Iwona Kurz<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/b><\/p>\n \u00a0 Film dokumentalny w\u0142a\u015bciwie od swoich pocz\u0105tk\u00f3w \u2013 niekt\u00f3rzy chcieliby je widzie\u0107 ju\u017c w pierwszych rejestracjach braci Lumi\u00e8re\u2019\u00f3w, a historie dokumentu zaczynaj\u0105 si\u0119 zwykle od przywo\u0142ania artyku\u0142u Boles\u0142awa Matuszewskiego Une nouvelle source de l’histoire<\/i> (Nowe \u017ar\u00f3d\u0142o historii<\/i>) z 1898 roku \u2013 mia\u0142 status dwuznaczny, niemal jak polska kondycja narodowa, wahaj\u0105c si\u0119 pomi\u0119dzy poczuciem niedocenienia i s\u0142abo\u015bci a wra\u017ceniem rangi i mocy. Pieni\u0105dze, mi\u0142o\u015b\u0107 i s\u0142awa oraz czerwony dywan by\u0142y po stronie fabu\u0142y, uwaga krytyk\u00f3w i rozwini\u0119ta teoria stowarzyszy\u0142y si\u0119 z kinem eksperymentalnym, dokumentowi pozostawa\u0142a rola pomocnicza wobec informacji i nauki, a niekiedy polityki. Sam dokument wci\u0105\u017c pozostaje niezdefiniowany, ale w tym ogromnym i bardzo niejednorodnym obszarze jednocze\u015bnie opowiada si\u0119 historie i szuka nowych form filmowej wypowiedzi, \u201edokumentacyjna\u201d legitymizacja idzie w parze z wykorzystaniem inscenizacji i animacji, poszukiwanie indywidualnego losu i osobistego spojrzenia \u0142\u0105czy si\u0119 z wiern\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105 propagandzie i perswazji, a nowe technologie prowokuj\u0105 do ci\u0105g\u0142ego dyskutowania form i praktyk.<\/p>\n W ostatnich latach, jak si\u0119 wydaje, film dokumentalny jeszcze zyska\u0142 na znaczeniu \u2013 po\u015bwi\u0119cone mu festiwale przyci\u0105gaj\u0105 publiczno\u015b\u0107, coraz cz\u0119\u015bciej si\u0119 zdarza, \u017ce dokumenty trafiaj\u0105 do dystrybucji kinowej. Mo\u017ce to wydawa\u0107 si\u0119 paradoksalne w sytuacji rosn\u0105cej liczby narz\u0119dzi i \u015brodk\u00f3w technicznych, umo\u017cliwiaj\u0105cych swobod\u0119 kreacji, ale zapewne jedn\u0105 z przyczyn tego awansu jest w\u0142a\u015bnie poszukiwanie autentyczno\u015bci, potrzeba prawdy w warunkach p\u0142ynno\u015bci i kryzysu tradycyjnych instytucji wiedzy. Przy ca\u0142ej oczywi\u015bcie nieufno\u015bci do samego dokumentu, rozpi\u0119tego dzi\u015b przecie\u017c pomi\u0119dzy formami partycypacyjnymi i interaktywnymi a hybrydycznymi i niby-dokumentalnymi.<\/p>\n Jednocze\u015bnie ca\u0142e to bogactwo zagadnie\u0144 znajduje, mam wra\u017cenie, ci\u0105gle niewielkie odzwierciedlenie w polskich badaniach, a nawet krytyce. Dzi\u0119ki projektom digitalizacyjnym dost\u0119pnych jest coraz wi\u0119cej materia\u0142\u00f3w historycznych \u2013 by z jednej strony wskaza\u0107 cho\u0107by repozytorium Filmoteki Narodowej, z drugiej seri\u0119 klasyk\u00f3w polskiego dokumentu wydawan\u0105 przez Narodowy Instytut Audiowizualny (dzi\u015b obie instytucje dzia\u0142aj\u0105 pod jednym szyldem). Wi\u0119kszo\u015b\u0107 powstaj\u0105cych prac badawczych to jednak teksty analityczne zwi\u0105zane z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 wybranego re\u017cysera, a nawet pojedynczymi tytu\u0142ami. Poza Miros\u0142awem Przylipiakiem i jego Poetyk\u0105 filmu dokumentalnego <\/i>nikt te\u017c w\u0142a\u015bciwie nie zmierzy\u0142 si\u0119 z samym zagadnieniem formy tego rodzaju filmowego. Wiedza o filmie dokumentalnym zasadniczo jest zatem rozproszona i fragmentaryczna \u2013 a niekiedy po prostu zle\u017ca\u0142a, je\u015bli wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 Histori\u0119 kina polskiego<\/i> Jerzego Toeplitza, zw\u0142aszcza jej pierwsze tomy, kt\u00f3rych lektura wymaga pewnej rezerwy, zar\u00f3wno ze wzgl\u0119du na wp\u0142yw cenzury, jak i up\u0142yw czasu.