{"id":3417,"date":"2022-04-01T14:25:28","date_gmt":"2022-04-01T13:25:28","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=3417"},"modified":"2022-09-29T21:12:12","modified_gmt":"2022-09-29T20:12:12","slug":"western-po-polsku-o-prawie-i-piesci-jerzego-hoffmana-i-edwarda-skorzewskiego-w-kontekscie-gatunkowym","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/western-po-polsku-o-prawie-i-piesci-jerzego-hoffmana-i-edwarda-skorzewskiego-w-kontekscie-gatunkowym\/","title":{"rendered":"Western po polsku \u2013 o „Prawie i pi\u0119\u015bci” Jerzego Hoffmana i Edwarda Sk\u00f3rzewskiego w kontek\u015bcie gatunkowym"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.1.06<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Plakat promuj\u0105cy film Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>. Autor: Waldemar \u015awierzy. \u0179r\u00f3d\u0142o: Gapla.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

<\/a> Lata 50. oraz pocz\u0105tek 60. nazywane s\u0105 z\u0142ot\u0105 er\u0105 ameryka\u0144skiego kina gatunk\u00f3w. Czas ten uznawany jest r\u00f3wnie\u017c za najlepszy w historii westernu[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Jego ogromna popularno\u015b\u0107 nie ogranicza\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do terytorium Stan\u00f3w Zjednoczonych \u2013 te ameryka\u0144skie produkcje uwielbiano tak\u017ce i w Polsce. W podsumowaniu nakre\u015blonego w 1963 roku przekroju preferencji rodzimej widowni kinowej Stanis\u0142aw Janicki pisa\u0142, i\u017c: filmami, kt\u00f3rymi si\u0119 najbardziej pasjonujemy i kt\u00f3re ogl\u0105da Polska jak d\u0142uga i szeroka, s\u0105 pozycje przygodowe, przede wszystkim westerny<\/em> [2]<\/a><\/sup><\/sup>. S\u0142owa te potwierdzaj\u0105 przytaczane przez autora liczby. W ci\u0105gu roku wy\u015bwietlania Rio Bravo<\/em> (re\u017c. Howard Hawks, 1959) przyci\u0105gn\u0119\u0142o do polskich kin a\u017c 3 miliony 150 tysi\u0119cy widz\u00f3w. Z kolei Dyli\u017cans<\/em> (Stagecoach<\/em>, re\u017c. John Ford, 1939) przez taki sam czas zgromadzi\u0142 przed wielkim ekranem 2 miliony i 400 tysi\u0119cy os\u00f3b. Dowody na zainteresowanie westernem ujawnia\u0142y si\u0119 na r\u00f3\u017cnych p\u0142aszczyznach. Pewn\u0105 dokumentacj\u0119 tych fascynacji stanowi na przyk\u0142ad zapis \u2013 zarejestrowanej przez duet Feridun Erol i Marek Piwowski w filmie Kirk Douglas<\/em> (1966) \u2013 wizyty s\u0142ynnego aktora hollywoodzkiego w \u0142\u00f3dzkiej szkole filmowej. Z tej okazji dla go\u015bcia, kt\u00f3ry wszak wyst\u0105pi\u0142 w rozmaitych produkcjach filmowych, na terenie plac\u00f3wki stworzono sceneri\u0119 inspirowan\u0105 w\u0142a\u015bnie kinem kowbojskim!<\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna by zatem przypuszcza\u0107, i\u017c w odpowiedzi na ogromne zainteresowanie publiczno\u015bci westernem, zaczn\u0105 licznie powstawa\u0107 produkcje tego typu. Tak si\u0119 jednak nie sta\u0142o. A\u017c do dzi\u015b w Polsce nakr\u0119cono zaledwie kilka film\u00f3w etykietowanych mianem westernu (czy te\u017c konkretniej \u2013 easternami<\/em>). Za najpopularniejszy i prawdopodobnie najbardziej ceniony spo\u015br\u00f3d nich uchodzi \u2013 wyre\u017cyserowane przez duet Jerzy Hoffman oraz Edward Sk\u00f3rzewski \u2013 Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em> (1964). Na jego przynale\u017cno\u015b\u0107 gatunkow\u0105 zwracano ju\u017c uwag\u0119 w tytu\u0142ach po\u015bwi\u0119canych mu artyku\u0142\u00f3w (np. Polski western<\/em>[3]<\/a><\/sup><\/sup>), analizowano go w kontek\u015bcie (nie)przek\u0142adalno\u015bci ameryka\u0144skiego wzorca na polski grunt[4]<\/a><\/sup><\/sup>, natomiast w wywiadach dziennikarze sugerowali tw\u00f3rcom podobie\u0144stwa do s\u0142ynnego W samo po\u0142udnie<\/em> (High Noon<\/em>, re\u017c. Fred Zinnemann, 1952)[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Pojawia\u0142y si\u0119 nawet g\u0142osy doszukuj\u0105ce si\u0119 w polskim filmie parodii ameryka\u0144skiego gatunku[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Podobnych publikacji przygl\u0105daj\u0105cych si\u0119 dzie\u0142u w tym kontek\u015bcie by\u0142o znacznie wi\u0119cej. Mimo r\u00f3\u017cnego wyd\u017awi\u0119ku, wszystkie one lokuj\u0105 produkcj\u0119 polskich re\u017cyser\u00f3w w obr\u0119bie westernu. Ale czy Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em> rzeczywi\u015bcie nim jest?<\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli rozumie\u0107 gatunek tak, jak proponuje Anderw Tudor, to polsk\u0105 produkcj\u0119 bez w\u0105tpienia mo\u017cna w ten spos\u00f3b nazwa\u0107. W wydanej w 1974 roku ksi\u0105\u017cce Theories of Film<\/em>, badacz dokonuje przegl\u0105du funkcjonuj\u0105cych metod rozumienia i definiowania gatunk\u00f3w filmowych. Swoje rozwa\u017cania prowadzi w\u0142a\u015bnie na przyk\u0142adzie westernu. W rezultacie zauwa\u017ca, i\u017c nies\u0142usznie zwyk\u0142o si\u0119 przypisywa\u0107 dzie\u0142om etykiety gatunkowe bazuj\u0105c zaledwie na obecno\u015bci element\u00f3w dzielonych tak\u017ce przez inne produkcje danego gatunku. Zdaniem Tudora zastosowanie takiego podej\u015bcia mo\u017ce doprowadzi\u0107 do sytuacji, w kt\u00f3rej gatunek zostaje zdefiniowany, jeszcze zanim dokona si\u0119 s\u0142u\u017c\u0105cej temu analizy. Autor wspomina tu o pisarzach, kt\u00f3rzy klasyfikuj\u0105c poszczeg\u00f3lne dzie\u0142a, opieraj\u0105 sw\u0105 \u00bbdefinicj\u0119\u00ab westernu na analizie grupy film\u00f3w, o kt\u00f3rych przed przeprowadzeniem analizy nie mo\u017cna by z ca\u0142kowit\u0105 pewno\u015bci\u0105 powiedzie\u0107, \u017ce s\u0105 westernami<\/em>[7]<\/a><\/sup><\/sup>. W obliczu takich \u2013 jak okre\u015bla Tudor \u2013 \u201eempirycznych pu\u0142apek\u201d autor podpowiada dwa rozwi\u0105zania. I tak, w pierwszym z nich sugeruje, aby klasyfikowa\u0107 filmy wed\u0142ug kryteri\u00f3w dobranych a priori w zale\u017cno\u015bci od czasu<\/em>[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Za\u015b w drugim, lepszym, radzi by opiera\u0107 si\u0119 na powszechnej w naszej kulturze opinii odno\u015bnie tego, co sk\u0142ada si\u0119 na western, a p\u00f3\u017aniej dopiero analizowa\u0107 go szczeg\u00f3\u0142owo<\/em>[9]<\/a><\/sup><\/sup>. St\u0105d te\u017c konkluzja \u2013 \u201eGatunek\u201d jest tym, za co go wszyscy uwa\u017camy<\/em>[10]<\/a><\/sup><\/sup>. O przynale\u017cno\u015bci gatunkowej nie decydowa\u0142aby zatem obecno\u015b\u0107 konkretnych charakterystycznych element\u00f3w. Te mog\u0105 by\u0107 zmienne, gdy\u017c wyr\u00f3\u017cniki zale\u017c\u0105 od kr\u0119gu kulturowego, w kt\u00f3rym dzia\u0142amy<\/em>[11]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Zastosowawszy t\u0119 pragmatyczn\u0105 metod\u0119 definiowania gatunku, Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em> bezsprzecznie uzna\u0107 mo\u017cna westernem. Jako taki odczytuj\u0105 go bowiem widzowie oraz krytycy. Co wi\u0119cej, analogie pomi\u0119dzy przedstawion\u0105 histori\u0105 a tym, co mia\u0142o miejsce na ameryka\u0144skim Dzikim Zachodzie (a co za tym idzie tak\u017ce w westernie), dostrzega\u0142 r\u00f3wnie\u017c autor pierwowzoru literackiego. W przedmowie do jednego z wyda\u0144 ksi\u0105\u017cki, J\u00f3zef Hen pisa\u0142 o swoich inspiracjach ameryka\u0144skim kinem kowbojskim. Pisarz wspomina\u0142 o czynach polskich \u201epionier\u00f3w\u201d, kt\u00f3re jego zdaniem bliskie by\u0142y dzia\u0142aniom tych z Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. Ju\u017c sam fakt, \u017ce nowe ziemie zachodnie, nazywano od razu Dzikim Zachodem<\/em>[12]<\/a><\/sup><\/sup> po\u015bwiadcza o silnym oddzia\u0142ywaniu gatunku na wyobra\u017ani\u0119 Polak\u00f3w. Nieco inne \u015bwiat\u0142o na spraw\u0119 rzuca opinia tw\u00f3rc\u00f3w adaptacji. Edward Sk\u00f3rzewski i Jerzy Hoffman w jednej z, przeprowadzonych w trakcie kr\u0119cenia filmu, rozm\u00f3w zauwa\u017cyli za\u015b, \u017ce \u201edramaturgia \u201eSze\u015bciu Pistolet\u00f3w\u201d<\/em> [tak pierwotnie mia\u0142 nazywa\u0107 si\u0119 film \u2013 dop. K.K] jest niemal westernowa<\/em>\u201d[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Po chwili jednak dodali, i\u017c chcieli zrealizowa\u0107 realistyczny film psychologiczny osadzony w typowo polskich warunkach, a zarazem film przygodowy<\/em>[14]<\/a><\/sup><\/sup>. Wypowiedzi te zdaj\u0105 si\u0119 sugerowa\u0107, i\u017c w ich opinii nie jest to czysty western, a zaledwie jaka\u015b hybryda, po\u0142\u0105czenie pewnych konwencji gatunkowych.<\/p>\n\n\n\n

