{"id":345,"date":"2017-10-26T00:00:00","date_gmt":"2017-10-25T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2017\/10\/26\/michal-waszynski-aktor-i-rezyser-wlasnego-zycia-z-elwira-niewiera-i-piotrem-rosolowskim-o-filmie-ksiaze-i-dybuk-rozmawia-ewa-szponar\/"},"modified":"2021-06-25T14:24:36","modified_gmt":"2021-06-25T13:24:36","slug":"michal-waszynski-aktor-i-rezyser-wlasnego-zycia-z-elwira-niewiera-i-piotrem-rosolowskim-o-filmie-ksiaze-i-dybuk-rozmawia-ewa-szponar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/michal-waszynski-aktor-i-rezyser-wlasnego-zycia-z-elwira-niewiera-i-piotrem-rosolowskim-o-filmie-ksiaze-i-dybuk-rozmawia-ewa-szponar\/","title":{"rendered":"Micha\u0142 Waszy\u0144ski \u2013 aktor i re\u017cyser w\u0142asnego \u017cycia. Z Elwir\u0105 Niewier\u0105 i Piotrem Roso\u0142owskim o filmie „Ksi\u0105\u017c\u0119 i dybuk” rozmawia Ewa Szponar"},"content":{"rendered":"


\nMicha\u0142 Waszy\u0144ski w 1931 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/p>\n


\n<\/span><\/p>\n

Losy Poli Negri s\u0105 powszechnie znane, a o Michale Waszy\u0144skim nie s\u0142ysza\u0142 chyba nikt poza historykami kina. Jak my\u015blicie, sk\u0105d ta luka w \u015bwiadomo\u015bci Polak\u00f3w? I co sk\u0142oni\u0142o was do tego, \u017ceby j\u0105 wype\u0142ni\u0107? <\/b><\/p>\n

Elwira Niewiera: Mam wra\u017cenie, \u017ce jego historia jest ma\u0142o znana nie tylko przeci\u0119tnemu Polakowi, ale i wi\u0119kszo\u015bci historyk\u00f3w kina (kt\u00f3rzy przyswoili j\u0105 do\u015b\u0107 wybi\u00f3rczo), co ma przede wszystkim zwi\u0105zek z tym, \u017ce Waszy\u0144ski kilka razy wymy\u015bla\u0142 siebie od nowa. Fascynacja jego metamorfoz\u0105 sta\u0142a si\u0119 punktem wyj\u015bcia naszego filmu. Obok pytania o to, co dla samego Waszy\u0144skiego znaczy\u0142o ci\u0105g\u0142e nak\u0142adanie masek i jak\u0105 cen\u0119 za to zap\u0142aci\u0142.<\/p>\n

Piotr Roso\u0142owski: Dla mnie to paradoks, \u017ce kto\u015b taki jak Waszy\u0144ski wypad\u0142 z powszechnej narracji na temat historii polskiego kina. Oczywi\u015bcie jego nazwisko pojawia si\u0119 w leksykonach i podr\u0119cznikach, ale pomimo \u017ce nakr\u0119ci\u0142 a\u017c czterdzie\u015bci film\u00f3w, nikt w Polsce nie po\u015bwi\u0119ci\u0142 mu osobnej monografii. Jedynym \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy o Waszy\u0144skim, i to raczej popularnonaukowym, pozostaje ksi\u0105\u017cka Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry chcia\u0142 by\u0107 ksi\u0119ciem<\/i> autorstwa francuskiego dziennikarza Samuela Blumenfelda, kt\u00f3ry z w\u0142asnej inicjatywy postanowi\u0142 opisa\u0107 koleje losu re\u017cysera i posk\u0142ada\u0107 je w ca\u0142o\u015b\u0107. Po przeczytaniu tej biografii poczuli\u015bmy, \u017ce trafili\u015bmy na niesamowit\u0105 opowie\u015b\u0107 z ogromnym potencja\u0142em na film dokumentalny. Zak\u0142adali\u015bmy, \u017ce znajdziemy sporo materia\u0142\u00f3w archiwalnych, i wyruszyli\u015bmy w podr\u00f3\u017c \u015bladami Micha\u0142a Waszy\u0144skiego. Oczywi\u015bcie na pocz\u0105tku nie wiedzieli\u015bmy, jaka droga rozwinie si\u0119 przed nami i kogo na niej spotkamy.  <\/p>\n

Dlaczego Waszy\u0144ski wypad\u0142 z powszechnie znanej historii kina? Dlatego \u017ce, jak sugeruje profesor Tadeusz Lubelski, by\u0142 raczej przeci\u0119tnym re\u017cyserem? A mo\u017ce ze wzgl\u0119du na swoje \u017cydowskie pochodzenie?<\/b><\/p>\n

E.N.: Wydaje mi si\u0119, \u017ce Waszy\u0144ski nie tyle by\u0142 z\u0142ym re\u017cyserem, ile wpasowa\u0142 si\u0119 w pewn\u0105 mod\u0119, na kt\u00f3r\u0105 obecnie patrzymy mniej przychylnym okiem. Robi\u0142 filmy, kt\u00f3re podoba\u0142y si\u0119 przedwojennej publiczno\u015bci, zw\u0142aszcza komedie i melodramaty. Mia\u0142 na swoim koncie jednak co najmniej dwa tytu\u0142y \u2013 Dybuka<\/i> (1937), a wcze\u015bniej Niebezpieczny romans<\/i> z 1929 roku, pokazywany na festiwalu w Nicei\u2026<\/p>\n

P.R.: Ten drugi jest ma\u0142o znany, poniewa\u017c zagin\u0105\u0142 i dopiero kilkana\u015bcie lat temu zosta\u0142 odnaleziony. Ma\u0142o kto ma \u015bwiadomo\u015b\u0107 jego istnienia. Mo\u017cna by jeszcze wspomnie\u0107 o zrealizowanym przez Waszy\u0144skiego Znachorze <\/i>(1937) i kilku innych, dobrych jak na tamte czasy filmach.<\/p>\n

E.N.: W ka\u017cdym razie filmy te s\u0105 dowodem na to, \u017ce wbrew pozorom Micha\u0142 Waszy\u0144ski mia\u0142 bardzo dobry warsztat. <\/p>\n

P.R.: Je\u015bli chodzi o jego \u017cydowskie korzenie, my\u015bl\u0119, \u017ce nie mia\u0142y one specjalnego znaczenia. Przecie\u017c w\u00f3wczas co najmniej jedna trzecia, je\u015bli nie czterdzie\u015bci procent, polskich re\u017cyser\u00f3w i producent\u00f3w filmowych mia\u0142o takie pochodzenie. Inna rzecz, \u017ce nie ka\u017cdy ukrywa\u0142 je tak skrupulatnie jak Waszy\u0144ski. Wydaje nam si\u0119, \u017ce w jego filmografii zabrak\u0142o tytu\u0142\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142yby ogl\u0105dane do dzisiaj. Dybuk<\/i> uwa\u017cany jest wprawdzie za arcydzie\u0142o kina \u017cydowskiego, ale nie oszukujmy si\u0119, znaj\u0105 go tylko filmoznawcy i badacze tematu. Potem, gdy Waszy\u0144ski wyjecha\u0142 z Polski, trafi\u0142 za \u017celazn\u0105 kurtyn\u0119, s\u0142uch po nim zagin\u0105\u0142 i najwyra\u017aniej nie by\u0142o nikogo, kto chcia\u0142by go odszuka\u0107. <\/p>\n

