u017ca\u0142em, \u017ce to krzywdz\u0105ce uproszczenie, aby pokazywa\u0107 Polak\u00f3w jako wsp\u00f3\u0142sprawc\u00f3w Holokaustu. Wydaje mi si\u0119, \u017ce nie pr\u00f3bowa\u0142 zachowa\u0107 balansu, kt\u00f3ry by odpowiada\u0142 rzeczywisto\u015bci. M\u00f3wi\u0119 to jako Polak \u017cydowskiego pochodzenia, znaj\u0105cy nie\u017ale polsk\u0105 wie\u015b, a nawet okolic\u0119, w kt\u00f3rej kr\u0119cili\u015bmy nasz dokument. Rodzice mieli w okolicach Dobrego dzia\u0142k\u0119 i je\u017adzi\u0142em tam od wczesnej m\u0142odo\u015bci. Dobrze zna\u0142em tych ch\u0142op\u00f3w, ma\u0142o tego \u2013 jeszcze ich lubi\u0142em. Umia\u0142em te\u017c z nimi rozmawia\u0107 ich j\u0119zykiem. Podszed\u0142em do tego zupe\u0142nie inaczej ni\u017c Lanzmann, bez ferowania wyrok\u00f3w z g\u00f3ry. Pr\u00f3bowa\u0142em ich wys\u0142ucha\u0107 i zrozumie\u0107.<\/p>\n \n To wra\u017cenie nieludzko\u015bci Lanzmanna cz\u0119\u015bciowo wynika z monta\u017cu. W \u015bcinkach z Shoah<\/i> wida\u0107, \u017ce pr\u00f3buje si\u0119 z tymi lud\u017ami zaprzyja\u017ani\u0107. Dopiero w zmontowanym filmie widzimy nieludzkiego, wykorzystuj\u0105cego sytuacj\u0119 filmowca. <\/b><\/p>\n Nie znam tych materia\u0142\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce najpierw si\u0119 z nimi zaprzyja\u017ani\u0142, a potem ich na sw\u00f3j spos\u00f3b wykorzysta\u0142. Jego punkt widzenia, traktowanie Polak\u00f3w jako wsp\u00f3\u0142sprawc\u00f3w, wydawa\u0142 mi si\u0119 zwyczajnie nieprawdziwy. Bardzo mi zale\u017ca\u0142o, aby w tej mojej historii racje by\u0142y wywa\u017cone, motywy ludzkiego post\u0119powania zrozumia\u0142e, nie chcia\u0142em nikogo os\u0105dza\u0107. Chcia\u0142em opowiedzie\u0107 o tym \u015bwiecie tak, jak wed\u0142ug mnie wtedy wygl\u0105da\u0142. Ogromna grupa ludzi oboj\u0119tnych, kt\u00f3rych jednak trudno nazwa\u0107 wsp\u00f3\u0142sprawcami, raczej uwik\u0142anymi w t\u0119 straszliw\u0105 katastrof\u0119, jak\u0105 by\u0142a druga wojna \u015bwiatowa i Holokaust. Male\u0144ka grupa, kt\u00f3ra mimo strachu przed Niemcami i polskimi s\u0105siadami, kt\u00f3rzy donosili, pr\u00f3buje jednak \u017bydom pom\u00f3c. I niewielka grupa, w tym wypadku jeden cz\u0142owiek czy jedna rodzina, kt\u00f3rzy tego \u017byda morduj\u0105 przy milczeniu ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci. To milczenie i strach, kt\u00f3ry za nim stoi a\u017c do dzi\u015b, jest moim zdaniem jednym z g\u0142\u00f3wnych temat\u00f3w filmu.<\/p>\n Historia z Miejsca urodzenia<\/i> sama u\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 w rodzaj statystycznej \u015bredniej. Bez pomocy ch\u0142op\u00f3w rodzina Grynberga by nie przetrwa\u0142a i szanowa\u0142em ich za to. Grynberg mia\u0142 do nich wiele sympatii i ciep\u0142a, co widzia\u0142em w rozmowach. Jedna rodzina to byli \u017ali ludzie, kt\u00f3rzy chcieli zarobi\u0107 na tych dw\u00f3ch krowach, kt\u00f3re Abram Grynberg