{"id":3371,"date":"2022-04-01T12:36:07","date_gmt":"2022-04-01T11:36:07","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=3371"},"modified":"2022-09-29T21:05:19","modified_gmt":"2022-09-29T20:05:19","slug":"pomiedzy-gatunkami-i-formami-artystycznymi-reminiscencje-kordiana-juliusza-slowackiego-w-filmie-diabel-andrzeja-zulawskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/pomiedzy-gatunkami-i-formami-artystycznymi-reminiscencje-kordiana-juliusza-slowackiego-w-filmie-diabel-andrzeja-zulawskiego\/","title":{"rendered":"Pomi\u0119dzy gatunkami i formami artystycznymi. Reminiscencje „Kordiana” Juliusza S\u0142owackiego w filmie „Diabe\u0142” Andrzeja \u017bu\u0142awskiego"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.1.01<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pa\u0144stwowa Wy\u017csza Szko\u0142a Zawodowa w G\u0142ogowie<\/p>\n\n\n\n

ORCID: 0000-0003-0149-544X<\/a><\/p>\n\n\n\n

Szaleniec. To przera\u017ca<\/em>[1]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Gustave Flaubert<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

(\u2026) m\u0142ode na\u01f3ieje wyp\u0142ywa\u0142y<\/em><\/p>\n\n\n\n

z serca przeczuwaj\u0105cego ju\u017c schy\u0142ek swych sn\u00f3w, kres marze\u0144 i jakie\u015b wielkie znu\u017cenie<\/em>[2]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Stefan \u017beromski<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\u00bbDiabe\u0142\u00ab rozgrywa\u0142 si\u0119 podczas drugiego rozbioru Polski: (\u2026) przez wyboiste drogi szukali\u015bmy w Rzeszowskiem, Lubelskiem i Kieleckiem, po po\u0142udniowo-wschodniej stronie tego, co po osiemnastym wieku zosta\u0142o<\/em>[3]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Andrzej \u017bu\u0142awski<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Wojciech Pszoniak, Diabe\u0142<\/em>. Autor: brak danych. Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Celem niniejszego artyku\u0142u jest analiza por\u00f3wnawcza Kordiana<\/em> Juliusza S\u0142owackiego i filmu Diabe\u0142<\/em> Andrzeja \u017bu\u0142awskiego. Szczeg\u00f3lnie atrakcyjnie poznawczo przedstawia si\u0119 kwestia kreacyjna w aspekcie wskazania paraleli, ale r\u00f3wnie\u017c dyferencjacji, mi\u0119dzy tytu\u0142owym bohaterem dramatu a Jakubem, g\u0142\u00f3wn\u0105 postaci\u0105 dzie\u0142a polskiego re\u017cysera. Nakr\u0119cony w 1972 roku Diabe\u0142<\/em>, na podstawie w\u0142asnego opowiadania[4]<\/a><\/sup><\/sup>, kt\u00f3ry nast\u0119pnie sta\u0142 si\u0119 kanw\u0105 scenariusza, jest pe\u0142en intertekstualnych nawi\u0105za\u0144 do wzmiankowanego dramatu S\u0142owackiego. Sam re\u017cyser wskazywa\u0142 na paralelno\u015b\u0107 mi\u0119dzy oboma tekstami: \u201ebohaterem filmu jest ch\u0142opak, mia\u0142 on, jak Kordian zabi\u0107 kr\u00f3la, i jak Kordian zemdla\u0142 u progu sypialni\u201d[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Podobnie stwierdza\u0142a Marta Olszewska-Jo\u0144czyk: \u201ePierwsze sceny Diab\u0142a<\/em>, rozgrywaj\u0105ce si\u0119 w Polsce ogarni\u0119tej rozbiorowym chaosem (\u2026) \u0142\u0105cz\u0105 posta\u0107 Jakuba \u2013 spiskowca, niedosz\u0142ego kr\u00f3lob\u00f3jcy osadzonego w zak\u0142adzie dla ob\u0142\u0105kanych \u2013 z Kordianem jako jednym z naczelnych wciele\u0144 nietykalnego, mocno osadzonego w zbiorowej wyobra\u017ani Polak\u00f3w mitu udr\u0119czonego bohatera, patrioty-wariata\u201d[6]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Pod wzgl\u0119dem genologicznym oba teksty kultury reprezentuj\u0105 odmienne pola znaczeniowe. Utw\u00f3r wieszcza spe\u0142nia formalnie cechy dramatu romantycznego, natomiast film \u017bu\u0142awskiego zosta\u0142 zrealizowany w poetyce horroru, jednak pojawiaj\u0105 si\u0119 w nim komponenty transcendentalne, czyni\u0105ce z niego \u201epierwszy polski horror metafizyczny\u201d[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Zw\u0142aszcza w przypadku Diab\u0142a <\/em>warto przyjrze\u0107 si\u0119 realizacji tej gatunkowo\u015bci. W kinie polskim, w kt\u00f3rym pojawi\u0142o si\u0119 niezwykle ma\u0142o horror\u00f3w, film \u017bu\u0142awskiego stanowi przypadek wyj\u0105tkowy i niepowtarzalny, nie tylko dzi\u0119ki metafizyce, ale r\u00f3wnie\u017c intencjonalnego (jak si\u0119 wydaje) unikni\u0119cia element\u00f3w oraz stylu typowego dla kultury popularnej.<\/p>\n\n\n\n

Akcja filmu rozgrywa si\u0119 w 1793 roku w szczeg\u00f3lnym momencie dziejowym po II rozbiorze, o czym informuje zakonnica w szpitalu psychiatrycznym: \u201eChocia\u017c m\u00f3wi\u0105, \u017ce nikt nigdzie si\u0119 nie broni\u0142, \u017ce Sejm zatwierdzi\u0142 rozbi\u00f3r kraju\u201d[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Chodzi o sejm rozbiorowy, kt\u00f3ry obradowa\u0142 w Grodnie i wyrazi\u0142 nieme przyzwolenie na rozbi\u00f3r Polski. By\u0142 to ostatni sejm Rzeczypospolitej szlacheckiej, symbol jej upadku spo\u0142ecznego oraz geopolitycznego. W scenariuszu filmu pojawiaj\u0105 si\u0119 istotne wzmianki, dotycz\u0105ce czasu akcji: \u201e16 stycznia 1793 roku, wojska pruskie wkroczy\u0142y do Wielkopolski z rozkazem zaj\u0119cia ziem przeznaczonych dla Prus w my\u015bl uk\u0142ad\u00f3w rozbiorowych. Od tej daty, a\u017c do otwarcia sejmu w Grodnie (17 czerwca 1793), kt\u00f3ry to sejm drugi rozbi\u00f3r Polski zatwierdzi\u0142, trwa\u0142o okupowanie rozleg\u0142ego, bo 1.061 mil kwadratowych licz\u0105cego obszaru\u201d[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Sam re\u017cyser o materii scenariusza oraz opowiadania m\u00f3wi\u0142 nast\u0119puj\u0105co: \u201eScenariusz powsta\u0142 jeszcze przed napisaniem Trzeciej cz\u0119\u015bci nocy<\/em>. To by\u0142o co\u015b w rodzaju noweli, kt\u00f3ra potem zosta\u0142a wydrukowana w ksi\u0105\u017ceczce Piekielnicy<\/em>, jako jej trzecia cz\u0119\u015b\u0107. I to jest jedyna moja filmowa praca, kt\u00f3r\u0105 o\u015bmieli\u0142em si\u0119 wydrukowa\u0107 przy czysto literackich tekstach, w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce jest tak wielka rozbie\u017cno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy filmem nakr\u0119conym a samym tekstem. Ten tekst tylko udawa\u0142 scenariusz filmowy. My\u015bl\u0119, \u017ce gdybym si\u0119 trzyma\u0142 tekstu, to mia\u0142bym o po\u0142ow\u0119 mniej k\u0142opotu z filmem, dlatego \u017ce sztafa\u017c tego, co si\u0119 nazywa horrorem, ta konwencja, to wszystko by\u0142o po to, \u017ceby u\u017cy\u0107 tego jako os\u0142ony dymnej przed okiem cenzury, inwigilator\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli to przebada\u0107\u201d[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Wszak\u017ce, w XVIII wieku, w charakterze narodowym Polak\u00f3w, jak wskazuje Jaros\u0142aw Marek Rymkiewicz, \u201egeniusz z\u0142agodnia\u0142, mo\u017ce si\u0119 ucywilizowa\u0142, a mo\u017ce os\u0142ab\u0142, zmarnia\u0142 i krew przesta\u0142a mu smakowa\u0107\u201d, chocia\u017c wcze\u015bniej \u201ewywiera\u0142 na nich wp\u0142yw geniusz o innych sk\u0142onno\u015bciach (w\u0142a\u015bnie geniusz krwawy \u2013 krwi z\u0142akniony)\u201d[11]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Konieczno\u015b\u0107 umiejscowienia wydarze\u0144 w ko\u0144c\u00f3wce XVIII wieku, osadzenia ich w kontek\u015bcie historycznym, re\u017cyser t\u0142umaczy\u0142 uwarunkowaniami politycznymi, obaw\u0105 przed ingerencj\u0105 cenzury. Warto przypomnie\u0107, \u017ce podobne okoliczno\u015bci cenzorskie wp\u0142yn\u0119\u0142y na inny polski horror \u2013 Wilczyc\u0119 <\/em>Marka Piestraka (1982), na podstawie prozy Jerzego Giera\u0142towskiego. Akcja opowiadania rozgrywa si\u0119 po kl\u0119sce powstania styczniowego z 1863 roku w zaborze rosyjskim, a filmu po Wio\u015bnie Lud\u00f3w z 1848 w zaborze austriackim[12]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Diabe\u0142<\/em>. Autor: Roman Sumik. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W wywiadzie z 2009 roku w ten spos\u00f3b \u017bu\u0142awski obja\u015bnia\u0142 genez\u0119 filmu: \u201eNie mog\u0142em opowiedzie\u0107 o momencie, kiedy naprawd\u0119 to si\u0119 dzia\u0142o, kiedy Polska walczy\u0142a z Rosj\u0105. (\u2026) czyli chwyci\u0142em si\u0119 za drugi rozbi\u00f3r, gdzie Polacy walczyli z Prusakami, kt\u00f3rzy weszli do Wielkopolski itd. Ten kostium by\u0142 pretekstem. (\u2026) A to co si\u0119 nazywa horrorem w kinie mo\u017cna by r\u00f3wnie silnie przyczepi\u0107 do paru \u015bwietnych film\u00f3w, jak na przyk\u0142ad Romka Pola\u0144skiego (\u2026) Wstr\u0119t<\/em>. (\u2026) Czy to jest gatunkowo s\u0142uszne czy nie? Nie wiem. (\u2026) Cz\u0119sto igramy (\u2026) tymi (\u2026) poj\u0119ciami gatunk\u00f3w, a to nie jest s\u0142owo, kt\u00f3re ja lubi\u0119, czasem, \u017ceby powiedzie\u0107 co\u015b zupe\u0142nie innego, czasem, \u017ceby to nam pos\u0142u\u017cy\u0142o jak wehiku\u0142, a czasem, \u017ceby si\u0119 zas\u0142oni\u0107\u201d[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Podobnie eksplikowa\u0142 w wywiadzie-rzece, udzielonym Piotrowi Kletowskiemu i Piotrowi Mareckiemu: \u201eNajch\u0119tniej oczywi\u015bcie to bym opowiedzia\u0142 t\u0119 histori\u0119 wprost, ale tak si\u0119 nie da\u0142o, no to trzeba by\u0142o to ubra\u0107 pod mask\u0119. A jaka maska wydawa\u0142a mi si\u0119 najtrafniejsza? Czas\u00f3w, kiedy Polska traci\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107, zapanowa\u0142 totalny burdel i nagle si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce policja rozmontowuje szlachetn\u0105 patriotyczn\u0105 konspiracj\u0119 swoimi metodami, kt\u00f3re s\u0105 (\u2026), psychologicznie dosy\u0107 ci\u0119te. W literaturze polskiej osadzone to jest w pewnych tradycjach powiedzmy kordianowskich bardziej ni\u017c pantadeuszowych\u201d[14]<\/a><\/sup><\/sup>. Dla \u017bu\u0142awskiego kostium historyczny, jak r\u00f3wnie\u017c gatunek pos\u0142u\u017cy\u0142y, aby opowiedzie\u0107 o marcu 1968 roku; \u201eOkres porozbiorowego zamieszania, w kt\u00f3rym funkcjonariusze nowej w\u0142adzy staraj\u0105 si\u0119 rozmontowa\u0107 rodz\u0105c\u0105 si\u0119 narodow\u0105 konspiracj\u0119, przywodzi na my\u015bl pewne skojarzenia z wypadkami marcowymi. Najpe\u0142niej owe analogie zaobserwowa\u0107 mo\u017cemy w jednej z ostatnich scen filmu, gdy Diabe\u0142 nak\u0142ania konaj\u0105cego Jakuba do z\u0142o\u017cenia podpisu pod dokumentem potwierdzaj\u0105cym, \u017ce to w\u0142a\u015bnie on udaremni\u0142 spisek przeciw nowym w\u0142adzom. W postawie granego przez Pszoniaka bohatera odnale\u017a\u0107 mo\u017cemy wyra\u017ane echo 1968 roku\u201d[15]<\/a><\/sup><\/sup>. St\u0105d nale\u017cy rozpatrywa\u0107 dzie\u0142o \u017bu\u0142awskiego jako \u201eamplifikacj\u0119 \u2013 narracj\u0119 pierwotn\u0105, koreluj\u0105c\u0105 z narracj\u0105 wt\u00f3rn\u0105, kt\u00f3r\u0105 widz ma rozumie\u0107 jako \u00bbsens\u00ab pierwszej. Film reprezentuje (\u2026) form\u0119 oporu wobec pa\u0144stwa, alegoryczn\u0105 (\u2026) walk\u0119 polityczn\u0105 widzian\u0105 przez pryzmat romantycznego w\u0105tku\u201d[16]<\/a><\/sup><\/sup>. Diegeza Diab\u0142a<\/em> oparta jest na frenezji. Tego typu obrazowanie, po\u0142\u0105czone z ekspresjonistycznym stylem \u017bu\u0142awskiego, prezentuje ca\u0142kowicie nowatorski spos\u00f3b przedstawiania romantyzmu w polskiej kinematografii.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Leszek Teleszy\u0144ski, Wojciech Pszoniak, Diabe\u0142<\/em>. Autor: Roman Sumik. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W pierwszej sekwencji filmu Nieznajomy wyprowadza z klasztoru, zamienionego na szpital psychiatryczny, m\u0142odego szlachcica, Jakuba, wraz z zakonnic\u0105, kt\u00f3ra ma si\u0119 nim opiekowa\u0107. Okazuje si\u0119, \u017ce Jakub trafi\u0142 do lecznicy z powodu pr\u00f3by zamordowania kr\u00f3la Polski, co stanowi pierwsz\u0105 analogi\u0119 z bohaterem dramatu S\u0142owackiego, kt\u00f3ry pragn\u0105\u0142 zabi\u0107 cara i tak\u017ce znalaz\u0142 si\u0119 w szpitalu dla umys\u0142owo chorych. Obie postacie s\u0105 ogarni\u0119te gor\u0105czk\u0105 romantyczn\u0105, definiowan\u0105 przez Mari\u0119 Janion jako \u201eromantyczne wzburzenie nowym \u015bwiatem i pr\u00f3ba stworzenia innej jego wizji, nieraz konwulsyjnej i rozedrganej niepokojem. Gor\u0105czka romantyczna to fantastyka i prze\u017cycie kosmosu, to tragizm i rewolucja, to frenezja i niepodleg\u0142o\u015b\u0107\u201d[17]<\/a><\/sup><\/sup>. W Kordianie<\/em> pada nast\u0119puj\u0105ca diagnoza stanu tytu\u0142owego bohatera, kt\u00f3r\u0105 wyg\u0142asza Dozorca i znakomicie koreluje ona z po\u0142o\u017ceniem psychofizycznym Jakuba: \u201eTen m\u0142odzieniec wszed\u0142 tutaj, bo cesarz os\u0105dzi\u0142,\/ \u017be musi by\u0107 szalony \u2013 lecz cesarz pob\u0142\u0105dzi\u0142.\/ Ten m\u0142ody ma gor\u0105czk\u0119, lecz rozs\u0105dek zdrowy\u201d[18]<\/a><\/sup><\/sup>, z kolei Prezes stwierdza ju\u017c jednoznacznie: \u201eNa Boga, Kordianie!\/ Ty masz gor\u0105czk\u0119, w oczach dziwne ob\u0142\u0105kanie\u2026\u201d[19]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na kontekst historyczny oraz przemieszczenia, kt\u00f3rych dokona\u0142 re\u017cyser. W filmie g\u0142\u00f3wny bohater co zosta\u0142o zaznaczone powy\u017cej dopu\u015bci\u0142 si\u0119 nieudanego zamachu na \u017cycie kr\u00f3la. Niew\u0105tpliwie chodzi o Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego, o kt\u00f3rym Jakub m\u00f3wi: \u201eTen kr\u00f3l by\u0142 grzeszny, koronkowy. Utrzyma\u0142 si\u0119 na tronie tylko dlatego, \u017ce by\u0142 kochankiem carycy. Musia\u0142em to zrobi\u0107\u201d[20]<\/a><\/sup><\/sup>. Ostatniego monarch\u0119 de facto<\/em> porwano w 1771 roku w czasie konfederacji barskiej, jednak bez uszczerbku dla jego zdrowia, a tym bardziej \u017cycia. Wszak\u017ce w historii Rzeczypospolitej, jak przypomina\u0142 Cyprian Norwid: \u201e\u017baden kr\u00f3l polski nie sta\u0142 na szafocie\u201d[21]<\/a><\/sup><\/sup>. W przeciwie\u0144stwie do tronu angielskiego (Karol I Stuart) czy francuskiego (Ludwik XVI), rodzimy nigdy nie sp\u0142yn\u0105\u0142 krwi\u0105. Janusz Tazbir wskazywa\u0142: \u201eCho\u0107 nieudane porwanie Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego (1771), wywo\u0142a powszechne oburzenie w ca\u0142ej monarchistycznej Europie, to jednak nie wp\u0142ynie na przemian\u0119 stereotypu Polski i nie uczyni z niej ojczyzny kr\u00f3lob\u00f3jc\u00f3w\u201d[22]<\/a><\/sup><\/sup>. W dramacie S\u0142owackiego Kordian, jak ju\u017c wspominano powy\u017cej, tak\u017ce chcia\u0142 dokona\u0107 kr\u00f3lob\u00f3jstwa, ale na Miko\u0142aju I, carze Rosji, kt\u00f3ry koronowa\u0142 si\u0119 na kr\u00f3la Polski w 1825 roku. Obaj bohaterowie nie zrealizowali swoich plan\u00f3w, poniewa\u017c zemdleli (w gor\u0105czce romantycznej): \u201eKiedy szed\u0142em zabi\u0107 kr\u00f3la by\u0142em w gor\u0105czce, da\u0142em si\u0119 pochwyci\u0107. Nie wychowano mnie na to, \u017ceby zabija\u0107. U progu jego sypialni zemdla\u0142em\u201d[23]<\/a><\/sup><\/sup>, m\u00f3wi Jakub.<\/p>\n\n\n\n

