![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3_2017_DOKUMENT\/1-P-248-12-1500x.jpg\")
<\/p>\nNasze znajome z \u0141odzi <\/i>(1971) Krystyny Grycze\u0142owskiej to pewniak na zaj\u0119cia, je\u015bli chcemy rozkr\u0119ci\u0107 dyskusj\u0119: szesnastominutowy dokument, o kt\u00f3rym ma si\u0119 ochot\u0119 rozmawia\u0107 i kt\u00f3ry trudno zapomnie\u0107. Nie jest szczeg\u00f3lnie wstrz\u0105saj\u0105cy ani kontrowersyjny, nie stawia mocnej tezy, nie przedstawia niezwyk\u0142ych postaci, pokazuje po prostu bez autorskiego komentarza trzy \u0142\u00f3dzkie w\u0142\u00f3kniarki w r\u00f3\u017cnym wieku. A przecie\u017c dzia\u0142a na kilku poziomach nawet dzi\u015b, po ponad czterdziestu sze\u015bciu latach od nakr\u0119cenia. Zanim si\u0119 jednak zastanowimy, co si\u0119 tu autorce uda\u0142o, trzeba chyba zacz\u0105\u0107 od tego, co si\u0119 uda\u0142o mniej.<\/p>\n
<\/p>\n
Krystyna Grycze\u0142owska, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n Nazwisko Grycze\u0142owskiej (1930\u20132009) pad\u0142o jako przyk\u0142ad w marcu 2017 roku, gdy z okazji Dnia Kobiet studentki i wyk\u0142adowczynie Instytutu Kultury Polskiej UW podj\u0119\u0142y akcj\u0119 \u201eDziewczyny w Wikipedii\u201d, upominaj\u0105c\u0105 si\u0119 o pomini\u0119te lub nazbyt zdawkowe biogramy kobiece w sieci. Kobiet zwi\u0105zanych z przemys\u0142em filmowym nie by\u0142o zn\u00f3w tak wiele, co nie jest akurat win\u0105 Wikipedii<\/a>[1]<\/a>, zastanawia jednak, dlaczego nawet te nieliczne dosta\u0142y has\u0142a kr\u00f3tsze lub nie maj\u0105 ich wcale<\/a>[2]<\/a>. Uprzedzaj\u0105c pytanie \u2013 Grycze\u0142owska nie ma go wcale<\/a>[3]<\/a>, a przecie\u017c nakr\u0119ci\u0142a ponad trzydzie\u015bci dokument\u00f3w, z kt\u00f3rych przynajmniej dwa, czyli 24 godziny Jadwigi L<\/i>. (1967) i w\u0142a\u015bnie Nasze znajome z \u0141odzi<\/i>, przesz\u0142y do klasyki gatunku. Znamienne, \u017ce by\u0142y to akurat filmy o robotnicach, wyj\u0105tkowe w dorobku autorki zainteresowanej przede wszystkim obrazami prowincji. Takie jej kr\u00f3tkie metra\u017ce, jak interwencyjne Siedliszcze<\/i> (1960) o niszczej\u0105cej osadzie, Nazywa si\u0119 B\u0142a\u017cej Rejdak<\/i>… (1968) o codzienno\u015bci ch\u0142oporobotnika czy nakr\u0119cona du\u017co p\u00f3\u017aniej Studnia<\/i> (1986) o wiosce, z kt\u00f3rej wyjechali m\u0142odzi, zdradza\u0142y wra\u017cliwo\u015b\u0107 na detal, delikatno\u015b\u0107 w portretowaniu bohater\u00f3w oraz wyczucie wiejskich reali\u00f3w \u2013 k\u0142opot w tym, \u017ce wsi\u0105 nie tak \u0142atwo by\u0142o zainteresowa\u0107 odbiorc\u0119. Zw\u0142aszcza wsi\u0105 przedstawian\u0105 od ma\u0142o spektakularnej strony \u201elosu zwyk\u0142ych ludzi\u201d, bo do takiej przegr\u00f3dki te kr\u00f3tkometra\u017c\u00f3wki cz\u0119sto trafia\u0142y (jakby na wzmocnienie tezy, \u017ce skoro re\u017cyseruje kobieta, to wybiera kameralne i mniej efektowne tematy).<\/p>\n To uog\u00f3lnienie zawa\u017cy\u0142o chyba na do\u015b\u0107 s\u0142abej recepcji kobiecego dokumentu z okresu PRL. Szans\u0119 na jego renesans przyni\u00f3s\u0142 wyb\u00f3r film\u00f3w dokumentalistek (Krystyny Grycze\u0142owskiej, Danuty Halladin i Ireny Kamie\u0144skiej), wydany ju\u017c prawie dziesi\u0119\u0107 lat temu w serii Polskiej Szko\u0142y Dokumentu i opatrzony entuzjastycznym wst\u0119pem Miko\u0142aja Jazdona<\/a>[4]<\/a>. Na tle innych tytu\u0142\u00f3w z serii ten akurat zestaw p\u0142yt nie okaza\u0142 si\u0119 jednak przebojem, co nasuwa nieco melancholijn\u0105 refleksj\u0119, \u017ce przez kilka dekad wspomniane trzy tw\u00f3rczynie kr\u0119ci\u0142y opowie\u015bci o w\u0142\u00f3kniarkach, wiejskich nauczycielkach, aktywistach, seniorach, dzieciach z PGR-\u00f3w, po czym zosta\u0142y w szerszym obiegu w\u0142a\u015bciwie zapomniane, podobnie jak bohaterki i bohaterowie ich film\u00f3w. Mimo \u017ce zostawi\u0142y po sobie dokumenty ciekawe formalnie, utrzymane w r\u00f3\u017cnych tonacjach, zaanga\u017cowane albo w\u0142a\u015bnie z za\u0142o\u017cenia bezstronne (w duchu Szko\u0142y Karabasza, do kt\u00f3rej by\u0142y zaliczane<\/a>[5]<\/a>), naj\u0142atwiej dzi\u015b o nich my\u015ble\u0107 jako o kronikarkach PRL, a to nie wr\u00f3\u017cy \u0142atwego powrotu.<\/p>\n Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Ireny Kamie\u0144skiej przywo\u0142a\u0142a Urszula Tes w wydanej niedawno monografii<\/a>[6]<\/a>, pozosta\u0142e dwie artystki wci\u0105\u017c czekaj\u0105 na podobne opracowania. Najcz\u0119\u015bciej przypomina si\u0119 ich portrety robotnic, i to w kontek\u015bcie kina kobiecego, na przyk\u0142ad Maria Zmarz-Koczanowicz analizowa\u0142a dwa wymienione filmy Grycze\u0142owskiej oraz Robotnice<\/i> (1981) i Dzie\u0144 za dniem<\/i> (1988) Kamie\u0144skiej jako przyk\u0142ady \u201ekobiecej perspektywy\u201d w filmie dokumentalnym: perspektywy wnikliwej, stroni\u0105cej od dydaktyki, przejmuj\u0105cej spojrzenie os\u00f3b portretowanych, wyczulonej na detal<\/a>[7]<\/a>. Jak pisa\u0142a: Autorki maj\u0105 dystans do swoich bohaterek. Nie \u201ezaprzyja\u017aniaj\u0105\u201d widza z nimi, co jest \u0142atwe i cz\u0119sto stosowane w dokumencie. Dzi\u0119ki temu pokazywane \u017cycie, los jest surowszy<\/i><\/a>[8]<\/a>. Tym samym tytu\u0142om po\u015bwi\u0119cono osobn\u0105 uwag\u0119 w drugim tomie Historii polskiego filmu dokumentalnego <\/i>pod redakcj\u0105 Ma\u0142gorzaty Hendrykowskiej i chyba nie bez przyczyny: portrety pracuj\u0105cej na nocn\u0105 zmian\u0119 Jadwigi L., trzech \u0142\u00f3dzkich w\u0142\u00f3kniarek, ca\u0142ej za\u0142ogi zak\u0142ad\u00f3w w\u0142\u00f3kienniczych w Kro\u015bnie, wreszcie zm\u0119czonych \u017cyciem si\u00f3str murarek \u0142aduj\u0105cych ceg\u0142y maj\u0105 w sobie podobnie oskar\u017cycielsk\u0105 moc. Ogl\u0105dane w porz\u0105dku chronologicznym, akcentuj\u0105 te\u017c, a niekiedy zapowiadaj\u0105, momenty historycznych prze\u0142om\u00f3w czy przesile\u0144: pierwszy z nich powsta\u0142 jeszcze za Gomu\u0142ki, na rok przed Marcem, drugi na otwarcie rz\u0105d\u00f3w Gierka, trzeci tu\u017c przed strajkami Solidarno\u015bci, czwarty wreszcie u samego schy\u0142ku PRL. Smutne to zestawienie, bo w tej historycznej perspektywie wida\u0107, \u017ce cho\u0107 zmienia\u0142y si\u0119 gabinety, los robotnic w Polsce Ludowej raczej si\u0119 nie poprawia\u0142.