zostawi\u0142 im na przechowanie. Bali si\u0119, \u017ce przyjd\u0105 Rosjanie, wr\u00f3ci Abram i poprosi o zwrot zwierz\u0105t. \u017bycie cz\u0142owieka by\u0142o warte… \u2013 dwie krowy to du\u017co, by\u0142o czasem warte kilogram cukru. Wydawali si\u0119 nawzajem przez z\u0142o\u015b\u0107. Polacy Polak\u00f3w, donosz\u0105c Niemcom, \u017ce s\u0105siad ukrywa \u017byda. Zazdro\u015bcili, mieli konflikt o ziemi\u0119. \u017bycie ludzkie nie znaczy\u0142o wtedy wiele.<\/p>\n Kierownikiem artystycznym filmu by\u0142 Andrzej Brzozowski, kt\u00f3ry ma bardzo szczeg\u00f3ln\u0105 histori\u0119 w latach 60. Najpierw robi kr\u00f3tki film Przy torze kolejowym<\/i> (1963) na podstawie opowiadania Zofii Na\u0142kowskiej, zatrzymany przez cenzur\u0119 i pokazany dopiero pod koniec lat 90. Potem powstaje Archeologia <\/i>(1967), r\u00f3wnie\u017c w pewnym sensie podobna do tego, co widzimy w Miejscu urodzenia<\/i>. Wida\u0107 to, gdy zestawi\u0107 ze sob\u0105 tematy tych dw\u00f3ch film\u00f3w tj. stosunki polsko-\u017cydowskie w Przy torze kolejowym<\/i> oraz \u015blady po \u017bydach i spos\u00f3b ich odkrywania w Archeologii<\/i>. W recenzji Archeologii<\/i> Lech Pijanowski napisa\u0142, \u017ce gar\u015b\u0107 polskiej ziemi jest oskar\u017ceniem sprawc\u00f3w i \u017ce wiele jest jeszcze takich nieodkrytych grob\u00f3w w Polsce. Jaka by\u0142a rola Brzozowskiego podczas produkcji?<\/b><\/p>\n To by\u0142 specyficzny film, koprodukcja mi\u0119dzy \u0141\u00f3dzk\u0105 Szko\u0142\u0105 Filmow\u0105 a Studiem Filmowym Kronika, czyli Wytw\u00f3rni\u0105 Film\u00f3w Dokumentalnych na Che\u0142mskiej. Brzozowski by\u0142 wtedy moim wyk\u0142adowc\u0105 na trzecim roku w \u0141odzi oraz kierownikiem studia Kronika. By\u0142 moim nauczycielem, opiekunem artystycznym filmu i jednocze\u015bnie jego producentem. Bardzo wiele mu zawdzi\u0119czam, otworzy\u0142 mi wszystkie furtki. Po latach bardzo to doceniam, gdy\u017c nie by\u0142o takie oczywiste, \u017ce student robi profesjonalny film w normalnych warunkach na ta\u015bmie filmowej 16 mm, z ekip\u0105: operatorem, d\u017awi\u0119kowcem, trzema o\u015bwietlaczami, kierowc\u0105. Jestem mu tak\u017ce wdzi\u0119czny za to, \u017ce si\u0119 do tego filmu nie wtr\u0105ca\u0142. Uzna\u0142, \u017ce wiem, co chc\u0119 zrobi\u0107, i da\u0142 mi woln\u0105 r\u0119k\u0119. Wspania\u0142e zdj\u0119cia zrobi\u0142 mi m\u00f3j przyjaciel Arthur Reinhart, mieli\u015bmy ma\u0142o ta\u015bmy, wi\u0119c ka\u017cde naci\u015bni\u0119cie guzika start w kamerze to by\u0142o ryzyko. Arthur ju\u017c wtedy by\u0142 genialnym operatorem, mia\u0142 wielkie dokumentalne czucie, rozumieli\u015bmy si\u0119 bez s\u0142\u00f3w. Mia\u0142em te\u017c szcz\u0119\u015bcie, bo monta\u017cem zaj\u0119\u0142a si\u0119 Katarzyna Maciejko-Kowalczyk, \u015bwietna monta\u017cystka, kt\u00f3ra wcze\u015bniej zrobi\u0142a wiele film\u00f3w, m.in. z moim ojcem. Wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce wiem, jak ten film zrobi\u0107 i jak go zmontowa\u0107. To nie by\u0142a do ko\u0144ca prawda. Od Kasi Maciejko pochodz\u0105 pewne pomys\u0142y, np. nagranie monologu wewn\u0119trznego bohatera, \u017ceby wydoby\u0107 wi\u0119cej emocji czy informacji w momentach, kiedy jest to potrzebne. Nada\u0142o to filmowi konstrukcj\u0119, w kt\u00f3rej dzianie si\u0119 przeplata si\u0119 z monologiem wewn\u0119trznym bohatera, z jego wspomnieniami.<\/p>\n Ju\u017c po zdj\u0119ciach pojechali\u015bmy z d\u017awi\u0119kowcem Joasi\u0105 Napieralsk\u0105 na wie\u015b, Grynberg usiad\u0142 na jakim\u015b \u015bci\u0119tym drzewie, ja naprzeciwko niego. Odby\u0142em z nim dwugodzinn\u0105 rozmow\u0119 \u2013 zapis wspomnie\u0144 z dzieci\u0144stwa. Dobrym pomys\u0142em by\u0142o nagranie tego monologu po nakr\u0119ceniu filmu, to uruchomi\u0142o w Grynbergu r\u00f3\u017cne wspomnienia, a ja wiedzia\u0142em lepiej, o co pyta\u0107.<\/p>\n Henryk Grynberg, kadr z filmu Miejsce urodzenia<\/em><\/span><\/p>\n Dlaczego po premierze Miejsca urodzenia<\/i> nie odby\u0142a si\u0119 dyskusja na miar\u0119 niedawno przecie\u017c zako\u0144czonych dyskusji po polskim monta\u017cu Shoah<\/i> Lanzmanna w 1985 roku i publikacji eseju Jana B\u0142o\u0144skiego Biedni Polacy patrz\u0105 na getto<\/i> w \u201eTygodniku Powszechnym\u201d w 1987 roku?<\/b><\/p>\n Nie wiem, ale jaka\u015b minimalna dyskusja si\u0119 odby\u0142a. Ks. Adam Boniecki napisa\u0142 recenzj\u0119 w \u201eTygodniku Powszechnym\u201d, pisa\u0142 te\u017c Jan J\u00f3zef Szczepa\u0144ski<\/a>[3]<\/a>. Widocznie nie byli\u015bmy wtedy jeszcze przygotowani do takiej rozmowy. Gdy pokazywa\u0142em ten film w Krakowie na festiwalu w 1992 roku, jury po prostu nie mog\u0142o uwierzy\u0107, \u017ce to si\u0119 wydarzy\u0142o. Zarzucali mi, \u017ce podrzuci\u0142em cia\u0142o, \u017ce wrzuci\u0142em butelk\u0119 po mleku do do\u0142u. Ja si\u0119 w\u015bciek\u0142em, powiedzia\u0142em: Nie mo\u017cecie uwierzy\u0107, \u017ce to si\u0119 naprawd\u0119 wydarzy\u0142o? Ale tak by\u0142o, niestety<\/i>. Na pewno co\u015b tu by\u0142o re\u017cyserowane, przecie\u017c niemo\u017cliwe jest, \u017ceby to si\u0119 tak dobrze uda\u0142o<\/i> \u2013 w pewnym sensie by\u0142 to komplement dla mojej pracy re\u017cysera, to m\u00f3j pierwszy film, mia\u0142em 27 lat.<\/p>\n Wydaje mi si\u0119, \u017ce nie w planie filmowym, tylko w planie ludzkim, oni po prostu nie byli jeszcze gotowi, \u017ceby tak\u0105 histori\u0119 przyj\u0105\u0107. A mo\u017ce si\u0119 zwyczajnie bali? Cynicznie mo\u017cna by powiedzie\u0107, \u017ce jeden trup to ma\u0142o, \u017ceby rozpocz\u0105\u0107 rozmow\u0119 og\u00f3lnonarodow\u0105 na ten temat. Dopiero kiedy si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce w stodole w Jedwabnem Polacy spalili kilkuset swoich \u017cydowskich s\u0105siad\u00f3w, wysz\u0142o, \u017ce jest to ju\u017c liczba, kt\u00f3ra robi spraw\u0119. M\u00f3j film zosta\u0142 zauwa\u017cony za granic\u0105, dosta\u0142 bardzo wiele znacz\u0105cych nagr\u00f3d w Europie i w Ameryce. Rozpocz\u0105\u0142 te\u017c seri\u0119 film\u00f3w opowiadaj\u0105cych o tych zap\u0119tlonych, skomplikowanych relacjach. Mam na my\u015bli filmy dokumentalne, czyli m.in. S\u0105siad\u00f3w<\/i> Agnieszki Arnold.