M\u0142odzieniec wraca do rodzinnego domu. Wcze\u015bniej odwiedza zamek, \u201eprzypominaj\u0105cym swoj\u0105 atmosfer\u0105 grobowiec\u201d[24]<\/a><\/sup><\/sup>, w kt\u00f3rym mieszka dawna narzeczona oraz przyjaciele. Na miejscu okazuje si\u0119, \u017ce ukochana bierze \u015blub z jego najlepszym kompanem. Tym samym zostaje bohaterem osamotnionym podobnie jak Kordian, nie maj\u0105cy ju\u017c swojego miejsca w \u015bwiecie. W rodzinnym dworku Jakub zastaje przyrodniego brata Ezechiela, rozk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 zw\u0142oki ojca \u2013 samob\u00f3jcy[25]<\/a><\/sup><\/sup> oraz siostr\u0119 straumatyzowan\u0105 przez molestowanie, kt\u00f3rego do\u015bwiadcza\u0142a ze strony rodzica. Jakub uczestniczy w erotycznym teatrze urz\u0105dzanym przez jego matk\u0119, kt\u00f3ra prowadzi dom publiczny. M\u0142odo\u015b\u0107 bohatera ma niebagatelne znaczenie w tkance fabularnej Diab\u0142a<\/em>, zar\u00f3wno w znaczeniu uniwersalnym, jak r\u00f3wnie\u017c historyczno-politycznym. \u017bu\u0142awski podkre\u015bla\u0142: \u201eFilm w najwi\u0119kszym zarysie opowiada, \u017ce w r\u00f3\u017cnych okresach historycznych m\u0142odzie\u017c buntuje si\u0119, \u017ce jest najbardziej z wszystkich sk\u0142onna do protestu\u201d[26]<\/a><\/sup><\/sup>. Kordian S\u0142owackiego tak\u017ce jest m\u0142odym bohaterem, dramat zaczyna si\u0119 przecie\u017c, gdy ma on 15 lat[27]<\/a><\/sup><\/sup>. Janion przypomina, \u017ce romantyzm \u201eto rewolucja m\u0142odo\u015bci. (\u2026) M\u0142odo\u015b\u0107 romantyczna, (\u2026) nios\u0142a w sobie mo\u017cliwo\u015b\u0107 intensywnej rewaloryzacji wszystkich warto\u015bci przez romantyzm najwy\u017cej cenionych\u201d[28]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Interesuj\u0105co zostaje rozegrany w filmie topos theatrum mundi<\/em>. Do tego motywu re\u017cyser powr\u00f3ci tak\u017ce w p\u00f3\u017aniejszych dzie\u0142ach[29]<\/a><\/sup><\/sup>. Spotkana przez Jakuba w\u0119drowna trupa cyrkowc\u00f3w odgrywa Hamleta<\/em> Williama Szekspira (1603). Tytu\u0142owy bohater angielskiego dramatu, kt\u00f3rego \u201edzieje s\u0105 zapowiedzi\u0105 los\u00f3w Jakuba\u201d[30]<\/a><\/sup><\/sup>, kieruje si\u0119 pragnieniem zemsty. Jednak, w przeciwie\u0144stwie do postaci z filmu \u017bu\u0142awskiego, ojczyzna nie stanowi dla niego specjalnej sfery godnej po\u015bwi\u0119cenia oraz zainteresowania. St\u0105d, w przeciwie\u0144stwie do Hamleta<\/em>, scena poch\u00f3wku ojca na wzg\u00f3rzu jest w przypadku Jakuba \u201ena\u0142adowana politycznie \u2013 rozwa\u017canie w\u0142asnej \u015bmierci zr\u00f3wnanej z politycznym upadkiem ojczyzny\u201d[31]<\/a><\/sup><\/sup>. Natomiast stanu psychofizycznego polskiego szlachcica nie da si\u0119 okre\u015bli\u0107 inaczej ni\u017c jako szale\u0144stwa. Jakkolwiek Hamlet bardziej udawa\u0142 ob\u0142\u0105kanego ni\u017c nim by\u0142, to z pewno\u015bci\u0105 momentami niebezpiecznie blisko dryfowa\u0142 w stron\u0119 ob\u0142\u0119du. Obaj r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119puj\u0105 przeciwko kr\u00f3lowi, chocia\u017c powodowani odmiennymi czynnikami, Jakub nieskutecznie, Hamlet z sukcesem. \u017bu\u0142awski wprowadza do filmu motyw spektaklu, stanowi\u0105cy oczywi\u015bcie memento<\/em> zwi\u0105zane z wzmiankowanym theatrum mundi<\/em> i czyni ten zabieg podobnym do tego, jaki pojawia si\u0119 u Szekspira. Hamlet, chc\u0105c zdemaskowa\u0107 Klaudiusza, namawia grup\u0119 aktor\u00f3w do odegrania sceny, w kt\u00f3rej zobrazowane zostanie morderstwo jego ojca[32]<\/a><\/sup><\/sup>. Warto tak\u017ce doda\u0107, \u017ce w dramacie S\u0142owackiego g\u0142\u00f3wny bohater zaczytywa\u0107 si\u0119 b\u0119dzie w Kr\u00f3lu Learze<\/em> (1608)[33]<\/a><\/sup><\/sup>. I w Kordianie<\/em> r\u00f3wnie\u017c widoczny jest topos theatrum mundi<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Leszek Teleszy\u0144ski. Diabe\u0142<\/em>. Autor: Roman Sumik. Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Marcin Maron zauwa\u017ca, \u017ce \u201eFilmowy Jakub bardzo przypomina postacie stylizowane przez S\u0142owackiego na \u00bbpolskiego Hamleta\u00ab \u2013 Kordiana i Szcz\u0119snego\u201d[34]<\/a><\/sup><\/sup>. Wypada zgodzi\u0107 si\u0119 z badaczem, ale zarazem podkre\u015bli\u0107, i\u017c z bohaterem dramatu Szekspira \u0142\u0105cz\u0105 go przede wszystkim sytuacje egzystencjalne zobrazowane w akcie I (\u201ejask\u00f3\u0142czy niepok\u00f3j\u201d[35]<\/a><\/sup><\/sup>) i II (rozczarowanie \u015bwiatem). Natomiast w akcie III Kordian to ju\u017c bohater po metamorfozie (konwencja cz\u0119sto przez romantyk\u00f3w stosowana, najradykalniej w etapie mistycznym S\u0142owackiego), spiskowiec, dzia\u0142acz niepodleg\u0142o\u015bciowy i oczywi\u015bcie szaleniec. Biografia Jakuba jest podobna, chocia\u017c z deziluzj\u0105 zetknie si\u0119 po wyj\u015bciu z wi\u0119zienia, a nie przed, jak Kordian. Warto przypomnie\u0107 s\u0142owa Fortynbrasa na temat du\u0144skiego ksi\u0119cia z wiersza Zbigniewa Herberta: \u201eTak czy owak musia\u0142e\u015b zgin\u0105\u0107 Hamlecie nie by\u0142e\u015b do \u017cycia\/ wierzy\u0142e\u015b w kryszta\u0142owe poj\u0119cia a nie glin\u0119 ludzk\u0105\/ (\u2026) nie umia\u0142e\u015b \u017cadnej ludzkiej rzeczy nawet oddycha\u0107 nie umia\u0142e\u015b\u201d[36]<\/a><\/sup><\/sup>. Tymczasem walka podejmowana przez bohater\u00f3w S\u0142owackiego i \u017bu\u0142awskiego, chocia\u017c z g\u00f3ry skazana na kl\u0119sk\u0119, pomimo ich upiornej, liminalnej egzystencji, udowadnia, \u017ce do\u015b\u0107 mocno s\u0105 skoncentrowani na swoim celu, wype\u0142niaj\u0105cym istnienie, jakim jest dobro Rzeczypospolitej. Hamlet zagubiony w rozterkach, zbyt ogarni\u0119ty sob\u0105 samym, zbyt oddalony od tego, co przyziemne, nie wpisuje si\u0119 w niepodleg\u0142o\u015bciowe d\u0105\u017cenia Kordiana i Jakuba. Ca\u0142\u0105 tr\u00f3jk\u0119 \u0142\u0105czy jednak\u017ce, pr\u00f3cz szale\u0144stwa i \u017c\u0105dzy zemsty, motyw dysfunkcyjnej rodziny. Jakub wsp\u00f3\u0142\u017cyje z w\u0142asn\u0105 matk\u0105, jest uwodzony przez m\u0142odsz\u0105 siostr\u0119, ostatecznie obie zgin\u0105 z jego r\u0119ki. Kordian natomiast nie ma rodzic\u00f3w, zosta\u0142 sam na \u015bwiecie: \u201eOjciec w grobie \u2013 i matka w grobie \u2013 krewni w grobie\u201d[37]<\/a><\/sup><\/sup>. W Hamlecie<\/em> Szekspira tytu\u0142owy bohater oskar\u017ca matk\u0119, Gertrud\u0119, o kazirodztwo, poniewa\u017c wysz\u0142a za m\u0105\u017c za swojego szwagra, czyli Klaudiusza[38]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Anna Parzonka. Diabe\u0142<\/em>. Autor: Roman Sumik. Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na obrazowanie przestrzeni w filmie. \u017bu\u0142awski wykorzysta\u0142 niekt\u00f3re elementy typowe dla krajobrazu gotyckiego. Po uwolnieniu Jakuba przez Nieznajomego, w jednej ze scen widzialna jest otwarta przestrze\u0144, bohaterowie znajduj\u0105 si\u0119 na pierwszym planie, a w oddali wida\u0107 zamek. Kamera najpierw pokazuje og\u00f3\u0142, a nast\u0119pnie zbli\u017cenie na budowl\u0119 spowit\u0105 pos\u0119pnym, granatowym niebem. Cz\u0119sto Nieznajomy prowadzi Jakuba \u015bcie\u017ckami wiod\u0105cymi przez las, \u201ez\u0142owrogi polski las\u201d[39]<\/a><\/sup><\/sup>, kt\u00f3ry ewokuje poczucie osamotnienia, zagubienia. Zaraz po uwolnieniu ze szpitala, w kt\u00f3rym Prusacy dokonuj\u0105 rzezi, bohaterowie znalaz\u0142szy si\u0119 w lesie, widz\u0105 ziemi\u0119 zryt\u0105 wybuchami, na kt\u00f3rej le\u017c\u0105 zmasakrowane cia\u0142a. Jednak\u017ce do lasu ucieka r\u00f3wnie\u017c Jakub z w\u0142asnej woli, nieprowadzony tam przez Nieznajomego, jak w scenie po opuszczeniu rodzinnego domu, szukaj\u0105c wytchnienia. Znajduje jednak kolejne \u015bcie\u017cki prowadz\u0105ce go do miejsc, kt\u00f3re przynios\u0105 mu jedynie b\u00f3l, cierpienie oraz rozczarowanie.<\/p>\n\n\n\n