<\/p>\n Trzeba oczywi\u015bcie pami\u0119ta\u0107, \u017ce Grycze\u0142owska z Kamie\u0144sk\u0105 dzia\u0142a\u0142y w szerszym kontek\u015bcie, bo temat robotnik\u00f3w (ju\u017c nie heroizowanych, przeciwnie, pokazywanych cz\u0119sto jako ofiary systemu albo przynajmniej kwestionuj\u0105cych socjalistyczny \u0142ad) by\u0142 w dokumencie lat siedemdziesi\u0105tych mocno obecny: Krystyna M.<\/i> (1973) czy Dialog<\/i> (1979) Kazimierza Karabasza, Z miasta \u0141odzi<\/i> (1969), Fabryka<\/i> (1972) czy Murarz<\/i> (1973) Krzysztofa Kie\u015blowskiego, Robotnicy 1971. Nic o nas bez nas<\/i> (1971) Kie\u015blowskiego i Tomasza Zygad\u0142y, Zderzenie czo\u0142owe<\/i> (1975) i Pr\u00f3ba mikrofonu<\/i> (1980) Marcela \u0141ozi\u0144skiego, Wanda Go\u015bcimi\u0144ska. W\u0142\u00f3kniarka<\/i> (1975) Wojciecha Wiszniewskiego, wreszcie Robotnicy ’80<\/i> (1980) Andrzeja Chodakowskiego i Andrzeja Zaj\u0105czkowskiego to tylko kilka przyk\u0142ad\u00f3w. A przecie\u017c Nasze znajome z \u0141odzi<\/i>, jeden z wcze\u015bniejszych film\u00f3w tego nurtu, ma na tym tle charakter do\u015b\u0107 szczeg\u00f3lny: mo\u017cna go ogl\u0105da\u0107 jako \u015bwiadectwo kryzysu spo\u0142ecznego i gospodarczego u progu rz\u0105d\u00f3w Gierka, \u015bwiadectwo emancypacyjnych d\u0105\u017ce\u0144 klasy robotniczej, a zarazem jako uniwersaln\u0105, ponadhistoryczn\u0105 przypowie\u015b\u0107 o kobiecym losie. Oraz \u2013 co mo\u017ce najciekawsze \u2013 jako \u0107wiczenie formalne: przyk\u0142ad gry trybem narracji w filmie dokumentalnym.<\/p>\n Grycze\u0142owska nakr\u0119ci\u0142a Nasze znajome w \u0141odzi<\/i> po strajkach w \u0142\u00f3dzkich fabrykach, kt\u00f3re wybuch\u0142y 10 <\/b>lutego 1971 roku (pocz\u0105tkowo w Zak\u0142adach Marchlewskiego i w \u201eStomilu\u201d, ale pi\u0119\u0107 dni p\u00f3\u017aniej prac\u0119 zawieszono ju\u017c w trzydziestu dw\u00f3ch zak\u0142adach, g\u0142\u00f3wnie przemys\u0142u lekkiego). Domagano si\u0119 wy\u017cszych p\u0142ac i ich sprawiedliwego systemu, a tak\u017ce poprawy zaopatrzenia. Z pacyfikacj\u0105 nastroj\u00f3w nie radzi\u0142y sobie kolejne partyjne delegacje \u2013 nowy rz\u0105d Gierka nie ust\u0119powa\u0142 w obawie, \u017ce podniesienie pensji wywo\u0142a\u0142oby fal\u0119 \u017c\u0105da\u0144 w ca\u0142ym kraju, z kolei robotnice wyci\u0105gn\u0119\u0142y <\/b>wnioski z grudniowego dramatu na Wybrze\u017cu i <\/b>postawi\u0142y na bezpieczny strajk okupacyjny i rotacyjny<\/a>[9]<\/a>. Ostatecznie protesty zako\u0144czy\u0142y si\u0119 sukcesem \u2013 w\u0142adze robotniczych pensji co prawda nie podnios\u0142y, ale wycofa\u0142y si\u0119 oficjalnie z wprowadzonych 12 grudnia podwy\u017cek cen \u017cywno\u015bci, a wi\u0119c ca\u0142a Polska mia\u0142a za co dzi\u0119kowa\u0107 \u0142\u00f3dzkim w\u0142\u00f3kniarkom. Mimo (lub w\u0142a\u015bnie dlatego) \u017ce udane i bezkrwawe, strajki pozosta\u0142y w cieniu \u201ewydarze\u0144 grudniowych\u201d, za to ich okupacyjn\u0105 form\u0105 zainspirowali si\u0119 niespe\u0142na dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej stoczniowcy. Na razie postawione pod \u015bcian\u0105 w\u0142adze postanowi\u0142y zamieni\u0107 kij na marchewk\u0119: pad\u0142y deklaracje, \u017ce \u017cycie robotnic si\u0119 poprawi. Jak t\u0142umaczy\u0142 potem Karol Modzelewski: Skoro nie mo\u017cna by\u0142o da\u0107 Polakom demokratycznych swob\u00f3d, a jednocze\u015bnie wykluczono stosowanie najbrutalniejszych form przemocy wobec rz\u0105dzonych, trzeba by\u0142o zaspokaja\u0107 ich aspiracje materialne. Obrano polityk\u0119 \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 wzrost inwestycji ze wzrostem spo\u017cycia<\/i><\/a>[10]<\/a>. Wiosn\u0105 po kryzysie lutowym dokumentalistka przyjecha\u0142a do \u0141odzi, by zbada\u0107 nastroje.<\/p>\n Zrekonstruujmy film blisko obrazu i \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej, by prze\u015bledzi\u0107, jak zmienia si\u0119 tu spos\u00f3b portretowania bohaterek. Pocz\u0105tek przywodzi na my\u015bl s\u0142ynne Wyj\u015bcie robotnik\u00f3w z fabryki<\/i> braci Lumi\u00e8re: widzimy t\u0142um kieruj\u0105cy si\u0119 w stron\u0119 kamery, robotnice id\u0105 szybkim krokiem wzd\u0142u\u017c ceglanego muru. Autorka zdaje si\u0119 m\u00f3wi\u0107 \u2013 to film o nich wszystkich<\/i><\/a>[11]<\/a>. Id\u0105 do pracy albo z niej wracaj\u0105, niewyra\u017ane i nieciekawe. Twarze zm\u0119czone, \u015bci\u0105gni\u0119te albo bez wyrazu, wiosenne nylonowe chustki, ortalionowe p\u0142aszcze. Niekt\u00f3re postacie rozmywaj\u0105 si\u0119 przed obiektywem, inne skr\u0119caj\u0105 w za\u0142omek muru. M\u0119\u017cczyzn zdecydowanie mniej, jeden pod murem rozgl\u0105da si\u0119 nieco bumelancko, lustruje przechodz\u0105ce i gwi\u017cd\u017ce. \u017badna kobieta w podobny spos\u00f3b si\u0119 nie zachowuje: wszystkie si\u0119 spiesz\u0105. Jaka\u015b m\u0142odsza otwiera torebk\u0119, zapewne w poszukiwaniu karty do odbicia, starsza niesie p\u0119czek rzodkiewek jak bukiet.<\/p>\n Urszula – kadr z filmu Nasze znajome z \u0141odzi<\/i> <\/span><\/p>\n Tu ci\u0119cie i epizod pierwszy \u2013 Urszula. Wn\u0119trze mieszkania. Brunetka siedzi za sto\u0142em w p\u00f3\u0142zbli\u017ceniu i rozczesuje od karku mokre w\u0142osy przys\u0142aniaj\u0105ce jej twarz, najpierw nie widzimy wi\u0119c, kto m\u00f3wi. Na pierwszym planie bukiet bz\u00f3w w wazonie (a wi\u0119c zdj\u0119cia kr\u0119cono w maju), na stole radyjko, lusterko i gar\u015b\u0107 kosmetyk\u00f3w: arsena\u0142 m\u0142odej dziewczyny. Nie przerywaj\u0105c czesania, Urszula opowiada o sobie swobodnym, lekko zblazowanym tonem:<\/p>\n Wydaje mi si\u0119, \u017ce takiego z\u0142ego charakteru nie mam. Czuj\u0119 si\u0119 sama, \u017ce nie jestem z\u0142\u0105 dziewczyn\u0105, przede wszystkim dobrze si\u0119 prowadz\u0119, z czego jestem zadowolona i w og\u00f3le. Oczywi\u015bcie, no marzenia to mam, niesamowite. Przede wszystkim chcia\u0142abym by\u0107 jeszcze \u0142adniejsza, jak jestem, bo jestem nie bardzo \u0142adna. Chcia\u0142abym mie\u0107 jeszcze d\u0142u\u017csze w\u0142osy, poza tym chcia\u0142abym by\u0107 naprawd\u0119 bardzo elegancka i \u0142adna, i w og\u00f3le zgrabna.