{"id":339,"date":"2017-10-26T00:00:00","date_gmt":"2017-10-25T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2017\/10\/26\/w-druku-awaria-samosteru-stan-wewnetrzny-krzysztofa-tchorzewskiego\/"},"modified":"2021-06-25T14:26:11","modified_gmt":"2021-06-25T13:26:11","slug":"w-druku-awaria-samosteru-stan-wewnetrzny-krzysztofa-tchorzewskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/w-druku-awaria-samosteru-stan-wewnetrzny-krzysztofa-tchorzewskiego\/","title":{"rendered":"Awaria samosteru. „Stan wewn\u0119trzny” Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego"},"content":{"rendered":"

<\/strong><\/p>\n

autor plakatu: Lech Majewski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Gapla FN<\/span><\/p>\n

<\/span><\/span><\/b>Tekst jest rozdzia\u0142em z przygotowywanej do druku ksi\u0105\u017cki Joanny Preizner Czas o\u0142owiany. Obrazy stanu wojennego w filmie fabularnym.<\/i><\/p>\n

<\/b><\/p>\n


\n<\/b>Ze Wst\u0119pu<\/i> do ksi\u0105\u017cki:<\/b><\/p>\n

Kino opowiada historie \u2013 i Histori\u0119. O wydarzeniach z przesz\u0142o\u015bci kraju, narodu czy \u015bwiata my\u015blimy ikonicznymi obrazami wielokrotnie powielanymi przez filmy dokumentalne i fabularne. Stan wojenny jest jednym z takich wydarze\u0144. Historia pokazana przez kino jest jednak niepe\u0142na \u2013 to zbi\u00f3r epizod\u00f3w, kt\u00f3rych tre\u015b\u0107 i kszta\u0142t zale\u017cne s\u0105 od czasu i okoliczno\u015bci powstania danego filmu, perspektywy jego tw\u00f3rcy, jego pogl\u0105d\u00f3w politycznych, osobistych do\u015bwiadcze\u0144 b\u0105d\u017a do\u015bwiadcze\u0144 innych, je\u015bli tw\u00f3rca jest zbyt m\u0142ody, by \u015bwiadomie i dojrzale prze\u017cy\u0107 pocz\u0105tek lat 80. Czas o\u0142owiany. Obraz stanu wojennego w filmie fabularnym<\/i> nie rekonstruuje historii tego okresu, lecz pokazuje, jak kino go sportretowa\u0142o i przetworzy\u0142o. M\u00f3wi nie tyle o samym stanie wojennym, ile o tym, jak by\u0142 i jest pami\u0119tany i odbierany. O tym, co stanowi wsp\u00f3lny mianownik zbiorowej pami\u0119ci, i o tym, co pojawia si\u0119 jako do\u015bwiadczenie jednostkowe, prze\u017cywane jednak w kontek\u015bcie politycznych wydarze\u0144.<\/p>\n

To pierwsza monografia obejmuj\u0105ca pe\u0142nometra\u017cowe filmy fabularne po\u015bwi\u0119cone stanowi wojennemu w Polsce. Niewiele jest w\u015br\u00f3d nich dzie\u0142 znakomitych, jeszcze mniej \u2013 wybitnych, niemniej jednak zas\u0142uguj\u0105 na uwag\u0119 filmoznawcy historyka. Wydarzenia lat 1981\u20131983 wci\u0105\u017c budz\u0105 bardzo wiele emocji i kontrowersji, wywo\u0142uj\u0105 rozmaite reakcje, s\u0105 przyczyn\u0105 politycznych i ideologicznych spor\u00f3w. Polskie kino zacz\u0119\u0142o je rejestrowa\u0107 niemal natychmiast po grudniu 1981 i mimo up\u0142ywu trzech dekad wci\u0105\u017c regularnie powraca do tego tematu, pokazuj\u0105c to do\u015bwiadczenie z wielu stron i perspektyw, opisuj\u0105c je i interpretuj\u0105c. Warto zatem spr\u00f3bowa\u0107 pokusi\u0107 si\u0119 o opracowanie b\u0119d\u0105ce pr\u00f3b\u0105 syntezy filmowego uj\u0119cia tego problemu. By\u0107 mo\u017ce niekt\u00f3rym wyda si\u0119 ono niepe\u0142ne, nie zdecydowa\u0142am si\u0119 bowiem na zawarcie w swojej ksi\u0105\u017cce samodzielnych analiz film\u00f3w dokumentalnych, cho\u0107 niejednokrotnie si\u0119 do nich odwo\u0142uj\u0119. Nie dlatego, \u017ce jest ich niewiele lub nie s\u0105 istotne \u2013 istniej\u0105 setki takich pozycji, za\u015b co najmniej kilkana\u015bcie to obrazy bardzo warto\u015bciowe. Film dokumentalny rz\u0105dzi si\u0119 jednak innymi prawami ni\u017c fabu\u0142a, kt\u00f3ra nie rejestruje wydarze\u0144 historycznych, lecz je odtwarza i przetwarza, interpretuje i ocenia. Mnie za\u015b interesuje nie tylko Historia rozumiana jako zbi\u00f3r fakt\u00f3w, nazwisk i dat, lecz pami\u0119\u0107 o niej przekazywana za pomoc\u0105 narracji o indywidualnych losach filmowych bohater\u00f3w \u2013 fikcyjnych, lecz przecie\u017c zbudowanych na podstawie rzeczywistych ludzkich do\u015bwiadcze\u0144, i mniej lub bardziej reprezentatywnych dla \u00f3wczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa. \u017bycie ka\u017cdej jednostki to niezwyk\u0142a historia, po cz\u0119\u015bci dlatego, \u017ce jest niepowtarzalne, po cz\u0119\u015bci dlatego, \u017ce na r\u00f3\u017cne sposoby odzwierciedla wiele innych biografii<\/i><\/a>[1]<\/a> \u2013 pisze Shana Penn w ksi\u0105\u017cce po\u015bwi\u0119conej kobietom Solidarno\u015bci. Nie spos\u00f3b si\u0119 z ni\u0105 nie zgodzi\u0107. <\/p>\n

Czas o\u0142owiany<\/i> nie jest ksi\u0105\u017ck\u0105 rozliczeniow\u0105. Nie pr\u00f3buj\u0119 odpowiada\u0107 na pytania: \u201eczy stan wojenny by\u0142 potrzebny\u201d i \u201eco by si\u0119 sta\u0142o, gdyby go nie wprowadzono\u201d. Nie znam odpowiedzi. Moimi bohaterami tego czasu nie s\u0105 jednak ludzie Genera\u0142a, lecz ci, kt\u00f3rych sta\u0107 by\u0142o na sprzeciw i op\u00f3r wobec totalitarnego systemu. Swoj\u0105 monografi\u0119 film\u00f3w o stanie wojennym traktuj\u0119 nie tylko jako studium tematu, lecz tak\u017ce jako gest solidarno\u015bci z okre\u015blon\u0105 postaw\u0105 moraln\u0105. Nie ukrywam swojej perspektywy, tak jak nie ukrywaj\u0105 jej tw\u00f3rcy omawianych przeze mnie film\u00f3w. Maj\u0105c jednak \u015bwiadomo\u015b\u0107 \u0142aski p\u00f3\u017anego urodzenia, staram si\u0119 zachowa\u0107 obiektywizm i zrozumie\u0107 \u2013 nie za\u015b s\u0105dzi\u0107 \u2013 filmowych protagonist\u00f3w, w kt\u00f3rych wyborach odbijaj\u0105 si\u0119 decyzje podejmowane w\u00f3wczas przez tysi\u0105ce Polak\u00f3w. Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce nie mog\u0119 mie\u0107 \u017cadnej pewno\u015bci \u2013 a zatem i prawa do ferowania wyrok\u00f3w – \u017ce w podobnej sytuacji zachowa\u0142abym si\u0119 godnie. Mog\u0119 mie\u0107 jedynie nadziej\u0119.<\/p>\n

\n

\n

 <\/p>\n

Marian Opania w filmie Stan wewn\u0119trzny<\/em>, fot. Henryk W\u0142och, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Jak mam wypowiedzie\u0107 to, co jest we mnie, co my\u015bl\u0119 i czuj\u0119, moj\u0105 straszn\u0105 pogard\u0119 i moj\u0105 straszn\u0105 nienawi\u015b\u0107, ale i moj\u0105 straszn\u0105 lito\u015b\u0107 dla tych, kt\u00f3rzy okradli nas z wolno\u015bci, dla tych, kt\u00f3rzy zabrali nam nasz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107, nasz\u0105 nadziej\u0119. I jak mam wypowiedzie\u0107 to, co jest w nich, w tych, kt\u00f3rzy zostali razem ze mn\u0105 okradzeni, i to, co jest w tamtych, kt\u00f3rzy nas okradli, jak mam wypowiedzie\u0107 to, co oni my\u015bl\u0105 i czuj\u0105, ci jedni i ci drudzy, to, co oni prze\u017cyli, ich cierpienia, ich wzajemn\u0105 nienawi\u015b\u0107, ich rozpacz, ich determinacj\u0119<\/i><\/a>[2]<\/a>.<\/p>\n

Jaros\u0142aw Marek Rymkiewicz, Rozmowy polskie latem roku 1983<\/i><\/p>\n

*<\/p>\n

Mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107, ale chyba zdecydowanie pro\u015bciej jest pokaza\u0107 tego rodzaju sk\u0142\u0119bione, spl\u0105tane emocje \u2013 stan wewn\u0119trzny ludzi w szoku. A nawet je\u015bli nie jest \u0142atwiej, nawet je\u015bli \u2013 tak do ko\u0144ca \u2013 nie jest to mo\u017cliwe, warto przynajmniej spr\u00f3bowa\u0107. Z takiego za\u0142o\u017cenia wyszed\u0142 jesieni\u0105 1982 roku Krzysztof Tch\u00f3rzewski \u2013 32-letni absolwent historii sztuki na Uniwersytecie Warszawskim i Wydzia\u0142u Re\u017cyserii PWSFTviT w \u0141odzi, planuj\u0105c sw\u00f3j pe\u0142nometra\u017cowy debiut fabularny. Razem z Jackiem Janczarskim, na podstawie opowiadania Samotna<\/i> tego ostatniego, napisali scenariusz filmu opowiadaj\u0105cego o \u017cyciowych wyborach kilkorga ludzi zwi\u0105zanych z Solidarno\u015bci\u0105, w obliczu stanu wojennego.<\/p>\n