<\/a> W tym miejscu warto przywo\u0142a\u0107 s\u0142ynn\u0105 teori\u0119 gatunk\u00f3w autorstwa Ricka Altmana, w kt\u00f3rej to \u015bwietle mo\u017cna nieco inaczej spojrze\u0107 na polskie dzie\u0142o. W swoim wywodzie ameryka\u0144ski naukowiec dostrzega uproszczenia wynikaj\u0105ce z podejmowania popularnych w kontek\u015bcie odczytywania kina gatunkowego metod: semantycznej i syntaktycznej (nazewnictwo to wprowadzone zosta\u0142o przez Altmana). Wed\u0142ug pierwszej z nich m\u00f3wimy o gatunku, kiedy wiele film\u00f3w podziela te same podstawowe cz\u0119\u015bci sk\u0142adowe (do takich element\u00f3w semantycznych mog\u0105 nale\u017ce\u0107 wsp\u00f3lne tematy, w\u0105tki, kluczowe sceny, typy postaci, rekwizyty czy charakterystyczne uj\u0119cia i d\u017awi\u0119ki)<\/em>[15]<\/a><\/sup><\/sup>. Natomiast zgodnie z drug\u0105, syntaktyczn\u0105, gdy w pewnej grupie tekst\u00f3w wymienione wy\u017cej cz\u0119\u015bci sk\u0142adowe organizowane s\u0105 w podobny spos\u00f3b (\u0142\u0105cz\u0105 je w\u00f3wczas takie w\u0142a\u015bciwo\u015bci syntaktyczne, jak struktura fabu\u0142y, typy zwi\u0105zk\u00f3w mi\u0119dzy postaciami albo technika monta\u017cu i d\u017awi\u0119ku)<\/em>[16]<\/a><\/sup><\/sup>. W odpowiedzi na generowane przez te koncepcje braki, badacz proponuje uj\u0119cie, kt\u00f3re spaja te spojrzenia. Ukuta przez niego metoda semantyczno-syntaktyczna \u0142\u0105czy zatem te podej\u015bcia \u2013 chodzi wi\u0119c o wsp\u00f3\u0142dzielenie przez dzie\u0142a zar\u00f3wno tematu, jak i struktury.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Dlatego te\u017c jako punkt wyj\u015bcia dla rozwa\u017ca\u0144 o filmie Sk\u00f3rzewskiego i Hoffmana w kontek\u015bcie gatunkowym potraktujmy, przywo\u0142ane ju\u017c wcze\u015bniej, s\u0142owa re\u017cyser\u00f3w dotycz\u0105ce westernowej dramaturgii ich dzie\u0142a[17]<\/a><\/sup><\/sup>. Tu bowiem sami tw\u00f3rcy wskazuj\u0105 na podobie\u0144stwa do ameryka\u0144skiego gatunku. Gdyby pokusi\u0107 si\u0119 o kr\u00f3tkie streszczenie produkcji, mog\u0142oby ono brzmie\u0107 tak: tu\u017c po zako\u0144czeniu wojny, poszukuj\u0105cy pracy, Andrzej Koenig (w tej roli Gustaw Holoubek) otrzymuje propozycj\u0119 wyjazdu na opuszczone przez Niemc\u00f3w \u201eziemie odzyskane\u201d, gdzie b\u0119dzie musia\u0142 stawi\u0107 czo\u0142a szabrownikom. Rozk\u0142adaj\u0105c powy\u017csze zdanie na czynniki pierwsze, nie spos\u00f3b nie dostrzec analogii do struktury filmu kowbojskiego. Jest tu zatem (kluczowy dla klasycznego westernu) samotny protagonista, jest te\u017c terytorium (miasteczko nazwane Siwowem[18]<\/a><\/sup><\/sup>), gdzie trzeba b\u0119dzie zaprowadzi\u0107 \u0142ad i oczywi\u015bcie antagoni\u015bci \u2013 bandyci, z kt\u00f3rymi przyjdzie si\u0119 rozprawi\u0107 g\u0142\u00f3wnemu bohaterowi. Wszystkie wymienione wy\u017cej elementy, w r\u00f3\u017cnych konfiguracjach, sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na fabu\u0142\u0119 westernu. Co wi\u0119cej, je\u015bli pomin\u0105\u0107 nazwy w\u0142asne, opis m\u00f3g\u0142by dotyczy\u0107 ameryka\u0144skiego dzie\u0142a z tego gatunku.<\/p>\n\n\n\n

Westernowe konotacje budzi nawet tytu\u0142 filmu Edwarda Sk\u00f3rzewskiego i Jerzego Hoffmana \u2013 Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>. Zestawia on dwie przeciwne si\u0142y. Ju\u017c w nazwie produkcji dochodzi do pojedynku pomi\u0119dzy dobrem a z\u0142em. Pojedynku, o jakim pisa\u0142 w przedmowie do pierwowzoru J\u00f3zef Hen i kt\u00f3ry stanowi\u0142 jeden z decyduj\u0105cych powod\u00f3w wyboru takiej w\u0142a\u015bnie konwencji. Jest zatem reprezentuj\u0105ce dobro prawo, czyli to, co zaprowadzi\u0107 ma na odzyskanych terytoriach protagonista, oraz pi\u0119\u015b\u0107 b\u0119d\u0105ca metonimi\u0105 prawa pi\u0119\u015bci, czyli panuj\u0105cego na ziemiach odzyskanych bezprawia i przemocy. Tym sposobem tytu\u0142 produkcji opiera si\u0119 na typowej dla westernu opozycji prawa i bezprawia (gatunek ten zreszt\u0105 bogato operuje zestawieniami kontrastuj\u0105cych ze sob\u0105 warto\u015bci), nios\u0105c w sobie zarazem obietnic\u0119 starcia tych dw\u00f3ch stron.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Gustaw Holoubek, Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>. Autor: Jan Ossowski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