Osobn\u0105 kwesti\u0105 jest rozw\u00f3j kina powojennego w Polsce. Przedstawiciele najwa\u017cniejszej z artystycznych formacji, czyli Polskiej Szko\u0142y Filmowej, krytykowali wcze\u015bniejsze dokonania jako komercyjn\u0105 wydmuszk\u0119. Waszy\u0144ski funkcjonowa\u0142 w tym kontek\u015bcie jako kr\u00f3l popularnego badziewia, kt\u00f3re kr\u0119cono w Polsce lat 30. <\/p>\n

Czyli to nie ch\u0119\u0107 zaistnienia w \u015bwiecie filmowym sta\u0142a si\u0119 przyczyn\u0105 jego pierwszej maskarady? Sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 w nim potrzeba zak\u0142adania masek?<\/b><\/p>\n

E.N.: Wydaje mi si\u0119, \u017ce d\u017awiganie w\u0142asnej, skomplikowanej historii by\u0142o dla niego zbyt trudne. Postanowi\u0142 po\u017cegna\u0107 si\u0119 z prawd\u0105 o sobie i powo\u0142a\u0107 do \u017cycia kogo\u015b zupe\u0142nie nowego. A trzeba przyzna\u0107, \u017ce mia\u0142 do tego wyj\u0105tkowy talent. Mam wra\u017cenie, \u017ce ta zdolno\u015b\u0107 wraz z faktem porzucenia przesz\u0142o\u015bci da\u0142a mu energi\u0119 do tego, \u017ceby i\u015b\u0107 do przodu. On przecie\u017c tak wiele osi\u0105gn\u0105\u0142, obraca\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d tylu znanych ludzi. Kto\u015b nam opowiada\u0142, \u017ce kiedy przychodzi\u0142 na jakie\u015b party, ju\u017c po kilku minutach mia\u0142o si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce wszyscy go tam \u015bwietnie znaj\u0105, mimo \u017ce widzieli go po raz pierwszy.<\/p>\n

P.R.: D\u0142ugo zastanawiali\u015bmy si\u0119, dlaczego on po wojnie po raz kolejny zmieni\u0142 swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. \u017be nie tylko nie chcia\u0142 by\u0107 \u017bydem z Kowla na Wo\u0142yniu, ale nawet polskim re\u017cyserem filmowym. Nasi rozm\u00f3wcy u\u015bwiadomili nam, \u017ce chodzi\u0142o o kwesti\u0119 homoseksualizmu. Bycie gejem we W\u0142oszech \u2013 gdzie trafi\u0142 po wojnie \u2013 nie nale\u017ca\u0142o do naj\u0142atwiejszych. Podobno w arystokratycznych kr\u0119gach homoseksualizm by\u0142 akceptowalny, lecz poza nimi \u2013 raczej pot\u0119piany. Mo\u017cna zatem powiedzie\u0107, \u017ce jego powojenna zmiana to\u017csamo\u015bci by\u0142a swego rodzaju ucieczk\u0105 do przodu. <\/p>\n

Dlatego Waszy\u0144ski po raz drugi przepisa\u0142 swoj\u0105 biografi\u0119 na losy polskiego ksi\u0119cia?<\/b><\/p>\n

P.R.: Jedna z os\u00f3b, kt\u00f3re zna\u0142y go we W\u0142oszech, powiedzia\u0142a nam, \u017ce w tamtej epoce (a\u017c do lat 60.), je\u015bli si\u0119 by\u0142o na \u015bwieczniku, mo\u017cna by\u0142o sobie pozwoli\u0107 na wi\u0119cej. Dostawa\u0142o si\u0119 taryf\u0119 ulgow\u0105. Waszy\u0144ski konsekwentnie budowa\u0142 sobie tak\u0105 pozycj\u0119.<\/p>\n

<\/p>\n

James Mason, Sophia Loren i Micha\u0142 Waszy\u0144ski, <\/span>\u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe Film Art Production<\/span> <\/span> <\/p>\n

I ca\u0142kowicie odcina\u0142 si\u0119 od przesz\u0142o\u015bci. <\/b><\/p>\n

E.N.: Wielokrotnie powtarza\u0142, a za nim powtarzali to ludzie, kt\u00f3rzy go znali: \u201eZostawcie przesz\u0142o\u015b\u0107 za sob\u0105, ona si\u0119 nie liczy. Wa\u017cne jest tylko to, co przed nami. \u017beby mie\u0107 cel i \u017ceby i\u015b\u0107 do przodu\u201d. To by\u0142o jego \u017cyciowe motto. Waszy\u0144ski uruchomi\u0142 wszelkie mechanizmy, by zatrze\u0107 \u015blady swojej przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n

P.R.: Wyje\u017cd\u017caj\u0105c do W\u0142och, byli\u015bmy pewni, \u017ce gdy spotkamy si\u0119 z miejscow\u0105 Poloni\u0105, kto\u015b na pewno b\u0119dzie go pami\u0119ta\u0142, podsunie nam jakie\u015b tropy. Nie znale\u017ali\u015bmy kompletnie nic! Waszy\u0144ski po wyje\u017adzie z Polski nie chcia\u0142 mie\u0107 nic wsp\u00f3lnego z Polakami, tak jak wcze\u015bniej ca\u0142kowicie odci\u0105\u0142 si\u0119 od \u017cydowskich korzeni. <\/p>\n

E.N.: Nawet z polsk\u0105 arystokracj\u0105 w Rzymie nie mia\u0142 ochoty si\u0119 zadawa\u0107. Doszli\u015bmy do wniosku, \u017ce to ze strachu przed dekonspiracj\u0105. Waszy\u0144ski ba\u0142 si\u0119, \u017ce kto\u015b podwa\u017cy jego wiarygodno\u015b\u0107, wola\u0142 wi\u0119c zn\u00f3w zacz\u0105\u0107 od pocz\u0105tku, otoczy\u0107 si\u0119 zupe\u0142nie nowymi lud\u017ami.<\/p>\n

P.R.: Z drugiej strony, jego znajomi opowiadali nam, \u017ce potrafi\u0142 zas\u0142ucha\u0107 si\u0119 w muzyk\u0119 Chopina i p\u0142aka\u0107. I to nas najbardziej ciekawi\u0142o, w\u0142a\u015bnie tego szukali\u015bmy.<\/p>\n