<\/p>\n Je\u015bli rozwa\u017camy wp\u0142yw filmu dokumentalnego na rzeczywisto\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105, co jest najwa\u017cniejsze: moment produkcji, estetyka czy promocja? <\/b><\/p>\n Dla mnie jako re\u017cysera najwa\u017cniejsze jest, \u017ceby opowiedzie\u0107 histori\u0119, kt\u00f3ra jest dla mnie wa\u017cna, a zarazem trafia w ludzkie potrzeby. Rok temu zrobi\u0142em Nawet nie wiesz, jak bardzo Ci\u0119 kocham<\/i>, film o psychoterapii. By\u0142em zaskoczony tym, \u017ce mieli\u015bmy w kinach ponad 20 tysi\u0119cy widz\u00f3w. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest ludzka potrzeba, \u017ceby swoim trudnym uczuciom i temu, jak sobie z nimi radzi\u0107, przyjrze\u0107 si\u0119 w filmie. Z Miejscem urodzenia<\/i> by\u0142o podobnie. Mia\u0142em poczucie, \u017ce pocz\u0105wszy od \u015bwiadk\u00f3w, kt\u00f3rzy mogli nam wreszcie po latach opowiedzie\u0107 t\u0119 tragiczn\u0105 histori\u0119, a\u017c po widz\u00f3w, dla kt\u00f3rych by\u0142a przeznaczona, wszyscy doznali jakiej\u015b ulgi. Tak to chyba jest, kiedy ludzie czuj\u0105, \u017ce ich g\u0142\u0119bokie wewn\u0119trzne przeczucia i skrywane historie zostaj\u0105 wreszcie wydobyte, nazwane.<\/p>\n Ten film zrobi\u0142 tak\u0105 szczelink\u0119 w dotychczas obowi\u0105zuj\u0105cym jednowymiarowym pogl\u0105dzie na Polak\u00f3w, \u017byd\u00f3w i Niemc\u00f3w w czasie Holokaustu. I przez t\u0119 szczelink\u0119 zacz\u0119\u0142y nakapywa\u0107 pytania i w\u0105tpliwo\u015bci. Mam wra\u017cenie, \u017ce ten film otworzy\u0142 dialog, w jaki\u015b spos\u00f3b go zapocz\u0105tkowa\u0142. Ciesz\u0119 si\u0119, \u017ce ten dialog istnieje. Jest dla mnie prze\u0142omem, \u017ce po latach wysoki hierarcha Ko\u015bcio\u0142a katolickiego<\/a>[4]<\/a> jedzie do Jedwabnego i przeprasza za to, co Polacy uczynili swoim \u017cydowskim s\u0105siadom. Takiego g\u0142osu nie by\u0142o przedtem, paradoksalnie to si\u0119 odbywa teraz. Mo\u017ce taka jest dynamika proces\u00f3w spo\u0142ecznych, to musi trwa\u0107. Tego nie mo\u017cna zadekretowa\u0107 z dnia na dzie\u0144. Ludzie musz\u0105 to przez siebie przepu\u015bci\u0107, przetrawi\u0107. Dobrze te\u017c, \u017ce im si\u0119 tego nie robi metod\u0105 Lanzmanna, pokazuj\u0105c palcem \u2013 \u201ejeste\u015bcie wsp\u00f3\u0142sprawcami\u201d. Tak powiedzianej prawdy nikt wtedy nie chce przyj\u0105\u0107. Wola\u0142bym, zamiast oskar\u017ca\u0107, zaapelowa\u0107: przyjrzyj si\u0119 sobie i swojej historii, uczciwie i szczerze tam zajrzyj, zobacz, co tam si\u0119 dzia\u0142o. Tak\u0105 rozmow\u0119 mo\u017cna zaproponowa\u0107, po to zrobi\u0142em Miejsce urodzenia<\/i>.