<\/p>\n Ostatnich kilkana\u015bcie miesi\u0119cy przynios\u0142o pr\u00f3by zmiany tego stanu, zwi\u0105zane g\u0142\u00f3wnie z nowymi propozycjami dotycz\u0105cymi historii dokumentu. Ich autorzy cz\u0119sto wykorzystuj\u0105 szans\u0119, jak\u0105 jest dost\u0119p do nowych \u017ar\u00f3de\u0142, cho\u0107 niekoniecznie si\u0119gaj\u0105 po nowe perspektywy badawcze.<\/p>\n \u00a0<\/b><\/p>\n Nowa<\/b> historia kina<\/b><\/p>\n W du\u017cym stopniu za to nowe poruszenie (w starych sprawach) odpowiada Ma\u0142gorzata Hendrykowska \u2013 w kilku rolach jednocze\u015bnie. Przede wszystkim jako liderka projektu zrealizowanego na Uniwersytecie Adama Mickiewicza, kt\u00f3ry przyni\u00f3s\u0142 efekty w postaci jej monografii Historia polskiego filmu dokumentalnego (1896\u20131944) <\/i>oraz tomu zbiorowego pod jej redakcj\u0105 Historia polskiego filmu dokumentalnego (1945\u20132014)<\/i> \u2013 wybrane ksi\u0105\u017ck\u0105 roku przez Kapitu\u0142\u0119 Nagr\u00f3d PISF w 2016 roku oraz nominowane do Nagrody im. Boles\u0142awa Micha\u0142ka przyznawanej przez Fundacj\u0119 \u201eKino\u201d.<\/p>\n My\u015bl wraca od razu do wcze\u015bniejszych prac Ma\u0142gorzaty Hendrykowskiej \u2013 do ksi\u0105\u017cki \u015aladami tamtych cieni. Film w kulturze polskiej prze\u0142omu stuleci 1895\u20131914<\/i> (Pozna\u0144 1993) oraz popularnej Kroniki kinematografii polskiej <\/i>(Pozna\u0144 1999), w kt\u00f3rych autorka zaproponowa\u0142a <\/i>nowe podej\u015bcie do historii polskiego kina, bliskie duchem \u2013 zw\u0142aszcza w pierwszym przypadku \u2013 nowej historii kina pisanej mi\u0119dzy innymi przez Thomasa Elsaessera i Toma Gunninga (cho\u0107 bez ich przywo\u0142ania). Autorka pokaza\u0142a tu kino jako wielowymiarow\u0105 instytucj\u0119 kultury w sta\u0142ym dialogu z rzeczywisto\u015bci\u0105 \u2013 raczej ni\u017c z innymi sztukami \u2013 polemizuj\u0105c jednocze\u015bnie z utrwalonymi prze\u015bwiadczeniami na temat pocz\u0105tk\u00f3w kina. Prze\u0142amywa\u0142a charakterystyczne dla polskiego filmoznawstwa wysokoartystyczne postrzeganie kina, zakorzenione w paradygmacie literaturoznawczym. Przede wszystkim jednak robi\u0142a imponuj\u0105cy u\u017cytek z archiw\u00f3w.<\/p>\n Podobnie jest w przypadku Historii filmu dokumentalnego<\/i>. Autorka wykona\u0142a tytaniczn\u0105 wr\u0119cz prac\u0119 na \u017ar\u00f3d\u0142ach \u2013 do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce blisko po\u0142ow\u0119 sze\u015b\u0107setpi\u0119\u0107dziesi\u0119ciostronicowego tomu zajmuje katalog film\u00f3w dokumentalnych z lat 1896\u20131944. Niepe\u0142ny, o czym sama pisze, ale zapewne wiele wody w Wi\u015ble i Warcie up\u0142ynie, zanim kto\u015b go uzupe\u0142ni. Ta praca dokumentacyjna \u0142\u0105czy si\u0119 w ksi\u0105\u017cce z umiej\u0119tno\u015bci\u0105 selekcji i syntezy danych, przynosz\u0105c w efekcie wszechstronne opracowanie kina dokumentalnego w Polsce do 1944 roku \u2013 umown\u0105 dat\u0105 jest tu nie tyle koniec pewnej epoki, ile pocz\u0105tek nowej, znaczony powstaniem filmu Majdanek \u2013 cmentarzysko Europy<\/i> Aleksandra Forda (1944) i p\u00f3\u017aniejszym o kilka miesi\u0119cy startem Polskiej Kroniki Filmowej.