E.N.: Tych p\u0119kni\u0119\u0107.<\/p>\n

P.R.: On by\u0142 postaci\u0105 absolutnie niejednoznaczn\u0105. Producentem filmowym, cz\u0142owiekiem sukcesu, otoczonym gwiazdami, ksi\u0119ciem we w\u0142asnym rolls-roysie, a zarazem kim\u015b okropnie poranionym, zamkni\u0119tym, niedopuszczaj\u0105cym nikogo do swoich sekret\u00f3w. <\/p>\n

E.N.: Podj\u0119li\u015bmy pr\u00f3b\u0119 odkrycia jego tajemnic, co okaza\u0142o si\u0119 zreszt\u0105 nie do ko\u0144ca mo\u017cliwe.<\/p>\n

Jaka by\u0142a cena, jak\u0105 zap\u0142aci\u0142 za odci\u0119cie si\u0119 od przesz\u0142o\u015bci?<\/b><\/p>\n

E.N.: Na podstawie researchu, kt\u00f3ry zrobili\u015bmy, mo\u017cemy stwierdzi\u0107, \u017ce ci\u0119\u017car nieujawnionej przesz\u0142o\u015bci, jaki d\u017awiga\u0142 przez ca\u0142e \u017cycie, da\u0142 mu si\u0119 we znaki najbardziej w jego ostatnich latach. Cierpia\u0142 w\u00f3wczas na co\u015b, co mo\u017cna by nazwa\u0107 je\u015bli nie chorob\u0105, to na pewno dziwnym stanem psychicznym, kt\u00f3ry polega\u0142 na tym, \u017ce s\u0142ysza\u0142 g\u0142osy. Nie potrafi\u0142 ich wyciszy\u0107. W swoim dzienniku pisa\u0142, \u017ce nale\u017ca\u0142y one do bliskich os\u00f3b z jego m\u0142odo\u015bci. Wydaje mi si\u0119, \u017ce t\u0119sknota, kt\u00f3r\u0105 w sobie nosi\u0142, oraz \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego, jak daleko posun\u0105\u0142 si\u0119 w swoich k\u0142amstwach i manipulacjach, i \u017ce nie ma ju\u017c od nich odwrotu, wywo\u0142a\u0142y t\u0119 kondycj\u0119. To chyba najwi\u0119ksza cena, jak\u0105 zap\u0142aci\u0142 za swoje maski. No i jeszcze ta \u015bmier\u0107. Waszy\u0144ski zmar\u0142 nagle. Podczas przyj\u0119cia we w\u0142asnym domu, na kt\u00f3re zaprosi\u0142 mn\u00f3stwo gwiazd i przyjaci\u00f3\u0142. Wznosi\u0142 toast, pochyli\u0142 si\u0119. Wszyscy my\u015bleli, \u017ce spad\u0142a mu serwetka, a to by\u0142 atak serca. To te\u017c mo\u017cna uzna\u0107 za symboliczne, \u017ce odszed\u0142 tak niespodziewanie i gwa\u0142townie. <\/p>\n

Jakby wezwany przez g\u0142osy przesz\u0142o\u015bci?<\/b><\/p>\n

P.R.: Przyk\u0142ad Waszy\u0144skiego dowodzi, \u017ce nie mo\u017cna bezkarnie odci\u0105\u0107 si\u0119 od swojej to\u017csamo\u015bci ani swoich do\u015bwiadcze\u0144. Przesz\u0142o\u015b\u0107, nawet pozornie pogrzebana, gdzie\u015b si\u0119 w cz\u0142owieku kumuluje. On niby spali\u0142 za sob\u0105 mosty, ale te wspomnienia nie znikn\u0119\u0142y, tylko zosta\u0142y zepchni\u0119te do jego pod\u015bwiadomo\u015bci, a potem wraca\u0142y w przedziwnych formach. <\/p>\n

Jednym z kluczy do odczytania biografii Waszy\u0144skiego mo\u017cna wi\u0119c uczyni\u0107 klucz psychiatryczny?<\/b><\/p>\n

E.N.: Klucz psychiatryczny to chyba nie jest w\u0142a\u015bciwe s\u0142owo, my starali\u015bmy si\u0119 po prostu zrozumie\u0107 naszego bohatera. Dlatego zainteresowali\u015bmy si\u0119 opisywanymi przez niego stanami, kiedy nachodzi\u0142y go postacie czy g\u0142osy z przesz\u0142o\u015bci. Tego typu problemy mog\u0105 bra\u0107 si\u0119 z tego, \u017ce co\u015b w \u017cyciu wypar\u0142e\u015b i to do ciebie wraca na przyk\u0142ad pod postaci\u0105 g\u0142os\u00f3w, kt\u00f3re komentuj\u0105 to, co robisz, albo wr\u0119cz dyktuj\u0105 ci, jak masz post\u0119powa\u0107. To bardzo pasuje do przypadku Micha\u0142a Waszy\u0144skiego.<\/p>\n

P.R.: Wracaj\u0105c do \u017ar\u00f3de\u0142 potrzeby zak\u0142adania masek, powinni\u015bmy pochyli\u0107 si\u0119 jeszcze nad homoseksualizmem Waszy\u0144skiego. On odkry\u0142 w sobie gejowsk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, gdy mia\u0142 kilkana\u015bcie lat i ju\u017c wtedy poczu\u0142, \u017ce w pewnym sensie jest skazany na wykluczenie. W sztetlu \u017cydowskim, gdzie si\u0119 wychowywa\u0142, by\u0142 zdecydowanym odmie\u0144cem. A potem, w dalszym \u017cyciu, czu\u0142 si\u0119 z t\u0105 swoj\u0105 inno\u015bci\u0105 nieustanie konfrontowany, czy to jako \u017byd, czy jako homoseksualista. Dlatego zacz\u0105\u0142 sobie tworzy\u0107 w\u0142asny \u015bwiat, otoczk\u0119, w kt\u00f3rej si\u0119 czu\u0142 bezpiecznie. Tylko na zewn\u0105trz jednak, bo wewn\u0105trz to wszystko ci\u0105gle w nim tkwi\u0142o.<\/p>\n

Opuszczaj\u0105c Wo\u0142y\u0144 w wieku zaledwie szesnastu lat, ucieka\u0142 przed swoj\u0105 odmienno\u015bci\u0105?<\/b><\/p>\n

P.R.: Cz\u0142onkowie jego rodziny, kt\u00f3rych znale\u017ali\u015bmy w Izraelu, m\u00f3wili nam, \u017ce w konserwatywnym \u017cydowskim \u015brodowisku, w jakim si\u0119 wychowywa\u0142, nie by\u0142o miejsca dla homoseksualisty.<\/p>\n

E.N.: Co sprawi\u0142o, \u017ce stan\u0105\u0142 wobec dylematu: \u201ezosta\u0107 czy wyjecha\u0107?\u201d. Mia\u0142 bowiem \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce dla jego bliskich posiadanie syna geja by\u0142o gorsze ni\u017c utrata dziecka. <\/p>\n