<\/p>\n kadr z filmu Miejsce urodzenia<\/em><\/span><\/p>\n By\u0142a ju\u017c mowa o S\u0105siadach<\/i> Agnieszki Arnold. Czy s\u0105 jakie\u015b inne polskie filmy z ko\u0144ca lat 90. lub z XXI wieku kontynuuj\u0105ce pa\u0144ski projekt z pocz\u0105tku lat 90.?<\/b><\/p>\n Ja bym tego nie nazwa\u0142 moim projektem, po prostu otworzy\u0142a si\u0119 przestrze\u0144 na rozmow\u0119 w tej sprawie. Fabu\u0142a te\u017c na tak\u0105 potrzeb\u0119 rozmowy po jakim\u015b czasie odpowiedzia\u0142a. Pawe\u0142 Pawlikowski i W\u0142adys\u0142aw Pasikowski, obaj ruszyli w t\u0119 stron\u0119. Ten pierwszy w Idzie<\/i> (2013) mniej lub bardziej \u015bwiadomie nawi\u0105za\u0142 do Miejsca urodzenia<\/i>. U Pawlikowskiego jest scena, w kt\u00f3rej jeden z bohater\u00f3w odkopuje w ramach ekspiacji gr\u00f3b zamordowanych \u017byd\u00f3w. Pasikowski w Pok\u0142osiu<\/i> (2012) wykorzysta\u0142 jedn\u0105 z moich postaci i fragmenty \u015bcie\u017cki dialogowej filmu, cytuj\u0105c j\u0105 bardzo \u015bwiadomie w jednej z kulminacyjnych scen. My\u015bl\u0119, ile lat trzeba by\u0142o, \u017ceby fabu\u0142y zaj\u0119\u0142y si\u0119 tematem dokumentalnym, poruszonym ju\u017c na pocz\u0105tku lat 90. To ruszy\u0142o mniej wi\u0119cej pi\u0119tna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej. W fabule jest wi\u0119cej sit, mi\u0119dzy innymi ci\u0105gle jeszcze cenzury, bo to nadal tematy podwy\u017cszonego ryzyka, \u201eniewybuchy\u201d, decydenci si\u0119 boj\u0105. W dokumencie, gdy kto\u015b si\u0119ga po kamer\u0119, nikt si\u0119 tym specjalnie nie przejmuje, nie \u201edoszacowuj\u0105\u201d nas. Jestem przekonany, \u017ce dokument wielokrotnie i w wielu sprawach torowa\u0142 drog\u0119 filmom fabularnym. Jeste\u015bmy na szpicy, przedzieramy si\u0119 przez trudne tematy, zanim tam dojd\u0105 fabularzy\u015bci. Cieszy mnie, \u017ce Pawlikowski w Idzie<\/i> i Pasikowski w Pok\u0142osiu<\/i> zacytowali Miejsce urodzenia<\/i>, bo to znaczy, \u017ce ten film by\u0142 dla nich wa\u017cny.<\/p>\n Czy temat Zag\u0142ady wyczerpa\u0142 si\u0119 w filmie dokumentalnym? Paradygmat kina \u015bwiadka dochodzi z jednej strony do biologicznego kresu, a z drugiej strony do kresu estetycznego. Co nast\u0105pi potem, czy filmowcy wr\u00f3c\u0105 do archiwum?<\/b><\/p>\n Rzeczywi\u015bcie wymiera pokolenie \u015bwiadk\u00f3w, Miejsca urodzenia<\/i> ju\u017c bym dzisiaj nie nakr\u0119ci\u0142. Trudno mi to nazwa\u0107 estetyk\u0105, bo to naukowe podej\u015bcie do zagadnienia. Zrobi\u0142em ten film z potrzeby serca. Jestem polskim \u017bydem i wielu cz\u0142onk\u00f3w mojej rodziny ze strony mamy i ojca zgin\u0119\u0142o w czasie wojny. To by\u0142 m\u00f3j temat i chcia\u0142em si\u0119 z nim osobi\u015bcie zmierzy\u0107. Estetyka estetyk\u0105, ale kolejne pokolenia ludzi, nie pami\u0119taj\u0105c tamtych czas\u00f3w, ci\u0105gle nios\u0105 je