Liczne uj\u0119cia dokonane za pomoc\u0105 kadru wieloplanowego, konwulsyjna gra aktorska oraz charakterystyczna dla stylu \u017bu\u0142awskiego dynamiczna kamera koreluj\u0105 z mroczn\u0105 wizj\u0105 Polski porozbiorowej. S\u0105 one egzemplifikacj\u0105 negacji nostalgicznego, wyidealizowanego, mitotw\u00f3rczego, a przede wszystkim zafa\u0142szowanego obrazu Rzeczypospolitej szlacheckiej, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 w romantyzmie i zosta\u0142 utrwalony przez Adama Mickiewicza w Panu Tadeuszu<\/em> (1834), Aleksandra Fredr\u0119 w dramatach takich, jak: \u015aluby panie\u0144skie<\/em> (1832), Pan Jowialski<\/em> (1834), Zemsta<\/em> (1838)[40]<\/a><\/sup><\/sup>, jak r\u00f3wnie\u017c przez Zygmunta Krasi\u0144skiego w Przed\u015bwicie<\/em> (1843) oraz w Psalmach przysz\u0142o\u015bci<\/em> (1845). Warto w tym miejscu doda\u0107, \u017ce u S\u0142owackiego obraz szlachty jest ca\u0142kowicie odmienny, krytyczny oraz ironiczny, o czym \u015bwiadcz\u0105: Poema Piasta Dantyszka<\/em> (1839), Horszty\u0144ski<\/em> (1866), a przede wszystkim Odpowied\u017a na \u201ePsalmy przysz\u0142o\u015bci\u201d<\/em> (1848), w kt\u00f3rych polemizowa\u0142 z Krasi\u0144skim[41]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Cechy filmowej poetyki re\u017cysera, znakomicie widocznej w Diable<\/em>, celnie scharakteryzowa\u0142 Mi\u0142osz Stelmach: \u201ed\u0142ugie uj\u0119cia, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 poczu\u0107 up\u0142yw czasu, jego dynamik\u0119 i przep\u0142ywanie w kadrze, widoczne niczym piasek przesypuj\u0105cy si\u0119 w klepsydrze. Jednocze\u015bnie kamera niemal zawsze znajduje si\u0119 w \u017cywio\u0142owym ruchu, gdy\u017c tak\u017ce ruch przypomina o up\u0142ywie czasu, kt\u00f3rego jest miar\u0105, jego za\u015b gwa\u0142towno\u015b\u0107 sugeruje, \u017ce czas ten up\u0142ywa szybciej, ni\u017c jeste\u015bmy w stanie to uchwyci\u0107, \u017ce kamera \u0142apczywie \u0142apie \u015bwiat, kt\u00f3ry skazany jest na zag\u0142ad\u0119. Zag\u0142ada ta przeczuwana jest w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach \u2013 to dlatego u \u017bu\u0142awskiego monta\u017c b\u0119dzie zawsze twardy, oparty na prostych ci\u0119ciach. W jego filmach nie ma miejsca na \u0142agodz\u0105ce przenikania i wygaszania, gdy\u017c rzeczy, obrazy, \u015bwiaty i postaci musz\u0105 ko\u0144czy\u0107 si\u0119 nagle, cz\u0119sto niespodziewanie i zawsze nieodwo\u0142alnie\u201d[42]<\/a><\/sup><\/sup>. \u017bywio\u0142owa pr\u00f3ba uchwycenia przemijaj\u0105cego \u015bwiata, kt\u00f3ry nieuchronnie odchodzi, pomimo szale\u0144czych stara\u0144 usensownienia go przez Jakuba, widocznych w kolejnych aktach mordu[43]<\/a><\/sup><\/sup>, jest widoczna dzi\u0119ki dynamicznej kamerze i ostrych ci\u0119ciach zastosowanych przez re\u017cysera.<\/p>\n\n\n\n