P.R.: To troch\u0119 tak jak z jego przej\u015bciem na katolicyzm. W tradycyjnej chasydzkiej rodzinie kto\u015b, kto odcina si\u0119 od judaizmu i zmienia religi\u0119, przestaje si\u0119 liczy\u0107, przestaje istnie\u0107 w og\u00f3le. Powsta\u0142a wi\u0119c sytuacja \u2013 z naszego punktu widzenia ciekawa, ale dla Waszy\u0144skiego oczywi\u015bcie tragiczna \u2013 w kt\u00f3rej nasz bohater zda\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce ju\u017c nie mo\u017ce si\u0119 cofn\u0105\u0107, \u017ce mosty, kt\u00f3re przekroczy\u0142, zapad\u0142y si\u0119 za nim. Podj\u0105\u0142 w\u00f3wczas decyzj\u0119, \u017ce musi prze\u0107 do przodu, nie ogl\u0105daj\u0105c si\u0119 za siebie. <\/p>\n

Dlaczego znalaz\u0142 przysta\u0144 akurat w kinie?<\/b><\/p>\n

E.N.: Kino by\u0142o jego pasj\u0105 i dawa\u0142o mu du\u017co energii. Pomaga\u0142o mu w parciu naprz\u00f3d. Na pewno te\u017c, nawet je\u015bli nikomu o tym nie m\u00f3wi\u0142, bolesna przesz\u0142o\u015b\u0107 ci\u0105gle do niego wraca\u0142a. Mo\u017ce nie tak drastycznie jak pod koniec \u017cycia, ale dawa\u0142a o sobie zna\u0107. My\u015bl\u0119, \u017ce traktowa\u0142 zaanga\u017cowanie w film jako rodzaj terapii, o czym \u015bwiadczy\u0142by fakt, \u017ce nawet w swoich przedwojennych komediach lubi\u0142 zawiera\u0107 motyw zmian to\u017csamo\u015bci. Wydaje mi si\u0119, \u017ce nie by\u0142 to przypadek. Po wojnie, ju\u017c we W\u0142oszech, nakr\u0119ci\u0142 natomiast Nieznajomego z San Marino<\/i> (Lo Sconosciuto di San Marino<\/i>, 1946), kt\u00f3rego bohater przyje\u017cd\u017ca do nowego miasta i m\u00f3wi, \u017ce nic nie pami\u0119ta, nie wie, kim jest. Ma\u0142o tego, nie chce nic wiedzie\u0107, woli my\u015ble\u0107, \u017ce dopiero si\u0119 urodzi\u0142. Przecie\u017c to ca\u0142y Waszy\u0144ski!<\/p>\n

P.R.: Zastanawiam si\u0119, czy terapia to dobre s\u0142owo. Powiedzia\u0142bym chyba, \u017ce by\u0142 to rodzaj ucieczki od przesz\u0142o\u015bci, spos\u00f3b na stworzenie siebie na nowo. Film daje tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107, jest czyst\u0105 kreacj\u0105. Medium, kt\u00f3re zaprasza do przemiany, w kt\u00f3rym w oka mgnieniu \u017cebrak mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 ksi\u0119ciem, i odwrotnie. Ka\u017cda metamorfoza jest mo\u017cliwa, kino zreszt\u0105 \u017cywi si\u0119 metamorfozami swoich bohater\u00f3w. To idealne medium dla kogo\u015b takiego jak Micha\u0142 Waszy\u0144ski.<\/p>\n

E.N.: Filmy robi si\u0119 miesi\u0105cami, a nawet latami. To bardzo d\u0142ugi proces pozwalaj\u0105cy zg\u0142\u0119bi\u0107 temat, nad kt\u00f3rym si\u0119 pracuje. Wydaje mi si\u0119, \u017ce w obliczu takiego mocnego wej\u015bcia w jakie\u015b kwestie ka\u017cdy szuka\u0142by powi\u0105za\u0144 z w\u0142asnym \u017cyciem. W tym sensie m\u00f3wi\u0142am o terapii.<\/p>\n

P.R.: Mnie terapia kojarzy si\u0119 z jakim\u015b procesem, kt\u00f3ry ma pacjenta uzdrowi\u0107, a w jego przypadku to by\u0142a chyba metoda na odsuwanie problem\u00f3w od siebie. Proces, kt\u00f3ry go jeszcze bardziej wci\u0105ga\u0142 w jego maski, kolejne wcielenia.<\/p>\n

<\/p>\n

Anna Magnani i Vittorio de Sica w filmie Nieznajomy z San Marino <\/i>w re\u017cyserii Micha\u0142a Waszy\u0144skiego<\/span><\/p>\n

Jakkolwiek by\u015bmy go nazwali, z pewno\u015bci\u0105 by\u0142 to proces niezwykle intensywny. Przed wojn\u0105 nakr\u0119ci\u0142 czterdzie\u015bci film\u00f3w w dziesi\u0119\u0107 lat, potem powsta\u0142y tylko trzy. Dlaczego, waszym zdaniem, Waszy\u0144ski zrezygnowa\u0142 z bycia re\u017cyserem?<\/b><\/p>\n

P.R.: Ogl\u0105dali\u015bmy filmy, kt\u00f3re Micha\u0142 Waszy\u0144ski zrobi\u0142 na emigracji, czyli Wielk\u0105 drog\u0119<\/i> (1946), wspomnianego Nieznajomego z San Marino<\/i> i jeszcze Fiamme sul mare<\/i> (1947), w\u0142oski dramat, kt\u00f3ry nie ma polskiego tytu\u0142u i zreszt\u0105 d\u0142ugo uwa\u017cany by\u0142 za zaginiony. Nieznajomy\u2026<\/i> wydaje si\u0119 najbardziej osobisty, dwa pozosta\u0142e by\u0142y troch\u0119 takimi filmami na zam\u00f3wienie. Doszli\u015bmy do wniosku, \u017ce Waszy\u0144ski w pewnym momencie \u017cycia musia\u0142 zdecydowa\u0107, czy chce pozosta\u0107 artyst\u0105. Otworzy\u0142a si\u0119 przed nim mo\u017cliwo\u015b\u0107 bycia producentem, wsp\u00f3\u0142pracy przy hollywoodzkich produkcjach kr\u0119conych w Europie. To najwyra\u017aniej bardziej mu odpowiada\u0142o, poniewa\u017c z jednej strony pozwala\u0142o zosta\u0107 przy filmie, a z drugiej \u2013 zaspokoi\u0107 inne potrzeby. On bardzo sobie ceni\u0142 \u017cycie na wysokim poziomie, w\u015br\u00f3d gwiazd filmowych, high life<\/i>, splendor, jaki si\u0119 z nim wi\u0105za\u0142. Poza tym, jego w\u0142oskie filmy nie powt\u00f3rzy\u0142y polskiego sukcesu, nie znalaz\u0142y swojej widowni. Waszy\u0144ski czu\u0142, \u017ce jako re\u017cyser zbyt wiele ju\u017c nie zdzia\u0142a, a bycie producentem mo\u017ce zapewni\u0107 mu luksus, do jakiego d\u0105\u017cy\u0142, a jednocze\u015bnie nie pozbawi go wp\u0142ywu na artystyczn\u0105 wizj\u0119 film\u00f3w, kt\u00f3re produkowa\u0142.<\/p>\n