Zdj\u0119cia do Stanu wewn\u0119trznego<\/i> realizowano na prze\u0142omie 1982 i 1983 roku. Autor filmu, zastrzegaj\u0105c, \u017ce nie chcia\u0142by, by zabrzmia\u0142o to patetycznie, powiedzia\u0142 po latach, \u017ce decyzja o nakr\u0119ceniu tego obrazu wynika\u0142a z jego \u015bwiadomo\u015bci powinno\u015bci wobec spo\u0142ecze\u0144stwa<\/i>. W takich sytuacjach jak po 13 grudnia \u2013 <\/i>m\u00f3wi\u0142 \u2013 je\u017celi istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 zareagowania i zrobienia takiego filmu, kt\u00f3ry poka\u017ce t\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107, nie mo\u017cna si\u0119 zawaha\u0107. Chyba uda\u0142o nam si\u0119 zrealizowa\u0107 ten film przez przypadek. By\u0142em wtedy jeszcze m\u0142odym cz\u0142owiekiem i nikt nie spodziewa\u0142 si\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bnie m\u0142ody re\u017cyser mo\u017ce podj\u0105\u0107 si\u0119 takiego tematu. By\u0107 mo\u017ce nie przeczytano dok\u0142adnie scenariusza, podczas gdy scenariusze innych moich koleg\u00f3w czytane by\u0142y dok\u0142adniej. Po prostu uda\u0142o nam si\u0119 zrobi\u0107 ten film (…). Oczywi\u015bcie, zap\u0142aci\u0142em za to osobist\u0105 cen\u0119, poniewa\u017c przez kilka lat nie robi\u0142em \u017cadnych film\u00f3w<\/i><\/a>[3]<\/a>. <\/i><\/p>\n

Gorzki i niewygodny dla \u00f3wczesnych w\u0142adz obraz nie zosta\u0142 w\u00f3wczas zaprezentowany widzom. Nie dosz\u0142o w og\u00f3le do kolaudacji filmu, kt\u00f3ry formalnie stanowi\u0142 mas\u0119 upad\u0142o\u015bciow\u0105 Zespo\u0142u Filmowego \u201eX\u201d, rozwi\u0105zanego w maju 1983 roku. Re\u017cysera, kt\u00f3rzy rzekomo narazi\u0142 przedsi\u0119biorstwo na straty, chciano nawet w pewnym momencie obci\u0105\u017cy\u0107 kosztami produkcji (bagatela \u2013 w wysoko\u015bci kilkudziesi\u0119ciu milion\u00f3w z\u0142otych) z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zamiany na zast\u0119pcz\u0105 kar\u0119 wi\u0119zienia. Film nie istnia\u0142, nie pisano o nim ani nie m\u00f3wiono, nie odby\u0142 si\u0119 \u017caden jego publiczny pokaz. Tch\u00f3rzewski, cho\u0107 podziemni wydawcy z\u0142o\u017cyli mu propozycj\u0119 rozpowszechniania obrazu w drugim obiegu na kasetach wideo, tak jak dzia\u0142o si\u0119 to z zatrzymanym Przes\u0142uchaniem<\/i> (1982) Ryszarda Bugajskiego, nie zaakceptowa\u0142 jej z obawy, \u017ce w odwecie komunistyczne w\u0142adze zlec\u0105 zniszczenie oryginalnej ta\u015bmy. Czeka\u0142. Sze\u015b\u0107 lat po uko\u0144czeniu realizacji Stanu wewn\u0119trznego<\/i>, 25 sierpnia 1989 roku odby\u0142a si\u0119 premiera filmu.<\/p>\n

Si\u0142\u0105 rzeczy odbierany by\u0142 zupe\u0142nie inaczej, ni\u017c m\u00f3g\u0142by by\u0107, gdyby pokazano go w momencie jego powstania. By\u0142 przecie\u017c adresowany do innego widza, \u017cyj\u0105cego w innym kontek\u015bcie, innym czasie. Ogl\u0105dany w lecie 1989 roku, trzy miesi\u0105ce po pierwszych po wojnie demokratycznych wyborach, pokazany szerokiej widowni dzie\u0144 po wyborze Tadeusza Mazowieckiego na urz\u0105d premiera, mia\u0142 zdecydowanie s\u0142absz\u0105 si\u0142\u0119 ra\u017cenia. M\u00f3g\u0142 wywo\u0142ywa\u0107 refleksj\u0119, zach\u0119ca\u0107 do namys\u0142u, ale nie m\u00f3wi\u0142 ju\u017c o czym\u015b, co wci\u0105\u017c dotyczy\u0142o ludzi zgromadzonych w kinach<\/a>[4]<\/a>.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie ka\u017cde zatrzymanie filmu jest niewybaczalnym nadu\u017cyciem <\/i>\u2013 m\u00f3wi\u0142 re\u017cyser tu\u017c przed premier\u0105 Stanu wewn\u0119trznego \u2013 bowiem filmy robi si\u0119 dla publiczno\u015bci w konkretnym czasie. Je\u015bli w tym czasie nie zostan\u0105 obejrzane, czy jeszcze gorzej: je\u015bli w og\u00f3le nie zostan\u0105 nakr\u0119cone, to powstaje luka nie do odrobienia. A ilu film\u00f3w nie nakr\u0119cono po 13 grudnia czy w og\u00f3le w latach 80.? Bo nie by\u0142o szans na ich realizacj\u0119, bo \u015brodowisko by\u0142o zastraszone, bo w ko\u0144cu przestali\u015bmy t\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107 dostrzega\u0107 i czu\u0107. Nawet po zwolnieniu wszystkich p\u00f3\u0142kownik\u00f3w oka\u017ce si\u0119, \u017ce dorobek tych lat jest raczej mizerny. Ale problem \u201e\u015bwiata nieprzedstawionego\u201d w filmie polskim lat 80. to temat na osobn\u0105 rozmow\u0119<\/i><\/a>[5]<\/a>.<\/p>\n

Stan wewn\u0119trzny<\/i> to obraz ca\u0142kowicie odmienny od powsta\u0142ej kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej Wigilii \u201981<\/i>. W momencie jego realizacji od 13 grudnia min\u0105\u0142 ju\u017c niemal rok, pierwsze emocje opad\u0142y, stan szoku ust\u0105pi\u0142 miejsca wielu innym uczuciom i emocjom. Spo\u0142ecze\u0144stwo oswoi\u0142o si\u0119 do pewnego stopnia z nowymi realiami, nauczy\u0142o si\u0119 rozpoznawa\u0107 zagro\u017cenia, pojawi\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cnorakie formy oporu, zorganizowa\u0142o si\u0119 podziemie. Wigilia<\/i> pokazywa\u0142a, a raczej sygnalizowa\u0142a, pewien bardzo skromny wycinek dotycz\u0105cy wojny polsko-jaruzelskiej, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do wra\u017cliwo\u015bci, wiedzy i do\u015bwiadcze\u0144 widz\u00f3w. Jej autor pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 aluzjami i sugestiami, nieczytelnymi, zw\u0142aszcza dzisiaj, dla kogo\u015b mniej uwa\u017cnego lub niezbyt zainteresowanego tematem. Tw\u00f3rcy Stanu wewn\u0119trznego<\/i>, przygotowuj\u0105c sw\u00f3j obraz, mieli natomiast ambicje zarejestrowania wielu sytuacji i zachowa\u0144 charakterystycznych dla pierwszych miesi\u0119cy stanu wyj\u0105tkowego i pokazania ich wprost, w ca\u0142ej ich z\u0142o\u017cono\u015bci. Efekt ko\u0144cowy okaza\u0142 si\u0119 daleki od zamierzonego, co nie zmienia jednak faktu, \u017ce Stan wewn\u0119trzny<\/i> by\u0142 pierwsz\u0105 filmow\u0105 pr\u00f3b\u0105 syntezy zjawiska nazwanego stanem wojennym \u2013 pr\u00f3b\u0105, co nie jest przecie\u017c bez znaczenia, podj\u0119t\u0105 jeszcze w trakcie jego trwania.<\/p>\n

<\/p>\n

Krystyna Janda (Ewa Jask\u00f3lska) w filmie Stan wewn\u0119trzny<\/em>, fot. Henryk W\u0142och, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Akcja filmu rozpoczyna si\u0119 na kilka tygodni przed 13 grudnia. \u017beglarka Ewa Jask\u00f3lska wyrusza w rejs dooko\u0142a \u015bwiata, a oddani jej przyjaciele organizuj\u0105 dla niej przyj\u0119cie po\u017cegnalne w Yacht Clubie Stoczni Gda\u0144skiej. Jest to wi\u0119c miejsce szczeg\u00f3lne, obci\u0105\u017cone pozakadrowymi znaczeniami. Jeste\u015bmy w kolebce Solidarno\u015bci, a ludzie, kt\u00f3rym b\u0119dziemy towarzyszy\u0107, byli \u015bwiadkami epokowego wydarzenia i to do\u015bwiadczenie musia\u0142o wywrze\u0107 na nich wp\u0142yw. Nieprzypadkowo Krzysztof Tch\u00f3rzewski wielokrotnie nawi\u0105zuje w swoim filmie do Cz\u0142owieka z \u017celaza<\/i> (1981) Andrzeja Wajdy, opowiadaj\u0105cego w\u0142a\u015bnie o ostatnich dniach sierpnia 1980 roku na Wybrze\u017cu, pokazuj\u0105cego stawanie si\u0119 cudu i zwi\u0105zane z nim emocje i refleksje. Ew\u0119 Jask\u00f3lsk\u0105 gra Krystyna Janda, cz\u0119sto przypominaj\u0105ca stylem ubrania i uczesaniem bohaterk\u0119 Cz\u0142owieka z marmuru<\/i> (1976) i Cz\u0142owieka z \u017celaza<\/i> (zwi\u0105zane w ciasny kok blond w\u0142osy, twarz pozbawiona makija\u017cu, \u017ceglarski worek na ramieniu, skromna, niedba\u0142a odzie\u017c); za\u015b jej przyjaciela Ma\u0107ka \u2013 r\u00f3wnie\u017c, jak w filmie Wajdy, dziennikarza \u2013 gra Marian Opania. Obok nich pojawia si\u0119 w filmie tak\u017ce Janusz Gajos, cho\u0107 w roli o zupe\u0142nie innym charakterze. Jeden z przyjaci\u00f3\u0142 Ewy, czekaj\u0105c na rozmow\u0119 z ni\u0105, gra na pianinie motyw muzyczny z Cz\u0142owieka z \u017celaza<\/i>, a zaraz potem melodi\u0119, \u015bpiewanej przez Krystyn\u0119 Jand\u0119 w finale tego samego filmu, Ballady o Janku Wi\u015bniewskim<\/i>. Scena rozmowy Ma\u0107ka z partyjnym aparatczykiem w telewizyjnej redakcji (jeszcze do niej wr\u00f3cimy) jest wyra\u017anie inspirowana podobn\u0105 sytuacj\u0105 z Cz\u0142owieka z \u017celaza<\/i>. Wreszcie, nie bez znaczenia jest fakt, \u017ce film Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego powstawa\u0142 w kierowanym przez Andrzeja Wajd\u0119 zespole \u201eX\u201d, cho\u0107 po latach wszed\u0142 na ekrany pod firm\u0105 zespo\u0142u \u201eTor\u201d.<\/p>\n