W filmie ukazane zosta\u0142y dwie pory roku \u2013 jesie\u0144 i zima, co jest warunkowane czasem akcji. 14 pa\u017adziernika 1793 roku Sejm Grodzie\u0144ski przyj\u0105\u0142 projekt wieczystego sojuszu polsko-rosyjskiego, zaproponowanego przez caryc\u0119, Katarzyn\u0119 II Wielk\u0105. 23 pa\u017adziernika pos\u0142owie milcz\u0105c\u0105 zgod\u0105 ratyfikowali II rozbi\u00f3r Polski. Obie pory roku stanowi\u0105 istotn\u0105 sceneri\u0119 dla wydarze\u0144, jak r\u00f3wnie\u017c koreluj\u0105 z konsekwentnie prezentowanym upadkiem oraz rozk\u0142adem Rzeczpospolitej, \u017cyciem rodzinnym i uczuciowym Jakuba. Jego mikro\u015bwiat osobisty jest odzwierciedleniem makro\u015bwiata \u2013 porozbiorowej ojczyzny. Gdy na jesieni wszystko w przyrodzie obumiera, tak w Diable<\/em> pa\u0144stwo zapada si\u0119 z powodu przekupnej, rozwi\u0105z\u0142ej szlachty oraz niezdolnych do czynu spiskowc\u00f3w. W Kordianie<\/em> S\u0142owackiego pojawiaj\u0105 si\u0119 to\u017csame sezony, to\u017csame obrazowanie, wskazuj\u0105ce na wszechogarniaj\u0105c\u0105 destrukcj\u0119: \u201eTa cicha jesie\u0144, co drzew trz\u0119sie szczytem,\/ Co na drzewach li\u015bcie truje\/ I r\u00f3\u017com rozwiewa czo\u0142a,\/ Podobna do \u015bmierci anio\u0142a,\/ Ciche wyrzek\u0142a s\u0142owa do drzew: Gi\u0144cie drzewa!\/ Zwi\u0119d\u0142y \u2013 opad\u0142y.\/ My\u015bl \u015bmierci z przyrodzenia w dusz\u0119 si\u0119 przelewa\u201d[44]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Osamotnienie, kt\u00f3rego do\u015bwiadcza g\u0142\u00f3wny bohater filmu jest to\u017csame z tym, kt\u00f3re prze\u017cywa\u0142 Kordian. Podczas drugiej wizyty w zamku dawnych przyjaci\u00f3\u0142 i narzeczonej, Jakub przypomina im spiskowe dzieje. Widoczny jest dysonans mi\u0119dzy przesz\u0142o\u015bci\u0105 (romantycy byli jej szczeg\u00f3lnymi apologetami), a tera\u017aniejszo\u015bci\u0105. Nast\u0119puje swoista dynamika wymiany \u2013 m\u0142ody szlachcic pozosta\u0142 wierny idea\u0142om, a przyjaciele znakomicie odnale\u017ali si\u0119 w rozbiorowej rzeczywisto\u015bci. Podobnie jest u S\u0142owackiego, po g\u0142osowaniu w\u015br\u00f3d spiskowc\u00f3w ze szko\u0142y podchor\u0105\u017cych, w akcie III, tylko Kordian decyduje si\u0119 dokona\u0107 mordu na carze, reszta wyrazi\u0142a sprzeciw: \u201eStu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu przeciw zbrodni g\u0142osowa\u0142o\u2026\u201d[45]<\/a><\/sup><\/sup>. Osamotnienie staje si\u0119 jednak gwarantem wolno\u015bci. Manuela Gretkowska zauwa\u017cy\u0142a, i\u017c \u201eG\u0142\u00f3wny bohater przesiedzia\u0142 pocz\u0105tek pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej w wi\u0119zieniu, nie mia\u0142 wi\u0119c okazji zmieni\u0107 jak inni pogl\u0105d\u00f3w i podda\u0107 swego punktu widzenia \u0142agodnej ewolucji o\u015blepiaj\u0105cej rozs\u0105dek. \u017byj\u0105c tak jakby Polska jeszcze istnia\u0142a, zachowuje si\u0119 jak osoba wolna, co w rzeczywisto\u015bci wygl\u0105da na szale\u0144stwo\u201d[46]<\/a><\/sup><\/sup>. Poczucie opuszczenia, kt\u00f3re katalizuje wolno\u015b\u0107 niew\u0105tpliwie \u0142\u0105czy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z buntem, b\u0119d\u0105cym jednym z najwa\u017cniejszych emblemat\u00f3w romantyzmu. \u017bu\u0142awski stwierdza\u0142: \u201eJe\u017celi si\u0119 zapomina, \u017ce romantyzm to by\u0142 bunt, \u017ce to by\u0142o przeciwko czemu\u015b we wszystkich krajach \u015bwiata, to si\u0119 zapomina o wszystkim. Tak jak Diabe\u0142<\/em> by\u0142 filmem przeciwko, tak romantyzm by\u0142 przeciwko\u201d[47]<\/a><\/sup><\/sup>, dlatego \u201eFrenezyjna forma Diab\u0142a<\/em> jest wyrazem buntu estetycznego, jak r\u00f3wnie\u017c buntu etycznego\u201d[48]<\/a><\/sup><\/sup>. W\u0142adys\u0142aw Tatarkiewicz w ten spos\u00f3b definiowa\u0142 moc estetyczn\u0105 romantyzmu: \u201eRomantyczna jest tw\u00f3rczo\u015b\u0107 d\u0105\u017c\u0105ca nie do harmonijnego pi\u0119kna, lecz do silnego dzia\u0142ania, do mocnego uderzenia w ludzi, wstrz\u0105\u015bni\u0119cia nimi\u201d[49]<\/a><\/sup><\/sup>. \u017bu\u0142awski tak, jak romantycy wyra\u017cali sprzeciw wobec zastanej rzeczywisto\u015bci, tak on buntowa\u0142 si\u0119 przeciwko moralnemu rozk\u0142adowi PRL-u czas\u00f3w marca 1968 roku, ale r\u00f3wnie\u017c wobec milczenia wok\u00f3\u0142 temat\u00f3w stabuizowanych takich, jak: kazirodztwo (wsp\u00f3\u0142\u017cycie matki i Jakuba, uwodzenie tego\u017c przez siostr\u0119), homoseksualizm (Herz, przyw\u00f3dca trupy cyrkowej, jest wyra\u017anie zafascynowany cielesno\u015bci\u0105 m\u0142odego szlachcica), prostytucja (rodzicielka Jakuba prowadzi dom publiczny) oraz samo miejsce, od kt\u00f3rego rozpoczyna si\u0119 akcja filmu, czyli szpital psychiatryczny; jak zaznacza Janion: \u201ebardzo silne i drastyczne bywa odczucie tabu przekl\u0119tego miejsca psychiatrycznego odosobnienia; r\u00f3wnie\u017c polska mentalno\u015b\u0107 spo\u0142eczna podlega jego oddzia\u0142ywaniu\u201d[50]<\/a><\/sup><\/sup>. Estetyczna wra\u017cliwo\u015b\u0107\/dra\u017cliwo\u015b\u0107 re\u017cysera (\u201eMoje filmy s\u0105 zrobione jakby w paszczy wilka\u201d[51]<\/a><\/sup><\/sup>) wsp\u00f3\u0142gra z romantycznym d\u0105\u017ceniem do przekraczania granic. \u201ePowo\u0142a\u0142 mnie Pan\/ Na bunt\u201d[52]<\/a><\/sup><\/sup>, m\u00f3wi podmiot liryczny z wiersza Stanis\u0142awa Grochowiaka, tak samo m\u00f3wili romantycy i tak samo m\u00f3wi \u017bu\u0142awski. Janion stwierdza, \u017ce \u201em\u0142odo\u015b\u0107 romantyczna by\u0142a m\u0142odo\u015bci\u0105 zbuntowan\u0105. (\u2026) romantyzm w obr\u0119bie swej antropologii tragicznej najcz\u0119\u015bciej \u017cywi\u0142 prze\u015bwiadczenie o rozdarciu cz\u0142owieka i nieuchronno\u015bci konfliktu mi\u0119dzy jednostk\u0105 a \u015bwiatem. Bunt romantyczny nacechowany poczuciem g\u0142\u0119bokiego, organicznego, tragicznego niepogodzenia, stanowi zasadnicz\u0105 postaw\u0119 poznawcz\u0105 romantyzmu\u201d[53]<\/a><\/sup><\/sup>. M\u0142odo\u015b\u0107, bunt oraz wynikaj\u0105ca z niej dialektyczna \u015bwiadomo\u015b\u0107 to kategorie nierozerwalnie zwi\u0105zane z Jakubem oraz Kordianem.<\/p>\n\n\n\n

Romantycy zazwyczaj widzieli rzeczywisto\u015b\u0107 za pomoc\u0105 kontrast\u00f3w. W \u015bwiecie Diab\u0142a<\/em> tak, jak i w \u015bwiecie Kordiana<\/em> istniej\u0105 liczne napi\u0119cia dialektyczne. W filmie \u017bu\u0142awskiego, zar\u00f3wno warstwa wizualna, jak i ideowa skonstruowana zosta\u0142a z zestawie\u0144 antonimicznych: pi\u0119kno \u2013 brzydota, patriotyzm \u2013 zdrada, mi\u0142o\u015b\u0107 \u2013 nienawi\u015b\u0107, \u017cycie \u2013 \u015bmier\u0107, prawda \u2013 k\u0142amstwo. Ten dialektyczny rys mo\u017cna nawet uchwyci\u0107 w doborze aktor\u00f3w, w zestawieniu Leszka Teleszy\u0144skiego z powierzchowno\u015bci\u0105 Wojciecha Pszoniaka; na co zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 Renata Kim, pytaj\u0105c re\u017cysera: \u201eRozumiem jeszcze, \u017ce demoniczny Pszoniak zagra\u0142 diab\u0142a, ale wieczny amant Teleszy\u0144ski jako niedosz\u0142y kr\u00f3lob\u00f3jca?\u201d[54]<\/a><\/sup><\/sup>, \u017bu\u0142awski odpowie: \u201eTeleszy\u0144ski amantem zosta\u0142 wiele lat p\u00f3\u017aniej, a w tamtym czasie by\u0142 najpi\u0119kniejszym m\u0142odym ch\u0142opcem w Polsce\u201d[55]<\/a><\/sup><\/sup>. Jakub, co warto podkre\u015bli\u0107, jest wyrzutkiem, odmie\u0144cem po\u015br\u00f3d w\u0142asnej warstwy spo\u0142ecznej, czyli szlachty. Stanowi jej antytez\u0119. Nie tylko si\u0119 z nimi nie uto\u017csamia, ale przeciwko niej wyst\u0119puje. Milczenie zast\u0119puje czynem, zdrad\u0119 honorem. Tak\u017ce jego powierzchowno\u015b\u0107 wizualna pozbawiona jest ca\u0142kowicie sarmackiej pospolito\u015bci, rubaszno\u015bci, oczywi\u015bcie traktowanej stereotypowo. Nawet w zestawieniu z innymi, pojawiaj\u0105cymi si\u0119 w polskiej kinematografii, pi\u0119knymi szlachcicami, na przyk\u0142ad Andrzejem Kmicicem granym przez Daniela Olbrychskiego w Potopie<\/em>, trudno wyobrazi\u0107 sobie Jakuba\/Teleszy\u0144skiego zach\u0142annie spo\u017cywaj\u0105cego kie\u0142bas\u0119, jak w jednej ze scen filmu Jerzego Hoffmana czyni to Kmicic\/Olbrychski[56]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Leszek Teleszy\u0144ski, Anna Parzonka, Micha\u0142 Grudzi\u0144ski, Diabe\u0142<\/em>. Autor: Roman Sumik. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W Kordianie <\/em>r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119puj\u0105 analogiczne antynomie. Bohater S\u0142owackiego, podobnie jak Jakub, dostrzegaj\u0105c ohyd\u0119 \u015bwiata, dekonstrukcj\u0119 iluzji, chaos porozbiorowej Polski, stara si\u0119 post\u0119powa\u0107 w zgodzie z samym sob\u0105, z patriotycznym nakazem, nawet je\u017celi cen\u0105 za to jest przekroczenie sfery etycznej (ch\u0119\u0107 zab\u00f3jstwa cara) oraz sfery biologicznej (wyj\u015bcie poza \u015bmier\u0107[57]<\/a><\/sup><\/sup>), a to z kolei bezpo\u015brednio prowadzi do egzystencji w \u015bwiecie kontrast\u00f3w. Jednak\u017ce zar\u00f3wno w tw\u00f3rczo\u015bci romantyk\u00f3w, jak i w filmowym kosmosie \u017bu\u0142awskiego \u201ew\u0142a\u015bnie w tej chaotycznej magmie znajduj\u0105 si\u0119 znaki sp\u00f3jno\u015bci i szlaki komunikacyjne. To na tej p\u0142aszczy\u017anie kina niespokojnego, niepogodzonego, pe\u0142nego a to tw\u00f3rczego a to apokaliptycznego nieporz\u0105dku, pulsuj\u0105 sensy\u201d[58]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Ostatecznie Jakub ogarni\u0119ty patriotyczny sza\u0142em jest podporz\u0105dkowany woli Nieznajomego, tytu\u0142owego diab\u0142a. On pe\u0142ni rol\u0119 demiurga losu m\u0142odzie\u0144ca, wskazuje mu trajektori\u0119, kt\u00f3r\u0105 bohater pod\u0105\u017ca, odwiedzaj\u0105c kolejno miejsca odbieraj\u0105ce mu wszelkie z\u0142udzenia. Ka\u017cda z wizyt przynosi dekonstrukcj\u0119 iluzji, co ewokuje podr\u00f3\u017c Kordiana w akcie II dramatu. Jakub morduje matk\u0119, przyrodniego brata, siostr\u0119, dawnego przyjaciela. Przyczynia si\u0119 do \u015bmierci dawnej narzeczonej. Podpala rodzinny dw\u00f3r. Ogarni\u0119ty frenetycznym sza\u0142em dociera do ko\u015b\u0107ca romantycznego fantazmatu zemsty i krwawej ofiary. Samowampiryzuje si\u0119 i sam zostaje wampirem, wcale nie metaforycznie, ale dos\u0142ownie[59]<\/a><\/sup><\/sup>. Jest \u201epatriot\u0105-wariatem\u201d, u\u017cywaj\u0105c tego okre\u015blenia w semantyce, kt\u00f3r\u0105 nada\u0142a mu Janion: \u201eodznacza si\u0119 g\u0142\u00f3wnie tym, \u017ce wybuch instynktu w momencie zagro\u017cenia bytu ojczyzny przez przemoc i z\u0142o przebiega w nim w spos\u00f3b gwa\u0142towny i ostateczny. Zagarnia wszystko, ingeruj\u0105c nie tylko w mentalno\u015b\u0107, zachowania spo\u0142eczne, ideologi\u0119, ale porywaj\u0105c dok\u0142adnie ca\u0142\u0105 osobowo\u015b\u0107\u201d[60]<\/a><\/sup><\/sup>. Taki rodzaj patriotyzmu \u201egraniczy z przesad\u0105, z przekroczeniem, z szale\u0144stwem, z ob\u0142\u0119dem, mo\u017ce by\u0107 traktowany jako rodzaj egzaltowanego wariactwa, pchaj\u0105cego ku zag\u0142adzie, ku \u015bmierci\u201d[61]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Fantazmatyczna transgresja narodowa, kt\u00f3r\u0105 dokonuje Jakub, jest kierowana si\u0142\u0105 libidaln\u0105, zgodnie z rozpoznaniem Kuby Mikurdy: \u201erzekomo czyste, bezcielesne idea\u0142y patriotyczne okazuj\u0105 si\u0119 nap\u0119dzane przez kazirodcze pragnienia, przymus powtarzania i pop\u0119d \u015bmierci\u201d[62]<\/a><\/sup><\/sup>. Niema\u0142\u0105 rol\u0119 w szale\u0144czym ta\u0144cu \u015bmierci, do kt\u00f3rego Jakub zaprasza kolejno dawniej bliskie mu osoby, odegra\u0142 Nieznajomy. To on natchn\u0105\u0142 go do \u201eoczyszczania\u201d, pozwalaj\u0105c na zrealizowanie morderczych fantazji. Pop\u0119dowi \u015bmierci towarzyszy pop\u0119d seksualny. Romantyzm polski mia\u0142 bardzo du\u017cy potencja\u0142 somatyczny, cielesny, transgresyjny. Marta Piwi\u0144ska przekonuje, \u017ce \u201eRomantyk\u00f3w nie zrozumiemy do ko\u0144ca, jak d\u0142ugo ich my\u015bl o kwestiach narodowych widzie\u0107 b\u0119dziemy abstrakcyjnie, bezciele\u015bnie\u201d[63]<\/a><\/sup><\/sup>. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 S\u0142owackiego jest tego bardzo dobr\u0105 egzemplifikacj\u0105, szczeg\u00f3lnie dramatyczna, w kt\u00f3rej kategorie seksualno\u015bci odgrywaj\u0105 bardzo znaczn\u0105 rol\u0119, jak w utworach: Balladyna<\/em> (1839), Mazepa <\/em>(1840), Beatrix Cenci<\/em> (1840), Zawisza Czarny<\/em> (1844). Diabe\u0142<\/em> \u017bu\u0142awskiego stanowi rodzaj postromantycznego dope\u0142nienia kwestii narodowych oraz seksualnych, kontaminacji ulegaj\u0105 w filmie oba pop\u0119dy \u2013 \u015bmierci i seksu. Transgresja erotyczna ma wa\u017cne znaczenie w obrazie. Chyba nikt przed \u017bu\u0142awskim ani nikt po nim, \u017caden tw\u00f3rca filmowy, nie uwypukli\u0142 tak wyra\u017anie seksualnych aspekt\u00f3w polskiego romantyzmu i ich transgresyjnego charakteru w obszarze kazirodztwa oraz homoseksualizmu. Wszak Jakub zdecydowanie nie potrafi poradzi\u0107 sobie z w\u0142asnym biseksualizmem i usilnie wypiera homoerotyczne po\u017c\u0105danie[64]<\/a><\/sup><\/sup>. Bo\u017cena Umi\u0144ska precyzyjnie zdefiniowa\u0142a seks w Diable<\/em>, kt\u00f3ry jest \u201ezemst\u0105 za brak Erosa i pokazaniem konsekwencji tego braku \u2013 w seksie najmocniej ods\u0142oni si\u0119 poczucie nieprzekraczalnej obco\u015bci, samotno\u015bci i wrogo\u015bci innych. Brzytwa i krew s\u0105 orgazmem tych uczu\u0107\u201d[65]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Jakub m\u015bci si\u0119 egzystencjalnie, moralnie, jak r\u00f3wnie\u017c politycznie. Jego biografia nie ma prawa mie\u0107 pozytywnego zako\u0144czenia, wszak\u017ce, gdyby nie uwolnienie przez Nieznajomego ze szpitala psychiatrycznego, do kt\u00f3rego chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej wkracza pruskie wojsko, najprawdopodobniej podzieli\u0142by los innych osadzonych, gin\u0105c do kul i bagnet\u00f3w zaborc\u00f3w. Tak wi\u0119c tytu\u0142owy diabe\u0142 dopisuje kolejny, ostatni, rozdzia\u0142 fantazmatycznej i frenetycznej egzystencji Jakuba. Istotny jest jej wampiryczny aspekt. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wszelkie pr\u00f3by zabicia go ko\u0144cz\u0105 si\u0119 niepowodzeniem. On zreszt\u0105 od pocz\u0105tku filmu \u201eby\u0142 traktowany jak zmar\u0142y (wszyscy my\u015bleli \u017ce zgin\u0105\u0142 w czasie swojej misji zabicia kr\u00f3la oddaj\u0105cego si\u0119 carycy) i gdy si\u0119 pojawi\u0142, zobaczy\u0142, \u017ce \u017cycie \u00bbp\u0142ynie\u00ab dalej, bez niego\u201d[66]<\/a><\/sup><\/sup>. Jakub istnieje upiornie, widmowo, wyobra\u017ceniowo, zara\u017cony z\u0142em przez tytu\u0142owego Nieznajomego, diab\u0142a, z\u0142em zwampiryzowany, z\u0142em zaka\u017cony. Zachowuje si\u0119 jak szaleniec. I jest szale\u0144cem. Pomimo tego nie traci swoistego kompasu moralnego, nakazuj\u0105cego mu wierno\u015b\u0107 patriotycznym oraz r\u00f3wno\u015bciowym idea\u0142om m\u0142odo\u015bci. W czym przypomina Kordiana. Bohater S\u0142owackiego, kt\u00f3ry tak\u017ce jak Jakub utraci\u0142 z\u0142udzenia wzgl\u0119dem mi\u0142o\u015bci, religii, rodziny, pieni\u0119dzy, nie przesta\u0142 wierzy\u0107 w wielki cel, jakim by\u0142o wyzwolenie ojczyzny: \u201eMog\u0119 \u2013 wi\u0119c p\u00f3jd\u0119! ludy zawo\u0142am! obudz\u0119!\u201d[67]<\/a><\/sup><\/sup>. \u017bu\u0142awski w Diable<\/em> eksplikuje polski romantyzm bardzo podobnie jak w swoich esejach oraz rozprawach czynili to Janion i Rymkiewicz, ergo<\/em>: \u201eg\u0142osz\u0105 apologi\u0119 \u00bbszalonej Polski\u00ab [\u2026] recytuj\u0105 r\u00f3\u017cnymi s\u0142owami romantyczn\u0105 lekcj\u0119: lepsze jest okrutne szale\u0144stwo przemocy i ofiary ni\u017c dzieci\u0119ca niewinno\u015b\u0107, infantylna bezmy\u015blno\u015b\u0107, beztroska nieodpowiedzialno\u015b\u0107 oportunizmu w masce rozs\u0105dku\u201d[68]<\/a><\/sup><\/sup>. Kategoria szale\u0144stwa by\u0142a dla re\u017cysera istotna, wyja\u015bnia\u0142 jej znaczenie nast\u0119puj\u0105co: \u201eSzale\u0144stwo jest reakcj\u0105 zdrow\u0105. Jak gor\u0105czka: objaw samoczynnej obrony przed czym\u015b, czego si\u0119 nie rozumie\u201d[69]<\/a><\/sup><\/sup>. Wedle tego sposobu pojmowania ob\u0142\u0105kanie Jakuba, spowodowane nieudanym zamachem na kr\u00f3la, zosta\u0142o pog\u0142\u0119bione przez rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 zasta\u0142 po opuszczeniu szpitala psychiatrycznego. Wszak\u017ce jak przekonuje Slavoj \u017di\u017eek: \u201eje\u015bli z naszej rzeczywisto\u015bci usuniemy tworz\u0105ce j\u0105 z\u0142udzenia, utracimy sam\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. (\u2026) Ka\u017cde zbyt traumatyczne, zbyt brutalne lub nawet zbyt ma\u0142e do\u015bwiadczenie niszczy ramy naszej rzeczywisto\u015bci\u201d[70]<\/a><\/sup><\/sup>. Widoczne jest to w post\u0119powaniu Jakuba, ale r\u00f3wnie\u017c Kordiana z dramatu S\u0142owackiego. Brak zakotwiczenia w tym co Symboliczne i Realne, powoduje zatracenie si\u0119 w Wyobra\u017conym.<\/p>\n\n\n\n