E.N.: Przypomnia\u0142 mi si\u0119 wywiad z Micha\u0142em Waszy\u0144skim z 1939 roku, bodaj\u017ce z maja, w kt\u00f3rym opowiada\u0142, \u017ce ko\u0144czy film i jesieni\u0105 wyje\u017cd\u017ca do USA, poniewa\u017c ma umow\u0119 w Hollywood na zrobienie kolejnego. Wiadomo, potem przysz\u0142a wojna i wszystko zatrzyma\u0142a. My\u015bl\u0119, \u017ce wyjazd do Hollywood by\u0142 wielkim marzeniem Waszy\u0144skiego. Tyle \u017ce pr\u0119dko zrozumia\u0142, i\u017c w hierarchii, jaka tam panuje, on jako re\u017cyser niespecjalnie si\u0119 przebije. Wybra\u0142 wi\u0119c inn\u0105 drog\u0119: od dyrektora castingu przez kierownika produkcji do producenta. I w ten spos\u00f3b, troch\u0119 okr\u0119\u017cnie, spe\u0142ni\u0142 swoje najwi\u0119ksze marzenie.<\/p>\n

P.R.: Mo\u017ce zrezygnowa\u0142 z re\u017cyserowania film\u00f3w, poniewa\u017c w systemie hollywoodzkim to producenci s\u0105 najwa\u017cniejsi, to oni s\u0105 prawdziw\u0105 arystokracj\u0105?<\/p>\n

Sebastian Jagielski pisze, \u017ce ta predylekcja do arystokratycznych konfabulacji by\u0142a charakterystyczna dla filmowc\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego (we\u017amy Josefa von Sternberga czy Ericha von Stroheima, kt\u00f3rzy dopisali sobie von<\/i> do nazwiska), ale charakteryzowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c tw\u00f3rc\u00f3w homoseksualist\u00f3w, dla kt\u00f3rych by\u0142a jedn\u0105 z niewielu dost\u0119pnych form wyrazu.<\/b><\/p>\n

P.R.: Rzeczywi\u015bcie, Waszy\u0144ski, b\u0119d\u0105c we W\u0142oszech, \u015bwietnie czu\u0142 si\u0119 w arystokratycznym towarzystwie. Micaela Dickmann, jego c\u00f3rka chrzestna, m\u00f3wi\u0142a, \u017ce sprawia\u0142 wra\u017cenie, jakby od zawsze by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 tego \u015bwiata. Wed\u0142ug nas, jedyn\u0105 szans\u0105 dla niego, \u017ceby w og\u00f3le pozna\u0107 to \u015brodowisko, by\u0142 okres lat 30., jeszcze w Warszawie, kiedy robi\u0142 filmy, w kt\u00f3rych pojawiali si\u0119 arystokraci. Inaczej nie m\u00f3g\u0142 zetkn\u0105\u0107 si\u0119 ze szlacheck\u0105 socjet\u0105, na pewno nie mia\u0142 z ni\u0105 do czynienia w prowincjonalnym Kowlu. Gdy si\u0119 spojrzy na jego \u017cycie z perspektywy ca\u0142o\u015bci, okazuje si\u0119, \u017ce on \u2013 \u015bwiadomie lub nie \u2013 bardzo konsekwentnie pod\u0105\u017ca\u0142 swoj\u0105 jasno wytyczon\u0105 drog\u0105.<\/p>\n

Czy mo\u017cna by go nazwa\u0107 cz\u0142owiekiem kameleonem, kt\u00f3ry dostosowywa\u0142 si\u0119 do ka\u017cdej sytuacji, \u017ceby przetrwa\u0107?<\/b><\/p>\n

P.R.: Cz\u0119sto w ten spos\u00f3b o nim my\u015bleli\u015bmy. Tylko \u017ce taki cz\u0142owiek kameleon, Leonard Zelig z filmu Woody\u2019ego Allena, zawsze dopasowuje si\u0119 do otoczenia. Mo\u017ce Waszy\u0144ski czasem przejawia\u0142 elementy takiego zachowania, ale w wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w zamiast zla\u0107 si\u0119 ze swoim \u015brodowiskiem, wola\u0142 raczej ponad nie wystawa\u0107, sta\u0107 na samym wierzcho\u0142ku. <\/p>\n

Czy rozmawiaj\u0105c z lud\u017ami, kt\u00f3rzy go znali na r\u00f3\u017cnych etapach jego \u017cycia, spotkali\u015bcie si\u0119 z negatywn\u0105 ocen\u0105 Waszy\u0144skiego?<\/b><\/p>\n

E.N.: Naszym rozm\u00f3wcom trudno by\u0142o o jego negatywn\u0105 ocen\u0119. Podejrzewam, \u017ce jest to zwi\u0105zane z faktem, \u017ce ludzie, kt\u00f3rzy s\u0105 u kresu swojego \u017cycia, a takich g\u0142\u00f3wnie spotykali\u015bmy w naszej podr\u00f3\u017cy, zupe\u0142nie inaczej oceniaj\u0105 tych, kt\u00f3rych niegdy\u015b znali. Inna sprawa, \u017ce obraz Waszy\u0144skiego m\u00f3g\u0142 by\u0107 ju\u017c troch\u0119 rozmyty w ich pami\u0119ci. Przyznam, \u017ce musieli\u015bmy walczy\u0107 z tymi superlatywami, chcieli\u015bmy sprowokowa\u0107 naszych rozm\u00f3wc\u00f3w do bardziej surowej oceny, gdy\u017c starzej\u0105cy si\u0119 przyjaciele i znajomi Waszy\u0144skiego woleli go zapami\u0119ta\u0107 pozytywnie i ciep\u0142o. Trudno im by\u0142o rozmawia\u0107 o jego wadach i zdradach. Samuel Blumenfeld wspomina w swojej ksi\u0105\u017cce o Normie Barzman, kt\u00f3ra bardzo na Waszy\u0144skiego narzeka\u0142a, nazywa\u0142a go oszustem. Zadzwonili\u015bmy do niej z nadziej\u0105, \u017ce to samo powt\u00f3rzy nam, a ona odebra\u0142a telefon i powiedzia\u0142a tylko: \u201eMam dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t cztery lata i ju\u017c nie m\u00f3wi\u0119 o nikim negatywnie, przepraszam was bardzo\u201d. Uszanowali\u015bmy jej decyzj\u0119.<\/p>\n

Czy w samym Waszy\u0144skim by\u0142o, waszym zdaniem, poczucie winy zwi\u0105zane ze zdrad\u0105 swoich korzeni i bliskich mu ludzi?<\/b><\/p>\n

E.N.: Chyba nie nazwa\u0142abym tego poczuciem winy. My\u015bl\u0119, \u017ce by\u0142a to raczej t\u0119sknota, mo\u017ce \u017cal.<\/p>\n