Jedna z pocz\u0105tkowych scen Stanu wewn\u0119trznego<\/i> jest bezpo\u015brednim nawi\u0105zaniem do wydarze\u0144 Sierpnia. Re\u017cyser umieszcza j\u0105 w sali BHP, w kt\u00f3rej podpisano porozumienia, a w kt\u00f3rej dzisiaj \u2013 na pocz\u0105tku grudnia 1981 roku \u2013 jest przygotowywany spektakl im po\u015bwi\u0119cony. Kto\u015b \u015bpiewa przy akompaniamencie gitary popularn\u0105 piosenk\u0119 Macieja Pietrzyka Bo\u017ce nasz<\/i> (My stoczniowcy i portowcy dzisiaj tu, zwyci\u0119\u017cymy, prze\u017cyjemy ca\u0142y trud (…). Bo\u017ce nasz, jak ten strajk d\u0142ugo trwa\u2026<\/i>). Jacek Fedorowicz gra tutaj samego siebie \u2013 opozycyjnego satyryka ze znaczkiem Solidarno\u015bci na swetrze, kt\u00f3ry ko\u0144czy sw\u00f3j felieton s\u0142owami, \u017ce musi d\u0142ugo \u017cy\u0107, \u017ceby doczeka\u0107. A warto doczeka\u0107. Warto<\/i>. A w tle popiersie Lenina i d\u0142ugie sto\u0142y, przy kt\u00f3rych siedzieli cz\u0142onkowie Mi\u0119dzyzak\u0142adowego Komitetu Strajkowego, doradcy, delegaci zak\u0142ad\u00f3w pracy i wspomagaj\u0105cy strajk. Zestawienie tych dw\u00f3ch element\u00f3w \u2013 figury komunistycznego \u015bwi\u0119tego i antykomunistycznych tre\u015bci, charakteryzuje do pewnego stopnia ten moment i to miejsce. W tej samej przestrzeni funkcjonuj\u0105 dwojakie, przeciwstawne sobie tre\u015bci i nikogo to nie zaskakuje \u2013 jest to tak powszechne, \u017ce uwa\u017cane za naturalne. Pr\u00f3by zostaj\u0105 przerwane \u2013 kto\u015b przynosi wiadomo\u015b\u0107, \u017ce trzeba szybko zwolni\u0107 sal\u0119, poniewa\u017c za chwil\u0119 b\u0119dzie w niej obradowa\u0107 \u201ekraj\u00f3wka\u201d, czyli Komisja Krajowa Solidarno\u015bci. Scena, kt\u00f3ra nie posuwa akcji do przodu ani nie wnosi nic do portretu psychologicznego bohater\u00f3w, zosta\u0142a zrealizowana wy\u0142\u0105cznie po to, by odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do wiedzy widza \u2013 przypomnie\u0107 mu Sierpie\u0144 i jednocze\u015bnie zmusi\u0107 do zadania pytania o to, co sta\u0142o si\u0119 w Grudniu z lud\u017ami z owej \u201ekraj\u00f3wki\u201d. Widz wiedzia\u0142 przecie\u017c, \u017ce kiedy po kilkunastu godzinach m\u0119cz\u0105cych i bardzo burzliwych dyskusji delegaci udali si\u0119 w ko\u0144cu do hotelu, niemal wszystkich wygarn\u0119\u0142a stamt\u0105d bezpieka i internowa\u0142a.<\/p>\n

Ewa tak\u017ce nale\u017cy do Solidarno\u015bci, cz\u0142onkami lub sympatykami zwi\u0105zku s\u0105 r\u00f3wnie\u017c bliscy jej ludzie. Emblemat\u00f3w \u201eS\u201d w otoczeniu kobiety jest sporo \u2013 bohaterowie maj\u0105 przypi\u0119te do ubra\u0144 plakietki z logo NSZZ, przy ka\u017cdej okazji sk\u0142adaj\u0105 palce w znak \u201eV\u201d. Jedna z \u0142odzi Yacht Clubu nosi nazw\u0119 \u201eStoczniowiec \u201880\u201d, wymalowan\u0105 \u201esolidaryc\u0105\u201d na burcie. W tym \u015brodowisku jest oczywiste, \u017ce przyzwoici, sympatyczni ludzie s\u0105 po w\u0142a\u015bciwej, a wi\u0119c solidarno\u015bciowej stronie, za\u015b po tej drugiej zostali tacy, z kt\u00f3rymi nie chce si\u0119 i nie powinno si\u0119 mie\u0107 nic wsp\u00f3lnego \u2013 wredni, \u015bliscy, g\u0142upi i prymitywni. Rzeczywisto\u015b\u0107 w tej wizji wydaje si\u0119 czarno-bia\u0142a, linie podzia\u0142u s\u0105 bardzo wyra\u017anie zaznaczone. Na pewno spora cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa w czasie stanu wojennego tak w\u0142a\u015bnie postrzega\u0142a realia, ale przecie\u017c podzia\u0142 ten nie by\u0142 tak jednoznaczny i oczywisty. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do Solidarno\u015bci nie by\u0142a gwarancj\u0105 moralno\u015bci, tak jak posiadanie legitymacji PZPR (zreszt\u0105 jedno nie wyklucza\u0142o drugiego) nie oznacza\u0142o, \u017ce jej w\u0142a\u015bciciel jest draniem i kanali\u0105<\/a>[6]<\/a>. Ta sztywno\u015b\u0107 kryteri\u00f3w oceny, jednoznaczno\u015b\u0107 postaw z dzisiejszej perspektywy budzi op\u00f3r, ale by\u0107 mo\u017ce z perspektywy \u00f3wczesnego widza, zw\u0142aszcza nastawionego opozycyjnie, by\u0142a uzasadniona.<\/p>\n

W otoczeniu Ewy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 trzej m\u0119\u017cczy\u017ani: Jerzy, by\u0142y m\u0105\u017c, wci\u0105\u017c bardzo jej bliski, jest cenionym i nagradzanym architektem; aktualny partner Kuba \u2013 komandor; najbli\u017cszy przyjaciel Maciek \u2013 dziennikarz. \u0141\u0105cz\u0105 ich z Ew\u0105 silne i jednocze\u015bnie bardzo skomplikowane relacje. Jerzy nie do ko\u0144ca rozumie, dlaczego si\u0119 rozstali, ale \u0142\u00f3d\u017a, kt\u00f3r\u0105 dla niej zaprojektowa\u0142 i na kt\u00f3rej Ewa ma nadziej\u0119 pobi\u0107 rekord \u015bwiata, jest w istocie gestem mi\u0142osnym, potwierdzeniem wci\u0105\u017c trwaj\u0105cego uczucia. Komandor Kuba umo\u017cliwi\u0142 Ewie wymarzony rejs: wyposa\u017cy\u0142 jacht w najlepszy sprz\u0119t, znalaz\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142a finansowania wyprawy i za\u0142atwi\u0142 potrzebne pozwolenia. Wie, \u017ce oznacza to kilkumiesi\u0119czne rozstanie z ukochan\u0105 kobiet\u0105, ale decyduje si\u0119 na to, by ona by\u0142a szcz\u0119\u015bliwa i mog\u0142a osi\u0105gn\u0105\u0107 to, co dla niej wa\u017cne. Za\u015b dziennikarz Maciek przygotowuje o Ewie reporta\u017c, stara si\u0119 j\u0105 pokaza\u0107 nie tylko jako znakomit\u0105 \u017ceglark\u0119, ale przede wszystkim niezwyk\u0142\u0105 kobiet\u0119, kt\u00f3r\u0105 jest zafascynowany i o kt\u00f3rej my\u015bli, cho\u0107 wie, \u017ce nigdy nie b\u0119d\u0105 razem.<\/p>\n

<\/p>\n

Marian Opania (Maciek) i Krystyna Janda (Ewa) w filmie Stan wewn\u0119trzny<\/em>, fot. Henryk W\u0142och, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Tych trzech \u017cegna wyp\u0142ywaj\u0105c\u0105 Ew\u0119 \u2013 b\u0119d\u0105 na ni\u0105 czeka\u0107, wspiera\u0107 j\u0105 i trzyma\u0107 za ni\u0105 kciuki. W ferworze rado\u015bci nie zauwa\u017caj\u0105, tak jak nie zauwa\u017ca tego poch\u0142oni\u0119ta rejsem Ewa, \u017ce atmosfera w Polsce warzy si\u0119 z dnia na dzie\u0144, \u017ce pojawia si\u0119 coraz wi\u0119cej niepokoj\u0105cych sygna\u0142\u00f3w. Porozumienia podpisane z w\u0142adz\u0105 w Gda\u0144sku nie s\u0105 realizowane, media podaj\u0105 informacje o kolejnych strajkach i fiasku rozm\u00f3w z przyw\u00f3dcami Solidarno\u015bci, zamiast otwarto\u015bci w debacie publicznej jest coraz wi\u0119cej przek\u0142ama\u0144 i ewidentnie z\u0142ej woli strony rz\u0105dowej. Maciek w reporta\u017cu przygotowywanym ju\u017c w trakcie nieobecno\u015bci Ewy pr\u00f3buje zamie\u015bci\u0107 jej wypowied\u017a o uk\u0142adach i protekcjach, z kt\u00f3rymi walczy\u0142a, przygotowuj\u0105c si\u0119 do rejsu, ale ten fragment, jako niewygodny, zostaje wyci\u0119ty. Ten sam los spotyka wzmiank\u0119 o prywatnym \u017cyciu Ewy i kl\u0119sce jej ma\u0142\u017ce\u0144stwa \u2013 kobieta jest wizyt\u00f3wk\u0105 Polski i socjalistycznego sportu, wzorem do na\u015bladowania, na jej wizerunku nie mo\u017ce wi\u0119c zaistnie\u0107 taka skaza jak rozw\u00f3d. A kiedy Maciek pyta: Czy teraz, kiedy powsta\u0142a Solidarno\u015b\u0107, co\u015b w waszym \u015brodowisku zmieni\u0142o si\u0119?<\/i> \u2013 pytanie pozostaje bez odpowiedzi.<\/p>\n

12 grudnia, w sobot\u0119 \u015bwiatowe media podaj\u0105 informacj\u0119 o sukcesie kapitan Jask\u00f3lskiej, kt\u00f3rej uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 zamierzony cel \u2013 pobi\u0142a rekord, jest najszybsz\u0105 \u017ceglark\u0105 na \u015bwiecie. Wieczorem przyjaciele Ewy czekaj\u0105 w mieszkaniu Kuby na rozmow\u0119 telefoniczn\u0105 z ni\u0105 \u2013 po\u0142\u0105czenie zostaje nawi\u0105zane tu\u017c przed p\u00f3\u0142noc\u0105. Pe\u0142en rado\u015bci g\u0142os Ewy cichnie nagle, telefon g\u0142uchnie. Maciek, kt\u00f3ry wyszed\u0142 wcze\u015bniej, maj\u0105c nadziej\u0119 na przeprowadzenie kilku wywiad\u00f3w z cz\u0142onkami wspomnianej wy\u017cej \u201ekraj\u00f3wki\u201d, staje w drzwiach Kuby z hiobow\u0105 wie\u015bci\u0105: Doczekali\u015bmy si\u0119. Mamy stan wyj\u0105tkowy<\/i>.<\/p>\n