Na pocz\u0105tku artyku\u0142u Diabe\u0142<\/em> zosta\u0142 zakwalifikowany jako horror, chocia\u017c z bardzo wyra\u017anym komponentem metafizycznym \u2013 zagadnieniem wyst\u0119powania z\u0142a w \u015bwiecie. Jest ono dominuj\u0105ce w filmie i zostaje obja\u015bnione zgodnie z filozofi\u0105 romantyzmu (z\u0142o wywodzi si\u0119 z cz\u0142owieka). Re\u017cyser w trakcie realizacji filmu m\u00f3wi\u0142: \u201eBardzo mi trudno okre\u015bli\u0107 gatunek Diab\u0142a<\/em>. Jest pr\u00f3b\u0105 filmu grozy, ale by\u0142bym ogromnie zmartwiony, gdyby okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest to tylko film grozy. (\u2026) Boj\u0119 si\u0119 przed sprecyzowaniem gatunku tak\u017ce dlatego, \u017ce \u2013 jak mi si\u0119 zdaje \u2013 przed kinem stoi dopiero zadanie klasyfikowania tych dzie\u0142\u201d[71]<\/a><\/sup><\/sup>. Wedle klasycznej definicji No\u00ebla Carrolla podstawow\u0105 cech\u0119 horroru jako gatunku stanowi obecno\u015b\u0107 potwora[72]<\/a><\/sup><\/sup>. Czy za takiego mo\u017cna uzna\u0107 Jakuba, je\u017celi przyj\u0105\u0107, \u017ce jego stan ontologiczny wskazuje na bycie wampirem? A na pewno \u017c\u0105dnym krwi patriot\u0105-wariatem? Wydaje si\u0119, i\u017c prawdziwym potworem w filmie jest tytu\u0142owy diabe\u0142, Nieznajomy, okazuj\u0105cy si\u0119 pod koniec obrazu pruskim szpiegiem. Warto podkre\u015bli\u0107, zaznaczone na pocz\u0105tku artyku\u0142u, konsekwentnie pomijane przez \u017bu\u0142awskiego rozwi\u0105zania estetyczne typowe dla kultury popularnej. Bodaj\u017ce tylko w Najwa\u017cniejsze to kocha\u0107<\/em>[73]<\/a><\/sup><\/sup>, re\u017cyser \u201esnuje sw\u00f3j dyskurs o niespe\u0142nieniu, mi\u0142o\u015bci i sztuce pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 konwencjami kina popularnego\u201d[74]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Bo\u017cena Miefiodow, \u0141ukasz \u017bu\u0142awski. Diabe\u0142<\/em>. Autor: Roman Sumik. Prawa: Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Pomimo tego, \u017ce genologicznie Diabe\u0142<\/em> najbli\u017cszy jest horrorowi[75]<\/a><\/sup><\/sup>, to jednak nie znajduj\u0105 si\u0119 w nim charakterystyczne dla tego rodzaju opowie\u015bci schematy i uproszczenia. Przyk\u0142adowo, Wilczyca<\/em>[76]<\/a><\/sup><\/sup>, kt\u00f3rej akcja r\u00f3wnie\u017c rozgrywa si\u0119 pod zaborami, chocia\u017c w czasie p\u00f3\u017aniejszym (1848), stanowi egzemplifikacj\u0119 sprawnego oraz udanego eksploatowania motyw\u00f3w oraz w\u0105tk\u00f3w popkulturowych, z wyra\u017anym zaznaczeniem element\u00f3w gotycyzmu. Pojawia si\u0119: przera\u017caj\u0105cy wygl\u0105dem potw\u00f3r (tytu\u0142owa wilczyca nawiedzaj\u0105ca noc\u0105 sw\u00f3j rodzinny dworek), motyw satanistyczny (konszachty z diab\u0142em), pa\u0142ac stylizowany na zamek (z tajemnymi przej\u015bciami), konieczno\u015b\u0107 zg\u0142adzenia potwora (zapobie\u017cenie dalszemu z\u0142u), czyli kategorie s\u0142u\u017c\u0105ce operowaniem estetyk\u0105 grozy, kt\u00f3ra katalizuje strach. W Diable<\/em> \u017bu\u0142awski pos\u0142uguje si\u0119 bardziej estetyk\u0105 szoku ni\u017c estetyk\u0105 grozy. Niew\u0105tpliwie wa\u017cnym tropem jest tak\u017ce teatr okrucie\u0144stwa Antonina Artauda, kt\u00f3rego za\u0142o\u017cenia pobrzmiewaj\u0105 w tw\u00f3rczo\u015bci polskiego re\u017cysera, nie tylko w Diable<\/em>[77]<\/a><\/sup><\/sup>. W przypadku tego obrazu \u017bu\u0142awski nie pos\u0142uguje si\u0119 estetyk\u0105 szoku, aby wstrz\u0105sa\u0107 odbiorc\u0105 dla samego faktu oszo\u0142omienia, ale by ukaza\u0107 ca\u0142kowicie nowatorsk\u0105 egzegez\u0119 romantycznych idei, zakl\u0119tych w powszednie stereotypy narodowego dyskursu. Oczywi\u015bcie wa\u017cny jest r\u00f3wnie\u017c kontekst wsp\u00f3\u0142czesny, geneza filmu, kt\u00f3ra stanowi kolejn\u0105 warstw\u0119 konkretyzacji, czyli Diabe\u0142<\/em> jako opowie\u015b\u0107 o wydarzeniach marca 1968 roku.<\/p>\n\n\n\n