P.R.: Za czym\u015b, co bezpowrotnie znikn\u0119\u0142o, jak \u015bwiat, w kt\u00f3rym si\u0119 wychowywa\u0142. Za mi\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 zostawi\u0142 na Wo\u0142yniu i kt\u00f3ra zreszt\u0105 nigdy nie mog\u0142aby si\u0119 spe\u0142ni\u0107. To troch\u0119 tak jak w Dybuku<\/i>, gdzie r\u00f3wnie\u017c pojawia si\u0119 w\u0105tek mi\u0142o\u015bci niemaj\u0105cej szans na realizacj\u0119. <\/p>\n

<\/p>\n

Fotos z filmu Dybuk<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Stawiacie w filmie tez\u0119, \u017ce Dybuk<\/i> to \u2013 mo\u017ce poza dziennikami \u2013 jedyny \u015bwiadomy wyraz jego kompleks\u00f3w i t\u0119sknot.<\/b><\/p>\n

E.N.: G\u0142\u00f3wnym w\u0105tkiem tego filmu jest niespe\u0142niona mi\u0142o\u015b\u0107, czy te\u017c uczucie, kt\u00f3re nie mia\u0142o racji bytu w miejscu i czasie, w kt\u00f3rym rozgrywa si\u0119 akcja dramatu. W przypadku Waszy\u0144skiego by\u0142o bardzo podobnie. Nie m\u00f3g\u0142 pozwoli\u0107 sobie na bycie gejem w spo\u0142eczno\u015bci chasydzkiego sztetlu. <\/p>\n

Jak wielk\u0105 walk\u0119 musia\u0142 toczy\u0107 ze sob\u0105, realizuj\u0105c Dybuka<\/i>, skoro do ko\u0144ca podawa\u0142 si\u0119 za outsidera wzgl\u0119dem \u017cydowskiej kultury, nie przyznaj\u0105c si\u0119 nawet, \u017ce w\u0142ada jidysz.<\/b><\/p>\n

P.R.: Przypominam ci, \u017ce to mog\u0142o wynika\u0107 z jego zrozumienia, i\u017c brak mu ju\u017c jakiejkolwiek drogi powrotu. Podj\u0105\u0142 dziwn\u0105, schizofreniczn\u0105 wr\u0119cz decyzj\u0119, \u017ce robi film, kt\u00f3ry wynika z jego najg\u0142\u0119bszych potrzeb, ale jednocze\u015bnie pozostaje w ukryciu i udaje, \u017ce nie ma to \u017cadnego zwi\u0105zku z jego osob\u0105. <\/p>\n

Ciekawe, jak czu\u0142by si\u0119 z tym, \u017ce przeszed\u0142 do historii przede wszystkim jako re\u017cyser Dybuka<\/i>?<\/b><\/p>\n

E.N.: Mam poczucie, \u017ce on towarzyszy\u0142 nam w pracy nad naszym dokumentem. <\/p>\n

Utrudnia\u0142 czy u\u0142atwia\u0142 wam zadanie?<\/b><\/p>\n

E.N.: Bywa\u0142o r\u00f3\u017cnie. Zauwa\u017cy\u0142am, \u017ce troch\u0119 nam pomaga\u0142 taki zabieg: gdy mieli\u015bmy jakie\u015b realizacyjne problemy, zastanawiali\u015bmy si\u0119, co zrobi\u0142by z nimi Micha\u0142 Waszy\u0144ski. Pr\u00f3bowali\u015bmy spojrze\u0107 na to jakby z jego perspektywy i szukali\u015bmy rozwi\u0105za\u0144 w \u201ejego stylu\u201d [\u015bmiech]. Zastanawiali\u015bmy si\u0119 na przyk\u0142ad, jak wprowadzi\u0107 w\u0105tek homoseksualny. Odczuwa\u0142am w tej kwestii jaki\u015b dziwaczny op\u00f3r materii, i to naprawd\u0119 bardzo d\u0142ugo. Gdy wyklarowa\u0142 nam si\u0119 pomys\u0142 na pierwsze czterdzie\u015bci minut filmu, nagle na etapie researchu to si\u0119 zacz\u0119\u0142o otwiera\u0107. Mia\u0142am takie poczucie, \u017ce musieli\u015bmy co\u015b udowodni\u0107, \u017ceby m\u00f3c p\u00f3j\u015b\u0107 dalej, zdoby\u0107 zaufanie bohatera. <\/p>\n

To bardzo pasuje do niesamowitego klimatu Dybuka<\/i>. I dowodzi, \u017ce nawet po \u015bmierci Waszy\u0144ski \u201epilnuje\u201d swojego wizerunku.<\/b><\/p>\n

P.R.: Jak to powiedzia\u0142 syn Samuela Bronstona, producenta filmowego i bliskiego przyjaciela Waszy\u0144skiego (kt\u00f3ry te\u017c by\u0142 \u017bydem i te\u017c zmieni\u0142 nazwisko, cho\u0107 nie by\u0142 a\u017c tak konsekwentny w budowaniu nowej to\u017csamo\u015bci), w obecno\u015bci Waszy\u0144skiego czu\u0142o si\u0119, \u017ce on prowadzi bardzo kosztowny tryb \u017cycia. Lecz nie w sensie finansowym (pewnie te\u017c, ale to inna sprawa), tylko energetycznym. Ile wysi\u0142ku musia\u0142y kosztowa\u0107 go te wszystkie przemilczenia i k\u0142amstwa, to ci\u0105g\u0142e budowanie w\u0142asnego wizerunku! Podobno Waszy\u0144ski mia\u0142 zreszt\u0105 ca\u0142y arsena\u0142 \u015brodk\u00f3w wyrazu. Bardzo starannie planowa\u0142 sw\u00f3j ubi\u00f3r, kontrolowa\u0142 spos\u00f3b, w jaki wchodzi do pomieszczenia, rozmawia z lud\u017ami. To wszystko by\u0142o wystudiowane, bardzo \u015bwiadome i przemy\u015blane.<\/p>\n

Czy mo\u017cna by\u0142oby powiedzie\u0107, \u017ce Waszy\u0144ski by\u0142 aktorem w\u0142asnego \u017cycia? Przez ca\u0142y czas gra\u0142 rol\u0119, kt\u00f3r\u0105 sobie wymy\u015bli\u0142?<\/b><\/p>\n

P.R.: S\u0105 dwa sposoby interpretacji jego fenomenu. Albo rzeczywi\u015bcie nieustannie gra\u0142, albo w pewnym momencie sam uwierzy\u0142 we w\u0142asn\u0105 mistyfikacj\u0119 i my\u015bla\u0142, \u017ce naprawd\u0119 jest polskim ksi\u0119ciem. Na ko\u0144cu chyba si\u0119 z t\u0105 rol\u0105 w pe\u0142ni zidentyfikowa\u0142.<\/p>\n