To w\u0142a\u015bnie fabu\u0142a Prawa i pi\u0119\u015bci<\/em> generuje najwi\u0119cej paraleli z westernem. Widz ju\u017c z pocz\u0105tku bez trudu mo\u017ce dostrzec pewne analogie w stosunku do konkretnych, dobrze mu znanych ameryka\u0144skich dzie\u0142. Pierwszym takim skojarzeniem zdaje si\u0119 by\u0107 Siedmiu wspania\u0142ych<\/em> (The Magnificent Seven<\/em>, re\u017c. John Sturges, 1960), w kt\u00f3rym to grupa (sk\u0105din\u0105d wywodz\u0105cych si\u0119 z r\u00f3\u017cnorodnych \u015brodowisk) sprawiedliwych przyje\u017cd\u017ca chroni\u0107 niewielkie miasteczko przed z\u0142oczy\u0144cami. W polskiej produkcji, opr\u00f3cz protagonisty \u2013 Koeniga do grupy operacyjnej, kt\u00f3ra musi zabezpieczy\u0107 miejscowo\u015b\u0107 dla repatriant\u00f3w, zorganizowa\u0107 w\u0142adz\u0119, uruchomi\u0107 lecznictwo<\/em>[19]<\/a><\/sup><\/sup> przydzielono jeszcze pi\u0119ciu obcych sobie m\u0119\u017cczyzn. Zreszt\u0105 tu\u017c po ich pierwszej interakcji, pojawia si\u0119 kolejna wskaz\u00f3wka \u015bwiadcz\u0105ca o westernowym rodowodzie filmu. Ustanowione zostaje co\u015b na kszta\u0142t kodeksu kowbojskiego, swoiste zasady gry \u2013 broni u\u017cywa\u0107 w razie konieczno\u015bci i w obronie w\u0142asnej<\/em>[20]<\/a><\/sup><\/sup>. Wraz z rozwojem akcji okazuje si\u0119, \u017ce wyznaczone regu\u0142y wcale nie s\u0105 tu przestrzegane, a Prawu i pi\u0119\u015bci<\/em> bli\u017cej jest do s\u0142ynnego W samo po\u0142udnie<\/em> Zinnemanna ni\u017c do filmu Sturgesa.<\/p>\n\n\n\n

Podobie\u0144stwa mi\u0119dzy tymi tytu\u0142ami dostrze\u017cono ju\u017c w latach 60. \u2013 co wi\u0119cej, s\u0142uszno\u015b\u0107 por\u00f3wna\u0144 potwierdzili ju\u017c w\u00f3wczas Jerzy Hoffman z Edwardem Sk\u00f3rzewskim. Podczas jednego z wywiad\u00f3w zapytani o te analogie re\u017cyserzy odrzekli: Nie wiemy, czemu mieliby\u015bmy si\u0119 wstydzi\u0107 si\u0119gania do dobrych wzor\u00f3w? Ogl\u0105dali\u015bmy \u201eW samo po\u0142udnie\u201d wielokrotnie, poniewa\u017c jest to \u2013 naszym zdaniem \u2013 jeden z najlepszych western\u00f3w. A my przecie\u017c chcieli\u015bmy r\u00f3wnie\u017c realizowa\u0107 western<\/em>[21]<\/a><\/sup><\/sup>. Cho\u0107 odpowied\u017a jest wymijaj\u0105ca, to tw\u00f3rcy nie odcinaj\u0105 si\u0119 ni\u0105 od ameryka\u0144skiego arcydzie\u0142a. To, co najbardziej \u0142\u0105czy obydwa tytu\u0142y wida\u0107 w podejmowanym przez nie motywie \u201eostatniego sprawiedliwego\u201d. W obydwu przypadkach g\u0142\u00f3wny bohater musi samotnie stawi\u0107 czo\u0142a grupie przeciwnik\u00f3w. Z t\u0105 jednak r\u00f3\u017cnic\u0105, i\u017c Will Kane od pocz\u0105tku filmu ma \u015bwiadomo\u015b\u0107 nadci\u0105gaj\u0105cego pojedynku (cho\u0107 o tym, \u017ce zmuszony b\u0119dzie stan\u0105\u0107 do niego sam dowiaduje si\u0119 stopniowo), natomiast Andrzej Koenig swoich rzeczywistych wrog\u00f3w poznaje wraz z rozwojem wydarze\u0144. Okazuje si\u0119, \u017ce to nie ukrywaj\u0105cy si\u0119 w lasach niemieccy przest\u0119pcy reprezentowa\u0107 tu b\u0119d\u0105 tytu\u0142ow\u0105 pi\u0119\u015b\u0107 (jak przestrzega\u0142 pe\u0142nomocnik rz\u0105du), lecz m\u0119\u017cczy\u017ani, wraz z kt\u00f3rymi protagonista mia\u0142 broni\u0107 Siwowa.<\/p>\n\n\n\n

Szukaj\u0105c analogii, nie spos\u00f3b tak\u017ce pomin\u0105\u0107 umiejscowienia filmu. W obydwu dzie\u0142ach do decyduj\u0105cego starcia dochodzi w opustosza\u0142ych miasteczkach. I w obydwu taki stan rzeczy jest silnie eksponowany. Aczkolwiek przyczyny tej pustki s\u0105 r\u00f3\u017cne \u2013 mieszka\u0144cy Hadleyville udali si\u0119 do ko\u015bcio\u0142a na niedzieln\u0105 msz\u0119 lub te\u017c pochowali si\u0119 w domach, za\u015b Siwowo, zupe\u0142nie opuszczone przez Niemc\u00f3w, wyczekiwa\u0142o przybycia przesiedle\u0144c\u00f3w. Na czas pojedynku obydwie miejscowo\u015bci staj\u0105 si\u0119 swoistymi labiryntami. Kane i Koenig skrywaj\u0105 si\u0119 za elementami tamtejszej zabudowy, czy to strzelaj\u0105c do przeciwnika z ukrycia, czy chowaj\u0105c si\u0119 przed jego kulami. Andrzej Koenig uciekaj\u0105c niczym bohater westernu, przemieszcza si\u0119 zar\u00f3wno po dachach, jak i piwnicach oraz podziemiach, wyskakuje przez okna \u2013 wykorzystuje to, co oferuje mu zastana przestrze\u0144. Nale\u017cy jednak podkre\u015bli\u0107, i\u017c podobne scenerie staj\u0105 si\u0119 t\u0142em dla wielu westernowych fabu\u0142 \u2013 nie jest to cecha wy\u0142\u0105cznie jednego ameryka\u0144skiego filmu.<\/p>\n\n\n\n

Wymienione powy\u017cej to zaledwie kilka spo\u015br\u00f3d wielu analogii, jakie wskaza\u0107 by mo\u017cna mi\u0119dzy produkcj\u0105 Jerzego Hoffmana i Edwarda Sk\u00f3rzewskiego a klasycznymi westernami \u2013 czy to konkretnymi dzie\u0142ami, czy gatunkiem w og\u00f3le. I cho\u0107 s\u0105 one znacz\u0105ce, to wp\u0142yw na ostateczny kszta\u0142t dzie\u0142a maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c elementy dalekie klasycznemu westernowi albo w pewnym sensie deformuj\u0105ce jego schematy. Te elementy s\u0105 szczeg\u00f3lnie widoczne, gdy zestawi si\u0119 Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em> z innymi, powsta\u0142ymi w podobnym czasie, polskimi westernami. Adaptuj\u0105c westernowe wzorce na grunt inny ni\u017c ameryka\u0144ski (a starania takie podejmowano wielokrotnie, w r\u00f3\u017cnych obszarach \u015bwiata) tw\u00f3rcy stosowali odmienne strategie. W\u015br\u00f3d polskich re\u017cyser\u00f3w powszechn\u0105 metod\u0105 by\u0142y pr\u00f3by wydobywania z rodzimej rzeczywisto\u015bci tego, co charakterystyczne dla westernowych krajobraz\u00f3w. Tak by\u0142o zar\u00f3wno w Ranchu Texas<\/em> (re\u017c. Wadim Berestowski, 1958) oraz Wilczych echach<\/em> (re\u017c. Aleksander \u015acibor-Rylski, 1968). Tam te\u017c Dziki Zach\u00f3d imitowany zostaje przez Bieszczady. W drugim z film\u00f3w lektor informuje o tym wprost. Polskie przestrzenie g\u00f3rskie jawi\u0105 si\u0119 tu jako opustosza\u0142e, oddalone od \u201ecywilizacji\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Przestrze\u0144 w Prawie i pi\u0119\u015bci<\/em> wywo\u0142uje podobne wra\u017cenia. Jeszcze zanim miasto ukaza\u0142o si\u0119 bohaterom, przedstawione zosta\u0142o werbalnie. M\u00f3wiono w\u00f3wczas o braku \u0142\u0105czno\u015bci telefonicznej oraz ludno\u015bci (zapewne ewakuowanej), a tak\u017ce o konieczno\u015bci zorganizowania tam w\u0142adzy. Dzi\u0119ki temu Siwowo jawi\u0142o si\u0119 jako miejsce znajduj\u0105ce si\u0119 gdzie\u015b na uboczu, miejsce niedost\u0119pne dla ludzi. Co wi\u0119cej, sama te\u017c fabu\u0142a filmu mo\u017ce ewokowa\u0107 skojarzenia z zasiedlaniem i \u201eucywilizowaniem\u201d ziem (jak twierdzili kolonizatorzy), co stanowi\u0142o jeden z g\u0142\u00f3wnych motyw\u00f3w w westernach. Tu jednak, pomimo tak silnej analogii \u2013 wszak opustosza\u0142e w wyniku napa\u015bci bandyt\u00f3w miasta by\u0142y cz\u0119st\u0105 lokalizacj\u0105 film\u00f3w omawianego gatunku \u2013 trudno m\u00f3wi\u0107 o jakimkolwiek dos\u0142ownym prze\u0142o\u017ceniu westernu.<\/p>\n\n\n\n