<\/em><\/p>\n Podobny chwyt (i podobn\u0105 redundantn\u0105 fraz\u0119) zastosuje Janusz Kondratiuk w kr\u0119conych rok p\u00f3\u017aniej Dziewczynach do wzi\u0119cia<\/i>, gdy bohaterce granej przez Regin\u0119 Regulsk\u0105 ka\u017ce si\u0105\u015b\u0107 za sto\u0142em i opowiada\u0107 do kamery o swoich marzeniach, a wcze\u015bniej zapewnia\u0107 kole\u017canki i siebie sam\u0105, \u017ce jest \u201epowabna\u201d. W powt\u00f3rzeniach i niezr\u0119czno\u015bciach j\u0119zykowych pobrzmiewa tu oczywi\u015bcie \u201edystynkcja klasowa\u201d, ale r\u00f3wnowa\u017cy j\u0105 empatia, z jak\u0105 bohaterka jest pokazywana \u2013 humor tego uj\u0119cia jej nie o\u015bmiesza, nie ma tu jeszcze protekcjonalizmu, kt\u00f3ry mo\u017cna zarzuci\u0107 Kondratiukowi.<\/p>\n Ciekawo\u015b\u0107 widza narasta, bo twarzy Urszuli wci\u0105\u017c nie wida\u0107, i w tym momencie si\u0119 wy\u0142ania \u2013 sympatyczna, mniej wi\u0119cej dwudziestoletnia, \u017cadna pi\u0119kno\u015b\u0107, ale aspiruj\u0105ca do modnego typu. Wklepuj\u0105c w twarz krem, dziewczyna m\u00f3wi, \u017ce chcia\u0142aby dosta\u0107 si\u0119 na politechnik\u0119 i zdoby\u0107 \u201ekonkretny\u201d zaw\u00f3d, bo fabryki nie lubi. Trudno jej pogodzi\u0107 nauk\u0119 w technikum z prac\u0105 zmianow\u0105, najwi\u0119kszy problem ma ze zwolnieniami, kt\u00f3re wymagaj\u0105 interwencji \u201edo kierownika, nawet do rady zak\u0142adowej\u201d. Skar\u017cy si\u0119, robi\u0105c kresk\u0119 nad okiem:<\/p>\n Jak kto\u015b nie ma znajomo\u015bci jakich\u015b konkretnych, to niestety, ale musi si\u0119 m\u0119czy\u0107 na trzy zmiany i chodzi\u0107 do szko\u0142y. S\u0105 chwile, kiedy w og\u00f3le odechciewa mi si\u0119 \u017cy\u0107, absolutnie mi si\u0119 odechciewa. To mieszkanie mnie troszeczk\u0119 denerwuje…<\/em><\/p>\n Tu kamera pokazuje k\u0105t pokoju \u2013 \u015bwi\u0119te obrazki, dewocjonalia na eta\u017cerce, w wazoniku na serwecie sztuczne kwiaty, ni\u017cej skrypty i ksi\u0105\u017cki. Bohaterka z tego ludowo-drobnomieszcza\u0144skiego otoczenia najwyra\u017aniej wyrasta, chcia\u0142aby si\u0119 z niego wyrwa\u0107, wie jednak, \u017ce musi \u201eco\u015b sko\u0144czy\u0107, \u017ceby potem zacz\u0105\u0107 co\u015b innego\u201d. U\u015bmiecha si\u0119 dopiero przy kresce na drugiej powiece:<\/p>\n Oczywi\u015bcie mam ch\u0142opca, spotykam si\u0119 z nim, ale to nied\u0142ugo, dopiero chodz\u0119 z nim ile? P\u00f3\u0142 roku. W tej chwili to w\u0142a\u015bciwie, bo ja wiem, jak to w og\u00f3le mo\u017cna okre\u015bli\u0107? Anga\u017c niezbyt du\u017cy, nie wiem, co z tym dalej b\u0119dzie, oka\u017ce si\u0119.<\/em><\/p>\n Si\u0119ga po papierosa i zapa\u0142ki:<\/p>\n Je\u017celi by si\u0119 to wszystko sprawdzi\u0142o, o czym ja my\u015bl\u0119, przypu\u015b\u0107my, to by by\u0142o wspaniale, \u017cycie by mi si\u0119 zapowiada\u0142o cudowne. [\u2026] Dobrego m\u0119\u017ca mie\u0107, pi\u0119kne mieszkanie, pi\u0119kne umeblowanie i w og\u00f3le, dwoje dzieci, bli\u017aniaczki, dw\u00f3ch ch\u0142opczyk\u00f3w. No i w\u0142a\u015bciwie z tego bym by\u0142a bardzo zadowolona.<\/em><\/p>\n Woln\u0105 od papierosa d\u0142oni\u0105 ko\u0144czy kresk\u0119.<\/p>\n Tu ci\u0119cie \u2013 Urszula stoi przy krosnach, ju\u017c bez makija\u017cu i bez u\u015bmiechu, w fartuchu z falban\u0105, w\u0142osy zebrane na karku. Zbiera szpule nici. Przez chwil\u0119 widzimy czarn\u0105 \u015bcian\u0119 Zak\u0142ad\u00f3w Marchlewskiego z trzema rz\u0119dami roz\u015bwietlonych okien, zapewne wieczorna zmiana. Zn\u00f3w zbli\u017cenie na twarz, skupion\u0105, delikatn\u0105 \u2013 uj\u0119t\u0105 z p\u00f3\u0142profilu, jak twarz w\u0142oskiej Madonny. S\u0142ycha\u0107 miarowy stukot maszyn. Urszula pcha wype\u0142niony szpulami w\u00f3zek, wa\u017cy go w punkcie kontroli pod oboj\u0119tnym okiem starszej robotnicy i wypycha z magazynu na hal\u0119, pochylona, filmowana od ty\u0142u. Kamera jedzie za ni\u0105 na w\u00f3zku, bo obraz si\u0119 trz\u0119sie. Teraz widzimy, \u017ce jej fartuch jest zalotnie kr\u00f3tki i ods\u0142ania zgrabne nogi, co podchwytuje ironia monta\u017cu \u2013 w nast\u0119pnej scenie widzimy \u0142ydki robotnic w umywalni: opuchni\u0119te, op\u0142ukiwane na tle bia\u0142ych kafelk\u00f3w, babskie. Na szafkach w szatni wisz\u0105 fotosy filmowych amant\u00f3w, ale lusterka odbijaj\u0105 zniszczone twarze, kamera podgl\u0105da niem\u0142ode cia\u0142a w bieli\u017anie. Koniec zmiany. Urszula wychodzi ubrana w modny \u201ebli\u017aniak\u201d, uczesana w kucyki. U\u015bmiecha si\u0119 do kamery szelmowsko, jeszcze odwraca si\u0119 przez rami\u0119.<\/p>\n I lekcja ta\u0144ca \u2013 na tle kolumnady m\u0142ode kobiety \u0107wicz\u0105 pod okiem instruktora, Urszula w\u015br\u00f3d nich. \u201eRaz, dwa i do boku\u201d. Wybucha taneczny rytm, kt\u00f3ry potem jazzowo si\u0119 \u0142amie. Dziewcz\u0119ta \u0107wicz\u0105 nier\u00f3wno i niezgrabnie, od baletowych wymach\u00f3w przechodz\u0105 do stepowania, niekt\u00f3re chichocz\u0105. Urszula zn\u00f3w ma rozpuszczone w\u0142osy, wygl\u0105da na szcz\u0119\u015bliw\u0105. Gdzie\u015b z boku stoi m\u0119\u017cczyzna w kaszkiecie, pewnie robotnik, odwr\u00f3cony ty\u0142em. Pi\u0119\u0107 \u0142ab\u0119dzic mija go zamaszy\u015bcie i przez chwil\u0119 wygl\u0105da to jak na pr\u00f3bie musicalu. Dziewcz\u0119ta ta\u0144cz\u0105 tylko dla siebie, po pracy, to ich prywatna przyjemno\u015b\u0107, ale jest w tej kr\u00f3tkiej scenie i t\u0119sknota za Zachodem, i oczekiwanie m\u0142odo\u015bci, i naiwna \u015bmieszno\u015b\u0107 na\u015bladownictwa: ca\u0142a aspiracyjna \u201eniedojako\u015b\u0107\u201d.