E.N.: Sk\u0142aniamy si\u0119 ku tej drugiej wersji. Mamy \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce ona jest bardziej bolesna, poniewa\u017c wpisuje si\u0119 w psychologiczn\u0105 narracj\u0119, a g\u0142osy s\u0142yszane przez Waszy\u0144skiego, jego wspomnienia, obrazy ze sztetla staj\u0105 si\u0119 odbiciem jego wewn\u0119trznych problem\u00f3w. Dowodz\u0105, \u017ce by\u0142 niejako dwiema osobami naraz. Nigdy ju\u017c oczywi\u015bcie nie ustalimy, z kt\u00f3r\u0105 z postaci Waszy\u0144ski bardziej si\u0119 uto\u017csamia\u0142, ale konflikt wewn\u0119trzny jest wpisany w jego biografi\u0119 w taki czy inny spos\u00f3b.<\/p>\n

By\u0142o pewne zdj\u0119cie, kt\u00f3re bardzo chcieli\u015bmy pokaza\u0107 w filmie, lecz z formalnych wzgl\u0119d\u00f3w nam si\u0119 to nie uda\u0142o. Fotografia, na kt\u00f3rej Waszy\u0144ski siedzia\u0142 obok Bronstona. Syn Samuela, kt\u00f3ry jest psychiatr\u0105, analizowa\u0142 t\u0119 fotografi\u0119. Doszed\u0142 do wniosku, \u017ce jego ojciec jest na niej wyra\u017anie obecny, zakorzeniony w tamtym momencie i miejscu, a Waszy\u0144ski \u2013 trzymaj\u0105cy si\u0119 za brzuch, zapatrzony przed siebie \u2013 sprawia wra\u017cenie, jakby by\u0142 gdzie\u015b daleko, w jakim\u015b zupe\u0142nie innym \u015bwiecie. <\/p>\n

Macie wra\u017cenie, \u017ce by\u0142 szczery przynajmniej w swoich dziennikach?<\/b><\/p>\n

E.N.: Na trop tych dziennik\u00f3w wpad\u0142 Samuel Blumenfeld. My doszli\u015bmy do wniosku, \u017ce w pewnym momencie \u017cycia naszego bohatera musia\u0142o si\u0119 wydarzy\u0107 co\u015b takiego, \u017ce on jednorazowo usiad\u0142 i spisa\u0142 swoje przemy\u015blenia, a p\u00f3\u017aniej nigdy ju\u017c do tego nie wraca\u0142. To by\u0142 jeden nag\u0142y moment, by\u0107 mo\u017ce zwi\u0105zany z jego chorob\u0105. <\/p>\n

Czy kt\u00f3ry\u015b z waszych rozm\u00f3wc\u00f3w by\u0142 zaskoczony prawd\u0105 o \u201epolskim ksi\u0119ciu\u201d?<\/b><\/p>\n

E.N.: To my byli\u015bmy zaskoczeni postaw\u0105 jego \u201erodziny\u201d z Rzymu, kt\u00f3ra pojawia si\u0119 w filmie. Jej cz\u0142onkowie czytali (w ka\u017cdym razie tak nam si\u0119 wydaje) biogram Waszy\u0144skiego na stronie Wikipedii, a w dalszym ci\u0105gu woleli wierzy\u0107 w wersj\u0119 polskiego ksi\u0119cia. Pami\u0119tam, jak skontaktowali\u015bmy si\u0119 z jednym ze znajomych Waszy\u0144skiego, asystentem re\u017cysera w Hollywood, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c by\u0142 \u017bydem. Pierwsza rzecz, o jak\u0105 nas zapyta\u0142, to czy Waszy\u0144ski mia\u0142 \u017cydowskie pochodzenie. Potwierdzili\u015bmy, a on odpowiedzia\u0142: \u201eWiedzia\u0142em! Dlaczego on mi o tym nie powiedzia\u0142?\u201d. Jak si\u0119 okaza\u0142o, mimo up\u0142ywu lat te historie nios\u0105 ze sob\u0105 wiele emocji. <\/p>\n

<\/p>\n

Micha\u0142 Waszy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: materia\u0142y prasowe Film Art Production <\/span><\/p>\n

S\u0142uchaj\u0105c was, dochodz\u0119 do wniosku, \u017ce kolejnym kluczem do fenomenu Waszy\u0144skiego m\u00f3g\u0142by by\u0107 jego przedwojenny zaw\u00f3d. By\u0107 mo\u017ce geniusz Waszy\u0144skiego re\u017cysera ujawni\u0142 si\u0119 nie tyle w jego filmach, ile w \u017cyciu? Re\u017cyserowa\u0142 nie tylko samego siebie, ale i otoczenie, kt\u00f3re wola\u0142o \u017cy\u0107 jego fantazj\u0105, ni\u017c zaakceptowa\u0107 prawd\u0119?<\/b><\/p>\n

P.R.: Prawdziwa wersja rujnuje te\u017c w pewnym sensie w\u0142asn\u0105 legend\u0119 w\u0142oskiej arystokracji zwi\u0105zanej z Waszy\u0144skim. Oni woleli t\u0119 ba\u015b\u0144 o \u201eil principe polacco\u201d, hollywoodzkim producencie i przyjacielu gwiazd od wersji, w kt\u00f3rej padali ofiar\u0105 czaruj\u0105cego oszusta, podszywaj\u0105cego si\u0119 pod kogo\u015b, kim nie by\u0142. <\/p>\n

To, co w Waszy\u0144skim jest najbardziej fascynuj\u0105ce, to fakt, \u017ce chyba nie by\u0142o drugiego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry by na tyle konsekwentnie tworzy\u0142 i rozwija\u0142 sw\u00f3j wizerunek, nie dopuszczaj\u0105c nikogo do prawdy o sobie. Wspominali\u015bmy o Bronstonie, kt\u00f3rego pochodzenie nie by\u0142o tajemnic\u0105 i chyba nikomu za bardzo nie przeszkadza\u0142o. Waszy\u0144ski nigdy by si\u0119 nie zgodzi\u0142, \u017ceby jego prawdziwe nazwisko wysz\u0142o na jaw.   <\/p>\n

E.N.: To ciekawe, \u017ce jego rezygnacja z zawodu re\u017cysera nast\u0105pi\u0142a w tym samym czasie, co intensywne budowanie arystokratycznej biografii.<\/p>\n

Jakby wcale nie zrezygnowa\u0142 z re\u017cyserowania, tylko przeni\u00f3s\u0142 je poza obszar kina.<\/b><\/p>\n