<\/a> Panuj\u0105ca w Siwowie pustka jest efektem wojny. Jej reminiscencje widoczne s\u0105 wsz\u0119dzie. Czy to w postaci powybijanych szyb witryn sklepowych, gdzieniegdzie poustawianych popiersi Hitlera, czy wisz\u0105cych na \u015bcianach swastyk. Centralny plac spowijaj\u0105, unosz\u0105ce si\u0119 przy podmuchach wiatru, kartki papieru oraz gazety. Miasto sprawia wra\u017cenie nie\u017cywego, albo te\u017c zanurzonego g\u0142\u0119boko w przesz\u0142o\u015bci. Takie wra\u017cenie intensyfikuje panuj\u0105ca tam cisza przerywana tylko przez g\u0142osy dopiero co przyby\u0142ych bohater\u00f3w lub dobywaj\u0105ce si\u0119 niekiedy z g\u0142o\u015bnik\u00f3w niemieckie komunikaty \u2013 pozosta\u0142o\u015bci minionych czas\u00f3w. Ca\u0142o\u015b\u0107 zyskuje szczeg\u00f3lny charakter dzi\u0119ki czarnobia\u0142ym, operuj\u0105cym du\u017cymi kontrastami zdj\u0119ciom[22]<\/a><\/sup><\/sup> (co szczeg\u00f3lnie zauwa\u017calne jest w scenach piwnicznych), odsy\u0142aj\u0105cym do innego gatunku filmowego \u2013 ameryka\u0144skiego kina czarnego (tzw. kina noir<\/em>). Cho\u0107 s\u0142uszniejszym, w kontek\u015bcie ca\u0142o\u015bci, tropem zdaje si\u0119 by\u0107 Polska szko\u0142a filmowa, w kt\u00f3rej produkcjach w podobny spos\u00f3b stosowano \u015bwiat\u0142ocienie. To zreszt\u0105 nie jedyne skojarzenia z tym nurtem.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jerzy Przybylski, Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>. Autor: Jan Ossowski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

***<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Skoro zgodzili\u015bcie si\u0119 panowie na okre\u015blenie swego filmu mianem westernu, to Koenig spe\u0142nia tu rol\u0119 szeryfa, prawda?<\/em>[23]<\/a><\/sup><\/sup>\u2013 pyta\u0142a Maria Oleksiewicz w cytowanym powy\u017cej ju\u017c wywiadzie. Spostrze\u017cenie to wydaje si\u0119 by\u0107 uzasadnione, gdy\u017c wybrana konwencja gatunkowa domaga si\u0119 protagonisty skrojonego pod przyj\u0119ty wz\u00f3r. Jak si\u0119 okaza\u0142o, tak jednak nie by\u0142o. Odpowied\u017a re\u017cyser\u00f3w wcale nie by\u0142a jednoznaczna (Niezupe\u0142nie<\/em>[24]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 m\u00f3wili).<\/p>\n\n\n\n

<\/a> G\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 powierzono Gustawowi Holoubkowi. To ciekawa decyzja obsadowa, szczeg\u00f3lnie, gdy przypomnimy sobie, kogo zwyk\u0142o si\u0119 widywa\u0107 na pierwszym planie w kinie kowbojskim. Zreszt\u0105 wyr\u00f3\u017cni\u0107 mo\u017cna aktor\u00f3w, kt\u00f3rzy wyspecjalizowali si\u0119 w produkcjach danego gatunku filmowego i kt\u00f3rzy wyst\u0119puj\u0105c w nich, ju\u017c sam\u0105 swoj\u0105 obecno\u015bci\u0105 nie\u015bli konkretne warto\u015bci \u2013 \u201egwarantuj\u0105 pewien styl, atmosfer\u0119 i dobrze znany zestaw zachowa\u0144\u201d[25]<\/a><\/sup><\/sup>. Dla westernu tak\u0105 postaci\u0105 niew\u0105tpliwie by\u0142 John Wayne, ale te\u017c na przyk\u0142ad Gary Cooper. Ka\u017cdy z nich reprezentowa\u0142 taki okre\u015blony typ m\u0119sko\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

W przypadku tego polskiego aktora nie mo\u017cna raczej m\u00f3wi\u0107 o spe\u0142nianiu powy\u017cszych warunk\u00f3w. Nie chodzi tu nawet o wygl\u0105d zewn\u0119trzny \u2013 Gustaw Holoubek niew\u0105tpliwe posiada\u0142 \u201em\u0119sk\u0105\u201d sylwetk\u0119, mia\u0142 w sobie co\u015b z macho. Jednak jego, kreowany przez lata, wizerunek sceniczny daleki by\u0142 od oczekiwa\u0144 stawianych aktorom uto\u017csamianym z westernem, dlatego te\u017c obsadzenie go jako Koeniga mog\u0142o nie\u015b\u0107 w sobie pewne tre\u015bci. Aktor zwykle wciela\u0142 si\u0119 w role intelektualist\u00f3w, przedstawicieli wy\u017cszych klas \u2013 tymczasem w tej roli chodzi\u0142o o sprawno\u015b\u0107 fizyczn\u0105, pos\u0142ugiwanie si\u0119 broni\u0105. Co wi\u0119cej, jak podaje Zofia Turowska, wyborem tym zaskoczony by\u0142 sam J\u00f3zef Hen, jednak re\u017cyserzy, zachwyceni wcze\u015bniejsz\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0105 z aktorem, przekonani byli, \u017ce z powodzeniem zagra nawet tak odmienn\u0105 od swoich dotychczasowych rol\u0119<\/em>[26]<\/a><\/sup><\/sup>. Bo cho\u0107 aktor mia\u0142 ju\u017c styczno\u015b\u0107 z kinem gatunkowym, to nawet tam, wyst\u0119puj\u0105c u Hoffmana i Sk\u00f3rzewskiego w Gangsterach i filantropach<\/em> (1962), uto\u017csamiany by\u0142 ze \u015brodowiskiem inteligenckim \u2013 jego bohater nazywany by\u0142 profesorem.<\/p>\n\n\n\n