Ka\u017cdy z bohater\u00f3w opowie\u015bci zostaje postawiony w innej sytuacji i jednocze\u015bnie ka\u017cdy z nich ma dokona\u0107 wyboru o charakterze moralnym. Ewa musi zdecydowa\u0107, czy kontynuowa\u0107 rejs, czy go przerwa\u0107 i poprosi\u0107 o azyl za granic\u0105, a mo\u017ce przerwa\u0107 rejs, ale po to, by wr\u00f3ci\u0107 do Polski. Kuba kieruj\u0105cy Yacht Clubem albo podpisze deklaracj\u0119 lojalno\u015bci i zostanie na stanowisku, co pozwoli mu zachowa\u0107 \u0142\u0105czno\u015b\u0107 radiow\u0105 z Ew\u0105 \u2013 jedyn\u0105 w obecnej sytuacji mo\u017cliwo\u015b\u0107 kontaktu, albo tego nie zrobi i straci jakikolwiek wp\u0142yw na wydarzenia. Jerzy, kt\u00f3ry dosta\u0142 w\u0142a\u015bnie presti\u017cow\u0105 mi\u0119dzynarodow\u0105 nagrod\u0119, ma okazj\u0119, by wyjecha\u0107 z kraju, ale zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce zapewne by\u0142aby to droga w jedn\u0105 stron\u0119. Za\u015b Maciek, gdy ju\u017c wr\u00f3ci z obozu internowania, b\u0119dzie musia\u0142 si\u0119 zastanowi\u0107, czy podj\u0105\u0107 prac\u0119 w telewizji \u2013 wyj\u0105tkowo w\u00f3wczas znienawidzonej, k\u0142amliwej instytucji \u2013 czy malowa\u0107 mieszkania. Wszyscy czworo maj\u0105 za\u015b poczucie, \u017ce \u2013 jak formu\u0142uje to bohaterka s\u0142uchowiska Janusza Andermana \u2013 gra trwa\u0142a do trzynastego grudnia, do stanu wojennego, a i wtedy nikt przecie\u017c nie by\u0142 w stanie przewidzie\u0107, jak si\u0119 ta gra rozwinie, bo jedna strona gra\u0142a znaczonymi kartami\u2026 (…)  A teraz? Teraz nie ma gry, bo nie ma przeciwnika. Czy partnera, jak kto woli. Druga strona nie podj\u0119\u0142a gry. Druga strona po prostu systematycznie nas t\u0119pi, jak insekty. I nie przebiera w \u015brodkach<\/i><\/a>[7]<\/a>.<\/p>\n

Te \u015brodki to czo\u0142gi i transportery wojskowe na drogach i ulicach, uzbrojone po z\u0119by patrole \u017co\u0142nierzy, Milicji Obywatelskiej i ZOMO grzej\u0105ce si\u0119 w trakcie mro\u017anej zimy przy koksownikach, wy\u0142\u0105czone telefony, a kiedy ju\u017c przywr\u00f3cono po\u0142\u0105czenia, cenzurowane rozmowy. Internowania i upokarzaj\u0105ce procedury weryfikacyjne w zak\u0142adach pracy, t\u0119pi i brutalni komisarze wojskowi, s\u0105cz\u0105ca jad i fa\u0142sz telewizja, zmuszanie do podpisywania deklaracji lojalno\u015bci. D\u017awi\u0119k milicyjnej karetki i helikopter\u00f3w szukaj\u0105cych nielegalnych nadajnik\u00f3w, uliczne kontrole dokument\u00f3w i toreb (wielokrotnie wygrywany motyw du\u017cych toreb i plecak\u00f3w noszonych przez ludzi w odpowiedzi na apel podziemnej Solidarno\u015bci<\/a>[8]<\/a>), gazy \u0142zawi\u0105ce i \u2013 jedynie zasugerowane, ale w spos\u00f3b bardzo czytelny \u2013 manifestacje uliczne i starcia ich uczestnik\u00f3w z ZOMO-wcami. Tch\u00f3rzewski wykorzystuje niemal wszystkie ikoniczne obrazy stanu wojennego, drobiazgowo wr\u0119cz odtwarzaj\u0105c klimat tamtych zimowych miesi\u0119cy. Rezygnuje jednocze\u015bnie z pokazania pe\u0142nej udr\u0119ki codziennej walki o byt \u2013 nieko\u0144cz\u0105cych si\u0119 kolejek do pustych sklep\u00f3w, zdobywania byle och\u0142ap\u00f3w, handlu wymiennego, upragnionych paczek z zagranicy, przera\u017cenia na informacj\u0119 o zaplanowanych od 1 lutego kilkusetprocentowych podwy\u017ckach cen \u017cywno\u015bci. Skupia si\u0119 zamiast tego na tej szczeg\u00f3lnej atmosferze ko\u0144ca \u015bwiata, nastroju beznadziei ogarniaj\u0105cym bohater\u00f3w, ich bezsilno\u015bci, zagubieniu i po prostu strachu.<\/p>\n

Jest w tym filmie przejmuj\u0105ca scena pierwszej rozmowy Kuby z Ew\u0105 \u2013 rozmowy, kt\u00f3ra odbywa si\u0119 w obecno\u015bci obcego m\u0119\u017cczyzny, prawdopodobnie funkcjonariusza S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa. Przera\u017cona, zrozpaczona Ewa krzyczy: To straszne, co w stoczni, co z Ma\u0107kiem i Jurkiem, co z Wa\u0142\u0119s\u0105?! Chryste, \u017ceby\u015b ty wiedzia\u0142, co tu m\u00f3wi\u0105, mam nas\u0142uch na ca\u0142y \u015bwiat, tak bym chcia\u0142a by\u0107 z wami, co robicie, powiedz, co to znaczy wojna, halo, co si\u0119 tam dzieje, powiedz mi, czy strzelaj\u0105?!<\/i><\/p>\n

Obecni \u2013 telefonistka, esbek, wreszcie Kuba i jego przyjaciel, s\u0142uchaj\u0105 tego rozpaczliwego krzyku w milczeniu. Kuba odpala papierosa od papierosa, ostatkiem si\u0142 stara si\u0119 zachowa\u0107 spok\u00f3j i zapewnia, \u017ce w klubie wszystko w porz\u0105dku, pracujemy normalnie<\/i>, ale dodaje te\u017c, \u017ce nie jest sam. Ewa rozumie komunikat. Zapytana, dlaczego przerwa\u0142a rejs, odpowiada, \u017ce nawali\u0142 jej samoster<\/i>. Nie chodzi jednak o cz\u0119\u015b\u0107 jachtu, jak odczytuje to Kuba, ale o wewn\u0119trzny drogowskaz \u2013 Ewa si\u0119 pogubi\u0142a, nie wie, jak zareagowa\u0107 na to, co si\u0119 sta\u0142o, co w tej sytuacji zrobi\u0107, w jakim kierunku si\u0119 uda\u0107. Jej sytuacja jest o tyle skomplikowana, \u017ce zwi\u0105zana ju\u017c z Kub\u0105, jest \u2013 jak okaza\u0142o si\u0119 na morzu \u2013 w ci\u0105\u017cy z Jerzym. Wyb\u00f3r, przed kt\u00f3rym staje, ma wi\u0119c nie tylko charakter polityczny (je\u015bli b\u0119dzie kontynuowa\u0142a rejs, tym samym zaakceptuje, \u017ce zostanie wykorzystana przez w\u0142adze jako element propagandy), ale osobisty. To r\u00f3wnanie w jej przypadku ma wiele zmiennych. W ko\u0144cu, po trwaj\u0105cym p\u00f3\u0142tora miesi\u0105ca namy\u015ble, wraca do kraju diametralnie r\u00f3\u017cnego ni\u017c ten, kt\u00f3ry zostawi\u0142a. Nie mo\u017ce si\u0119 w nim odnale\u017a\u0107, lecz jest pewna, \u017ce tu w\u0142a\u015bnie powinna teraz by\u0107. Tu \u2013 z tymi lud\u017ami, na kt\u00f3rych jej zale\u017cy i kt\u00f3rym zale\u017cy na niej. Tu \u2013 w tym kraju, za kt\u00f3ry czuje si\u0119 odpowiedzialna, co w jej przypadku oznacza, \u017ce b\u0119dzie chcia\u0142a, mimo ci\u0105\u017cy i niejasnej sytuacji osobistej, zaanga\u017cowa\u0107 si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 podziemnej Solidarno\u015bci<\/a>[9]<\/a>. Prywatne uwik\u0142ania przeplataj\u0105 si\u0119 z politycznymi, \u017caden z wybor\u00f3w podejmowanych przez czworo bohater\u00f3w opowie\u015bci Tch\u00f3rzewskiego nie ma ani wy\u0142\u0105cznie indywidualnego, ani wy\u0142\u0105cznie politycznego charakteru.<\/p>\n

<\/p>\n

Jadwiga Jankowska-Cie\u015blak (Agata) i Jan Englert (Jerzy) filmie w Stan wewn\u0119trzny<\/em>, fot. Henryk W\u0142och, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FN<\/span><\/p>\n

Maciek zostaje internowany i cho\u0107 w rozmowie z Kub\u0105, ju\u017c po uwolnieniu, stara si\u0119 bagatelizowa\u0107 to do\u015bwiadczenie (Nie, nic, by\u0142em z kumplami na urlopie, internowany by\u0142em, przynajmniej si\u0119 wyspa\u0142em<\/i>), dla widza jest jasne, \u017ce do\u015bwiadczenie utraty wolno\u015bci by\u0142o dla niego traumatyczne<\/a>[10]<\/a>. Zwolniony z internowania nie wie zrazu, w kt\u00f3r\u0105 stron\u0119 si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107. Jednym z pierwszych miejsc, jakie odwiedza, jest dawne biuro Solidarno\u015bci \u2013 teraz zdemolowane, zniszczone i puste. Trzeba na nowo szuka\u0107 kontakt\u00f3w, organizowa\u0107 ludzi, lecz jak to robi\u0107, kiedy wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich siedzi, telefony nie dzia\u0142aj\u0105, z powodu przymusowego bezrobocia nie ma pieni\u0119dzy nie tylko na jak\u0105kolwiek dzia\u0142alno\u015b\u0107, ale nawet na przetrwanie. Maciek pr\u00f3buje jednak w tej sytuacji zachowa\u0107 twarz. Nosi wsz\u0119dzie wielki, cho\u0107 pusty plecak, nie usuwa z mieszkania plakat\u00f3w przypominaj\u0105cych o Solidarno\u015bci, gromadzi w nim natomiast podziemne gazetki, pisma, ksi\u0105\u017cki i ulotki (symptomatyczna dla owego czasu scena, gdy wyjmuje je z zamra\u017calnika, tapczanu, zza kaloryfera, by pokaza\u0107 je Ewie, kiedy ta w ko\u0144cu decyduje si\u0119 na powr\u00f3t). Zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z zawodowych konsekwencji, odmawia zrealizowania k\u0142amliwego, krzywdz\u0105cego programu na temat kapitan Jask\u00f3lskiej, kt\u00f3r\u0105 w\u0142adze chc\u0105 zdyskredytowa\u0107, kiedy wiadomo ju\u017c, \u017ce przerwa\u0142a rejs i na Zachodzie udziela niewygodnych wywiad\u00f3w. Nie mo\u017ce zrealizowa\u0107 tego programu nie tylko dlatego, \u017ce jest to po prostu nieprzyzwoite, ale tak\u017ce dlatego, \u017ce nie mo\u017ce tego zrobi\u0107 bliskiej sobie kobiecie.<\/p>\n