w sobie. Drugie czy trzecie pokolenia w jaki\u015b spos\u00f3b b\u0119d\u0105 si\u0119 chcia\u0142y z tym zmierzy\u0107. W pokoleniu m\u0142odych polskich \u017byd\u00f3w, czy og\u00f3lniej w pokoleniu os\u00f3b, kt\u00f3re maj\u0105 w swojej rodzinie do\u015bwiadczenie wojenne: \u017byd\u00f3w, Polak\u00f3w czy Ukrai\u0144c\u00f3w, widz\u0119 potrzeb\u0119 zrozumienia tego, co si\u0119 wtedy wydarzy\u0142o, sk\u0105d ja dzi\u015b taki jestem, jak to by\u0142o. To ca\u0142kiem zrozumia\u0142e. Nies\u0142ychanie trudno jest uwierzy\u0107 w prze\u017cycia naszych rodzic\u00f3w, szczeg\u00f3lnie \u017ce czasem niech\u0119tnie o tym m\u00f3wi\u0105. Ja si\u0119 jeszcze za\u0142apa\u0142em na bycie drugim pokoleniem, poniewa\u017c moi rodzice si\u0119 urodzili w czasie wojny. Trudno uwierzy\u0107, \u017ce ich czasem bardzo odci\u0119te prze\u017cycia s\u0105 te\u017c w nas. Przekazali je swoim dzieciom, nawet je\u015bli o nich nie m\u00f3wili, a mo\u017ce w\u0142a\u015bnie wtedy jeszcze bardziej. Wydaje mi si\u0119, \u017ce to temat bardzo s\u0142abo ruszony i w dokumencie, i w fabule. Niesiemy na sobie pokoleniowo bardzo cz\u0119sto ten wojenny garb. Po prostu mamy w swoim baga\u017cu te cierpienia, traumy, ten strach. Naukowcy w Ameryce odkryli, \u017ce \u017cydowska trauma wojny, pogrom\u00f3w, strachu po prostu zostaje w cz\u0142owieku i nie jest ju\u017c tylko bezwiednie przekazywana psychologicznie z pokolenia na pokolenie, ale te\u017c mo\u017ce by\u0107 przekazywana genetycznie. Ciekawe, to film do zrobienia, no nie? Genotyp ofiary, genotyp kogo\u015b, kto prze\u017cy\u0142 co\u015b traumatycznego i nie\u015bwiadomie to przekazuje dalej.<\/p>\n Wydaje si\u0119, \u017ce kino dokumentalne i fabularne o Holokau\u015bcie by\u0142o skoncentrowane w du\u017cej mierze na ofiarach. Bardzo g\u0142o\u015bnym filmem o ludob\u00f3jstwie w ostatnich latach jest Scena zbrodni<\/i> Joshuy Oppenheimera, kt\u00f3ry skierowa\u0142 kamer\u0119 na oprawc\u00f3w. Czy jest miejsce na taki film w Polsce?<\/b><\/p>\n Je\u015bli chodzi o Oppenheimera, to mam lekcj\u0119 nieodrobion\u0105, ale mam ten film w komputerze. Bardzo si\u0119 broni\u0119 przed tym, aby go obejrze\u0107, par\u0119 razy ju\u017c podchodzi\u0142em. Podejrzewam, \u017ce wiem, co mnie tam czeka. Odpowiadaj\u0105c na pytanie, my\u015bl\u0119, \u017ce tak, ale bardzo wa\u017cny jest pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego si\u0119 si\u0119ga po kamer\u0119. Polacy s\u0105 dzisiaj spo\u0142ecze\u0144stwem bardzo rozdartym, po cz\u0119\u015bci za spraw\u0105 polityk\u00f3w, kt\u00f3rzy dziel\u0105 ludzi na lepszych i gorszych, ubek\u00f3w i bohater\u00f3w, \u017co\u0142nierzy wykl\u0119tych i komuch\u00f3w. Takie uproszczenia mnie ani w \u017cyciu, ani w filmie nie interesuj\u0105. To jest film do zrobienia, o z\u0142o\u017cono\u015bci tamtych czas\u00f3w i tamtych wybor\u00f3w. Mam na my\u015bli czasy powojenne do dzisiaj. Nie