Tym sposobem funkcj\u0119 \u201eszeryfa\u201d obj\u0105\u0142 kto\u015b raczej niepasuj\u0105cy do tej roli, kto\u015b zupe\u0142nie zwyczajny, poniek\u0105d wywodz\u0105cy si\u0119 \u201ez t\u0142umu\u201d. Takie odczytanie nadawa\u0142oby historii wi\u0119cej uniwersalno\u015bci. To ju\u017c nie jest cz\u0142owiek obdarzony jakimi\u015b ponadprzeci\u0119tnymi w\u0142a\u015bciwo\u015bciami, kto\u015b wyj\u0105tkowy. Bo cho\u0107 protagoni\u015bci westernowi pozornie byli tylko jednymi z wielu, to w rzeczywisto\u015bci posiadali cechy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce ich na tle spo\u0142eczno\u015bci \u2013 czy to zr\u0119czno\u015b\u0107, czy umiej\u0119tno\u015b\u0107 doskona\u0142ego pos\u0142ugiwania si\u0119 broni\u0105. Tu, nacisk postawiony jest na zwyczajno\u015b\u0107, kt\u00f3ra podkre\u015blona zostaje nawet przez ubi\u00f3r. Czarny sweter na\u0142o\u017cony na pogniecion\u0105 koszul\u0119 i zniszczone spodnie (m\u0119\u017cczyzna stale powtarza, i\u017c potrzebuje nowych), wskazuj\u0105 na zwyk\u0142ego, a mo\u017ce i nawet w pewnym sensie przypadkowego cz\u0142owieka. W zestawieniu z ubiorami towarzyszy r\u00f3\u017cnica ta wybrzmiewa jeszcze silniej. W przypadku Koeniga mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 raczej o kim\u015b, kto znalaz\u0142 si\u0119 w tej konkretnej sytuacji nie z w\u0142asnej woli.<\/p>\n\n\n\n

<\/a> Nie da si\u0119 jednak zaprzeczy\u0107, i\u017c posta\u0107 ta uosabia cechy typowe dla westernowego protagonisty. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich wida\u0107 ju\u017c w ekspozycji. S\u0105 to na przyk\u0142ad honorowo\u015b\u0107, uczciwo\u015b\u0107 oraz prawo\u015b\u0107. W om\u00f3wieniach gatunku wyczyta\u0107 mo\u017cna, \u017ce bohater westernowy jest osob\u0105 zmotywowan\u0105 do \u00bbrobienia tego, co trzeba\u00ab: bronienia \u2013 przed zb\u0142\u0105kanymi bandytami, niesprawiedliwo\u015bci\u0105 i z\u0142oczy\u0144cami \u2013 granic, na kt\u00f3rych panowa\u0142o bezprawie<\/em>[27]<\/a><\/sup><\/sup>. Tak dzieje si\u0119 i w Prawie i pi\u0119\u015bci<\/em>. W otwieraj\u0105cej film scenie, spo\u015br\u00f3d t\u0142umu ludzi, tylko Koenig biegnie na pomoc porywanej kobiecie. Pomimo nier\u00f3wnego rozk\u0142adu si\u0142 \u2013 schemat zreszt\u0105 bardzo charakterystyczny dla westernu \u2013 postanawia stawi\u0107 czo\u0142a trzem przeciwnikom. Chocia\u017c pojedynek zostaje przerwany, to widz dowiaduje si\u0119, \u017ce m\u0119\u017cczyzna potrafi walczy\u0107 (jest to istotne dla rozwoju akcji). Co jednak chyba istotniejsze, pomoc innym stawia ponad w\u0142asne potrzeby. Ratuj\u0105c kobiet\u0119, nie zd\u0105\u017cy\u0142 na sw\u00f3j poci\u0105g. Straci\u0142 te\u017c z pola widzenia dziewczyn\u0119, kt\u00f3ra go zaintrygowa\u0142a, na kt\u00f3rej poznaniu mu zale\u017ca\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

<\/a> W kontek\u015bcie protagonist\u00f3w westernu cz\u0119sto wskazuje si\u0119 na tajemniczo\u015b\u0107, kt\u00f3ra ma objawia\u0107 si\u0119 poprzez skrywan\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107[28]<\/a><\/sup><\/sup>. I cho\u0107 w niekt\u00f3rych opracowaniach Prawa i pi\u0119\u015bci<\/em> pisano o takim zatajaniu przesz\u0142o\u015bci przez bohatera[29]<\/a><\/sup><\/sup><\/em> (Koenig nie opowiada o tym, co dzia\u0142o si\u0119 z nim podczas wojny), to mo\u017cliwe, \u017ce jest to reakcja na pewne zaistnia\u0142e okoliczno\u015bci. W Siwowie nie ma zbyt wielu okazji do przeprowadzenia g\u0142\u0119bszych rozm\u00f3w, relacje mi\u0119dzyludzkie s\u0105 raczej pobie\u017cne. Mo\u017cliwe zatem, \u017ce nie chodzi tu o intencjonaln\u0105 tajemniczo\u015b\u0107, a ma\u0142om\u00f3wno\u015b\u0107 ta wynika raczej z innej, uosabianej przez protagonist\u00f3w westernowych cechy \u2013 ich umi\u0142owania samotno\u015bci. To jednak nie jest ta samotno\u015b\u0107 znana z produkcji westernowych i raczej (jak kilka kolejnych cech) oddala Koeniga od postaci z omawianego gatunku ni\u017c go do nich zbli\u017ca.<\/p>\n\n\n\n

Andrzej Koenig ju\u017c na pocz\u0105tku filmu zwerbalizowa\u0142 swoje pragnienia. Szukam czego\u015b spokojnego. Chcia\u0142bym by\u0107 le\u015bniczym<\/em>[30]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 m\u00f3wi\u0142 do pe\u0142nomocnika rz\u0105du. S\u0142owa te na przestrzeni filmu zostaj\u0105 powt\u00f3rzone kilkukrotnie, w r\u00f3\u017cnorodnych konfiguracjach (czy to jako pytania o okoliczne lasy, czy westchnienia o poszukiwanym spokoju) i zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 kluczowe dla zrozumienia postaci. Mimo wykszta\u0142cenia pedagogicznego, m\u0119\u017cczyzna nie chce uczy\u0107<\/em>[31]<\/a><\/sup><\/sup>, gdy\u017c, jak m\u00f3wi, nie nadaje si\u0119<\/em>[32]<\/a><\/sup><\/sup>. Mimowolnie zarysowuje w\u00f3wczas opozycj\u0119 \u2013 praca pedagogiczna w\u015br\u00f3d ludzi oraz praca w le\u015bnictwie, gdzie\u015b na uboczu, blisko natury. Trudno nie skojarzy\u0107 tego zestawienia z cz\u0119stokro\u0107 rozwijan\u0105 w kontek\u015bcie westernu, wprowadzon\u0105 przez Jima Kitsesa[33]<\/a><\/sup><\/sup>, opozycj\u0105 cywilizacja-dziko\u015b\u0107 (ang. civilisation-wilderness<\/em>). Wedle niej jednostka (ang. the individual<\/em>) sytuuje si\u0119 po tej samej stronie, co natura (ang. nature<\/em>). Taki te\u017c kierunek zamierza przyj\u0105\u0107 protagonista. Aczkolwiek \u2013 w przeciwie\u0144stwie do niekt\u00f3rych bohater\u00f3w westernowych \u2013 w przypadku Andrzeja Koeniga trudno m\u00f3wi\u0107 o niech\u0119ci do ludzi czy spo\u0142eczno\u015bci. Jego decyzja \u0142\u0105czy si\u0119 raczej z poczuciem zm\u0119czenia, przesytu tym, co dzia\u0142o si\u0119 naoko\u0142o. Wynika z potrzeby wyciszenia si\u0119, regeneracji i naprawienia szk\u00f3d psychicznych, jakie wyrz\u0105dzi\u0142a w nim wojna. A natura jako co\u015b nieska\u017conego tym niszczycielskim dzia\u0142aniem mo\u017ce jawi\u0107 si\u0119 jako forma ucieczki.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ryszard Pietruski, Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>. Autor: Jan Ossowski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Do\u015bwiadczenia wojenne odciskaj\u0105 si\u0119 na bohaterze, ale i \u2013 si\u0142\u0105 rzeczy \u2013 tak\u017ce na \u015bwiecie przedstawionym. Wszak, za spraw\u0105 podejmowanej tematyki oraz jej umiejscowienia, Prawo i pi\u0119\u015b\u0107 <\/em>bardzo g\u0142\u0119boko osadzone zosta\u0142o w polskiej powojennej rzeczywisto\u015bci. I, co jasne, bohater uwik\u0142any jest w t\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107. Niedawne prze\u017cycia wojenne, o kt\u00f3rych stale przypomina obozowy numer (nie da si\u0119<\/em> [go \u2013 dop. K.K.] ukry\u0107<\/em>[34]<\/a><\/sup><\/sup>), bardzo silnie odciskaj\u0105 si\u0119 w zachowaniu i postawach m\u0119\u017cczyzny \u2013 przez co, pod pewnymi wzgl\u0119dami, wymyka si\u0119 on poza ramy westernu. Andrzejowi Koenigowi nie zale\u017cy bowiem na byciu bohaterem. Nie przyst\u0119puje on do walki z wrogami zanim oka\u017ce si\u0119 to konieczne, dop\u00f3ki nie przekona si\u0119, \u017ce w Siwowie grasuj\u0105 mordercy. Tak\u017ce i ta decyzja nie nale\u017cy do prostych \u2013 bohater werbalizuje wr\u0119cz sw\u00f3j l\u0119k i obawy. M\u00f3wi on do Anny, i\u017c ma nadziej\u0119, \u017ce sobie poradzi<\/em>[35]<\/a><\/sup><\/sup>. Konieczno\u015b\u0107 rozprawienia si\u0119 z przeciwnikami jest tu nie tyle zadaniem do wykonania, co pewnym brzemieniem, obowi\u0105zkiem moralnym. Kiedy wi\u0119c udaje mu si\u0119 zwyci\u0119\u017cy\u0107, w jego aktach nie ma miejsca na rado\u015b\u0107, poczucie wygranej \u2013 pojawia si\u0119 raczej obawa, czy to, czego dokona\u0142, by\u0142o rzeczywi\u015bcie konieczne, czy tak mia\u0142 post\u0105pi\u0107?<\/p>\n\n\n\n