<\/p>\n Teraz drugi epizod \u2013 Helena, kobieta ko\u0142o trzydziestki, odprowadza synka do przedszkola. W szatni zdejmuje mu kurtk\u0119, przylizuje w\u0142oski grzebieniem, czule dopytuje, czy nie zmarz\u0142. Wchodz\u0105c do fabryki, mija napis: \u201eDzie\u0144 dobry! \u017byczymy przyjemnej pracy\u201d, wy\u017cej jaki\u015b ideowy transparent. Znowu monotonny stukot, twarz Heleny w podobnym p\u00f3\u0142zbli\u017ceniu jak wcze\u015bniej Urszuli i podobnie przygaszona, skupiona nad szpulami. Fartuch mniej frywolny, rozpinany jak szmizjerka, kr\u00f3tkie w\u0142osy. Przez chwil\u0119 nie\u015bmia\u0142y u\u015bmiech, ale nie do kamery, tylko w bok, mo\u017ce do kole\u017canki? Potem scena w umywalni zmienionej na czas przerwy w palarni\u0119, chwila relaksu. Kobiety siedz\u0105 pod \u015bcianami, kamera zn\u00f3w pokazuje ich go\u0142e nogi, w fabryce zapewne jest gor\u0105co; Helena trzyma kolana szeroko, niedbale, bez kokieterii (jakby bez \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce jest filmowana). Rozmawiaj\u0105 o obietnicach i o pieni\u0105dzach: \u201eNo przecie\u017c by\u0142o powiedziane: na jakim stanowisku si\u0119 b\u0119dzie pracowa\u0107, tak b\u0119dzie p\u0142atne. No dlaczego nie?\u201d. Helena co\u015b dopowiada, ale niewyra\u017anie, zaraz zreszt\u0105 og\u0142uszaj\u0105cy huk wprowadza znowu obraz hali. Bohaterka stoi przy krosnach, nad ni\u0105 transparent: \u201eDzie\u0144 mi\u0119dzynarodowej solidarno\u015bci ludzi pracy\u201d. I odjazd do planu totalnego, rozedrgane krosna w r\u00f3wnych rz\u0119dach pracuj\u0105 ju\u017c same. Trzeba by tu pi\u00f3ra Reymonta.<\/p>\n Sklep mi\u0119sny. Kamera ustawiona nietypowo, bo od strony sprzedawcy, pokazuje plecy ekspedientki i t\u0142um napieraj\u0105cy na lad\u0119. \u201eNo zaraz, niech si\u0119 pani nie pcha\u201d, \u201ePrzejdzie pani!\u201d, \u201eNie ma bu\u0142eczek\u201d. Helena przeciska si\u0119 z trudem. Kamera nadal nie chwyta jej wzroku.<\/p>\n Powr\u00f3t z synkiem z przedszkola. Wchodz\u0105 w bram\u0119 starej kamienicy, potem kamera robi tilt z do\u0142u do g\u00f3ry po fasadzie oficyny, niekt\u00f3re okna klatki nie maj\u0105 szyb. R\u00f3wnocze\u015bnie s\u0142ycha\u0107 kroki po schodach i rozmow\u0119: \u201eZm\u0119czy\u0142e\u015b si\u0119? \/ Tak. \/ I odpoczniesz? \/ Odpoczn\u0119\u201d. Doje\u017cd\u017camy bodaj do czwartego pi\u0119tra, jeszcze widok z g\u00f3ry na odrapane podw\u00f3rko studni\u0119 i na ponure drzwi u samego szczytu.<\/p>\n Helena – kadr z filmu Nasze znajome z \u0141odzi<\/i> <\/span><\/p>\n Intymna scena w kuchni. Najstarszy synek siedzi przy stole nad kromk\u0105 z d\u017cemem, w szklance z herbat\u0105 \u0142y\u017ceczka na sztorc, w rogu kadru odwr\u00f3cona ty\u0142em dziewczynka. Przedszkolak je osobno, przy zydelku. Urszula krz\u0105ta si\u0119, potem przysiada, ani na chwil\u0119 nie przerywaj\u0105c czu\u0142ego gderania:<\/p>\n Ale chwileczk\u0119! Nie tak od razu, Bo\u017cena, on nic ci krzywdy nie zrobi, Bo\u017cena, Bo\u017cena, Bo\u017cena… Id\u017a ty, chimerze ma\u0142y, S\u0142awu\u015b je \u0142adnie. Mamusia da jeszcze chlebek. Niech nie je, \u0142aski nie robi. [\u2026] Jedz, Bo\u017cenko, prosz\u0119 ci\u0119. B\u0119dziesz chcia\u0142a pieska, mamusia kupi. Ja ci kupi\u0119 pieska, zobaczysz. W og\u00f3le nie kupi\u0119. Januszku, chcesz jeszcze chlebka? [\u2026] No, ja teraz b\u0119d\u0119 S\u0142awka pilnowa\u0142a, czy on je. No \u015bliczny ch\u0142opak. No jedz, c\u00f3ru\u0144ko, no jedz, kochana. Bo\u017cenko! No nie chimeruj ju\u017c, no.<\/em><\/p>\n Przez ten czas widzimy najpierw grzecznego (mo\u017ce z uwagi na obecno\u015b\u0107 kamery) Januszka, mniej wi\u0119cej o\u015bmioletniego, potem S\u0142awka z matk\u0105, natomiast dziewczynka unika obiektywu. Nad sto\u0142em i kuchni\u0105 wisz\u0105 haftowane \u015bciereczki z sentencjami, jedna brzmi bodaj (ca\u0142o\u015bci nie wida\u0107): \u201eZimna woda to dobra och\u0142oda\u201d. Przypominaj\u0105 si\u0119 slogany, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych Helena pracuje \u2013 prywatne domowe m\u0105dro\u015bci kontra m\u0105dro\u015bci oficjalne, podobnie bez znaczenia, wieszane dla ozdoby… Na koniec tapczan, rodzinne pieszczoty. Onie\u015bmielony S\u0142awek g\u0142aszcze Helen\u0119 po twarzy, w rogu kadru znowu zastyga odwr\u00f3cona, smutna buzia Bo\u017cenki. Helena: \u201eA teraz powiedz mi wszystko, jak mnie kochasz, tak? Powiedz mi g\u0142o\u015bno!\u201d. S\u0142awek rzuca si\u0119 matce na szyj\u0119. \u201eOjejku, bo ju\u017c nie mog\u0119 oddycha\u0107. Tak mocno mnie kochasz? Jak si\u0119 zm\u0119czy\u0142e\u015b!\u201d.<\/p>\n Tu ci\u0119cie, bohaterk\u0105 trzeciego epizodu jest Genowefa. Jeste\u015bmy w poczekalni przychodni, na krzes\u0142ach po obu stronach korytarza siedz\u0105 zm\u0119czone, raczej starsze osoby. Kto\u015b narzeka: \u201eDwudziesty si\u00f3dmy numerek, to kiedy ja si\u0119 za\u0142atwi\u0119? Przed pierwsz\u0105, wcze\u015bniej nie. I\u015b\u0107 na rejon \u2013 nie przyjm\u0105. Przyj\u015b\u0107 tutaj \u2013 nie mo\u017cna si\u0119 dosta\u0107…\u201d. Przez chwil\u0119 mamy zbli\u017cenie na twarz do\u015b\u0107 jeszcze m\u0142odej kobiety w okularach \u2013 jest czujna, spi\u0119ta, jakby wystraszona. Inna, starsza, pokazuje siedz\u0105cemu obok m\u0119\u017cczy\u017anie pokryte \u017cylakami \u0142ydki: \u201eTeraz ju\u017c na moje nogi i tak m\u0119\u017cczy\u017ani nie patrz\u0105. Jak kobieta jest m\u0142oda, to si\u0119 tam ogl\u0105daj\u0105, p\u00f3\u0142 metra patrz\u0105 za ni\u0105, ale teraz ju\u017c nie. Teraz jak si\u0119 p\u00f3jdzie na emerytur\u0119, to ju\u017c si\u0119 b\u0119dzie le\u017ce\u0107 tylko\u201d. Motyw n\u00f3g przewija si\u0119 przez wszystkie trzy nowele jako metonimia kobiecej atrakcyjno\u015bci: Urszula eksponuje swoje, Helena wydaje si\u0119 ju\u017c oboj\u0119tna na spojrzenia, pacjentka w poczekalni sarkastycznie kokietuje tym, co jej zosta\u0142o. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce moda na mini w 1971 roku nie dopuszcza\u0142a wyj\u0105tk\u00f3w, kobiety musia\u0142y ods\u0142ania\u0107 \u0142ydki bez wzgl\u0119du na wiek, mo\u017ce dlatego Grycze\u0142owska szuka tu wizualnych rytm\u00f3w i analogii.