wiem, jak by ten film mia\u0142 wygl\u0105da\u0107. Jeste\u015bmy przecie\u017c jednym i drugim, ubekami i bohaterami, w wielu ludziach, \u017cyciorysach to si\u0119 miesza. Nie mo\u017cna ludzi, jak owad\u00f3w, powk\u0142ada\u0107 do r\u00f3\u017cnych przegr\u00f3dek i nazwa\u0107: to jest owad bohaterski, a to jest owad gorszego sortu. Te wszystkie pod\u0142o\u015bci i bohaterstwa, si\u0142a i s\u0142abo\u015b\u0107 razem w nas s\u0105 obecne. Na szcz\u0119\u015bcie ten re\u017cim polski nie by\u0142 a\u017c tak okrutny jak tamten z filmu Oppenheimera. Mieli\u015bmy kilka milion\u00f3w ludzi zapisanych do PZPR, to nasi rodzice, dziadkowie. Mieli legitymacje w kieszeni, p\u0142acili sk\u0142adki, a jednocze\u015bnie chodzili do ko\u015bcio\u0142a. To by\u0142o pokomplikowane. Skoro nie by\u0142o a\u017c tak brutalnego re\u017cimu, to nie ma miejsca na filmy o takich oprawcach. Scena zbrodni<\/i> nie mog\u0142aby w Polsce na szcz\u0119\u015bcie powsta\u0107. Na razie.<\/p>\n Czy w zwi\u0105zku z rocznic\u0105 produkcji filmu planowane s\u0105 jakie\u015b okoliczno\u015bciowe dzia\u0142ania?<\/b><\/p>\n W\u0142a\u015bciwie nie wiem. Zadzwoni\u0119 do producentki, mamy bardzo dobr\u0105 kopi\u0119 filmu, zremasterowan\u0105 cyfrowo przez NiNa, mamy rocznic\u0119, mo\u017cna by go teraz pokaza\u0107. Wiatr historii jest taki, \u017ce ten film nie b\u0119dzie si\u0119 wszystkim decydentom podoba\u0142, ale p\u00f3ki co mo\u017cemy jeszcze spr\u00f3bowa\u0107.<\/p>\n <\/a>[1] Wymieniony epizod pojawia si\u0119 w tek\u015bcie \u017bydowskiej wojny<\/i>. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] Chodzi o opowiadanie Hamlet<\/i> z tomu Ekipa \u201eAntygona\u201d<\/i> (PIW, Warszawa 1963, s. 106\u2013127). <\/i>[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] Najwa\u017cniejsze teksty o filmie dokumentalnym i\/lub ksi\u0105\u017cce Henryka Grynberga Dziedzictwo<\/i> (Wyd. Aneks, Londyn 1993) przygotowali Adam Boniecki (Wi\u0119cej ni\u017c film<\/i>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d 1993, nr 27, s. 8), Katarzyna Bielas (Miejsce dochodzenia<\/i>, \u201eGazeta Wyborcza\u201d 1993, nr 247, s. 10\u201311), Marcin Kula (Tak blisko \u2013 a tak daleko!<\/i>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d 1993, nr 2, s. 9), Jan J\u00f3zef Szczepa\u0144ski (Bez przedawnienia<\/i>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d 1993, nr 48, s. 11) i Jolanta Brach-Czajna (Kompleks<\/i>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d 1994, nr 8, s. 11). Co ciekawe, wypowiedzi te nie polemizuj\u0105 ze sob\u0105, s\u0105 raczej g\u0142osem uznania dla re\u017cysera i pisarza oraz wyrazem osobistego stosunku autor\u00f3w do przedstawianej tematyki i jej znaczenia dla polskiej to\u017csamo\u015bci. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] Chodzi o przeprosiny wystosowane przez biskupa Rafa\u0142a Markowskiego podczas obchod\u00f3w w Jedwabnem 10 lipca 2017 roku. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n S\u0142owa kluczowe: <\/b>Pawe\u0142 \u0141ozi\u0144ski, Miejsce urodzenia<\/i>, film dokumentalny, Henryk Grynberg, relacje polsko-\u017cydowskie, Zag\u0142ada<\/p>\n Pawe\u0142 \u0141ozi\u0144ski <\/b>\u2013 re\u017cyser, scenarzysta, operator i producent film\u00f3w dokumentalnych. W latach 1988\u20131992 student Wydzia\u0142u Re\u017cyserii PWSFTviT w \u0141odzi. Zrealizowa\u0142 m.in. Miejsce urodzenia<\/i>, Siostry<\/i>, Chemia<\/i>, Nawet nie wiesz, jak bardzo ci\u0119 kocham<\/i>. Wyk\u0142ada re\u017cyseri\u0119 filmu dokumentalnego w PWSFTviT w \u0141odzi oraz w Gdy\u0144skiej Szkole Filmowej. Tutor mi\u0119dzynarodowych warsztat\u00f3w filmu dokumentalnego \u201e\u015awiat od \u015bwitu do zmierzchu\u201c. Tutor warsztat\u00f3w rozwoju projektu Doc Lab Poland.<\/p>\n Tomasz \u0141ysak<\/b> \u2013 adiunkt na Uniwersytecie Warszawskim, zajmuje si\u0119 reprezentacjami Zag\u0142ady w r\u00f3\u017cnych mediach, psychoanaliz\u0105, fotografi\u0105, filmem oraz autobiografi\u0105, redaktor Antologii studi\u00f3w nad traum\u0105<\/i> (Krak\u00f3w 2015) oraz autor Od kroniki do filmu posttraumatycznego: filmy dokumentalne o Zag\u0142adzie <\/i>(Warszawa 2016). Kierownik grantu Narodowego Centrum Nauki Od kroniki do filmu posttraumatycznego: filmy dokumentalne o Zag\u0142adzie <\/i>(2013\u20132015).<\/p>\n Pawe\u0142 \u0141ozi\u0144ski, fot. Adam Lach, \u017ar\u00f3d\u0142o: Newsweek W tym roku mija dwudziesta pi\u0105ta rocznica produkcji Miejsca urodzenia, czy m\u00f3g\u0142by Pan przypomnie\u0107 okoliczno\u015bci powstania tego filmu? To d\u0142u\u017csza historia. Jeszcze w szkole filmowej zrobi\u0142em etiud\u0119 Podr\u00f3\u017c wed\u0142ug fragmentu jednej z dw\u00f3ch autobiograficznych ksi\u0105\u017cek Henryka Grynberga \u017bydowskiej wojny i Zwyci\u0119stwa[1]. Wybra\u0142em male\u0144ki epizodzik, napisa\u0142em scenariusz. Arthur… Czytaj wi\u0119cej »Wydoby\u0107 skrywane historie. Z Paw\u0142em \u0141ozi\u0144skim o „Miejscu urodzenia” rozmawia Tomasz \u0141ysak<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":641,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[848],"tags":[310,124,869,870,871],"ppma_author":[872],"class_list":["post-348","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-3-2017","tag-dokument","tag-film-dokumentalny","tag-miejsce-urodzenia","tag-pawel-lozinski","tag-polski-dokument"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3_2017_DOKUMENT\/oziski\/miejce_urodzeniaa.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3_2017_DOKUMENT\/oziski\/large_oPHeuB04pQZ5gHbAWzhk278yvbY.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3_2017_DOKUMENT\/oziski\/miejsce_urodzenia_1.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3_2017_DOKUMENT\/oziski\/Clipboard02.jpg\")
<\/p>\n
<\/p>\n
\n\n\n\n\n
\n<\/a><\/a><\/p>\n
\n<\/a><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"