W niepewno\u015bci, potrzebie uporania si\u0119 z tym, co wyrz\u0105dzi\u0142a wojna, zamiast pragnienia heroicznych czyn\u00f3w, Koenig ujawnia podobie\u0144stwa do bohater\u00f3w niekt\u00f3rych dzie\u0142 Polskiej Szko\u0142y Filmowej \u2013 um\u0119czonych wojn\u0105, walk\u0105, przede wszystkim pragn\u0105cych normalnego \u017cycia. Bartosz \u017burawiecki posuwa si\u0119 nawet do stwierdzenia, \u017ce Kenig przypomina Ma\u0107ka Che\u0142mickiego z rozgrywaj\u0105cego si\u0119 mniej wi\u0119cej w tym samym czasie \u201ePopio\u0142u i diamentu\u201d. Nie chce ju\u017c zabija\u0107, nie chce ju\u017c w nic si\u0119 anga\u017cowa\u0107<\/em>[36]<\/a><\/sup><\/sup>. Mo\u017cliwe jednak, \u017ce w tym kontek\u015bcie odpowiedniejszym por\u00f3wnaniem by\u0142by tu Bo\u017cek Nieczuja z filmu Nikt nie wo\u0142a<\/em> (re\u017c. Kazimierz Kutz, 1960), kt\u00f3rego niech\u0119\u0107 do walki i marzenia o normalnym \u017cyciu przes\u0105dzaj\u0105 o postawie ch\u0142opaka. Podobne interpretacje pojawia\u0142y si\u0119 w prasie nied\u0142ugo po premierze Prawa i Pi\u0119\u015bci<\/em>. W opublikowanym w 1964 roku tek\u015bcie Wiktor Woroszylski pisze, \u017ce to cz\u0142owiek, kt\u00f3remu \u017cycie wymierzy\u0142o ju\u017c swoj\u0105 porcj\u0119 niebezpiecze\u0144stw, cierpie\u0144 i n\u0119dzy. Nie ceni on efektownego gestu, nie przybiera malowniczych p\u00f3z \u2013 nie ma rzeczy, kt\u00f3r\u0105 uczyni\u0142by dla popisu przed opini\u0105 postronnych. \u0141aknie spokoju, elementarnego dobrobytu i bezpiecze\u0144stwa<\/em>[37]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

D\u0105\u017cenie do poczucia spokoju i bezpiecze\u0144stwa staj\u0105 si\u0119 kluczowe nie tylko dla protagonisty. To tak\u017ce pragnienie wielu pozosta\u0142ych bohater\u00f3w i, og\u00f3lnie, os\u00f3b, kt\u00f3re do\u015bwiadczy\u0142y wojny. Zreszt\u0105 wybrzmiewa to w tek\u015bcie, \u015bpiewanej przez Edmunda Fettinga, piosenki otwieraj\u0105cej i zamykaj\u0105cej film Hoffmana oraz Sk\u00f3rzewskiego. Stworzona przez utw\u00f3r klamra kompozycyjna zach\u0119ca do przyjrzenia si\u0119 Prawu i pi\u0119\u015bci<\/em> przez pryzmat towarzysz\u0105cego mu dzie\u0142a muzycznego. Nie doszukamy si\u0119 tam jednak odwo\u0142a\u0144 do westernu, ale w\u0142a\u015bnie do powojennej rzeczywisto\u015bci. W napisanych przez Agnieszk\u0119 Osieck\u0105 s\u0142owach nakre\u015blona zostaje wizja powojennej prozaicznej przysz\u0142o\u015bci, nios\u0105cej w sobie te wszystkie drobne rzeczy tak ut\u0119sknione podczas wojny: b\u0119dzie i \u015bmiech, i ta\u0144ce, za\u015b ziemia wyda zn\u00f3w plon. Trudno jednak zgodzi\u0107 si\u0119 z \u0141ukaszem A. Plesnarem, wed\u0142ug kt\u00f3rego piosenka artyku\u0142uje optymistyczn\u0105 wizj\u0119 przysz\u0142o\u015bci<\/em>[38]<\/a><\/sup><\/sup>. Owszem, wizja ta napawa nadziej\u0105, zapowiada powr\u00f3t do tego, co utracone, jednak nic nie b\u0119dzie tu ju\u017c takie samo. Na wszystkim odci\u015bni\u0119te zosta\u0142o pi\u0119tno wojny, dlatego te\u017c kobiety \u015bmia\u0107 b\u0119d\u0105 si\u0119 przez \u0142zy<\/em>[39]<\/a><\/sup><\/sup>, i wszyscy b\u0119d\u0105 zn\u00f3w wspomina\u0107 ten pod\u0142y czas\/por\u0119 burz<\/em>[40]<\/a><\/sup><\/sup>. Bo cho\u0107 wojna si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, to jej wspomnienie nieustannie b\u0119dzie powraca\u0107 do os\u00f3b, kt\u00f3re j\u0105 prze\u017cy\u0142y. Mimo \u017ce perspektywa powrotu do normalno\u015bci stale rysuje si\u0119 gdzie\u015b na horyzoncie, to sprawia wra\u017cenie nieuchwytnej (za dzie\u0144, za dwa\/za noc, za trzy\/cho\u0107 nie dzi\u015b<\/em>[41]<\/a><\/sup><\/sup>)<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ryszard Pietruski, Edward Sk\u00f3rzewski, Jerzy Hoffman, Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>. Autor: Jerzy Troszczy\u0144ski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em> niew\u0105tpliwie nosi w sobie cechy westernowe. Co wi\u0119cej stanowi\u0105 one istotny element produkcji. Gatunek ten, jako silnie powi\u0105zany z ameryka\u0144sk\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, wymaga\u0142 jednak od tw\u00f3rc\u00f3w filmowych pewnej zr\u0119czno\u015bci \u2013 w innym wypadku mog\u0142o si\u0119 to sko\u0144czy\u0107 niepowodzeniem. Tak te\u017c zreszt\u0105 by\u0142o z wcze\u015bniejszymi polskimi pr\u00f3bami mierzenia si\u0119 z westernem. Po premierze pierwszej produkcji pisano o ko\u0144cz\u0105cych si\u0119 fiaskiem pr\u00f3bach schlebiania gustom publiczno\u015bci<\/em>[42]<\/a><\/sup><\/sup>. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce nakr\u0119cenie w Polsce udanego westernu graniczy\u0107 b\u0119dzie z cudem. Tak si\u0119 nie sta\u0142o. Mo\u017cliwe, \u017ce sukces Prawa i pi\u0119\u015bci<\/em> le\u017cy w\u0142a\u015bnie w niepod\u0105\u017ceniu tak\u0105 prost\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105, w jego niekonwencjonalnym podej\u015bciu do gatunku. Nie pr\u00f3bowano na si\u0142\u0119 tworzy\u0107 wra\u017cenia Dzikiego Zachodu, lecz we wsp\u00f3\u0142czesnej rodzimej rzeczywisto\u015bci odnaleziono w\u0105tek nios\u0105cy pewne znamiona gatunkowe. Ciesz\u0105cy si\u0119 popularno\u015bci\u0105 western pos\u0142u\u017cy\u0142 tu jako forma dla tre\u015bci znacznie trudniejszych, bolesnych. Prosta, przyst\u0119pna struktura filmu umo\u017cliwi\u0142a mu z pewno\u015bci\u0105 dotarcie do szerszej publiczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Czy zatem film Hoffmana i Sk\u00f3rzewskiego mo\u017cemy okre\u015bli\u0107 westernem? Sporo zale\u017cy od tego, w jaki spos\u00f3b b\u0119dziemy definiowa\u0107 gatunek. Odwo\u0142anie do niego znajdujemy ju\u017c w tytule dzie\u0142a, co stanowi pewn\u0105 wskaz\u00f3wk\u0119 ze strony tw\u00f3rc\u00f3w. Z pewno\u015bci\u0105 jest tu te\u017c \u2013 niezwykle elastyczna, pozwalaj\u0105ca m\u00f3wi\u0107 nie tylko o kwestiach wi\u0105\u017c\u0105cych si\u0119 z Dzikim Zachodem \u2013 westernowa fabu\u0142a. Znamiona westernowe nosi tak\u017ce g\u0142\u00f3wny bohater, Andrzej Koenig. Jest on honorowy, potrafi walczy\u0107, posiada te\u017c swoisty kodeks moralny. Tu jednak sprawa si\u0119 nieco komplikuje, bo opr\u00f3cz cech kojarz\u0105cych si\u0119 z westernem, sporo w nim te\u017c takich, kt\u00f3re go od gatunku oddalaj\u0105 \u2013 nie \u0142aknie on s\u0142awy, nie czerpie rado\u015bci z imponuj\u0105cych pojedynk\u00f3w, a wr\u0119cz, przez zastan\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, zostaje zmuszony do udzia\u0142u w nich. Dlatego, sk\u0142ania\u0142abym si\u0119 raczej do my\u015bli, i\u017c Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em> jest przyk\u0142adem zr\u0119cznego przetworzenia konwencji westernowej ni\u017celi jej czystym przedstawicielem. I mo\u017ce to w\u0142a\u015bnie jest recepta na udany polski western\u2026<\/p>\n\n\n\n