<\/p>\n Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce to w sumie praca niewdzi\u0119czna: je\u015bli przyj\u0105\u0107, \u017ce kinematografia polskiego mi\u0119dzywojnia by\u0142a s\u0142aba, to jej cz\u0119\u015b\u0107 dokumentalna by\u0142a nawet s\u0142absza. Kr\u0119cenie nosem na z\u0142\u0105 jako\u015b\u0107 artystyczn\u0105 \u00f3wczesnej produkcji (z t\u0105 opini\u0105 trudno polemizowa\u0107) jest jednak wyrazem postawy, kt\u00f3ra w filmie widzi sztuk\u0119 i \u2013 przekornie mo\u017cna powiedzie\u0107 \u2013 tylko sztuk\u0119. Tymczasem kino rodzi si\u0119 na przeci\u0119ciu instytucji oraz j\u0119zyk\u00f3w edukacyjnych, politycznych, naukowych, spo\u0142ecznych i zar\u00f3wno to, co w nim jest, jak i wszystko, czego w nim brakuje, mo\u017ce by\u0107 znacz\u0105ce. Wida\u0107 to zreszt\u0105 w poszczeg\u00f3lnych \u201eepizodach\u201d ksi\u0105\u017cki. Bogaty, pionierski rozdzia\u0142 po\u015bwi\u0119cony dokumentowi czasu Wielkiej Wojny \u2013 pierwszego tak dokumentnie sfotografowanego i sfilmowanego, ale te\u017c wykorzystanego propagandowo wydarzenia w historii \u015bwiata \u2013 ma warto\u015b\u0107 sam w sobie, ale tak\u017ce jako uzupe\u0142nienie naszej wiedzy o pierwszej wojnie. Podobnie dziesi\u0119\u0107 stron po\u015bwi\u0119conych filmowym odniesieniom do Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu (1924) stanowi wa\u017cny komentarz do strategii to\u017csamo\u015bciowych stosowanych przez w\u0142adze m\u0142odego pa\u0144stwa. To wyliczenie mo\u017cna kontynuowa\u0107.<\/p>\n Niekt\u00f3re tezy autorki prowokuj\u0105 te\u017c do polemik. W cz\u0119\u015bci dotycz\u0105cej START-u, b\u0119d\u0105cej wa\u017cnym uzupe\u0142nieniem wiedzy na temat tego \u015brodowiska, trudno si\u0119 na przyk\u0142ad zgodzi\u0107, \u017ce przyczyn\u0105 utraty pierwotnego impetu grupy i jej rozpadu by\u0142o wypalenie oraz brak pomys\u0142\u00f3w. W ko\u0144cu wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u201estartowc\u00f3w\u201d kontynuowa\u0142a prac\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 w r\u00f3\u017cnych wymiarach; to raczej skupienie na w\u0142asnych pomys\u0142ach i walka o indywidualn\u0105 samorealizacj\u0119 odci\u0105gn\u0119\u0142a ich od pracy na rzecz zbiorowego podmiotu, jakim by\u0142o stowarzyszenie. Ale z korzy\u015bci\u0105 dla ksi\u0105\u017cki by\u0142oby nawet, gdyby takich miejsc spornych by\u0142o wi\u0119cej. Pewn\u0105 wad\u0105 propozycji Ma\u0142gorzaty Hendrykowskiej wydaje mi si\u0119 ten w\u0142a\u015bnie wymiar, kt\u00f3ry by\u0142 tak nowatorski w jej poprzednich, wspomnianych tu ksi\u0105\u017ckach \u2013 brakuje mi mocniejszego ukazania praktyk, zw\u0142aszcza odbiorczych, namys\u0142u nad funkcjami tego kina, nie tylko deklarowanymi, i w\u0142a\u015bnie wyrazi\u015bciej formu\u0142owanych tez \u2013 interpretacji