P.R.: Dotarli\u015bmy w Rzymie do jego dokument\u00f3w meldunkowych. Widnia\u0142a na nich data otrzymania przez Waszy\u0144skiego w\u0142oskiego obywatelstwa. To by\u0142 chyba rok 1952 czy 1953. Wed\u0142ug nas on prawie przez dziesi\u0119\u0107 lat mieszka\u0142 we W\u0142oszech jako bezpa\u0144stwowiec. Pewnie mia\u0142 paszport II Rzeczypospolitej, czyli kraju, kt\u00f3rego ju\u017c nie by\u0142o. Z jednej strony wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce musia\u0142a to by\u0107 bardzo niestabilna, niekomfortowa sytuacja. Z drugiej strony jednak \u2013 stanowi\u0142a doskona\u0142y grunt dla wymy\u015blenia siebie na nowo. W\u0142a\u015bnie wtedy Waszy\u0144ski dopisa\u0142 sobie arystokratyczne korzenie, stworzy\u0142 wok\u00f3\u0142 siebie nimb z eleganckich stroj\u00f3w, nienagannych manier, poz\u0142acanych klamek, samochodu z szoferem z herbem rodowym na drzwiach\u2026 Podj\u0105\u0142 konkretn\u0105 decyzj\u0119: nie b\u0119d\u0119 zwyk\u0142ym imigrantem z Europy Wschodniej nara\u017conym na deportacj\u0119. Wyre\u017cyseruj\u0119 sobie takie \u017cycie, \u017ce nikt nawet nie b\u0119dzie mnie pyta\u0142 o paszport. Ale i tak sobie ten dokument w ko\u0144cu za\u0142atwi\u0142, podobnie jak Order \u015awi\u0119tego Jerzego, kt\u00f3ry zwykle dostaj\u0105 rodziny mog\u0105ce udokumentowa\u0107 swoje szlacheckie pochodzenie do wielu pokole\u0144 wstecz [\u015bmiech].<\/p>\n

Wielu waszych rozm\u00f3wc\u00f3w podkre\u015bla\u0142o, \u017ce Waszy\u0144ski by\u0142 niezwykle elegancki, wygl\u0105da\u0142 i prowadzi\u0142 si\u0119 jak arystokrata. Czy we w\u0142asnym mniemaniu te\u017c mia\u0142 poczucie wyj\u0105tkowo\u015bci, kt\u00f3re pozwoli\u0142o mu uzasadni\u0107 szlacheckie konfabulacje?<\/b><\/p>\n

P.R.: Wydaje mi si\u0119, \u017ce tak, bo bez tego poczucia i wielkiej pewno\u015bci siebie chyba nie zrobi\u0142by takiej kariery. To niesamowite i troch\u0119 tajemnicze, jak on zdo\u0142a\u0142 po przybyciu do W\u0142och z armi\u0105 Andersa, nie znaj\u0105c w\u0142oskiego, nie maj\u0105c \u017cadnych kontakt\u00f3w, przez rok tak si\u0119 tam zakorzeni\u0107, \u017ce wyre\u017cyserowa\u0142 film! Bez j\u0119zyka, bez koneksji i bez pieni\u0119dzy\u2026 Przecie\u017c wielu artyst\u00f3w, z kt\u00f3rymi znalaz\u0142 si\u0119 na emigracji, nie potrafi\u0142o si\u0119 po wojnie odnale\u017a\u0107, po\u0142ama\u0142y im si\u0119 kariery. On by\u0142 wyj\u0105tkowy pod tym wzgl\u0119dem, \u017ce zawsze potrafi\u0142 spa\u015b\u0107 na cztery \u0142apy i wymy\u015ble\u0107 siebie na nowo. Od zera. <\/p>\n

Ksi\u0105\u017c\u0119 i dybuk<\/i> dosta\u0142 nagrod\u0119 na festiwalu w Wenecji dla najlepszego dokumentu o kinie. Ciekawi mnie, jakie by\u0142y reakcje pierwszych widz\u00f3w filmu.<\/b><\/p>\n

<\/b><\/p>\n

Elwira Niewiera i Piotr Roso\u0142owski na MFF w Wenecjiz nagrod\u0105 „Venezia Classici”, fot. materia\u0142y prasowe Film Art Production <\/span><\/p>\n

E.N.: Mieli\u015bmy sporo spotka\u0144, podczas kt\u00f3rych ludzie gratulowali nam i opowiadali o swoich prze\u017cyciach. Jedna osoba powiedzia\u0142a wr\u0119cz: \u201eZrobili\u015bcie film o mnie! Ja te\u017c jestem \u017bydem, kilkakrotnie zmienia\u0142em nazwisko, m\u00f3wi\u0119 w wielu j\u0119zykach i absolutnie czuj\u0119 to rozdarcie, kt\u00f3re cechowa\u0142o waszego bohatera\u201d.<\/p>\n

P.R.: To by\u0142 cz\u0142owiek, kt\u00f3ry w Ksi\u0119ciu i dybuku<\/i> zobaczy\u0142 samego siebie. Kolejny \u017byd z Europy Wschodniej, kt\u00f3ry wyemigrowa\u0142, uciek\u0142 od swoich korzeni, chocia\u017c \u2013 inaczej ni\u017c Waszy\u0144ski \u2013 nie chcia\u0142 ca\u0142kowicie wyrzec si\u0119 w\u0142asnej kultury. Te same problemy, ta sama \u201eschizofrenia\u201d, szukanie sp\u00f3jnej to\u017csamo\u015bci. I pewnego rodzaju wrodzony kosmopolityzm, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c cechowa\u0142 naszego bohatera. Mam wra\u017cenie, \u017ce przez zanurzenie w kilku kulturach naraz Waszy\u0144ski sta\u0142 si\u0119 prawdziwym obywatelem \u015bwiata, potrafi\u0142 si\u0119 wsz\u0119dzie odnale\u017a\u0107. \u017bydowska kultura, zazwyczaj przecie\u017c diasporyczna, by\u0142a z konieczno\u015bci cz\u0119\u015bci\u0105 innych tradycji. Zasymilowani \u017bydzi potrafili przeskakiwa\u0107 ze \u015bwiata swoich ortodoksyjnych przodk\u00f3w do \u015bwiata polskiego, ukrai\u0144skiego i innych.<\/p>\n

Opowiadaj\u0105c o Waszy\u0144skim, zdo\u0142ali\u015bcie stworzy\u0107 uniwersaln\u0105 histori\u0119 \u017cydowskiego losu.<\/b><\/p>\n

P.R.: Tak, je\u015bli m\u00f3wimy o \u017bydach z Europy Wschodniej. Robi\u0105c nasz research w Izraelu, poznali\u015bmy ludzi, kt\u00f3rych rodziny mieszka\u0142y na Wo\u0142yniu jeszcze przed wojn\u0105. Jedna z tych os\u00f3b, kt\u00f3rej ojciec by\u0142 z Kowla, pokaza\u0142a nam jego notatnik. To by\u0142o niesamowite, \u017ce s\u0105siadowa\u0142y w nim ze sob\u0105 zdania po hebrajsku, polsku, rosyjsku i w jidysz. Te r\u00f3\u017cne j\u0119zyki si\u0119 przenika\u0142y, a ka\u017cdy by\u0142 znakiem zanurzenia w innej kulturze. Mo\u017ce dlatego Waszy\u0144ski poradzi\u0142 sobie po wojnie lepiej ni\u017c inni. Poniewa\u017c wychowa\u0142 si\u0119 w takiej mieszance. Mia\u0142 kosmopolityzm we krwi.<\/p>\n