Chwilowy powr\u00f3t Ma\u0107ka do telewizji pozwala pokaza\u0107 mechanizm funkcjonowania tej instytucji, manipulowanie materia\u0142ami, spos\u00f3b korumpowania pracuj\u0105cych w niej ludzi. Rozmowa Ma\u0107ka z nowym szefem \u2013 zn\u00f3w kolejne wizualne (na \u015bcianie rz\u0105d monitor\u00f3w z gadaj\u0105cymi g\u0142owami, podobny wystr\u00f3j gabinetu) i ideologiczne nawi\u0105zanie do Cz\u0142owieka z \u017celaza<\/i> i sceny starcia Agnieszki z redaktorem, kt\u00f3ry definitywnie odbiera jej film \u2013 jest pretekstem do skonfrontowania dw\u00f3ch diametralnie odmiennych postaw. Naprzeciw siebie staj\u0105 dwaj m\u0119\u017cczy\u017ani \u2013 wymuskany aparatczyk w garniturze i pod krawatem, wij\u0105cy si\u0119 w u\u015bmiechach (Jest nam pan potrzebny, my\u015bl\u0119 o pana pracy. Trzynastk\u0119 pan odebra\u0142? Nale\u017cy si\u0119 panu<\/i>), ale zarazem \u015bliski i nieprzyjemny, bez szemrania i zastanowienia realizuj\u0105cy oczekiwania WRON-u. Maciek z wielkim plecakiem na ramionach, w swetrze i d\u017cinsach, nawi\u0105zuj\u0105cy tym ubiorem do charakterystycznego stylu ludzi kontestuj\u0105cych system, jest reprezentantem ca\u0142kowicie odmiennych warto\u015bci<\/a>[11]<\/a>. Tych dw\u00f3ch nie jest w stanie si\u0119 porozumie\u0107, poniewa\u017c u\u017cywaj\u0105c tych samych s\u0142\u00f3w, rozumiej\u0105 pod nimi zupe\u0142nie co innego. Szef oczekuje programu demaskuj\u0105cego trwonienie spo\u0142ecznych pieni\u0119dzy, gwiazdorstwo<\/i>, czyli samej szczerej prawdy<\/i>, cho\u0107 przecie\u017c obaj zdaj\u0105 sobie spraw\u0119, \u017ce z prawd\u0105 nie ma to nic wsp\u00f3lnego.<\/p>\n

Kuba kieruj\u0105cy Yacht Clubem zostaje zmuszony do podpisania deklaracji lojalno\u015bci, czyli dokumentu zobowi\u0105zuj\u0105cego do zaniechania wszelkiej dzia\u0142alno\u015bci szkodliwej dla Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, w szczeg\u00f3lno\u015bci do przestrzegania obowi\u0105zuj\u0105cego porz\u0105dku prawnego<\/i>. Ludzie, przed kt\u00f3rymi k\u0142adziono kartk\u0119 z tym pozornie niegro\u017anym zdaniem, stawali w istocie przed bardzo trudnym wyborem. Podpisanie deklaracji nie by\u0142o r\u00f3wnoznaczne z podj\u0119ciem wsp\u00f3\u0142pracy z S\u0142u\u017cb\u0105 Bezpiecze\u0144stwa ani Milicj\u0105, jednak powszechnie odbierano t\u0119 ze wszech miar upokarzaj\u0105c\u0105 procedur\u0119 jako zmuszanie do wyrzeczenia si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci opozycyjnej, wyparcia si\u0119 Solidarno\u015bci, zanegowania zasadno\u015bci istnienia tego ruchu. Po 13 grudnia w\u0142adze sk\u0142ada\u0142y propozycje sygnowania takiego dokumentu niemal wszystkim podejrzewanym o posiadanie niew\u0142a\u015bciwych pogl\u0105d\u00f3w, uczestnikom strajk\u00f3w i manifestacji, zwalnianym lub zagro\u017conym utrat\u0105 pracy, dziennikarzom, naukowcom, osobom na stanowiskach<\/a>[12]<\/a>. Odmowa na og\u00f3\u0142 nie wi\u0105za\u0142a si\u0119 z uwi\u0119zieniem, ale zawsze sprowadza\u0142a na odmawiaj\u0105cego k\u0142opoty, z kt\u00f3rych utrata mo\u017cliwo\u015bci wykonywania zawodu by\u0142a jednym z najbardziej dotkliwych.<\/p>\n

Doprawdy nie wiadomo, co s\u0105dzi\u0107 o tych deklaracjach \u2013 <\/i>zapisa\u0142 20 grudnia 1981 roku w swoim dzienniku warszawski dziennikarz Maciej \u0141ukasiewicz \u2013 czy i jak je podpisywa\u0107. S\u0105 tacy, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce nie nale\u017cy niczego podpisywa\u0107 (i chyba maj\u0105 racj\u0119); s\u0105 te\u017c tacy, kt\u00f3rzy aprobuj\u0105 \u2013 jak Janka <\/i>[Paradowska, w\u00f3wczas przewodnicz\u0105ca Solidarno\u015bci w nale\u017c\u0105cym do Stronnictwa Demokratycznego wydawnictwie Epoka \u2013 przed 13 grudnia tak\u017ce cz\u0142onkini PZPR, z\u0142o\u017cy\u0142a legitymacj\u0119 po wprowadzeniu stanu wojennego \u2013 J.P.] \u2013 drugi punkt, ale s\u0105 i tacy, kt\u00f3rzy podpisuj\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Trudno kogokolwiek za to pot\u0119pia\u0107 i os\u0105dza\u0107, ale nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce te praktyki bezpieki s\u0105 bezprawne i obrzydliwe<\/i><\/a>[13]<\/a>.<\/p>\n

Mocniej uj\u0119\u0142a swoj\u0105 ich ocen\u0119 Halina Miko\u0142ajska, internowana w obozie w Go\u0142dapi, w nieocenzurowanym li\u015bcie do Kazimierza Dejmka z 13 kwietnia 1982 roku: Od pierwszego dnia naciskano na nas, \u017ceby\u015bmy podpisywali zobowi\u0105zania lojalno\u015bci, pos\u0142usze\u0144stwa wobec \u201enowych praw\u201d. Absurdalno\u015b\u0107 tych deklaracji nie wymaga chyba komentarza. (…) lojalno\u015b\u0107 wobec bezprawia to jest \u201ecyrograf diabelski<\/i>\u201d. (…)<\/i><\/p>\n

Kiedy\u015b kto\u015b mo\u017ce opisze sposoby wymuszania tych \u201edokument\u00f3w\u201d, to b\u0119dzie wielka ksi\u0105\u017cka o terrorze psychicznym, czasem wr\u0119cz fizycznym, o szmaceniu ludzi, o szanta\u017cach dzie\u0107mi, rodzicami, prac\u0105, chorobami, procesami \u2013 s\u0142owem o permanentnej \u201eprasie pneumatycznej\u201d je\u017cd\u017c\u0105cej po m\u00f3zgach i sercach<\/i><\/a>[14]<\/a>.<\/p>\n

Kuba podpisuje dokument, ale robi to z wyra\u017an\u0105 niech\u0119ci\u0105, \u015bwiadom, \u017ce w obecnej sytuacji \u2013 zar\u00f3wno zawodowej, jak i prywatnej \u2013 nie mo\u017ce sobie pozwoli\u0107 na bunt. Jest odpowiedzialny za Yacht Club i ludzi w nim skupionych, zw\u0142aszcza m\u0142odych \u017ceglarzy, dla kt\u00f3rych jest autorytetem i kt\u00f3rych mo\u017ce uchroni\u0107 przed nieprzemy\u015blanymi dzia\u0142aniami. Je\u015bli nie podpisze lojalki, zachowa co prawda moralny komfort, ale poza tym nie b\u0119dzie w stanie uratowa\u0107 nic wi\u0119cej. A to \u201ewi\u0119cej\u201d jest dla niego ogromnie wa\u017cne.<\/p>\n

Komandor jest tak\u017ce jedyn\u0105 osob\u0105, kt\u00f3ra mo\u017ce na odleg\u0142o\u015b\u0107 pr\u00f3bowa\u0107 opiekowa\u0107 si\u0119 Ew\u0105. To dramatycznym rozmowom z nim (nagrywanym i prowadzonym w obecno\u015bci SB), jego wsparciu i sile moralnej Ewa zawdzi\u0119cza odzyskanie wewn\u0119trznego samosteru. Kuba zdaje sobie spraw\u0119, jak wysok\u0105 cen\u0119 mo\u017ce zap\u0142aci\u0107 za post\u0119powanie wbrew wyra\u017anym instrukcjom komunist\u00f3w pragn\u0105cych zdyskontowa\u0107 sukces Jask\u00f3lskiej, ale post\u0119puje zgodnie z w\u0142asnym sumieniem. Zrozumiawszy wreszcie, co oznaczaj\u0105 powtarzane przez ni\u0105 s\u0142owa o awarii, nie naciska i nie namawia na kontynuowanie rejsu. Dzi\u0119ki jego odwadze wyrzeczenia si\u0119 mi\u0142o\u015bci \u2013 Kuba liczy si\u0119 z faktem, \u017ce Ewa ju\u017c nie wr\u00f3ci, lecz nie namawia jej do powrotu \u015bwiadom konsekwencji, jakie kobieta mo\u017ce ponie\u015b\u0107 \u2013 Ewa odnajduje w sobie si\u0142\u0119.<\/p>\n

Opowiadaj\u0105c natomiast o decyzji Jerzego, Tch\u00f3rzewski dotyka kolejnej wa\u017cnej, tak\u017ce ju\u017c wspomnianej sprawy, kt\u00f3ra wr\u00f3ci w kilku kolejnych filmach po\u015bwi\u0119conych stanowi wojennemu, a nawet stanie si\u0119 g\u0142\u00f3wnym i zarazem tytu\u0142owym tematem jednego z nich. Weryfikacj\u0119 przeprowadzono w pierwszych miesi\u0105cach stanu wojennego w wielu inteligenckich \u015brodowiskach, eliminuj\u0105c ludzi zbyt niezale\u017cnych, wiernych warto\u015bciom zawieszonego zwi\u0105zku, odmawiaj\u0105cych podpisania lojalki. Chodzi\u0142o oczywi\u015bcie o wyeliminowanie ludzi samodzielnie my\u015bl\u0105cych i zrobienie miejsca dla pos\u0142usznych miernot, upominaj\u0105cych si\u0119 o monopol w\u0142adzy<\/i><\/a>[15]<\/a> \u2013 pisa\u0142 Jan J\u00f3zef Szczepa\u0144ski, w\u00f3wczas prezes Zwi\u0105zku Literat\u00f3w Polskich. Dla Jerzego stawka jest wysoka \u2013 otrzyma\u0142 zagraniczny kontrakt, je\u015bli wi\u0119c nie zostanie zweryfikowany pozytywnie, straci nie tylko mo\u017cliwo\u015b\u0107 pracy w Polsce, ale i mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyjazdu, a tym samym tak\u017ce spotkania z Ew\u0105. Nie wie jeszcze w\u00f3wczas, czy Ewa wr\u00f3ci. Mimo \u017ce w jego \u017cyciu i mieszkaniu jest ju\u017c inna kobieta, Jerzy nie zaniecha\u0142 my\u015bli o by\u0142ej \u017conie, uczucie do niej nie wygas\u0142o, a skoro sytuacja wygl\u0105da tak, jak wygl\u0105da, je\u015bli nie oka\u017ce si\u0119 wystarczaj\u0105co pos\u0142uszny, by\u0107 mo\u017ce nigdy ju\u017c jej nie zobaczy. Jerzy podejmuje to ryzyko \u2013 nie podpisuje deklaracji, zabiera ze swojego biurka kilka przybor\u00f3w i \u017cegna si\u0119 z kolegami. Ci, kt\u00f3rzy postanowili po prostu przetrwa\u0107, nie patrz\u0105 mu w oczy.<\/p>\n