<\/p>\n Genowefa – kadr z filmu Nasze znajome z \u0141odzi<\/i> <\/span><\/p>\n W gabinecie lekarskim siedzi Genowefa (wcze\u015bniej widzieli\u015bmy j\u0105 w kolejce), szczup\u0142a i zm\u0119czona, na oko po pi\u0119\u0107dziesi\u0105tce. Opowiada o swoim zdrowiu \u0142agodnym, niepewnym, prawie lirycznym g\u0142osem: \u201eSerce mi bardzo dokucza i bezsenno\u015b\u0107, czuj\u0119 si\u0119 roztargniona taka i nerwowa, sypia\u0107 wcale nie mog\u0119. Oczywi\u015bcie w\u0105troba mi bardzo dokucza, co najwa\u017cniejsze, \u017ce je\u015b\u0107 nic nie mog\u0119\u201d. Nast\u0119pnie odpowiada na rzeczowe pytania lekarki i dowiadujemy si\u0119, \u017ce ma (zaledwie!) czterdzie\u015bci cztery lata, pracuje od dwudziestego pierwszego roku jako tkaczka, urodzi\u0142a dwoje dzieci. Jada obiady w domu, ale raczej nieregularnie. Od pi\u0119ciu lat cierpi na b\u00f3le staw\u00f3w (\u201enawet atretyzm<\/i> ju\u017c posiadam\u201d), choruje te\u017c na korzonki. Lekarka do\u015b\u0107 bezceremonialnie bada ruchomo\u015b\u0107 jej nadgarstk\u00f3w i \u0142okci, jakby animowa\u0142a marionetk\u0119, bo pacjentka siedzi zupe\u0142nie biernie. Dzi\u015b pewnie do orzeczenia schorze\u0144 zawodowych dosz\u0142aby przy tych objawach diagnoza menopauzy, ale na pocz\u0105tku lat siedemdziesi\u0105tych jeszcze jej nie medykalizowano. <\/p>\n Tu zmiana scenerii, Genowefa stoi w fabryce przy krosnach. Najpierw widzimy j\u0105 w portretowym p\u00f3\u0142zbli\u017ceniu, jak poprzednie bohaterki: ma okulary i wzorzysty fartuch z kr\u00f3tkimi r\u0119kawami. (Bohaterki filmu nosz\u0105 odzie\u017c \u201estosown\u0105\u201d do wieku \u2013 mini z falbanami dla dwudziestolatki, dopasowana szmizjerka dla trzydziestolatki, po czterdziestce fason worka do kolan. Kiedy kamera odjedzie, zobaczymy jeszcze brzydkie ortopedyczne obuwie z dziur\u0105 na palce). Genowefa pochyla si\u0119 nad maszyn\u0105, potem toczy pod \u015bcian\u0119 ci\u0119\u017ck\u0105 bel\u0119 materia\u0142u, wraca do krosien, rutynowo przek\u0142ada nitk\u0119. W finale kamera odje\u017cd\u017ca do planu totalnego, ukazuj\u0105c hal\u0119 fabryczn\u0105. Na tle stukotu maszyn i obraz\u00f3w monotonnych czynno\u015bci p\u0142ynie z offu spokojny monolog. Bohaterka skar\u017cy si\u0119, \u017ce praca zabra\u0142a jej zdrowie, do renty ma jeszcze szesna\u015bcie lat, a w mieszkaniu w starej kamienicy okropne warunki i tak wieje, \u017ce c\u00f3rki marzn\u0105 przy nauce. A przecie\u017c ca\u0142a nadzieja w tym, \u017ce zdob\u0119d\u0105 wykszta\u0142cenie \u2013 m\u0142odsza jest w liceum, starsza na pedagogice.<\/p>\n Nieraz przychodz\u0119 bardzo zm\u0119czona, ale zabieram si\u0119 do pracy domowej, bo wiem, \u017ce to nikt nie wykona opr\u00f3cz mnie. Bo nie mog\u0119 du\u017co liczy\u0107 na c\u00f3rki, poniewa\u017c si\u0119 one ucz\u0105. Wiem, \u017ce do ci\u0119\u017ckiej pracy jeszcze zd\u0105\u017c\u0105. Ja m\u00f3wi\u0119, dop\u00f3ki si\u0142y mi pozwalaj\u0105, to uczcie si\u0119. M\u0105\u017c oczywi\u015bcie bardzo niewiele si\u0119 zajmuje domem, on si\u0119 czuje bardziej swobodny. [\u2026] A u niego to r\u00f3\u017cnie bywa, jak to u m\u0119\u017cczyzny, lubi sobie te\u017c i wypi\u0107, chocia\u017c nie mo\u017cna przecie\u017c powiedzie\u0107, \u017ce nie wolno, prawda. C\u00f3rki s\u0105 bardzo za mn\u0105. Ojca mog\u0142oby nawet nie by\u0107. [\u2026] Nie s\u0105dzi\u0142am nawet, \u017ce gdy b\u0119d\u0105 dzieci dorasta\u0107, b\u0119dzie mi trudniej, b\u0119dzie mi ci\u0119\u017cej. No nie wiem, kogo w tym winowa\u0107. Ja tylko licz\u0119 na to, gdy\u017c c\u00f3rki poko\u0144cz\u0105 szko\u0142y, a potem mo\u017ce b\u0119dzie im \u0142atwiej [\u2026] bo bardzo pragn\u0119, \u017ceby im by\u0142o \u0142atwiej w przysz\u0142o\u015bci. I licz\u0119 na to, mam nadziej\u0119 raczej.<\/em><\/p>\n Genowefa – kadr z filmu Nasze znajome z \u0141odzi<\/i> <\/em><\/span><\/p>\n Jeszcze przez kilka sekund s\u0142yszymy \u0142omot krosien i obraz si\u0119 urywa, ale maszyny hucz\u0105 nadal, podczas napis\u00f3w ko\u0144cowych. Przytaczam te trzy wypowiedzi bez wi\u0119kszych skr\u00f3t\u00f3w nie po to, by si\u0119 porywa\u0107 na ich socjologiczn\u0105 analiz\u0119, ale z szacunku dla ucha Krystyny Grycze\u0142owskiej \u2013 to w umiej\u0119tnie zas\u0142yszanym j\u0119zyku odbija si\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107 bohaterek jej filmu. A w\u0142a\u015bnie ich g\u0142os, jego \u201es\u0142yszalno\u015b\u0107\u201d zdaje si\u0119 w\u0142a\u015bciwym, niedopowiedzianym tematem Naszych znajomych z \u0141odzi<\/i>. \u0141atwiej te\u017c w zapisie zauwa\u017cy\u0107 to, co tu bodaj najistotniejsze dla interpretacji, czyli trzy r\u00f3\u017cne tryby wypowiedzi.<\/p>\n Maria Zmarz-Koczanowicz pisa\u0142a: Dramaturgia tego dokumentu jest tak zachwycaj\u0105co prosta, jak w poprzednim filmie [scil. w \u201e24 godzinach…\u201d]: marzenia, \u017cycie, rozczarowania. Trzy kobiety w r\u00f3\u017cnych momentach swojego \u017cycia uosabiaj\u0105 los wi\u0119kszo\u015bci z nich. Wydaje si\u0119, \u017ce nie maj\u0105 wyboru<\/i><\/a>[12]<\/a>. Istotnie, film Grycze\u0142owskiej zdaje si\u0119 dotyka\u0107 sedna determinizmu. Samo przychodzi tu na my\u015bl zestawienie prz\u0105dek i losu, ale omskni\u0119ta to i ironiczna figura, bo trzy \u0142\u00f3dzkie prz\u0105dki nie s\u0105 przecie\u017c Parkami, pr\u0119dzej ju\u017c ofiarami przeznaczenia. Ich \u017cycie, niczym tkanina na maszynie \u017cakardowej, d\u0105\u017cy do powtarzaj\u0105cego si\u0119 wzoru. Ironia polega bowiem nie na tym, \u017ce m\u0142ode robotnice maj\u0105 marzenia, kt\u00f3rych dalsze \u017cycie nie spe\u0142nia. Ironiczne jest to, \u017ce los przynosi im, czego pragn\u0119\u0142y.<\/p>\n Oczywi\u015bcie \u2013 przynosi im to w nie do ko\u0144ca oczekiwanej formie, niejako w \u201eopakowaniu zast\u0119pczym\u201d. Urszula marzy o roli \u017cony i matki: \u201eDobrego m\u0119\u017ca mie\u0107, pi\u0119kne mieszkanie, pi\u0119kne umeblowanie i w og\u00f3le, dwoje dzieci, bli\u017aniaczki, dw\u00f3ch ch\u0142opczyk\u00f3w\u201d. Helena z po\u015bwi\u0119ceniem i samotnie<\/a>[13]<\/a> wychowuje tr\u00f3jk\u0119, Genowefa pragnie ju\u017c tylko, by jej dzieci mia\u0142y \u0142atwiej. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce to \u015bwiat w\u0142a\u015bciwie bez m\u0119\u017cczyzn. Ch\u0142opiec Urszuli pojawia si\u0119 w jej opowie\u015bci g\u0142\u00f3wnie jako \u017cyciowa szansa czy ewentualno\u015b\u0107 (\u201eanga\u017c niezbyt du\u017cy\u201d), Helen\u0119 widzimy sam\u0105 z dzie\u0107mi, m\u0119\u017ca Genowefy \u201emog\u0142oby nawet nie by\u0107\u201d. W ca\u0142ym filmie pr\u00f3cz epizod\u00f3w (instruktor ta\u0144ca, pacjent w poczekalni) wida\u0107 jeszcze tylko m\u0119skie \u201ew\u0105tki znalezione\u201d \u2013 to typ gwi\u017cd\u017c\u0105cy pod murem i facet w kaszkiecie odwr\u00f3cony ty\u0142em do ta\u0144cz\u0105cych kobiet<\/a>[14]<\/a>. \u0141\u00f3d\u017a w obiektywie Krystyny Grycze\u0142owskiej jest wi\u0119c nie tyle miastem kobiet, ile odpowiednikiem spo\u0142eczno\u015bci pszcz\u00f3\u0142, z jej podzia\u0142em na trutnie i robotnice. Te ostatnie uwijaj\u0105 si\u0119 w fabrycznym ulu i dokarmiaj\u0105 larwy (inaczej ni\u017c w pszczelim \u015bwiecie \u2013 w\u0142asne), ale \u017cadna nie osi\u0105gnie upragnionego presti\u017cu kr\u00f3lowej matki, co najwy\u017cej opadnie z si\u0142. Nie przypisujmy jednak Grycze\u0142owskiej naturalistycznej perspektywy, kt\u00f3ra by\u0142aby i redukuj\u0105ca, i fa\u0142szywa. W \u015bwiecie ludzi, inaczej ni\u017c w przyrodzie, b\u0142\u0119dne ko\u0142o walki o byt i reprodukcji mo\u017cna przynajmniej spr\u00f3bowa\u0107 przezwyci\u0119\u017cy\u0107, cho\u0107by mia\u0142o tego dokona\u0107 dopiero nast\u0119pne pokolenie. \u201eI licz\u0119 na to, mam nadziej\u0119 raczej\u201d \u2013 u\u015bci\u015bla ostro\u017cnie ostatnia bohaterka.<\/p>\n Skoro mowa o dzieciach i p\u0142ci, warto zauwa\u017cy\u0107 pewn\u0105 regularno\u015b\u0107: Urszula marzy o synach, Helena wyra\u017anie syn\u00f3w faworyzuje, Genowefa ma c\u00f3rki i dlatego tak martwi si\u0119 o ich los. Kobiety s\u0105 wi\u0119c nie tylko ofiarami tradycyjnego podzia\u0142u r\u00f3l, ale i jego stra\u017cniczkami, bo reprodukuj\u0105 go w domu, jako \u017cony i matki. Tu spojrzenie Grycze\u0142owskiej zdaje si\u0119 wyprzedza\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 bohaterek jej filmu.<\/p>\n Rzecz jasna, zarysowany tu determinizm egzystencjalny i biologiczny (\u017cyj\u0105c, tracimy \u017cycie, rodz\u0105c, rezygnujemy z w\u0142asnego \u017cycia) by\u0142by bana\u0142em, gdyby nie dodawa\u0142o mu dramatyzmu t\u0142o ekonomiczne. Na szerszym planie film Nasze znajome z \u0141odzi<\/i> traktuje bowiem o niespe\u0142nionych obietnicach \u2013 praca, wbrew \u017cyczeniom widniej\u0105cym na murze fabryki, wcale nie jest przyjemna, nie przynosi te\u017c upragnionego dostatku. W umywalni fabrycznej podczas przerwy na papierosa narasta niezadowolenie (kt\u00f3re znakomicie uchwyci dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej Kamie\u0144ska w Robotnicach<\/i>). Jak zauwa\u017cy\u0142 Wojciech Otto, Grycze\u0142owska na przyk\u0142adzie trzech \u0142\u00f3dzkich w\u0142\u00f3kniarek, reprezentuj\u0105cych sk\u0105din\u0105d r\u00f3\u017cne pokolenia, stara\u0142a si\u0119 wykaza\u0107 rozbie\u017cno\u015bci mi\u0119dzy oficjaln\u0105 retoryk\u0105 pa\u0144stwa, propaguj\u0105c\u0105 has\u0142a humanizacji pracy i powszechnego dobrobytu, a stoj\u0105c\u0105 w wyra\u017anej do niej opozycji realn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, naje\u017con\u0105 \u017cyciowymi pora\u017ckami, przeciwno\u015bciami losu i \u201eobiektywnymi trudno\u015bciami\u201d<\/i><\/a>[15]<\/a>. Film jest w swojej wymowie zawieszony mi\u0119dzy gorzk\u0105 deziluzj\u0105 a nadziej\u0105: nakr\u0119cony u zarania rz\u0105d\u00f3w Gierka, nie mo\u017ce jednoznacznie krytykowa\u0107 systemu, stawia jednak znaki zapytania.<\/p>\n Bodaj najciekawszy jest tu jednak pomys\u0142 na poprowadzenie narracji. Urszula m\u00f3wi wprost do kamery; zapewne \u2013 na co wskazuj\u0105 delikatne przeskoki jej monologu \u2013 odpowiada na wyci\u0119te w monta\u017cu pytania o samoocen\u0119, marzenia i \u017cycie osobiste. Jest przy tym otwarta, ufna, nawet kokieteryjna. \u201eChce ca\u0142ego \u017cycia\u201d. Helena filmowana w poetyce cin<\/i>\u00e9ma-v\u00e9rit\u00e9<\/i> zwraca si\u0119 bezpo\u015brednio jedynie do dzieci, o niej samej nie dowiadujemy si\u0119 nic wi\u0119cej ponad to, co zdradza obraz. Kamera zdaje si\u0119 by\u0107 wtedy niewidoczna, tylko lekka niepewno\u015b\u0107 (\u201enadgrzeczno\u015b\u0107\u201d) malc\u00f3w zdradza jej obecno\u015b\u0107. Genowefa skar\u017cy si\u0119 lekarce, ale jej prawdziwe wyznanie p\u0142ynie potem zza kadru, jak strumie\u0144 my\u015bli, kt\u00f3re lepiej zatrzyma\u0107 dla siebie. Niczym w szkolnej etiudzie Grycze\u0142owska prezentuje tu trzy podstawowe sposoby wypowiedzi postaci w filmie dokumentalnym, ale mo\u017cna z tego zabiegu odczyta\u0107 dialektyk\u0119 tracenia i odzyskiwania kobiecego g\u0142osu.<\/p>\n Oto dwudziestolatka m\u00f3wi w pierwszej osobie, o sobie. Snuje swobodnie rodzinne i konsumpcyjne marzenia, a przy tym \u2013 w scenie makija\u017cu \u2013 sama niejako si\u0119 przyrz\u0105dza, by sta\u0107 si\u0119 chodliwym towarem. Widzimy potem, jak pracuje i ta\u0144czy w milczeniu, ale znamy ju\u017c jej pragnienia i aspiracje. Trzydziestolatka, milcz\u0105ca przy krosnach, w scenie z dzie\u0107mi jako karmicielka przechodzi z pierwszej osoby do trzeciej (\u201emamusia da jeszcze chlebek\u201d), tak jakby nawet macierzy\u0144stwo, ta sfera intymno\u015bci i swobody po godzinach alienuj\u0105cej pracy, odcina\u0142o j\u0105 od niej samej. Wreszcie Genowefa znowu m\u00f3wi w pierwszej osobie, m\u00f3wi jednak z dystansu, z offu, podczas gdy my widzimy j\u0105 przy pracy, kt\u00f3ra przecie\u017c od lat odbywa si\u0119 bez s\u0142\u00f3w. To taka, trawestuj\u0105c Guy Deborda, \u201ealienacja dokonana\u201d \u2013 oddzielenie g\u0142osu od cierpi\u0105cego cia\u0142a, traktowanego ju\u017c tylko jako dodatek do maszyny<\/a>[16]<\/a>. Jak si\u0119 zdaje, dopiero wizyta w gabinecie lekarskim i rutynowe pytania o zdrowie uruchamiaj\u0105 w bohaterce ko\u0144cow\u0105 refleksj\u0119, my\u015bl o sobie, kt\u00f3ra narasta w gorzk\u0105 skarg\u0119 uk\u0142adan\u0105 dla niewiadomego s\u0142uchacza.