Konkluduj\u0105c, Jakub dokonuje transgresji w kilku wymiarach: narodowym (w dalszym ci\u0105gu pragnie pom\u015bci\u0107 zniewolon\u0105 ojczyzn\u0119), erotycznym (nieudana pr\u00f3ba wsp\u00f3\u0142\u017cycia seksualnego z w\u0142asn\u0105 matk\u0105) oraz egzystencjalnym (liminalno\u015b\u0107, zawieszenie pomi\u0119dzy \u017cyciem a \u015bmierci\u0105). Bohater Diab\u0142a<\/em> nie stanowi jednak kolejnego wcielenia Kordiana, nie jest tak\u017ce jego nast\u0119pc\u0105, jawi si\u0119 raczej jako reinterpretacja, transpozycja bohatera S\u0142owackiego. Jakuba z Kordianem \u0142\u0105czy stan ontologiczny wampira, patrioty-wariata. G\u0142\u00f3wny bohater Diab\u0142a<\/em> zosta\u0142 r\u00f3wnie\u017c wyposa\u017cony w elementy biografii (symbolicznej) postaci S\u0142owackiego. Mo\u017cna jego losy interpretowa\u0107 jako projekcj\u0119 los\u00f3w Kordiana po opuszczeniu szpitala psychiatrycznego i u\u0142askawieniu przez cara. Przecie\u017c S\u0142owacki planowa\u0142 Kordiana<\/em> jako trylogi\u0119. Nale\u017cy jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce \u017bu\u0142awski wzgl\u0119dem dramatu[78]<\/a><\/sup><\/sup> przesun\u0105\u0142 akcj\u0119 filmu do ko\u0144c\u00f3wki XVIII wieku, ukazuj\u0105c frenetyczne \u201emodne ta\u0144ce patriotyczne. Tak si\u0119 ta\u0144czy na mogile niepodleg\u0142ej ojczyzny\u201d[79]<\/a><\/sup><\/sup>, zaraz po II rozbiorze Rzeczypospolitej. Niezwykle wymowna scena owego ta\u0144ca w zamku dawnych przyjaci\u00f3\u0142 Jakuba ewokuje chocholi taniec beznadziei i poczucia kl\u0119ski z Wesela<\/em> Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego (1901). Warto doda\u0107, \u017ce za pomoc\u0105 figury ta\u0144ca, jak si\u0119 wydaje intencjonalnie, \u017bu\u0142awski nawi\u0105\u017ce do tej w\u0142a\u015bnie sceny z filmu, gdy wspomina\u0107 b\u0119dzie zatrzymanie obrazu przez komunistyczn\u0105 cenzur\u0119: \u201eW diabelskim ta\u0144cu o w\u0142adz\u0119 Diab\u0142em<\/em> si\u0119 diab\u0142y pos\u0142u\u017cy\u0142y, by wykra\u015b\u0107 ministrowi bu\u0142aw\u0119 i udowodni\u0107, \u017ce nie nadaje si\u0119 on do dalszego ta\u0144ca\u201d[80]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Jakub jawi si\u0119 jako posta\u0107 wyj\u0105tkowa w polskiej kulturze postromantycznej. Chocia\u017c jego proweniencji nale\u017cy upatrywa\u0107 w Kordianie<\/em> S\u0142owackiego, to jednak stanowi ca\u0142kowicie koherentn\u0105 jako\u015b\u0107 znaczeniow\u0105 i symboliczn\u0105. Diab\u0142a<\/em> \u017bu\u0142awskiego nale\u017cy widzie\u0107 jako jednego z najciekawszych poznawczo wyrazicieli polskiego postromantyzmu w\u015br\u00f3d dwudziestowiecznych tekst\u00f3w kultury, kt\u00f3ry ci\u0105gle poddaje si\u0119 nowym zabiegom eksplikacyjnym i pomimo up\u0142ywu lat fascynuje swoim emancypacyjnym potencja\u0142em.<\/p>\n\n\n\n

  1. G. Flaubert, Pami\u0119tniki szale\u0144ca<\/em>, [w:] tego\u017c, Pami\u0119tniki szale\u0144ca. Listopad<\/em>, t\u0142um. P. \u015aniedziewski, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2021, s. 11. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  2. S. \u017beromski, Syzyfowe prace<\/em>, oprac. A. Hutnikiewicz, BN I 216, Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich, Wroc\u0142aw 1984, s. 100. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  3. A. \u017bu\u0142awski, By\u0142 sad<\/em>, Polska Oficyna Wydawnicza \u201eBGW\u201d, Warszawa 1992, s. 5. Film ostatecznie zosta\u0142 zrealizowany w okolicach Wa\u0142brzycha w wojew\u00f3dztwie dolno\u015bl\u0105skim. Za miejsca zdj\u0119ciowe pos\u0142u\u017cy\u0142 m.in. Zamek Ksi\u0105\u017c oraz znajduj\u0105ce si\u0119 nieopodal ruiny Zamku Stary Ksi\u0105\u017c. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  4. Zob. A. \u017bu\u0142awski, Diabe\u0142<\/em>, [w:] tego\u017c, Piekielnicy<\/em>, Polska Oficyna Wydawnicza \u201eBGW\u201d, Warszawa 1994, s. 155-226. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  5. A. \u017bu\u0142awski, Dwie godziny jazdy. Rozmowa z Andrzejem \u017bu\u0142awskim<\/em>, rozm. przepr. A. Led\u00f3chowski, \u201eFilm na \u015awiecie\u201d 1986, nr 334-335, s. 7. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  6. M. Olszewska-Jo\u0144czyk, \u201eWitalno\u015b\u0107 kina przebiega przez jego z\u0142e, a nie dobre gusty\u201d. \u201eDiabe\u0142\u201d Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2009, nr 66, s. 83. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  7. M. Demski, Po mrocznej stronie filmowej wyobra\u017ani (w 3. rocznic\u0119 \u015bmierci Andrzeja \u017bu\u0142awskiego)<\/em>, ArtPapier 2019, nr 5, http:\/\/artpapier.com\/index.php?page=artykul&wydanie=366&artykul=7213, [dost\u0119p: 27.02.2022]. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  8. Diabe\u0142<\/em> (re\u017c. Andrzej \u017bu\u0142awski, 1972). \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  9. A. \u017bu\u0142awski, Diabe\u0142. Scenariusz filmowy<\/em>, \u201eKino\u201d 1969, nr 2, s. 25. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  10. P. Kletowski, P. Marecki, \u017bu\u0142awski. Przewodnik Krytyki Politycznej<\/em>, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008, s. 164-165. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  11. J.M. Rymkiewicz, Reytan. Upadek Polski<\/em>, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2013, s. 85. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  12. Zob. J. Rawski, Groza postromantyczna w opowiadaniu Jerzego Giera\u0142towskiego \u201eWadera\u201d oraz w filmie \u201eWilczyca\u201d Marka Piestraka<\/em>, [w:] Groza i postgroza<\/em>, red. K. Olkusz, B. Szymczak-Maciejczyk, O\u015brodek Badawczy Facta Ficta, Krak\u00f3w 2018, s. 397-398. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  13. Andrzej \u017bu\u0142awski w Stopklatce 3\/6<\/em>, https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=HQK3rN-7AzM [dost\u0119p: 27.02.2022]. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  14. P. Kletowski, P. Marecki, \u017bu\u0142awski<\/em>, dz. cyt., s. 183. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  15. M. Pietrzak, Prze\u0142amuj\u0105c tabu. O najwcze\u015bniejszych filmowych echach wydarze\u0144 marcowych<\/em>, \u201eImages\u201d 2016, t. 18, nr 27, s. 130. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  16. H. de Corinth, A Distraught Pole: Andrzej \u017bu\u0142awski and Romantyzm<\/em>, https:\/\/henridecorinth.wordpress.com\/2021\/03\/13\/a-distraught-pole-andrzej-zulawski-and-romantyzm\/ [dost\u0119p: 10.03.2022 rok]. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  17. M. Janion, Gor\u0105czka romantyczna<\/em>, Wydawnictwo s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2007, s. 7. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  18. J. S\u0142owacki, Kordian. Cz\u0119\u015b\u0107 pierwsza trylogii. Spisek koronacyjny<\/em>, oprac. M. Inglot, BN I 2, Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich, Wroc\u0142aw 1986, s. 115. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  19. Tam\u017ce, s. 102. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  20. Diabe\u0142<\/em> (re\u017c. Andrzej \u017bu\u0142awski, 1972). \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  21. C. Norwid, Kl\u0105twy<\/em>, [w:] tego\u017c, Wyb\u00f3r poezyj<\/em>, oprac. S. Cywi\u0144ski, BN I 64, Krakowska Sp\u00f3\u0142ka Wydawnicza, Krak\u00f3w 1924, s. 79. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  22. J. Tazbir, W Polsce kr\u00f3l mo\u017ce spa\u0107 bezpiecznie<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Historyczny\u201d 1990, t. 81, z. 3-4, s. 457. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  23. Diabe\u0142<\/em> (re\u017c. Andrzej \u017bu\u0142awski, 1972). \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  24. S. Bobowski, Obsesja i pasja. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmowa Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/em>, [w:] Zas\u0142ugi Jerzego \u017bu\u0142awskiego i jego rodu dla literatury i kultury polskiej XX wieku<\/em>, red. E. \u0141och, D. Trze\u015bniowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej, Lublin 2011, s. 171. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  25. Interesuj\u0105cym jest zwr\u00f3cenie uwagi w filmie na fakt, \u017ce ojciec Jakuba dokona\u0142 samob\u00f3jstwa za pomoc\u0105 srebrnej kuli, zob. tam\u017ce. A ten rodzaj broni stosowany by\u0142 przeciwko wilko\u0142akom: \u201eKluczowa jest zatem srebrna kula [\u2026] z wyrytym krzy\u017cem. Srebro jest bowiem zgubne dla wilko\u0142ak\u00f3w i innych demonicznych istot, krzy\u017c natomiast zapewnia celno\u015b\u0107, nie pozwalaj\u0105c s\u0142ugom piekie\u0142 unikn\u0105\u0107 pocisku\u201d, B.G. Sala, Wycie w ciemno\u015bci. Wilki i wilko\u0142aki Europy<\/em>, Wydawnictwo BOSZ, Olszanica 2017, s. 204. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  26. A. \u017bu\u0142awski, Dwie godziny jazdy<\/em>, dz. cyt., s. 7. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  27. Zob. J. S\u0142owacki, Kordian<\/em>, dz. cyt., s. 25. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  28. M. Janion, Gor\u0105czka romantyczna<\/em>, dz. cyt., s. 38. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  29. Zob. Najwa\u017cniejsze to kocha\u0107 <\/em>(L’important c’est d’aimer<\/em>, re\u017c. Andrzej \u017bu\u0142awski, 1975); Kobieta publiczna<\/em> (La Femme Publique<\/em>, re\u017c. Andrzej \u017bu\u0142awski, 1984); B\u0142\u0119kitna nuta <\/em>(La note bleue<\/em>, re\u017c. Andrzej \u017bu\u0142awski, 1991). \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  30. A. Szar\u0142at, \u017bu\u0142awski. Szaman<\/em>, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2019, s. 185. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  31. H. de Corinth, A Distraught Pole<\/em>, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  32. Zob. W. Szekspir, Hamlet<\/em>, t\u0142um. W. Tarnawski, oprac. S. Helszty\u0144ski, BN II 20, Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich, Wroc\u0142aw 1971, s. 108, 125. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  33. Zob. J. S\u0142owacki, Kordian<\/em>, dz. cyt., s. 55. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  34. M. Maron, Romantyzm i kino. Idee i wyobra\u017cenia romantyczne w filmach polskich re\u017cyser\u00f3w z lat 1947-1990<\/em>, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej, Lublin 2019, s. 166. Na temat reminiscencji Hamleta<\/em> w Kordianie<\/em> i Horszty\u0144skim<\/em>, zob. J. Trznadel, Polski Hamlet. K\u0142opoty z dzia\u0142aniem<\/em>, Libella, Paris 1988, s. 11-67.\u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  35. <\/a> J. S\u0142owacki, Kordian<\/em>, dz. cyt., s. 26. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  36. Z. Herbert, Tren Fortynbrasa<\/em>, [w:] tego\u017c, Wiersze zebrane<\/em>, oprac. R. Krynicki, Wydawnictwo a5, Krak\u00f3w 2011, s. 271. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  37. J. S\u0142owacki, Kordian<\/em>, dz. cyt., s. 102. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  38. Zob. W. Szekspir, Hamlet<\/em>, dz. cyt., s. 25. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  39. A. Oz, Dotknij wiatru, dotknij wody<\/em>, t\u0142um. D. S\u0119kalska, Dom Wydawniczy Rebis, Pozna\u0144 2014, s. 27. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  40. W tych komediach pojawiaj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie szlachcice o nieszkodliwych wadach, kt\u00f3rzy s\u0105 poczciwi i stoj\u0105 na stra\u017cy narodowego rezerwuaru przesz\u0142o\u015bci. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  41. Stosunek poety do kultury szlacheckiej nie by\u0142 wy\u0142\u0105cznie negatywny, raczej nale\u017ca\u0142oby go okre\u015bli\u0107 jako ambiwalentny, z pewno\u015bci\u0105 podlega\u0142 metamorfozom, ten temat zob. M. Kryszczuk, Juliusz S\u0142owacki wobec tradycji szlacheckiej<\/em>, Instytut Bada\u0144 Literackich PAN, Warszawa 2011. Niew\u0105tpliwie jednak S\u0142owacki odrzuca\u0142 zmitologizowany obraz szlachty eksponowany przez Mickiewicza, Fredr\u0119 czy Krasi\u0144skiego. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  42. M. Stelmach, W obliczu ko\u0144ca. Apokaliptyczna wra\u017cliwo\u015b\u0107 Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/em>, \u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d 2018, nr 3, https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/w-obliczu-konca-apokaliptyczna-wrazliwosc-andrzeja-zulawskiego\/, [dost\u0119p: 06.03.2022]. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  43. Morderstwa dokonywane przez Jakuba ewokuj\u0105 pewne cechy p\u00f3\u017anego etapu tw\u00f3rczo\u015bci S\u0142owackiego. W systemie genezyjskim zadanie \u015bmierci by\u0142o sposobem pozbycia si\u0119 niedoskona\u0142ej formy, powstrzymuj\u0105cej post\u0119p zmierzaj\u0105cy ku odrodzeniu oraz samodoskonaleniu. \u015amier\u0107 stanowi\u0142a rodzaj metamorfozy, przekszta\u0142cenia w drodze ku lepszym bytom, co jest szczeg\u00f3lnie widoczne w Kr\u00f3lu-Duchu <\/em>(1845-1849). \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  44. J. S\u0142owacki, Kordian<\/em>, dz. cyt., s. 26. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  45. Tam\u017ce, s. 99. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  46. M. Gretkowska, My zdies\u2019 emigranty<\/em>, Oficyna Literacka, Krak\u00f3w 1991, s. 83. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  47. P. Kletowski, P. Marecki, \u017bu\u0142awski<\/em>, dz. cyt., s. 185. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  48. M. Maron, Romantyzm i kino<\/em>, dz. cyt., s. 175. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  49. W. Tatarkiewicz, Romantyzm, czyli rozpacz semantyka<\/em>, \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1971, z. 4, s. 7. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  50. M. Janion, Czas formy otwartej. Tematy i media romantyczne<\/em>, Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984, s. 364. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  51. A. \u017bu\u0142awski, Dwie godziny jazdy<\/em>, dz. cyt., s. 20\u2191<\/a> <\/span><\/p><\/li>