Teraz nie ma spo\u0142ecze\u0144stwa<\/i> \u2013 m\u00f3wi Maciek do Ewy w dniu jej powrotu, pod koniec stycznia 1982 roku. \u2013 Jest ludno\u015b\u0107. Jedni siedz\u0105 po domach, przestali wierzy\u0107, inni usi\u0142uj\u0105 co\u015b zrobi\u0107, jeszcze inni ukrywaj\u0105 si\u0119, a niekt\u00f3rzy maj\u0105 wszystko gdzie\u015b. Ka\u017cdy musi decydowa\u0107 sam za siebie<\/i>.<\/p>\n

*<\/p>\n

\u201eStan wewn\u0119trzny\u201d jest filmem o tym, co wtedy prze\u017cywali\u015bmy \u2013 <\/i>m\u00f3wi\u0142 latem 1989 roku Krzysztof Tch\u00f3rzewski. \u2013 Stara\u0142em si\u0119 utrwali\u0107 tamt\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, jej klimat w spos\u00f3b maksymalnie wierny; zar\u00f3wno w sferze zewn\u0119trznej: wy\u0142\u0105czone telefony, szlabany na szosach, przepustki, moda na noszenie plecak\u00f3w, jak przede wszystkim przez pokazanie paru typowych inteligenckich postaw i zachowa\u0144. Przecie\u017c wtedy od zachowania si\u0119 mog\u0142o zale\u017ce\u0107 ca\u0142e dalsze \u017cycie. (…) Dzisiaj te postawy b\u0119d\u0105 zapewne inaczej odbierane i oceniane.<\/i> By\u0107 mo\u017ce warto raz jeszcze je przemy\u015ble\u0107 i raz jeszcze przyjrze\u0107 si\u0119 tamtym czasom. W ko\u0144cu historia lubi si\u0119 powtarza\u0107<\/a>[16]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

autor plakatu: Lech Majewski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Gapla FN<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n

<\/a>[1] Shana Penn, Podziemie kobiet<\/i>, t\u0142um. Hanna Jankowska, Rosner & Wsp\u00f3lnicy, Warszawa 2003, s. 25. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] J.M. Rymkiewicz, Rozmowy polskie latem roku 1983<\/i>, \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa 2003, s. 51\u201352. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] J. Korycka, Stan wewn\u0119trzny<\/i>, \u201eFilmowy Serwis Prasowy\u201d 1989, nr 14, s. 3. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] Na t\u0119 szczeg\u00f3ln\u0105 sytuacj\u0119 odbiorcz\u0105 tego i podobnych mu obraz\u00f3w zwraca\u0142 uwag\u0119 recenzent Stanu wewn\u0119trznego<\/i> Janusz Zatorski: Filmy te, pokazane po latach, znajduj\u0105 si\u0119 w sytuacji nader osobliwej. Ciesz\u0105 si\u0119 zainteresowaniem i nawet szacunkiem publiczno\u015bci oraz krytyki, lecz jest to zainteresowanie \u2013 powiedzmy to sobie jasno \u2013 dla swego rodzaju \u201estarego kina\u201d, szacownego zabytku. Trudno ocenia\u0107 je obiektywnie i traktowa\u0107 jak r\u00f3wnoprawny tw\u00f3r wsp\u00f3\u0142czesnej kultury. S\u0105 pe\u0142ne tamtych emocji i ograniczone tamt\u0105 wiedz\u0105 \u2013 a to dla kina, zawsze nastawionego na aktualno\u015b\u0107, jest ka\u017cdorazowo zab\u00f3jcze. Nie da si\u0119 ukry\u0107 \u2013 poza dzie\u0142ami naprawd\u0119 wielkimi, utwory pokazywane po raz pierwszy po latach le\u017cakowania, nie maj\u0105 wielkich szans. <\/i><\/p>\n

Tak te\u017c i dzieje si\u0119 z filmami Wosiewicza oraz obecnie Tch\u00f3rzewskiego. Wyrz\u0105dzono im wielk\u0105 krzywd\u0119 \u2013 odebrano im ostro\u015b\u0107 widzenia spraw, pozostawiaj\u0105c jedynie w\u0105tpliw\u0105, w sensie satysfakcji artystycznej, palm\u0119 pierwsze\u0144stwa. (…) Warto\u015b\u0107 fabularnego debiutu Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego polega\u0142a wi\u0119c nie na wysokiej pr\u00f3by artyzmie, na dopieszczeniu szczeg\u00f3\u0142\u00f3w i cyzelatorstwie postaci, lecz na szybko\u015bci reagowania. I ot\u00f3\u017c jak dzi\u015b, po siedmiu latach, ocenia\u0107 mo\u017cna obiektywnie ten film? (…) Mo\u017cna go przyj\u0105\u0107 lub odrzuci\u0107. Dla jednych b\u0119dzie dokumentem czasu, dla innych politycznym plakatem. Dla niekt\u00f3rych nudn\u0105 pi\u0142\u0105, dla innych jeszcze warto\u015bciow\u0105 publicystyk\u0105 fabularn\u0105. I krytyk ze swoimi kryteriami, tudzie\u017c wycenami, nie ma tu, na dobr\u0105 spraw\u0119, nic do roboty<\/i>. J. Zatorski, Wewn\u0119trzne \u017cycie stanu wojennego<\/i>, \u201eKierunki\u201d 1989, nr 39, s. 15.<\/p>\n

Z podobnego za\u0142o\u017cenia wychodzili autorzy innych recenzji tego filmu. Por. np. U. Bie\u0142ous, Tamten stan<\/i>, \u201eKultura\u201d 1989, nr 37, s. 12; Monika Kuc, Zewn\u0119trzno\u015b\u0107<\/i>, \u201eTygodnik Kulturalny\u201d 1989, nr 38, s. 12; B. Janicka, Z zapisk\u00f3w inteligenta, zima 1981\/82<\/i>, \u201eFilm\u201d 1989, nr 40, s. 8\u20139; W. Cybulski, Stan wewn\u0119trzny<\/i>, \u201eDziennik Polski\u201d 1989, nr 239, s. 10; S. Zawi\u015bli\u0144ski, Temat dla polskiego Viscontiego<\/i>, \u201eTrybuna Ludu\u201d 1989, nr 199, s. 7; M. Baster, Stan wewn\u0119trzny<\/i>, \u201eTak i Nie\u201d 1989, nr 37, s. 15; A. Horoszczak, K\u0142opoty z samosterem<\/i>, \u201eEkran\u201d 1989, nr 37, s. 6; M. Pieczara, Samotny bia\u0142y \u017cagiel<\/i>, \u201eTygodnik Solidarno\u015b\u0107\u201d 1989, nr 15, s. 13; M. Malaty\u0144ska, Stan wewn\u0119trzny<\/i>, \u201eEcho Krakowa\u201d 1989, nr 179, s. 3.  [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/a>[5] A. Dajb\u00f3r, Film, kt\u00f3rego mia\u0142o nie by\u0107. Rozmowa z Krzysztofem Tch\u00f3rzewskim, \u201eGazeta Wyborcza\u201d 1989, nr 77, s. 8. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/a>[6] M\u00f3wi Teresa Bogucka: Zawsze znalaz\u0142 si\u0119 skurwysyn, kt\u00f3ry mia\u0142 satysfakcj\u0119 z tego, \u017ce innym co\u015b utrudnia\u0142 czy zablokowa\u0142. I ci gorliwcy byli i partyjni, i bezpartyjni. Teraz w og\u00f3le si\u0119 nie pami\u0119ta o obrzydliwej kategorii zwanej przez w\u0142adze \u201euczciwymi bezpartyjnymi\u201d, to znaczy lojalnymi, wys\u0142uguj\u0105cymi si\u0119 lizusami. Oni byli partii niezb\u0119dni, bo co jaki\u015b czas nimi zdobi\u0142a rozmaite stanowiska na dow\u00f3d swej otwarto\u015bci, a byli dwa razy bardziej gro\u017ani, bo musieli gorliwie dowodzi\u0107 swego oddania. Ratunkiem byli porz\u0105dni partyjni.<\/i><\/p>\n<\/div>\n

\n

Mocny partyjny m\u00f3g\u0142 ochroni\u0107 instytucj\u0119. Ja pracowa\u0142am w instytucie naukowym o ra\u017c\u0105co niskim stopniu upartyjnienia i tam by\u0142o wa\u017cne, \u017ceby w paroosobowej POP by\u0142 mocny partyjny, bo trzeba by\u0142o za\u0142atwia\u0107 r\u00f3\u017cne rzeczy z w\u0142adz\u0105 i on mia\u0142 chroni\u0107 instytut. To by\u0142a taka nieustanna gra, trzeba by\u0142o ochroni\u0107 uniwersytet, zak\u0142ad pracy, instytut, teatr przed nieobliczalno\u015bci\u0105 w\u0142adz. Ale to nie by\u0142o jej szale\u0144stwo, tylko metoda \u2013 w\u0142adza mia\u0142a zwyczaj szanta\u017cowa\u0107 tym, \u017ce zniszczy to, na czym ludziom zale\u017cy. <\/i><\/p>\n

Jak wida\u0107 wi\u0119c, czasy by\u0142y z\u0142o\u017cone i oczywi\u015bcie mo\u017cna by\u0142o by\u0107 porz\u0105dnym cz\u0142owiekiem w partii lub bezpartyjn\u0105 kanali\u0105. Pewnie ka\u017cdy z mieszka\u0144c\u00f3w PRL mo\u017ce wskaza\u0107 jakiego\u015b partyjnego, kt\u00f3ry mu pom\u00f3g\u0142. I ka\u017cdy partyjny mia\u0142 kogo\u015b, kogo wyci\u0105gn\u0105\u0142 z wi\u0119zienia, komu da\u0142 mieszkanie, sprowadzi\u0142 lekarstwo. No, bo i urok w\u0142adzy absolutnej polega na tym, \u017ce si\u0119 jest kr\u00f3lem, \u017ce jednego si\u0119 uka\u017ce, a innego u\u0142askawi. W ludzkich \u017cyciorysach by\u0142o wszystko pomieszane. <\/i><\/p>\n