  1. \n

    \u0141. A. Plesnar, R. Syska, Kino ameryka\u0144skie lat 50.: z\u0142ota dekada<\/em>, [w:] Kino klasyczne<\/em>, red. T. Lubelski, I. Sowi\u0144ska, R. Syska, Krak\u00f3w 2012, s. 794. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  2. \n

    S. Janicki, W poszukiwaniu utraconego widza \u2013 co si\u0119 nam najbardziej podoba?<\/em>, \u201eFilm\u201d 1963, nr 28-29, s. 11. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  3. \n

    W. Woroszylski, Polski western<\/em>, \u201eFilm\u201d 1964, nr 39. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  4. \n

    J. P\u0142a\u017cewski, Na bezdro\u017cu licz\u0105<\/em>, \u201eKultura\u201d 1964, nr 39, s. 8. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  5. \n

    M. Oleksiewicz, Polska \u00bbgwiazda szeryfa\u00ab<\/em>, \u201eFilm\u201d 1964, nr 40, s. 6. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  6. \n

    K. Toeplitz, Zabawa w ciuciubabk\u0119<\/em>, \u201e\u015awiat\u201d 1964, nr 40 (689), s. 15. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  7. \n

    A. Tudor, Metoda krytyczna: autorzy i gatunki<\/em>, t\u0142um. J. Mach, \u201eKino\u201d 1976, nr 123, s. 30. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  8. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  9. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  10. \n

    Tam\u017ce, s. 31. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  11. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  12. \n

    Przedmowa J\u00f3zefa Hena (Konstancin, luty 1996) opublikowana w: J. Hen, Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>, Izabelin 1997, s. 5. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  13. \n

    E. Smole\u0144-Wasilewska, Na ziemiach zachodnich \u2013 tu\u017c po wojnie<\/em>, \u201eFilm\u201d 1963, nr 41, s. 11. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  14. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  15. \n

    R. Altman, Gatunki filmowe<\/em>, t\u0142um. M. Zawadzka, Warszawa 2012, s. 215. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  16. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  17. \n

    Chodzi tu o wypowied\u017a z: E. Smole\u0144-Wasilewska, Na ziemiach zachodnich \u2013 tu\u017c po wojnie<\/em>, \u201eFilm\u201d 1963, nr 41, s. 11. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  18. \n

    Miasteczko \u201eodgrywane\u201d by\u0142o przez Toru\u0144. Jak poda\u0142a El\u017cbieta Smole\u0144-Wasilewska \u201ezdj\u0119cia realizowane s\u0105 w Toruniu; z przyczyn ekonomicznych znacznie \u0142atwiej organizowa\u0107 tu plenery ni\u017c w odleg\u0142ych miejscowo\u015bciach Wroc\u0142awskiego, gdzie rozgrywa si\u0119 akcja filmu \u201eSze\u015b\u0107 pistolet\u00f3w<\/em>\u201d. Za: E. Smole\u0144-Wasilewska, Na ziemiach zachodnich \u2013 tu\u017c po wojnie<\/em>, dz. cyt., s. 10. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  19. \n

    Cytat z filmu Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em> (re\u017c. Jerzy Hoffman, Edward Sk\u00f3rzewski, 1964). \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  20. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  21. \n

    M. Oleksiewicz, Polska \u00bbgwiazda szeryfa\u00ab<\/em>, dz. cyt., s. 7. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  22. \n

    Za te odpowiedzialny by\u0142 Jerzy Lipman, kt\u00f3ry by\u0142 autorem zdj\u0119\u0107 do kilku bardzo wa\u017cnych produkcji Polskiej Szko\u0142y Filmowej, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych warto wskaza\u0107 na przyk\u0142ad: Kana\u0142<\/em> (re\u017c. Andrzej Wajda, 1956) czy Zezowate Szcz\u0119\u015bcie<\/em> (re\u017c. Andrzej Munk, 1960). \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  23. \n

    M. Oleksiewicz, Polska \u00bbgwiazda szeryfa\u00ab<\/em>, dz. cyt., s. 7. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  24. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  25. \n

    Altman, Gatunki filmowe<\/em>, dz. cyt., s. 82. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  26. \n

    Z. Turowska, Gustaw. Opowie\u015b\u0107 o Holoubku<\/em>, Warszawa 2021, s 133. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  27. \n

    S. Biderman, Do Not Forsake Me, Oh My Darling. Loneliness and Solitude in Westerns, <\/em>[w:] The Philosophy of Western, <\/em>s. 15. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  28. \n

    Zwykle protagonista pojawia si\u0119 jakby znik\u0105d, a informacje o jego przesz\u0142o\u015bci ograniczaj\u0105 si\u0119 do wspomnienia wcze\u015bniejszych sukces\u00f3w, czy ewentualnych problem\u00f3w z prawem, kt\u00f3re zarysowa\u0142yby zaprezentowan\u0105 w filmie sytuacj\u0119. Zazwyczaj s\u0105 to wiadomo\u015bci umo\u017cliwiaj\u0105ce zaledwie obja\u015bnienie obecnego po\u0142o\u017cenia bohatera. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  29. \n

    Zob: \u0141. A. Plesnar, Dziki Zach\u00f3d, dziki Wsch\u00f3d. Konwencje westernowe w Prawie i pi\u0119\u015bci Jerzego Hoffmana i Edwarda Sk\u00f3rzewskiego oraz Wilczych echach Aleksandra \u015acibora-Rylskiego<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2016, nr 95, s. 144. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  30. \n

    Cytat z filmu Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  31. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  32. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  33. \n

    J. Kitses, Horizons West: Directing the Western form John Ford to Clint Eastwood<\/em>, Londyn 2018, s. 12. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  34. \n

    Cytat z filmu Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  35. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  36. \n

    <\/a> B. \u017burawiecki, Cho\u0107 nie dzi\u015b\u2026<\/em>, \u201eMagazyn filmowy\u201d 2018, nr 83-84, s. 95. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  37. \n

    W. Woroszylski, Polski western<\/em>, \u201eFilm\u201d 1964, nr 39, s. 5. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  38. \n

    \u0141. A. Plesnar, Dziki Zach\u00f3d, dziki Wsch\u00f3d\u2026<\/em>, op. cit<\/em>., s. 143. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  39. \n

    <\/a> A. Osiecka, Nim wstanie dzie\u0144<\/em>, 1964. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  40. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  41. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  42. \n