  52. <\/a> S. Grochowiak, \u015awi\u0119ty Szymon S\u0142upnik<\/em>, [w:] tego\u017c, Wiersze zebrane<\/em>, t. 1, oprac. i red. B. Symber, Wydawnictwo Warstwy, Wroc\u0142aw 2017, s. 38. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  53. M. Janion, Gor\u0105czka romantyczna<\/em>, dz. cyt., s. 39. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  54. A. \u017bu\u0142awski, Ostatnie s\u0142owo<\/em>, rozm. przepr. R. Kim, Wydawnictwo Czerwone i Czarne, Warszawa 2011, s. 154-155. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  55. Tam\u017ce, s. 155. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  56. Zob. Potop Redivivus<\/em> (re\u017c. Jerzy Hoffman, 1974\/2014). \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  57. Kordian posiada ewidentny rys wampiryczny, pod koniec aktu I nie dokonuje pr\u00f3by samob\u00f3jstwa, ale naprawd\u0119 si\u0119 zabija, o czym \u015bwiadcz\u0105 s\u0142owa Grzegorza: \u201eNieszcz\u0119\u015bcie! Oh nieszcz\u0119\u015bcie! panicz si\u0119 zastrzeli\u0142!…\u201d, J. S\u0142owacki, Kordian<\/em>, dz. cyt., s. 50. Bohater r\u00f3wnie\u017c sam siebie okre\u015bla jako samob\u00f3jc\u0119: \u201eChcia\u0142bym blizn\u0119 Kaina zmaza\u0107 z mego czo\u0142a:\/ Pierwszy wzrok ludzi czo\u0142o samob\u00f3jcy bada…\u201d, tam\u017ce, s. 52. Kainowe pi\u0119tno symbolizuje morderc\u0119, w tym przypadku morderc\u0119 samego siebie. Warto doda\u0107, \u017ce Marcin Maron, pisz\u0105c o Diable<\/em>, stwierdza, i\u017c Jakub jest \u201euciele\u015bnieniem gnostyczno-romantycznej figury Kaina \u2013 buntownika-mordercy\u201d, M. Maron, Romantyzm i kino<\/em>, dz. cyt., s. 165. W kwestii przeistoczenia samob\u00f3jcy w wampira, nale\u017cy przytoczy\u0107 stanowisko Bohdana Baranowskiego, kt\u00f3ry wskazuje na utrwalone w folklorze przekonanie jakoby \u201eupiorem zostaje ka\u017cdy samob\u00f3jca\u201d, B. Baranowski, W kr\u0119gu upior\u00f3w i wilko\u0142ak\u00f3w<\/em>, Wydawnictwo \u0141\u00f3dzkie, \u0141\u00f3d\u017a 1981, s. 56. Z bada\u0144 przeprowadzonych przez Leonarda Pe\u0142k\u0119 r\u00f3wnie\u017c wynika, \u017ce lud s\u0142owia\u0144ski wierzy\u0142 w to, \u017ce samob\u00f3jca staje si\u0119 upiorem, zob. L.J. Pe\u0142ka, Polska demonologia ludowa<\/em>, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1987, s. 168. Upi\u00f3r by\u0142 s\u0142owia\u0144skim wampirem i \u2013 upraszczaj\u0105c \u2013 w tej kategorii, chocia\u017c wyestetyzowanej, przenikn\u0105\u0142 do kultury w epoce romantyzmu. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  58. S. Naitza, Kino ci\u0105g\u0142ego ruchu<\/em>, [w:] Op\u0119tanie. Ekstremalne kino i pisarstwo Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/em>, red. S. Naitza, A.A. Cinema, oprac. wersji pol. K. Merta, Wydawnictwo Ksi\u0105\u017ckowe Tw\u00f3j Styl, Warszawa 2004, s. 47. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  59. Bo\u017cena Umi\u0144ska zwraca uwag\u0119, \u017ce Jakub \u201enie je, nie odpoczywa, zapada w stany letargiczne i nie mo\u017cna go zabi\u0107\u201d, B. Umi\u0144ska, Wielki Rozbi\u00f3r<\/em>, \u201eKino\u201d 1988, nr 9, s. 12. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  60. M. Janion, Wobec z\u0142a<\/em>, Wydawnictwo Verba, Chotom\u00f3w 1989, s. 9. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  61. Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  62. K. Mikurda, Polskie kino postnowofalowe jako krytyka fantazmatyczna (Skolimowski \u2013 \u017bu\u0142awski \u2013 Kr\u00f3likiewicz)<\/em>, [w:] W poszukiwaniu polskiej Nowej Fali<\/em>, red. M. Wach, A. Gw\u00f3\u017ad\u017a, Narodowe Centrum Kultury, Universitas, Warszawa-Krak\u00f3w 2017, s. 219. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  63. M. Piwi\u0144ska, Juliusz S\u0142owacki od duch\u00f3w<\/em>, Wydawnictwo Pen, Warszawa 1992, s. 334. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  64. Zob. S. Jagielski, Przerwane emancypacje. Polityka ekscesu w kinie polskim lat 1968-1982<\/em>, Universitas, Krak\u00f3w 2021, s. 143-144, 148-150. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  65. B. Umi\u0144ska, Wielki Rozbi\u00f3r<\/em>, dz. cyt., s. 12. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  66. K. Berna\u015b, Metafizyka w kinie Andrzeja \u017bu\u0142awskiego \u2013 interpretacja tw\u00f3rczo\u015bci w \u015bwietle filozofii Arthura Schopenhauera i wsp\u00f3\u0142czesnych nauk biologicznych<\/em>, \u201eRuch Filozoficzny\u201d 2015, nr 3, s. 95. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  67. J. S\u0142owacki, Kordian<\/em>, dz. cyt., s. 68. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  68. R. Kozio\u0142ek, Dobrze si\u0119 my\u015bli literatur\u0105<\/em>, Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2016, s. 163. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  69. A. \u017bu\u0142awski, Dwie godziny jazdy<\/em>, dz. cyt., s. 16. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  70. Z-Boczona historia kina<\/em> (The Pervert’s Guide to Cinema<\/em>, re\u017c. Sophie Fiennes, 2006). T\u0142um. D. Makulski. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  71. A. \u017bu\u0142awski, Jaki b\u0119dzie \u201eDiabe\u0142\u201d Andrzeja \u017bu\u0142awskiego?<\/em>, rozm. przepr. W. Wertenstein, \u201eMagazyn Filmowy\u201d 1971, nr 36, s. 7. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  72. Zob. N. Carroll, Filozofia horroru albo paradoksy uczu\u0107<\/em>, t\u0142um. M. Przylipiak, Wydawnictwo s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2004, s. 36-37 \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  73. Zob. Najwa\u017cniejsze to kocha\u0107 <\/em>(L’important c’est d’aimer<\/em>, re\u017c. Andrzej \u017bu\u0142awski, 1975). \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  74. R. Birkholc, \u201eNajwa\u017cniejsze to kocha\u0107\u201d, re\u017c. Andrzej \u017bu\u0142awski<\/em>, https:\/\/culture.pl\/pl\/dzielo\/najwazniejsze-to-kochac-rez-andrzej-zulawski [dost\u0119p: 12.03.2022] \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  75. Na temat realizacji cech horroru w Diable<\/em> \u017bu\u0142awskiego, zob. M. Olszewska-Jo\u0144czyk, \u201eWitalno\u015b\u0107 kina przebiega przez jego z\u0142e, a nie dobre gusty\u201d<\/em>, dz. cyt., s. 82-84, 88-89. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  76. Zob. Wilczyca <\/em>(re\u017c. Marek Piestrak, 1982). \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  77. Zob. J. Nowakowski, Od teatru okrucie\u0144stwa do Grand Guignolu. \u015amier\u0107 w kinie Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/em>, \u201ePrzestrzenie Teorii\u201d 2005, nr 5, s. 211. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  78. Akcja Kordiana<\/em> rozgrywa si\u0119 po upadku powstania listopadowego. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  79. Diabe\u0142<\/em> (re\u017c. Andrzej \u017bu\u0142awski, 1972). \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  80. A. \u017bu\u0142awski, Bilet miesi\u0119czny<\/em>, Wydawnictwo Ksi\u0105\u017ckowe Tw\u00f3j Styl, Warszawa 2004, s. 224. \u2191<\/a><\/p> <\/li><\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    Jakub Rawski<\/strong> \u2013 doktor nauk humanistycznych, literaturoznawca z filmoznawczym zaci\u0119ciem, pracuje jako adiunkt w Instytucie Humanistycznym Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Zawodowej w G\u0142ogowie. Jest autorem ksi\u0105\u017cki \u201eZawisza Czarny\u201d \u2013 niedoko\u0144czony dramat Juliusza S\u0142owackiego. Studium monograficzne<\/em> (2021) oraz wsp\u00f3\u0142redaktorem drugiego tomu serii \u201eS\u0142owacki i wiek XIX\u201d (2016). Opublikowa\u0142 kilkadziesi\u0105t artyku\u0142\u00f3w w monografiach zbiorowych oraz na \u0142amach periodyk\u00f3w takich, jak m.in.: \u201eTeksty Drugie\u201d, \u201eStudia Filmoznawcze\u201d, \u201eZagadnienia Rodzaj\u00f3w Literackich\u201d, \u201eAutobiografia\u201d, \u201eStudia Litteraria Universitatis Iagellonicae Cracoviensis\u201d, \u201eStudia de Cultura\u201d. Do jego zainteresowa\u0144 i poszukiwa\u0144 badawczych nale\u017c\u0105: polski romantyzm emigracyjny, wampiryzm w kulturze popularnej, czas wojny i okupacji, krytyka fantazmatyczna, zagadnienia komparatystyczne oraz szeroko rozumiane manifestacje inno\u015bci w przestrzeni intermedialnej, ze szczeg\u00f3lnym zwr\u00f3ceniem uwagi na literatur\u0119, filmy i seriale XX oraz XXI wieku.<\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Cel artyku\u0142u stanowi analiza por\u00f3wnawcza Kordiana<\/em> Juliusza S\u0142owackiego i filmu Diabe\u0142<\/em> Andrzeja \u017bu\u0142awskiego, wskazanie pomi\u0119dzy oboma tekstami kultury element\u00f3w to\u017csamych, tytu\u0142owych reminiscencji oraz oznaczenia miejsc dyferencyjnych. Szczeg\u00f3lnie zwraca uwag\u0119 badawcz\u0105 kwestia kreacji postaci \u2013 tytu\u0142owego bohatera dramatu i Jakuba z dzie\u0142a polskiego re\u017cysera. Pod wzgl\u0119dem genologicznym oba teksty kultury reprezentuj\u0105 odmienne pola znaczeniowe, jednak realizuj\u0105, chocia\u017c innymi \u015brodkami estetycznego wyrazu, romantyczne emanacje wolno\u015bci, buntu, przekroczenia sfery \u015bmierci oraz odrzucenia fa\u0142szu moralnego otaczaj\u0105cej rzeczywisto\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