Natomiast dosy\u0107 wyra\u017ane by\u0142o to, co jest przyzwoite, a co nie. Najbardziej powszechnym \u015bwi\u0144stwem by\u0142o zaszkodzenie komu\u015b przy wykorzystaniu partyjnych uk\u0142ad\u00f3w<\/i>. Cyt. za: E. Kondratowicz, Szminka na sztandarze. Kobiety Solidarno\u015bci 1980\u20131989. Rozmowy<\/i>. Sic!, Warszawa 2001, s. 143\u2013144. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/a>[7] J. Anderman, Stadium,<\/i> [w:] tego\u017c, Kraj \u015bwiata<\/i>, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2009, s. 113. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/a>[8] 15 stycznia 1982 roku Maria Su\u0142owska-Dmochowska z Warszawy zanotowa\u0142a: Musz\u0119 te\u017c zmieni\u0107 torb\u0119 na du\u017c\u0105, egipsk\u0105 (torba-worek), bo to jest zgodne z apelami \u201eS\u201d. Du\u017ce torby i plecaki, noszone powszechnie na ulicy, maj\u0105 u\u0142atwia\u0107 poruszanie si\u0119 kurier\u00f3w z ulotkami i wrzucanie ulotek do wn\u0119trza naszych toreb. Podobno milicjanci maj\u0105 g\u0142upie miny, kiedy legitymuj\u0105c ludzi z torbami i plecakami, widz\u0105, \u017ce s\u0105 puste<\/i>. Cyt. za: W stanie<\/i>, oprac. Z. Gluza, KARTA, Warszawa 1991, s. 96. To zjawisko pokazuje tak\u017ce Jacek Petrycki w filmie dokumentalnym Moje notatki z podziemia<\/i> (2011). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/a>[9] Wyb\u00f3r Ewy jest do pewnego stopnia odzwierciedleniem pogl\u0105d\u00f3w samego re\u017cysera, kt\u00f3ry by\u0142 zdecydowanie przeciwny emigracji w obliczu stanu wojennego i lat, kt\u00f3re nasta\u0142y po nim. W rozmowie z Ew\u0105 Czeszejko-Sochack\u0105, przeprowadzonej w kwietniu 1988 roku, m\u00f3wi\u0142: \u201eJedno z dwojga\u201d <\/i>[pierwotny tytu\u0142 Stanu wewn\u0119trznego<\/i> \u2013 J.P.] ogl\u0105da\u0142o do tej pory mo\u017ce 300 widz\u00f3w. Z tego grona dwie osoby, kt\u00f3re chcia\u0142y emigrowa\u0107 na sta\u0142e z Polski, nie zrobi\u0142y tego. Powiedzia\u0142y mi, \u017ce zmieni\u0142y decyzj\u0119 po projekcji. Moralnie czuj\u0119 si\u0119 wygrany i jestem dumny, \u017ce tym filmem zatrzyma\u0142em dwie rodziny przed emigracj\u0105 z naszego kraju<\/i>. E. Czeszejko-Sochacka, T\u0119sknota za \u015bwiatem pi\u0119knych iluzji<\/i>, \u201eKino\u201d 1988, nr 7, s. 13. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/a>[10] Tu\u017c po zwolnieniu z obozu internowania w Jaworzu Andrzej Szczypiorski pisa\u0142: Nie pisa\u0142em wi\u0119c! Natomiast, jak s\u0105dz\u0119, cierpia\u0142em na s\u0142owotok, moje gadulstwo, zawsze zreszt\u0105 obecne, wydawa\u0107 si\u0119 musia\u0142o niemal chorobliwe. Przypuszczam, \u017ce rozmaici ludzie s\u0142uchali mnie wprawdzie uprzejmie, lecz z pewnym dystansem, a nawet znudzeniem. Nie okazywali tego, bo mnie chroni\u0142 status, kt\u00f3ry w Polsce przydaje ka\u017cdemu niewielk\u0105, ale gustown\u0105 aureol\u0119 wok\u00f3\u0142 g\u0142owy. S\u0142owa i gesty sympatii ze strony ludzi ca\u0142kiem obcych by\u0142y rozczulaj\u0105ce i \u2013 oczywi\u015bcie \u2013 schlebia\u0142y mojej pr\u00f3\u017cno\u015bci. Ale to wszystko, stanowi\u0105c rodzaj moralnej rekompensaty, nie wyr\u00f3wnywa\u0142o strat psychologicznych, poniesionych w ci\u0105gu poprzednich miesi\u0119cy.<\/i><\/p>\n<\/div>\n

\n

W\u0142a\u015bnie dlatego tak bardzo irytuj\u0105 mnie g\u0142osy, pojawiaj\u0105ce si\u0119 tu i \u00f3wdzie w propagandzie, a tak\u017ce w ustach ludzi g\u0142upich, albo po prostu z\u0142ych, \u017ce internowani (to si\u0119 odnosi z regu\u0142y do \u201ejajog\u0142owych\u201d, rzecz jasna!) byli czy te\u017c s\u0105 zadowoleni ze swojego losu, poniewa\u017c tanim rzekomo kosztem zafundowali sobie pewien moralny komfort. Z tym moralnym komfortem to prawda, ale \u201etani koszt\u201d brzmi tutaj prowokuj\u0105co, idiotycznie i po chamsku! Je\u015bli pozbawienie wolno\u015bci uwa\u017ca\u0107 za tani koszt, to co kosztuje drogo? Je\u015bli my\u015bl, \u017ce jeste\u015bmy ofiarami bezprawia, kt\u00f3ra towarzyszy\u0142a niemal wszystkim moim towarzyszom niedoli, uwa\u017ca\u0107 za tani koszt, to o czym w og\u00f3le mo\u017cna dyskutowa\u0107? Je\u015bli poczucie poni\u017cenia i krzywdy uwa\u017ca\u0107 za tani koszt, to jak pewni ludzie<\/i> w og\u00f3le<\/i> mog\u0105 my\u015ble\u0107 i m\u00f3wi\u0107 o porozumieniu? Bo fakt pozostaje faktem, i\u017c odebrano mi wolno\u015b\u0107, zatem odj\u0119to mi to naj\u015bwi\u0119tsze, przyrodzone prawo ludzkie, tylko dlatego, \u017ce zgodnie z prawem i nie naruszaj\u0105c prawa, my\u015bla\u0142em i m\u00f3wi\u0142em co\u015b, co si\u0119 nie podoba\u0142o ludziom sprawuj\u0105cym w\u0142adz\u0119, a zatem ludzie ci, dysponuj\u0105c si\u0142\u0105, zatkali mi g\u0119b\u0119 i izolowali od spo\u0142ecze\u0144stwa na kilka miesi\u0119cy.<\/i> A. Szczypiorski, Z notatnika stanu wojennego<\/i>, Kantor Wydawniczy SAWW, Pozna\u0144 1989, s. 38\u201339. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/a>[11] Andrzej Friszke w rozmowie z Andrzejem Brzezieckim zwraca uwag\u0119 na t\u0119 estetyczn\u0105 stron\u0119 konfliktu: Oczywi\u015bcie nie wszyscy ludzie w Sierpniu zacz\u0119li zapuszcza\u0107 brody, ale nast\u0105pi\u0142a zmiana wizerunku dzia\u0142acza publicznego. Ludzie w\u0142adzy, kt\u00f3rzy wyst\u0119powali w kronikach, w telewizji, to byli urz\u0119dnicy pod krawatami i w garniturach. I nagle pojawili si\u0119 m\u0142odzi brodaci robotnicy w swetrach i ze znaczkami \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Wszyscy m\u00f3wili do siebie na \u201ety\u201d. Mia\u0142o to posmak rewolucji obyczajowej<\/i>. A. Brzeziecki, Lekcje historii PRL w rozmowach<\/i>, W.A.B., Warszawa 2009, s. 222. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/a>[12] Pisze Andrzej Paczkowski: Specyficzn\u0105 form\u0105 szykany by\u0142a (…) operacja \u201eKlon\u201d. Do 22 grudnia na \u201erozmowy ostrzegawcze\u201d (u\u017cywano te\u017c okre\u015blenia \u201erozmowy profilaktyczne\u201d) wezwano 6307 os\u00f3b, kt\u00f3rym dawano do podpisania tak zwan\u0105 lojalk\u0119. Drukowane formularze istnia\u0142y w kilku odmianach \u2013 starszych, przygotowanych w styczniu 1981 r., i nowszych, sporz\u0105dzonych jesieni\u0105 tego roku. Najkr\u00f3tsza z nich brzmia\u0142a: \u201eJa, ni\u017cej podpisany o\u015bwiadczam i zobowi\u0105zuj\u0119 si\u0119 do zaniechania wszelkiej dzia\u0142alno\u015bci szkodliwej dla Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, w szczeg\u00f3lno\u015bci do przestrzegania obowi\u0105zuj\u0105cego porz\u0105dku prawnego\u201d. Rozmowy odbywa\u0142y si\u0119 w pomieszczeniach MO, a interlokutorem wezwanej osoby by\u0142 funkcjonariusz SB, kt\u00f3ry od razu zapowiada\u0142, i\u017c odmowa z\u0142o\u017cenia podpisu mo\u017ce oznacza\u0107 internowanie. I tak rzeczywi\u015bcie by\u0142o: do 22 grudnia internowano 409 os\u00f3b, kt\u00f3re odm\u00f3wi\u0142y podpisania o\u015bwiadczenia. Czynienie dopisk\u00f3w w rodzaju \u201ew miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci\u201d czy \u201ejak zawsze\u201d mog\u0142o by\u0107 uznane za r\u00f3wnoznaczne z odmow\u0105. W akcji tej chodzi\u0142o nie tylko o gro\u017cenie wezwanej osobie \u2013 pokazanie jej swego rodzaju \u201e\u017c\u00f3\u0142tej kartki\u201d \u2013 ale tak\u017ce o jej poni\u017cenie i odci\u0119cie od kontakt\u00f3w z przyjaci\u00f3\u0142mi czy znajomymi z dzia\u0142alno\u015bci zwi\u0105zkowej lub opozycyjnej. Reakcje \u201ezlojalizowanych\u201d w ten spos\u00f3b obywateli bywa\u0142y bardzo r\u00f3\u017cne: od zatajenia do bagatelizowania. (…) Chyba nie trzeba dodawa\u0107, \u017ce rozmowy ostrzegawcze by\u0142y wykorzystywane tak\u017ce do pr\u00f3b werbowania tajnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w. Operacja \u201eKlon\u201d trwa\u0142a przez wiele tygodni, ale najwi\u0119ksze nat\u0119\u017cenie osi\u0105gn\u0119\u0142a w pocz\u0105tkowym okresie stanu wojennego. W sumie do ko\u0144ca 1982 r. przeprowadzono rozmowy ostrzegawcze z niemal 32 tysi\u0105cami os\u00f3b<\/i>. A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska. Stan wojenny w Polsce 13 XII 1981 \u2013 22 VII 1983<\/i>, Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka, Warszawa 2006\u20132007, s. 114.   [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/a>[13] M \u0141ukasiewicz, Weryfikacja. Z notatnika stanu wojennego 1981\u20131982<\/i>, Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1994, s. 52. Podkre\u015blenie moje \u2013 J.P. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/a>[14] I dalej: By\u0142a (…) z nami urocza, cicha, starsza pani (…). Bardzo smutna, zostawi\u0142a w domu jedynego syna, ci\u0119\u017cko chorego. W czasie aresztowania b\u0142aga\u0142a funkcjonariuszy, by j\u0105 zabrali z miejsca pracy, gdzie po ni\u0105 przyszli, b\u0142aga\u0142a, \u017ceby z ni\u0105 nie szli do domu. Nie oszcz\u0119dzono jej tego, (…) urz\u0105dzono rewizj\u0119. W efekcie syn dosta\u0142 jakiego\u015b ataku i uleg\u0142 pora\u017ceniu. Po paru tygodniach jej pobytu w Go\u0142dapi przyszed\u0142 telefonogram o zgonie ch\u0142opca. Tej matce podsuni\u0119to \u201elojalk\u0119\u201d do podpisania, jako warunek zwolnienia jej na pogrzeb (…), odm\u00f3wi\u0142a podpisania.<\/i><\/p>\n<\/div>\n