    M. Bielicki, Nie ulega\u0107<\/em>, \u201eFilm\u201d 1959, nr 20, s. 6. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li><\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    Kalina Kami\u0144ska<\/strong> \u2013 absolwentka filmoznawstwa i kultury medi\u00f3w oraz studentka filologii polskiej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jej zainteresowania skupiaj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie wok\u00f3\u0142 kina ameryka\u0144skiego oraz Francuskiej Nowej Fali. W 2021 roku obroni\u0142a prac\u0119 magistersk\u0105 Dwa oblicza westernowych przetworze\u0144 \u2013 \u201eNocny kowboj” Johna Schlesingera oraz \u201ePrawo i pi\u0119\u015b\u0107\u201d Edwarda Sk\u00f3rzewskiego i Jerzego Hoffmana<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Artyku\u0142 po\u015bwi\u0119cony zosta\u0142 \u2013 zrealizowanemu przez duet Jerzy Hoffman i Edward Sk\u00f3rzewski \u2013 filmowi Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>, kt\u00f3ry w licznych publikacjach okre\u015blany zostaje westernem. Autorka przygl\u0105da si\u0119 zatem zagadnieniu gatunku filmowego przywo\u0142uj\u0105c dwie koncepcje (Andrew Tudora oraz Roberta Altmana), nast\u0119pnie za\u015b analizuje struktur\u0119 filmu, kt\u00f3ra najbli\u017csza jest temu gatunkowi filmowemu. Om\u00f3wiona zostaje te\u017c posta\u0107 protagonisty \u2013 Andrzeja Koeniga z naciskiem na cechy westernowe, ale i to, co go od gatunku zdecydowanie odr\u00f3\u017cnia. Ca\u0142o\u015b\u0107 wi\u0105\u017ce te\u017c z popularno\u015bci\u0105 westernu w czasie powstania filmu.<\/p>\n\n\n\n

    Summary:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    The article focuses on the film The Law and the Fist<\/em> directed by Jerzy Hoffman and Edward Sk\u00f3rzewski, which is referred to in numerous publications as a western. The author looks at the issue of the film genre, referring to two concepts (A. Tudor’s and R. Altman’s), and then analyses the structure of the film, which is closest to the genre. The figure of the protagonist \u2013 Andrzej Koenig \u2013 is also discussed, with an emphasis on the western features, but also on what distinguishes him from the genre. The author also relates the popularity of western at the time the film was made.<\/p>\n\n\n\n

    Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Altman Rick, Gatunki filmowe<\/em>, Warszawa 2012.<\/p>\n\n\n\n

    Bazin Andr\u00e9, The Western: or the American Film par Excelence<\/em>, [w:] What is cinema vol. II<\/em>, wyb\u00f3r: Gray Hugh, Los Angeles, Londyn 2005.<\/p>\n\n\n\n

    Bielicki Marian, Nie ulega\u0107<\/em>, \u201eFilm\u201d nr 20, 17. maja 1959.<\/p>\n\n\n\n

    Biderman Shai, Do Not Forsake Me, Oh My Darling. Loneliness and Solitude in Westerns<\/em>, [w:] The Philosophy of Western<\/em>, red. McMaholn Jennifer L., Csaki B. Steve, Kentucky 2010.<\/p>\n\n\n\n

    Hen J\u00f3zef, Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>, Izabelin 1997.<\/p>\n\n\n\n

    Janicki Stanis\u0142aw, W poszukiwaniu utraconego widza \u2013 co si\u0119 nam najbardziej podoba?<\/em>, \u201eFilm\u201d, nr 28-29, 21. lipca 1963.<\/p>\n\n\n\n

    Kitses Jim, Horizons West: Directing the Western form John Ford to Clint Eastwood<\/em>, Londyn 2018.<\/p>\n\n\n\n

    Kletowski Piotr, Polskie kino jako przejaw kinofilii<\/em>, \u201ePleograf\u201d 2017, nr 2.<\/p>\n\n\n\n

    Kocha\u0144ski Kazimierz, Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>, \u201eTygodnik kulturalny\u201d nr 39 (381), 27 wrzesie\u0144 1964.<\/p>\n\n\n\n

    Michalski Czes\u0142aw, Western i jego bohaterowie<\/em>, Warszawa 1972.<\/p>\n\n\n\n

    Niecikowski Jerzy, Prawo i Pi\u0119\u015b\u0107 \u2013 po raz drugi<\/em>, \u201eKultura\u201d nr 40, 4. pa\u017adziernika 1964.<\/p>\n\n\n\n

    Plesnar \u0141ukasz A., Dziki Zach\u00f3d, dziki Wsch\u00f3d. Konwencje westernowe w Prawie i pi\u0119\u015bci Jerzego Hoffmana i Edwarda Sk\u00f3rzewskiego oraz Wilczych echach Aleksandra \u015acibiora-Rylskiego<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2016, nr 95.<\/p>\n\n\n\n

    Plesnar \u0141ukasz A., Twarze westernu<\/em>, Krak\u00f3w 2009.<\/p>\n\n\n\n

    Plesnar \u0141ukasz A., Syska Rafa\u0142, Kino ameryka\u0144skie lat 50: z\u0142ota dekada<\/em>, [w:] Kino Klasyczne<\/em>, red. Lubelski Tadeusz, Sowi\u0144ska Iwona, Syska Rafa\u0142, Krak\u00f3w 2012, s. 794.<\/p>\n\n\n\n

    P\u0142a\u017cewski Jerzy, Na bezdro\u017cu licz\u0105<\/em>, \u201eKultura\u201d nr 39, 27. wrze\u015bnia 1964.<\/p>\n\n\n\n

    Oleksiewicz Maria, Polska \u00bbgwiazda szeryfa\u00ab<\/em>, \u201cFilm\u201d 1964, nr 40.<\/p>\n\n\n\n

    Osiecka Agnieszka, Nim wstanie dzie\u0144<\/em>, 1964<\/p>\n\n\n\n

    Smole\u0144-Wasilewska El\u017cbieta, Na ziemiach zachodnich tu\u017c po wojnie<\/em>, \u201eFilm\u201d 1963, nr 41.<\/p>\n\n\n\n

    Turowska Zofia, Gustaw. Opowie\u015b\u0107 o Holoubku<\/em>, Warszawa 2021.<\/p>\n\n\n\n

    Toeplitz Krzysztof, Zabawa w ciuciubabk\u0119<\/em>, \u201e\u015awiat\u201d 1964, nr 40 (689).<\/p>\n\n\n\n

    Tudor Andrew, Metoda krytyczna: autorzy i gatunki<\/em>, t\u0142um. Mach Jolanta, \u201eKino\u201d 1976, nr 123.<\/p>\n\n\n\n

    Woroszylski Wiktor, Polski western<\/em>, \u201eFilm\u201d 1964, nr 39.<\/p>\n\n\n\n

    \u017burawiecki Bartosz, Cho\u0107 nie dzi\u015b\u2026<\/em>, \u201eMagazyn filmowy\u201d nr 83-84, lipiec-sierpie\u0144 2018.<\/p>\n\n\n\n

    Filmografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Prawo i pi\u0119\u015b\u0107 [film], re\u017c. Hoffman Jerzy, Sk\u00f3rzewski Edward, Polska 1964.<\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    \u015b\u0107, kt\u00f3ry w licznych publikacjach okre\u015blany zostaje westernem. Autorka przygl\u0105da si\u0119 zatem zagadnieniu gatunku filmowego przywo\u0142uj\u0105c dwie koncepcje (Andrew Tudora oraz Roberta Altmana), nast\u0119pnie za\u015b analizuje struktur\u0119 filmu, kt\u00f3ra najbli\u017csza jest temu gatunkowi filmowemu. Om\u00f3wiona zostaje te\u017c posta\u0107 protagonisty \u2013 Andrzeja Koeniga z naciskiem na cechy westernowe, ale i to, co go od gatunku zdecydowanie odr\u00f3\u017cnia. Ca\u0142o\u015b\u0107 wi\u0105\u017ce te\u017c z popularno\u015bci\u0105 westernu w czasie powstania filmu.<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":3571,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1125],"tags":[1271,1270,1273,1097,1170,1166],"ppma_author":[1274],"class_list":["post-3417","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-1-2022","tag-edward-skorzewski","tag-film-genres","tag-gatunki-filmowe","tag-jerzy-hoffman","tag-the-law-and-the-fist","tag-western"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t