tego kina jako instytucji kultury polskiej. Tak jak w odniesieniu do epoki, kt\u00f3r\u0105 si\u0119 zajmuje, zrobi\u0142a Alina Madej w ksi\u0105\u017cce Mitologie i konwencje. O polskim kinie fabularnym dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego<\/i> (Krak\u00f3w 1994) czy \u0141ukasz Biskupski w Mie\u015bcie atrakcji. Narodziny kultury masowej na prze\u0142omie XIX i XX wieku<\/i> (Warszawa 2013). W obu tych ksi\u0105\u017ckach solidna praca na dokumentach \u0142\u0105czy si\u0119 z wyrazist\u0105 metodologi\u0105 i propozycj\u0105 interpretacyjn\u0105.<\/p>\n \u00a0<\/b><\/p>\n Kronikarki<\/b>. Dygresja<\/b><\/p>\n W tym kontek\u015bcie warto te\u017c przywo\u0142a\u0107 inn\u0105 nowo\u015b\u0107: ksi\u0105\u017ck\u0119 Ma\u0142gorzaty Radkiewicz Modernistki o kinie. Kobiety w polskiej krytyce i publicystyce filmowej 1918\u20131929 <\/i>(Krak\u00f3w 2016). Spotyka si\u0119 ona z ksi\u0105\u017ck\u0105 Ma\u0142gorzaty Hendrykowskiej historycznie, poniewa\u017c r\u00f3wnie\u017c obejmuje okres mi\u0119dzywojenny. Perspektywa autorki jest feministyczna; celowo skupia si\u0119 ona na dzia\u0142alno\u015bci krytyczek. Nie jest to jedynie partykularyzm czy ch\u0119\u0107 zbalansowania obecno\u015bci kobiet i m\u0119\u017cczyzn w \u017cyciu kulturalnym Polski mi\u0119dzy wojnami, ale r\u00f3wnie\u017c wynik podkre\u015blonego w tytule ksi\u0105\u017cki przekonania, \u017ce procesy modernizacyjne i modernizm jako intelektualna i artystyczna odpowied\u017a na nie \u015bci\u015ble (cho\u0107 niekoniecznie jednoznacznie) wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z procesami emancypacyjnymi i na nowo wyznaczaj\u0105 pozycj\u0119 kobiet w spo\u0142ecze\u0144stwie, daj\u0105c im nowe formy oraz nowe narz\u0119dzia do funkcjonowania w \u015bwiecie publicznym.<\/p>\n Ma\u0142gorzata Radkiewicz tak\u017ce opiera si\u0119 przede wszystkim na archiwach, za pomoc\u0105 teorii buduj\u0105c najszersze ramy swoich bada\u0144, ale ju\u017c nie zawsze przywo\u0142uj\u0105c je jako narz\u0119dzia analityczne. Zrywa te\u017c z warszawskocentryczn\u0105 perspektyw\u0105 filmoznawcz\u0105, wprowadzaj\u0105c mi\u0119dzy innymi do obiegu lwowskie \u201eSygna\u0142y\u201d. Obficie przywo\u0142uje teksty krytyczne, dzi\u0119ki czemu czytelnicy zyskuj\u0105 dost\u0119p do nieznanych materia\u0142\u00f3w i sami mog\u0105 si\u0119 zapozna\u0107 z tezami oraz stylem \u00f3wczesnych krytyczek.<\/p>\n W efekcie Radkiewicz potwierdza ten sam problem, na kt\u00f3ry wskazywa\u0142a autorka Polskiego filmu dokumentalnego<\/i>: s\u0142abo\u015b\u0107 produkcji filmowej mi\u0119dzywojnia i jej ograniczenia cenzuralne (polityczne, obyczajowe i ekonomiczne) wp\u0142ywa\u0142y te\u017c ograniczaj\u0105co na charakter debaty o kinie, kt\u00f3ra w efekcie cz\u0119sto sprowadza\u0142a si\u0119 do b\u0142aga\u0144 o filmy artystyczne, co znaczy\u0142o warto\u015bciowe dydaktycznie i poznawczo lub po prostu \u201elepsze\u201d od produkowanych.