\n

W czasie transportu internowanych z wi\u0119zienia pozna\u0144skiego do Go\u0142dapi jedna z \u201ewi\u0119\u017aniarek\u201d (samoch\u00f3d, a raczej buda bez okien, w kt\u00f3rej nie powinno si\u0119 wozi\u0107 nawet zwierz\u0105t, je\u015bli maj\u0105 by\u0107 zdrowe do uboju) (…) wykolei\u0142a si\u0119; kilkana\u015bcie kobiet wyci\u0105gano przez wywietrznik w suficie tego pud\u0142a; prawie wszystkie mia\u0142y wstrz\u0105s m\u00f3zgu, rzyga\u0142y potem i mdla\u0142y w\u0142adowane do innej, wype\u0142nionej ju\u017c po brzegi \u201ewi\u0119\u017aniarki\u201d. Dwie by\u0142y jednak w tak ci\u0119\u017ckim stanie, \u017ce musiano je zostawi\u0107 po drodze w szpitalu wi\u0119ziennym. Mniej wi\u0119cej co tydzie\u0144 przywo\u017cono je do obozu (…), ale mimo, \u017ce mija\u0142y tygodnie, nie mija\u0142y ci\u0119\u017ckie objawy uszkodzenia m\u00f3zgu (podw\u00f3jne widzenie, zatrzymanie moczu, wymioty), brano je wi\u0119c z powrotem do szpitala i tak w k\u00f3\u0142ko (…). Lekarz z MCK stwierdzi\u0142 konieczno\u015b\u0107 umieszczenia [ich] na neurochirurgii, obiecano mu to. Po jego odje\u017adzie podsuni\u0119to internowanym \u201elojalki\u201d. Odm\u00f3wi\u0142y\u2026 (…) Jak\u017ce i wi\u0119c kt\u00f3ra z nas mo\u017ce si\u0119 zobowi\u0105za\u0107 do post\u0119powanie zgodnego z tym dekretem? <\/i><\/p>\n

Wcale nie rw\u0119 si\u0119 do \u017cadnego dzia\u0142ania. Chcia\u0142abym jednak umiera\u0107 z wzgl\u0119dnie czystym sumieniem. (…)<\/i><\/p>\n

Siedz\u0119 tu w towarzystwie paru dziewczyn, kt\u00f3re t\u0119 zgod\u0119 na dekret podpisa\u0142y. To s\u0105 osoby przewa\u017cnie zniszczone i zrozpaczone<\/i>. Cyt. za: M. Grochowska, Eurydyka ze sztandarem<\/i>, [w:] tej\u017ce, Wytr\u0105ceni z milczenia<\/i>, Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2013, s. 533\u2013534. [powr\u00f3t]
\n<\/a>
\n<\/a>[15] J.J. Szczepa\u0144ski, Kadencja<\/i>, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 2009, s. 188. [powr\u00f3t]
\n<\/a>
\n<\/a>[16] Cyt. za: A. Dajb\u00f3r, dz. cyt.  [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n


\n<\/a><\/a><\/p>\n

Stan wewn\u0119trzny<\/i> Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego jest drugim polskim filmem fabularnym opowiadaj\u0105cym o przebiegu stanu wojennego w Polsce w latach 1981\u20131983. Zrealizowany jeszcze w trakcie jego trwania (1983), sportretowa\u0142 zar\u00f3wno stan \u00f3wczesnych emocji polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, jak i pokaza\u0142 \u2013 po raz pierwszy w polskim kinie \u2013 ikoniczne dla niego obrazy i sytuacje. Na losy i osobiste decyzje czworga bohater\u00f3w Tch\u00f3rzewskiego, zwi\u0105zanych lub sympatyzuj\u0105cych z Solidarno\u015bci\u0105, nieustannie wp\u0142ywa sytuacja polityczna, od kt\u00f3rej s\u0105 zale\u017cni i kt\u00f3r\u0105 wsp\u00f3\u0142tworz\u0105. Re\u017cyser \u015bwiadomie odwo\u0142uje si\u0119 do wielkich dzie\u0142 Andrzeja Wajdy, kszta\u0142tuj\u0105cych \u015bwiadomo\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 w drugiej po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych i pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych \u2013 Cz\u0142owieka z \u017celaza<\/i> (1976) i Cz\u0142owieka z marmuru<\/i> (1981). Bohaterowie Stanu wewn\u0119trznego<\/i>, rozgrywaj\u0105cego si\u0119 w Gda\u0144sku, to ludzie z tego samego lub podobnych \u015brodowisk jak te, w kt\u00f3rych \u017cyli bohaterowie niezwyk\u0142ych film\u00f3w Wajdy. Nieprzypadkowo te\u017c g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 kobiec\u0105 w filmie Tch\u00f3rzewskiego gra Krystyna Janda, stylizowana na Wajdowsk\u0105 Agnieszk\u0119. Tch\u00f3rzewski, opowiadaj\u0105c o kilkunastu miesi\u0105cach od momentu, gdy podpisano porozumienia sierpniowe, zdaje si\u0119 opowiada\u0107 kolejn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ich historii.<\/p>\n

Cenzura nie dopu\u015bci\u0142a filmu do rozpowszechniania, nie odby\u0142a si\u0119 nawet jego kolaudacja. Widzowie mogli zobaczy\u0107 Stan wewn\u0119trzny<\/i> dopiero w 1989 roku \u2013 wszed\u0142 na ekrany dzie\u0144 po tym, jak Tadeusz Mazowiecki zosta\u0142 pierwszym niekomunistycznym premierem w powojennej Polsce.<\/p>\n

The Inner State<\/i> by Krzysztof Tch\u00f3rzewski is a second feature film that was made in Poland on martial law (1981\u20131983). The director made his movie in 1983, when the conflict between communist regime and the anticommunist opposition was still in progress. Tch\u00f3rzewski\u2019s ambition was to portray the emotional state of Polish society as well as to collect (almost) all of the iconic pictures and situations of the time \u2013 for the first time in the history of Polish cinematography. Protagonists of The Inner State<\/i> are involved with the political situation \u2013 all their personal decisions all their thoughts and desires are closely attached to what is happening in Poland. Even if they wanted to stay neutral (which they definitely don\u2019t want), they are not granted this possibility. They are shaped by the political situation as well as they make it.<\/p>\n

Krzysztof Tch\u00f3rzewski was inspired by two great movies by Andrzej Wajda: Man of Marble<\/i> (1976) and Man of Iron<\/i> (1981). The action of The Inner State <\/i>takes place in Gda\u0144sk in the same or a very similar society as in Wajda\u2019s movies. Krystyna Janda took the female lead and her heroin resembles Agnieszka she created in both Wajda\u2019s masterpieces. In his movie Tch\u00f3rzewski seems to tell the story of the people who left shipyard in Gda\u0144sk in August 1980, after signinig the memorable agreement with communist government. Now we see them year and a half later, forced to struggle for what they believe in \u2013 but with different means.<\/p>\n

The viewers weren\u2019t allowed to watch the movie, which was rejected by censorship. The movie was presented to the audience in 1989, a day after Tadeusz Mazowiecki became the first non-communist prime minister in post-war Poland.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/strong> stan wojenny, historia kina polskiego, Krzysztof Tch\u00f3rzewski, Stan wewn\u0119trzny<\/i>, Krystyna Janda<\/p>\n

Joanna Preizner<\/strong> \u2013 doktor nauk humanistycznych Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, adiunkt na Wydziale Zarz\u0105dzania i Komunikacji Spo\u0142ecznej Akademii Krakowskiej im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Zajmuje si\u0119 histori\u0105 polskiego kina, filmowymi wizerunkami relacji polsko-\u017cydowskich oraz pami\u0119ci\u0105 filmow\u0105 prze\u0142omowych moment\u00f3w polskiej historii wsp\u00f3\u0142czesnej. Jest autork\u0105 monografii etiud studenckich PRL w obiektywie student\u00f3w \u0142\u00f3dzkiej film\u00f3wki w latach 1949\u20131960<\/i> (2007), redaktork\u0105 i autork\u0105 czterotomowej serii Gefilte film. W\u0105tki \u017cydowskie w kinie <\/i>(2008\u20132013). Przet\u0142umaczy\u0142a i opracowa\u0142a wspomnienia rabina Ben-Ziona Golda Cisza przed burz\u0105. \u017bycie polskich \u017byd\u00f3w przed Holokaustem<\/i> (2011). W 2012 roku nak\u0142adem wydawnictwa Austeria ukaza\u0142y si\u0119 jej Kamienie na macewie. Holokaust w polskim kinie<\/i>. W tej samej oficynie w 2015 roku wydano pod redakcj\u0105 dr Preizner pierwszy tom Wsp\u00f3\u0142czesnego kina izraelskiego<\/i>, a pod koniec 2017 roku uka\u017ce si\u0119 tom drugi. W 2018 roku wydawnictwo EKRANy opublikuje jej monografi\u0119 film\u00f3w o stanie wojennym  Czas o\u0142owiany. Obraz stanu wojennego w filmie fabularnym<\/i>.<\/p>\n


\n<\/a><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

autor plakatu: Lech Majewski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Gapla FN Tekst jest rozdzia\u0142em z przygotowywanej do druku ksi\u0105\u017cki Joanny Preizner Czas o\u0142owiany. Obrazy stanu wojennego w filmie fabularnym. Ze Wst\u0119pu do ksi\u0105\u017cki: Kino opowiada historie \u2013 i Histori\u0119. O wydarzeniach z przesz\u0142o\u015bci kraju, narodu czy \u015bwiata my\u015blimy ikonicznymi obrazami wielokrotnie powielanymi przez filmy dokumentalne i fabularne. Stan wojenny… Czytaj wi\u0119cej »Awaria samosteru. „Stan wewn\u0119trzny” Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":642,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[848,958],"tags":[310,124,8,849,850,851,852],"ppma_author":[853],"class_list":["post-339","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-3-2017","category-w-druku","tag-dokument","tag-film-dokumentalny","tag-historia-kina","tag-krystyna-janda","tag-krzysztof-tchorzewski","tag-stan-wewnetrzny","tag-stan-wojenny"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t