<\/p>\n Prosty, ale subtelny zabieg Grycze\u0142owskiej (gra monolog\u00f3w i milczenia uchwycona na trzy sposoby) nasuwa pokus\u0119 uniwersalizacji. Rysuje si\u0119 tu los kobiety, kt\u00f3ra najpierw \u017cywi oczekiwania wobec \u015bwiata i sama si\u0119 naiwnie do \u015bwiata przymierza niczym do lustra (\u201echcia\u0142abym by\u0107 jeszcze \u0142adniejsza, jak jestem\u201d), potem jak gdyby znika, istniej\u0105c przede wszystkim dla innych, wreszcie mog\u0142aby odzyska\u0107 podmiotowo\u015b\u0107, tylko \u017ce jest ju\u017c wtedy \u201ebardzo zm\u0119czona\u201d, w\u0142a\u015bciwie niewidoczna oraz nies\u0142yszalna. A przecie\u017c Grycze\u0142owska mia\u0142a udokumentowa\u0107 krajobraz po wygranej bitwie: rz\u0105d wycofa\u0142 si\u0119 z podwy\u017cek, wolno ju\u017c by\u0142o marzy\u0107 o \u201epi\u0119knym mieszkaniu, pi\u0119knym umeblowaniu\u201d, wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce (jako to sarkastycznie uj\u0105\u0142 Wojciech Roszkowski) wraca nowe<\/i><\/a>[17]<\/a>. <\/p>\n Chocia\u017c konteksty historyczne Naszych znajomych z \u0141odzi <\/i>s\u0105 ju\u017c dla dzisiejszych student\u00f3w mniej czytelne, film nadal si\u0119 sprawdza jako szkolny przyk\u0142ad nie tyle nawet poetyki, ile gramatyki filmu dokumentalnego: na trzy podstawowe modusy wypowiedzi, trzy rodzaje relacji postaci wobec kamery nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 tu trzy czasy, w jakich bohaterki my\u015bl\u0105 o swoim \u017cyciu. Urszula, w konwencji wywiadu, snuje plany na przysz\u0142o\u015b\u0107, filmowana bezpo\u015brednio Helena zanurzona jest w tera\u017aniejszo\u015bci, Genowefa, cho\u0107 formalnie u\u017cywa czasu tera\u017aniejszego, m\u00f3wi zza kadru, co podkre\u015bla dystans i ewokuje czas przesz\u0142y. To przyporz\u0105dkowanie jest rzecz jasna arbitralne, ale szcz\u0119\u015bliwy dob\u00f3r \u015brodk\u00f3w niuansuje te trzy portrety i sprawia, \u017ce mo\u017cemy w tym przypadku m\u00f3wi\u0107 o klasyce polskiego dokumentu. <\/p>\n <\/a>[1] Z\u0142o\u017cone przyczyny nik\u0142ej reprezentacji kobiet zw\u0142aszcza w zawodzie re\u017cysera analizuje Monika Talarczyk-Guba\u0142a w ksi\u0105\u017cce Bia\u0142y mazur<\/i>, Galeria Miejska Arsena\u0142, Pozna\u0144 2013. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] Znamienna praktyka to definiowanie zas\u0142ug kobiet przez ich \u017cycie prywatne i przez m\u0119\u017cczyzn. Dobrym przyk\u0142adem jest Lidia Zonn \u2013 Wikipedia nie wspomina o jej klasycznych ksi\u0105\u017ckach na temat monta\u017cu, mo\u017cemy natomiast przeczyta\u0107, \u017ce \u201epracowa\u0142a z najwybitniejszymi dokumentalistami polskiej kinematografii, m.in. z Krzysztofem Kie\u015blowskim i Kazimierzem Karabaszem, kt\u00f3rego jest \u017con\u0105\u201d. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] Gwoli sprawiedliwo\u015bci: rzetelne has\u0142o znajdziemy na portalu Culture.pl: http:\/\/culture.pl\/pl\/tworca\/krystyna-gryczelowska. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] Polska Szko\u0142a Dokumentu. Grycze\u0142owska \/ Halladin \/ Kamie\u0144ska<\/i>, Polskie Wydawnictwo Audiowizualne, Warszawa 2008. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] Krystyna Grycze\u0142owska formalnie nie by\u0142a studentk\u0105 Kazimierza Karabasza, bo jako jedyna spo\u015br\u00f3d wymienionych sko\u0144czy\u0142a studia w Moskwie i zadebiutowa\u0142a najwcze\u015bniej, w 1955 roku, w nurcie \u201eczarnej serii dokumentu\u201d. Jest jednak zaliczana do Szko\u0142y Karabasza, bo stosowa\u0142a jej regu\u0142y: kr\u0119ci\u0142a bez inscenizacji i bez silnej interpretacji, mo\u017cliwie bezstronnie, koncentruj\u0105c si\u0119 na cz\u0142owieku. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] Urszula Tes, Cz\u0142owiek, zbiorowo\u015b\u0107, pami\u0119\u0107 w filmach dokumentalnych Ireny Kamie\u0144skiej<\/i>, Wydawnictwo WAM, Krak\u00f3w 2016. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] Maria Zmarz-Koczanowicz, Kobiety o kobietach w polskim dokumencie. Szkic o kilku filmach Krystyny Grycze\u0142owskiej i Ireny Kamie\u0144skiej<\/i>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 1999, nr 25, s. 187\u2013194. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] Tam\u017ce, s. 194. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] Por. Grzegorz Matuszak, Zapomniane strajki<\/i>, [w:] Iza Desperak, Grzegorz Matuszak, Marta Sikorska-Kowalska, Emancypantki, w\u0142\u00f3kniarki i ciche bohaterki<\/i>, Omega PRAKSIS, \u0141\u00f3d\u017a 2009, s. 25\u201337. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] Karol Modzelewski, Zaje\u017adzimy koby\u0142\u0119 historii. Wyznania poobijanego je\u017ad\u017aca<\/i>, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2013, s. 212. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[11] Maria Zmarz-Koczanowicz, dz. cyt., s. 191. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[12] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[13] W wywiadzie dla \u201eFilmu\u201d re\u017cyserka doprecyzowa\u0142a, \u017ce Helena jest samotn\u0105 matk\u0105 i \u017ce rozpadaj\u0105ce si\u0119 rodziny to (obok trudnych warunk\u00f3w pracy) jedna z g\u0142\u00f3wnych bol\u0105czek w \u0142\u00f3dzkim \u015brodowisku robotniczym. Doda\u0142a, \u017ce interesuje j\u0105 w\u0142a\u015bnie prywatna, \u201e\u017cyciowa\u201d perspektywa jej bohaterek, bo woli \u201erealizowa\u0107 filmy o ludziach ni\u017c o problemach\u201d. Co ciekawe, wspomina w rozmowie o \u201ewypadkach grudniowych\u201d, po kt\u00f3rych postanowi\u0142a pojecha\u0107 do \u0141odzi, ale ju\u017c nie o strajkach w\u0142\u00f3kniarek. Por. Trzy portrety<\/i>, rozmowa z Krystyn\u0105 Grycze\u0142owsk\u0105, \u201eFilm\u201d 1971, nr 36, s. 2. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[14] Podobny chwyt zastosowa\u0142 Krzysztof Kie\u015blowski w swoim dyplomowym filmie Z miasta \u0141odzi<\/i> (1969), w kt\u00f3rym po scenie gimnastyki robotnic w prz\u0119dzalni i po uj\u0119ciach kobiet przy pracy pokaza\u0142 bezczynnych m\u0119\u017cczyzn \u2013 wygl\u0105daj\u0105cych przez okno, stoj\u0105cych w lu\u017anych grupkach na ulicy, pal\u0105cych. Huk maszyn w tle przechodzi\u0142 wtedy w ironicznie pogodn\u0105 muzyk\u0119. Na analogie mi\u0119dzy tymi filmami (oraz dokumentem Wiszniewskiego Wanda Go\u015bcimi\u0144ska. W\u0142\u00f3kniarka<\/i>) zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 Kamila \u017byto w tek\u015bcie Kobiety w obiektywie dokumentalisty, <\/i>\u201eKronika Miasta \u0141odzi\u201d 2013, nr 1, s. 49\u201353. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[15] Wojciech Otto, Obserwacje \u017cycia i peregrynacje histori<\/i>i, [w:] Historia polskiego filmu dokumentalnego (1945\u20132014)<\/i>, red. Ma\u0142gorzata Hendrykowska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna\u0144 2015, s. 182. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[16] Autorzy ksi\u0105\u017cki o polskim dokumencie si\u0119gn\u0119li po okre\u015blenie z innego s\u0142ownika, czyli wykorzenienie: bohaterki Grycze\u0142owskiej mia\u0142y popada\u0107 w ten \u201estan bezw\u0142adu duchowego, o kt\u00f3rym pisze Simone Weil\u201d. Weil mia\u0142a na my\u015bli wykorzenienie ze \u015bwiata ducha, tradycji i wsp\u00f3lnoty, przy czym \u201enie zdawa\u0142a sobie zapewne sprawy, w jak bezwzgl\u0119dny spos\u00f3b proces ten zostanie spot\u0119gowany w pa\u0144stwach realizmu socjalistycznego\u201d. Por. Miko\u0142aj Jazdon, Piotr P\u0142awuszewski, Polski film dokumentalny lat siedemdziesi\u0105tych. Nic o nas bez nas<\/i>, [w:] Historia polskiego filmu dokumentalnego…<\/i>, dz. cyt., s. 257\u2013258. Nasuwa si\u0119 tu jednak drobna polemika: u Weil wykorzenienie, b\u0119d\u0105ce z\u0142em w rozumieniu chrze\u015bcija\u0144skim, \u201epleni si\u0119 samo z siebie\u201d i jako choroba spo\u0142eczna prowadzi do duchowego niewolnictwa, natomiast Krystyna Grycze\u0142owska pokazuje je jako efekt pracy ponad si\u0142y i w tym sensie jest raczej uczennic\u0105 Marksa. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[17] Tak autor zatytu\u0142owa\u0142 rozdzia\u0142 po\u015bwi\u0119cony pierwszej po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych. Por. Wojciech Roszkowski Najnowsza historia Polski 1945\u20131980<\/i>, t. 2, \u201e\u015awiat Ksi\u0105\u017cki\u201d, Warszawa 2003, s. 620. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n Autorka przygl\u0105da si\u0119 dokumentowi Krystyny Grycze\u0142owskiej Nasze znajome z \u0141odzi <\/i>(1971) z perspektywy spo\u0142ecznej i kobiecej, ale tak\u017ce formalnej. Trzem bohaterkom filmu odpowiadaj\u0105 trzy podstawowe konwencje narracji w kinie dokumentalnym i na tej podstawie mo\u017cna przeanalizowa\u0107 dialektyk\u0119 emancypacji, czyli to, jak \u0142\u00f3dzkie w\u0142\u00f3kniarki na r\u00f3\u017cnych etapach \u017cycia zyskuj\u0105 lub trac\u0105 sw\u00f3j g\u0142os. W planie historycznym wida\u0107 tu napi\u0119cie pomi\u0119dzy rozczarowaniem a nadziej\u0105 po strajkach robotniczych w Polsce.<\/p>\n The author looks at the documentary Our Friends from Lodz<\/i> (1971) by Krystyna Grycze\u0142owska from a social, feminist and formal perspective. Three main characters of the film correspond to the three basic narrative conventions of documentary cinema, and on this basis one can analyze the dialectics of emancipation, that is, how the Lodz textile workers at different stages of life gain or lose their voice. In the historical background, there is a tension between disappointment and hope after the workers strikes in Poland.<\/p>\n S\u0142owa kluczowe<\/b>: Krystyna Grycze\u0142owska, Nasze znajome z \u0141odzi<\/i>, film dokumentalny, narracja, emancypacja, strajki robotnicze, \u0141\u00f3d\u017a, kobiety<\/p>\n Justyna Jaworska<\/b> \u2013 pracuje w Zak\u0142adzie Filmu i Kultury Wizualnej w Instytucie Kultury Polskiej UW, jest autork\u0105 monografii Cywilizacja \u201ePrzekroju\u201d. Misja obyczajowa w magazynie ilustrowanym <\/i> (WUW, 2008) i wsp\u00f3\u0142autork\u0105 leksykonu Obyczaje polskie. Wiek XX w kr\u00f3tkich has\u0142ach <\/i>(WAB, 2008). Nale\u017cy do redakcji miesi\u0119cznika \u201eDialog\u201d. Interesuje si\u0119 wizualn\u0105 kultur\u0105 popularn\u0105, przede wszystkim peerelowsk\u0105, ale tak\u017ce kultur\u0105 XIX wieku. Obecnie pracuje nad ksi\u0105\u017ck\u0105 o sockonsumeryzmie w kinie polskim lat 70.<\/p>\n Nasze znajome z \u0141odzi (1971) Krystyny Grycze\u0142owskiej to pewniak na zaj\u0119cia, je\u015bli chcemy rozkr\u0119ci\u0107 dyskusj\u0119: szesnastominutowy dokument, o kt\u00f3rym ma si\u0119 ochot\u0119 rozmawia\u0107 i kt\u00f3ry trudno zapomnie\u0107. Nie jest szczeg\u00f3lnie wstrz\u0105saj\u0105cy ani kontrowersyjny, nie stawia mocnej tezy, nie przedstawia niezwyk\u0142ych postaci, pokazuje po prostu bez autorskiego komentarza trzy \u0142\u00f3dzkie w\u0142\u00f3kniarki w r\u00f3\u017cnym wieku. A przecie\u017c… Czytaj wi\u0119cej »Urszula, Helena, Genowefa. Tryby narracji w „Naszych znajomych z \u0141odzi”<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":643,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[848],"tags":[310,857,124,858,859,82,269,860,861],"ppma_author":[360],"class_list":["post-342","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-3-2017","tag-dokument","tag-emancypacja","tag-film-dokumentalny","tag-kobiety","tag-krystyna-gryczelowska","tag-lodz","tag-narracja-filmowa","tag-nasze-znajome-z-lodzi","tag-strajki-robotnicze"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3_2017_DOKUMENT\/helena.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3_2017_DOKUMENT\/druga.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3_2017_DOKUMENT\/genowefa.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3_2017_DOKUMENT\/gen2.jpg\")
<\/em><\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\n<\/a><\/a><\/p>\n
\n<\/a><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"