<\/p>\n \u00a0<\/b><\/p>\n Powojnie<\/b><\/p>\n Historia polskiego dokumentu powojennego pod redakcj\u0105 Ma\u0142gorzaty Hendrykowskiej powsta\u0142a jako dzie\u0142o wieloautorskie \u2013 poszczeg\u00f3lne epoki polskiego kina dokumentalnego opisali: Marek Hendrykowski (lata tu\u017cpowojenne, do 1955 roku, i osobny rozdzia\u0142 o Polskiej Kronice Filmowej), Andrzej Szpulak (1956\u20131960), Wojciech Otto (lata sze\u015b\u0107dziesi\u0105te), Miko\u0142aj Jazdon i Piotr P\u0142awuszewski (lata siedemdziesi\u0105te), Jadwiga Hu\u010dkov\u00e1 (lata osiemdziesi\u0105te), Miros\u0142aw Przylipiak (lata dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105te) oraz Katarzyna M\u0105ka-Malaty\u0144ska, Krzysztof Koz\u0142owski, Justyna Czaja i Anna \u015aliwi\u0144ska (rozdzia\u0142 o kinie po roku 2000). Wszyscy autorzy maj\u0105 do\u015bwiadczenie b\u0105d\u017a zwi\u0105zane z kinem dokumentalnym, b\u0105d\u017a z badaniem epoki, kt\u00f3r\u0105 przedstawiaj\u0105 w tomie, co wa\u017cne w przypadku pr\u00f3by uj\u0119cia syntetycznego.<\/p>\n Ksi\u0105\u017cka \u2013 pionierska w takim zakresie i uj\u0119ciu \u2013 niew\u0105tpliwie stanie si\u0119 pierwszym \u017ar\u00f3d\u0142em dla wszystkich, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 w swojej pracy krytycznej czy badawczej podejmowali zagadnienia zwi\u0105zane z polskim dokumentem powojennym. Jak si\u0119 zdaje, charakter ca\u0142o\u015bci \u2013 na dobre i na z\u0142e \u2013 zdeterminowa\u0142y dwa wybory strukturalne. Po pierwsze, jest to przyj\u0119ty podzia\u0142 chronologiczny, do\u015b\u0107 mechaniczny, na poszczeg\u00f3lne dekady. Ma on jedn\u0105 podstawow\u0105 zalet\u0119: jest prosty. Jednocze\u015bnie jednak jest skrajnie arbitralny \u2013 czy rzeczywi\u015bcie rok 1960 i kolejne lata \u201eokr\u0105g\u0142e\u201d wyznaczaj\u0105 istotn\u0105 cezur\u0119 w polskiej kulturze, r\u00f3wnie\u017c w kulturze filmowej? Brakuje tu pomys\u0142u na jak\u0105\u015b wewn\u0119trzn\u0105 dynamik\u0119 rozwoju filmu dokumentalnego w Polsce. Trudno te\u017c powiedzie\u0107, \u017ceby autorzy si\u0119gali do nowych \u017ar\u00f3de\u0142 archiwalnych, a przecie\u017c wiele materia\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych dokumentu pozosta\u0142o jeszcze nieopracowanych.<\/p>\n Po drugie, ta umowna periodyzacja wzmacnia jednocze\u015bnie znaczenie decyzji, by w opisie po\u0142o\u017cy\u0107 nacisk na filmy i tw\u00f3rc\u00f3w. Stosunkowo niewiele miejsca po\u015bwi\u0119ca si\u0119 tutaj kwestiom technologicznym i instytucjonalnym, kontekstowi funkcjonowania dokumentu, relacjom tw\u00f3rc\u00f3w i dzie\u0142 z kinem fabularnym czy roli telewizji; zagadnienia te s\u0105 wzmiankowane, ale tworz\u0105 jedynie zarys t\u0142a, na kt\u00f3rym dzia\u0142aj\u0105 filmowi autorzy. Je\u015bli to uj\u0119cie budzi moje w\u0105tpliwo\u015bci, to przede wszystkim dlatego, \u017ce ten w\u0142a\u015bnie wymiar funkcjonowania dokumentu \u2013 powielaj\u0105cy autorskie podej\u015bcie w kinie fabularnym \u2013 jest w polskim pi\u015bmiennictwie obecny najmocniej, nawet je\u015bli w rozproszeniu. Jednocze\u015bnie skupienie na nazwiskach i tematach sprawia, \u017ce ca\u0142o\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki staje si\u0119 raczej map\u0105 ni\u017c syntez\u0105.<\/p>\n \u00a0<\/b><\/p>\n Dokument<\/b> dzi\u015b i po\u2026.<\/b><\/p>\n Przynajmniej po cz\u0119\u015bci wynika to oczywi\u015bcie ze wskazywanej ju\u017c rozleg\u0142o\u015bci przedmiotu badania, co najlepiej wida\u0107 w ostatniej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki, dotycz\u0105cej kina najnowszego. Wzrost produkcji przy jednoczesnym rozwoju technik oraz obieg\u00f3w produkcji i dystrybucji z jednej strony, a z drugiej brak dystansu pozwalaj\u0105cego oceni\u0107, kt\u00f3re dzie\u0142a, kierunki czy zjawiska przetrwa\u0142y pr\u00f3b\u0119 czasu, utrudnia dzia\u0142ania porz\u0105dkuj\u0105ce i zach\u0119ca do ostro\u017cno\u015bci w tworzeniu mapy, kt\u00f3ra staje si\u0119 nadto szczeg\u00f3\u0142owa za cen\u0119 przejrzysto\u015bci. W powojennej cz\u0119\u015bci Historii polskiego filmu dokumentalnego<\/i> pierwsz\u0105 dekad\u0105 XXI wieku zajmuj\u0105 si\u0119 a\u017c cztery osoby, wyw\u00f3d skupia si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na w\u0105tkach tematycznych, prze\u0142om cyfrowy dostrze\u017cony zosta\u0142 przede wszystkim jako cezura ilo\u015bciowa, a wiele fragment\u00f3w tego rozdzia\u0142u sprowadza si\u0119 w istocie do wyliczenia nazwisk i tytu\u0142\u00f3w \u2013 mapa staje si\u0119 raczej list\u0105 lub mozaik\u0105. Wyrwan\u0105 na dodatek z kontekstu, bo brak miejsca nie pozwala na stawianie pyta\u0144 cho\u0107by o powody i mechanizmy wzmo\u017cenia historycznego.<\/p>\n To na pewno k\u0142opot nadmiaru \u2013 jako\u015b te\u017c przecie\u017c radosnego \u2013 lecz mo\u017ce warto by\u0142o dokona\u0107 selekcji i napisa\u0107 wi\u0119cej o mniejszej liczbie zjawisk i dzie\u0142? Pozostawiam to jednak jako pytanie w\u0142a\u015bnie, bo nie mam pewno\u015bci, czy w podobnych przedsi\u0119wzi\u0119ciach istnieje rozwi\u0105zanie nawet nieidealne, ale przynajmniej dobre. Znamienne zreszt\u0105, \u017ce podobne w\u0105tpliwo\u015bci prowokuje inna ksi\u0105\u017cka \u2013 zbiorowa praca Polski film dokumentalny w XXI wieku<\/i> pod redakcj\u0105 Tadeusza Szczepa\u0144skiego i Ma\u0142gorzaty Kozubek (\u0141\u00f3d\u017a 2016) \u2013 kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna czyta\u0107 jako uzupe\u0142nienie i aneks do tomu pozna\u0144skiego. Tu tak\u017ce dominuje klucz tematyczny \u2013 w po\u0142\u0105czeniu jednak z gatunkowym. Kilkoro autor\u00f3w (mi\u0119dzy innymi Tadeusz Lubelski i Katarzyna M\u0105ka-Malaty\u0144ska) podejmuje zagadnienie autobiografizmu, wykraczaj\u0105c poza pojedyncze dzie\u0142a czy autor\u00f3w, pojawia si\u0119 \u201efilm smole\u0144ski\u201d czy prawicowy (w artyku\u0142ach Krzysztofa Kornackiego i Sylwii Ko\u0142os), ale te\u017c feministyczny (Dagmara Rode), a z innej strony \u2013 mockument (Pawe\u0142 Bili\u0144ski, Dawid Junke).<\/p>\n Nie zawsze jednak wewn\u0105trz tekstu znajdujemy dobre wyja\u015bnienie, dlaczego w\u0142a\u015bciwie okre\u015blony nurt czy w\u0105tek jest ciekawy \u2013 poza tym, \u017ce zainteresowa\u0142 autor\u00f3w artyku\u0142u. Czy dzi\u0119ki temu dowiadujemy si\u0119 czego\u015b ciekawego na temat przemian poetyki? Czy, z innej zupe\u0142nie strony, na temat rzeczywisto\u015bci czy istotnych zjawisk polskiej kultury? Odnie\u015b\u0107 mo\u017cna niekiedy wra\u017cenie, \u017ce kino dokumentalne istnieje albo sobie i muzom, albo odwrotnie \u2013 czysto ilustracyjnie wobec zjawisk spo\u0142ecznych i innych wypowiedzi medialnych czy artystycznych. Niekiedy zawodzi przyj\u0119ta perspektywa \u2013 jak w ciekawie postawionej kwestii \u201eegzotyki\u201d w polskim dokumencie (Krzysztof Kopczy\u0144ski), kt\u00f3ra jednak nie wykracza poza potoczne rozumienie s\u0142owa, zostawiaj\u0105c na boku ca\u0142\u0105 kulturow\u0105 kwesti\u0119 konstrukcji obcego i w efekcie \u201eja\u201d.<\/p>\n Zbi\u00f3r \u0142\u00f3dzki nie ro\u015bci sobie oczywi\u015bcie pretensji do miana syntezy, ale jednocze\u015bnie, dzi\u0119ki wyborom jego autor\u00f3w, sygnalizuje jednak (czasem przyczynkarsko) takie kwestie, jak zr\u00f3\u017cnicowanie obieg\u00f3w produkcji i dystrybucji czy polska wojna kulturowa. Wydaje si\u0119, \u017ce dla \u017cywszego krytycznego zaistnienia filmu dokumentalnego w Polsce konieczne jest przekroczenie metodologicznej bariery autorstwa: mocniej powinny zaistnie\u0107 kulturowe i medialne konteksty oraz teorie.<\/p>\n \n \n Om\u00f3wienie najnowszych ksi\u0105\u017cek dotycz\u0105cych filmu dokumentalnego w Polsce:<\/strong><\/p>\n Review of the recent publication on documentary film in Poland:<\/strong><\/p>\n s\u0142owa kluczowe<\/b>: film dokumentalny, historia filmu, krytyka filmowa<\/p>\n Iwona Kurz<\/b> \u2013 dr hab., wyk\u0142adowczyni w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Jako historyczka i krytyczka filmu zajmuje si\u0119 przede wszystkim filmem polskim oraz zwi\u0105zkami filmu z histori\u0105 i przemianami obyczajowymi. Jest autork\u0105 ksi\u0105\u017cki Twarze w t\u0142umie. Wizerunki bohater\u00f3w wyobra\u017ani zbiorowej w kulturze polskiej 1955\u20131969 <\/i>(2005, Nominacja do Nagrody Nike, Nagroda im. Boles\u0142awa Micha\u0142ka) oraz redaktork\u0105 zbioru Film i historia. Antologia <\/i>(2008). Wsp\u00f3\u0142redaktorka kwartalnika \u201eWidok. Teorie i Praktyki Kultury Wizualnej\u201d (pismowidok.org<\/a>). O filmie pisa\u0142a m.in. w \u201eKinie\u201d, \u201eDwutygodniku\u201d i \u201eDialogu\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d nr 3\/2017 Stan dokumentu Iwona Kurz \u00a0 \u00a0 Film dokumentalny w\u0142a\u015bciwie od swoich pocz\u0105tk\u00f3w \u2013 niekt\u00f3rzy chcieliby je widzie\u0107 ju\u017c w pierwszych rejestracjach braci Lumi\u00e8re\u2019\u00f3w, a historie dokumentu zaczynaj\u0105 si\u0119 zwykle od przywo\u0142ania artyku\u0142u Boles\u0142awa Matuszewskiego Une nouvelle source de l’histoire (Nowe \u017ar\u00f3d\u0142o historii) z 1898 roku \u2013 mia\u0142 status… Czytaj wi\u0119cej »Stan dokumentu. Recenzje ksi\u0105\u017cek po\u015bwi\u0119conych polskiemu filmowi dokumentalnemu<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1776,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[848],"tags":[310,124,7,172],"ppma_author":[437],"class_list":["post-338","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-3-2017","tag-dokument","tag-film-dokumentalny","tag-historia-filmu","tag-krytyka-filmowa"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Historia_Polskiego_Filmu\/KSIAZKI\/Historia_polskiego_filmu_dokumentalnego_1945-2014._Red._Magorzata_Hendrykowska_Pozna_2015.jpg\")
<\/b><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3_2017_DOKUMENT\/oziski\/Modernistki.png\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/3_2017_DOKUMENT\/oziski\/Polski_Film_Dokumentalny.png\")
<\/p>\n\n