    Summary<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

    The aim of the article is a comparative analysis of Kordian<\/em> Juliusz S\u0142owacki and Andrzej \u017bu\u0142awski’s film The Devil<\/em>, indication of the identical elements of the title reminiscences between both texts of the culture and the designation of differential places. The research issue of character creation draws attention in particular \u2013 the title character of the drama and Jakub from the work of a Polish director. From the genological point of view, both cultural texts represent different semantic fields, but they implement them, though by other means of aesthetic expression, romantic emanations of freedom, rebellion, crossing the sphere of death and rejection of the moral falsehood of the surrounding reality.<\/p>\n\n\n\n

    Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Baranowski B., W kr\u0119gu upior\u00f3w i wilko\u0142ak\u00f3w<\/em>, Wydawnictwo \u0141\u00f3dzkie, \u0141\u00f3d\u017a 1981.<\/p>\n\n\n\n

    Berna\u015b K., Metafizyka w kinie Andrzeja \u017bu\u0142awskiego \u2013 interpretacja tw\u00f3rczo\u015bci w \u015bwietle filozofii Arthura Schopenhauera i wsp\u00f3\u0142czesnych nauk biologicznych<\/em>, \u201eRuch Filozoficzny\u201d 2015, nr 3.<\/p>\n\n\n\n

    Bobowski S., Obsesja i pasja. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmowa Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/em>, [w:] Zas\u0142ugi Jerzego \u017bu\u0142awskiego i jego rodu dla literatury i kultury polskiej XX wieku<\/em>, red. E. \u0141och, D. Trze\u015bniowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej, Lublin 2011.<\/p>\n\n\n\n

    Birkholc R., \u201eNajwa\u017cniejsze to kocha\u0107\u201d, re\u017c. Andrzej \u017bu\u0142awski<\/em>, https:\/\/culture.pl\/pl\/dzielo\/najwazniejsze-to-kochac-rez-andrzej-zulawski [dost\u0119p: 12.03.2022].<\/p>\n\n\n\n

    Carroll N., Filozofia horroru albo paradoksy uczu\u0107<\/em>, t\u0142um. M. Przylipiak, Wydawnictwo s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2004,<\/p>\n\n\n\n

    de Corinth H., A Distraught Pole: Andrzej \u017bu\u0142awski and Romantyzm<\/em>, https:\/\/henridecorinth.wordpress.com\/2021\/03\/13\/a-distraught-pole-andrzej-zulawski-and-romantyzm\/ [dost\u0119p: 10.03.2022 rok].<\/p>\n\n\n\n

    Demski M., Po mrocznej stronie filmowej wyobra\u017ani (w 3. rocznic\u0119 \u015bmierci Andrzeja \u017bu\u0142awskiego)<\/em>, ArtPapier 2019, nr 5, http:\/\/artpapier.com\/index.php?page=artykul&wydanie=366&artykul=7213, [dost\u0119p: 27.02.2022].<\/p>\n\n\n\n

    Flaubert G., Pami\u0119tniki szale\u0144ca. Listopad<\/em>, t\u0142um. P. \u015aniedziewski, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2021.<\/p>\n\n\n\n

    Gretkowska M., My zdies\u2019 emigranty<\/em>, Oficyna Literacka, Krak\u00f3w 1991.<\/p>\n\n\n\n

    Grochowiak S., Wiersze zebrane<\/em>, t. 1, oprac. i red. B. Symber, Wydawnictwo Warstwy, Wroc\u0142aw 2017.<\/p>\n\n\n\n

    Herbert Z., Wiersze zebrane<\/em>, oprac. R. Krynicki, Wydawnictwo a5, Krak\u00f3w 2011.<\/p>\n\n\n\n

    Jagielski S., Przerwane emancypacje. Polityka ekscesu w kinie polskim lat 1968-1982<\/em>, Universitas, Krak\u00f3w 2021.<\/p>\n\n\n\n

    Janion M., Czas formy otwartej. Tematy i media romantyczne<\/em>, Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984.<\/p>\n\n\n\n

    Janion M., Gor\u0105czka romantyczna<\/em>, Wydawnictwo s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2007.<\/p>\n\n\n\n

    Janion M., Wobec z\u0142a<\/em>, Wydawnictwo Verba, Chotom\u00f3w 1989.<\/p>\n\n\n\n

    Kletowski P., Marecki P., \u017bu\u0142awski. Przewodnik Krytyki Politycznej<\/em>, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008.<\/p>\n\n\n\n

    Kozio\u0142ek R., Dobrze si\u0119 my\u015bli literatur\u0105<\/em>, Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2016.<\/p>\n\n\n\n

    Kryszczuk M., Juliusz S\u0142owacki wobec tradycji szlacheckiej<\/em>, Instytut Bada\u0144 Literackich PAN, Warszawa 2011.<\/p>\n\n\n\n

    Maron M., Romantyzm i kino. <\/em>Idee i wyobra\u017cenia romantyczne w filmach polskich re\u017cyser\u00f3w z lat 1947-1990<\/em>, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sk\u0142odowskiej, Lublin 2019.<\/p>\n\n\n\n

    Mikurda K., Polskie kino postnowofalowe jako krytyka fantazmatyczna (Skolimowski \u2013 \u017bu\u0142awski \u2013 Kr\u00f3likiewicz)<\/em>, [w:] W poszukiwaniu polskiej Nowej Fali<\/em>, red. M. Wach, A. Gw\u00f3\u017ad\u017a, Narodowe Centrum Kultury, Universitas, Warszawa-Krak\u00f3w 2017.<\/p>\n\n\n\n

    Naitza S., Kino ci\u0105g\u0142ego ruchu<\/em>, [w:] Op\u0119tanie. Ekstremalne kino i pisarstwo Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/em>, red. S. Naitza, A.A. Cinema, oprac. wersji pol. K. Merta, Wydawnictwo Ksi\u0105\u017ckowe Tw\u00f3j Styl, Warszawa 2004.<\/p>\n\n\n\n

    Norwid C., Wyb\u00f3r poezyj<\/em>, oprac. S. Cywi\u0144ski, BN I 64, Krakowska Sp\u00f3\u0142ka Wydawnicza, Krak\u00f3w 1924.<\/p>\n\n\n\n

    Nowakowski J., Od teatru okrucie\u0144stwa do Grand Guignolu. \u015amier\u0107 w kinie Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/em>, \u201ePrzestrzenie Teorii\u201d 2005, nr 5.<\/p>\n\n\n\n

    Olszewska-Jo\u0144czyk M., \u201eWitalno\u015b\u0107 kina przebiega przez jego z\u0142e, a nie dobre gusty\u201d. \u201eDiabe\u0142\u201d Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2009, nr 66.<\/p>\n\n\n\n

    Oz A., Dotknij wiatru, dotknij wody<\/em>, t\u0142um. D. S\u0119kalska, Dom Wydawniczy Rebis, Pozna\u0144 2014.<\/p>\n\n\n\n

    Pe\u0142ka L.J., Polska demonologia ludowa<\/em>, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 1987.<\/p>\n\n\n\n

    Pietrzak M., Prze\u0142amuj\u0105c tabu. O najwcze\u015bniejszych filmowych echach wydarze\u0144 marcowych<\/em>, \u201eImages\u201d 2016, t. 18, nr 27.<\/p>\n\n\n\n

    Piwi\u0144ska M., Juliusz S\u0142owacki od duch\u00f3w<\/em>, Wydawnictwo Pen, Warszawa 1992.<\/p>\n\n\n\n

    Rawski J., Groza postromantyczna w opowiadaniu Jerzego Giera\u0142towskiego \u201eWadera\u201d oraz w filmie \u201eWilczyca\u201d Marka Piestraka<\/em>, [w:] Groza i postgroza<\/em>, red. K. Olkusz, B. Szymczak-Maciejczyk, O\u015brodek Badawczy Facta Ficta, Krak\u00f3w 2018.<\/p>\n\n\n\n

    Rymkiewicz J.M., Reytan. Upadek Polski<\/em>, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2013.<\/p>\n\n\n\n

    Sala B.G., Wycie w ciemno\u015bci. Wilki i wilko\u0142aki Europy<\/em>, Wydawnictwo BOSZ, Olszanica 2017.<\/p>\n\n\n\n

    S\u0142owacki J., Kordian. Cz\u0119\u015b\u0107 pierwsza trylogii. Spisek koronacyjny<\/em>, oprac. M. Inglot, BN I 2, Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich, Wroc\u0142aw 1986.<\/p>\n\n\n\n

    Stelmach M., W obliczu ko\u0144ca. Apokaliptyczna wra\u017cliwo\u015b\u0107 Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/em>, \u201ePleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d 2018, nr 3, https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/w-obliczu-konca-apokaliptyczna-wrazliwosc-andrzeja-zulawskiego\/, [dost\u0119p: 06.03.2022]. <\/p>\n\n\n\n

    Szar\u0142at A., \u017bu\u0142awski. Szaman<\/em>, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2019.<\/p>\n\n\n\n

    Szekspir W., Hamlet<\/em>, t\u0142um. W. Tarnawski, oprac. S. Helszty\u0144ski, BN II 20, Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich, Wroc\u0142aw 1971.<\/p>\n\n\n\n

    Tatarkiewicz W., Romantyzm, czyli rozpacz semantyka<\/em>, \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1971, z. 4.<\/p>\n\n\n\n

    Tazbir J., W Polsce kr\u00f3l mo\u017ce spa\u0107 bezpiecznie<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Historyczny\u201d 1990, t. 81, z. 3-4.<\/p>\n\n\n\n

    Trznadel J., Polski Hamlet. K\u0142opoty z dzia\u0142aniem<\/em>, Libella, Paris 1988.<\/p>\n\n\n\n

    Umi\u0144ska B., Wielki Rozbi\u00f3r<\/em>, \u201eKino\u201d 1988, nr 9.<\/p>\n\n\n\n

    \u017beromski S., Syzyfowe prace<\/em>, oprac. A. Hutnikiewicz, BN I 216, Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich, Wroc\u0142aw 1984.<\/p>\n\n\n\n

    \u017bu\u0142awski A., Bilet miesi\u0119czny<\/em>, Wydawnictwo Ksi\u0105\u017ckowe Tw\u00f3j Styl, Warszawa 2004.<\/p>\n\n\n\n

    \u017bu\u0142awski A., By\u0142 sad<\/em>, Polska Oficyna Wydawnicza \u201eBGW\u201d, Warszawa 1992.<\/p>\n\n\n\n

    \u017bu\u0142awski A., Diabe\u0142. Scenariusz filmowy<\/em>, \u201eKino\u201d 1969, nr 2.<\/p>\n\n\n\n

    \u017bu\u0142awski A., Dwie godziny jazdy. Rozmowa z Andrzejem \u017bu\u0142awskim<\/em>, rozm. przepr. A. Led\u00f3chowski, \u201eFilm na \u015awiecie\u201d 1986, nr 334-335.<\/p>\n\n\n\n

    \u017bu\u0142awski A., Jaki b\u0119dzie \u201eDiabe\u0142\u201d Andrzeja \u017bu\u0142awskiego?<\/em>, rozm. przepr. W. Wertenstein, \u201eMagazyn Filmowy\u201d 1971, nr 36,<\/p>\n\n\n\n

    \u017bu\u0142awski A.,\u00a0Ostatnie s\u0142owo<\/em>, rozm. przepr. R. Kim, Wydawnictwo Czerwone i\u00a0Czarne, Warszawa 2011. \u017bu\u0142awski A., Piekielnicy<\/em>, Polska Oficyna Wydawnicza \u201eBGW\u201d, Warszawa 1994. <\/p>\n\n\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Cel artyku\u0142u stanowi analiza por\u00f3wnawcza Kordiana Juliusza S\u0142owackiego i filmu Diabe\u0142 Andrzeja \u017bu\u0142awskiego, wskazanie pomi\u0119dzy oboma tekstami kultury element\u00f3w to\u017csamych, tytu\u0142owych reminiscencji oraz oznaczenia miejsc dyferencyjnych. Szczeg\u00f3lnie zwraca uwag\u0119 badawcz\u0105 kwestia kreacji postaci \u2013 tytu\u0142owego bohatera dramatu i Jakuba z dzie\u0142a polskiego re\u017cysera. Pod wzgl\u0119dem genologicznym oba teksty kultury reprezentuj\u0105 odmienne pola znaczeniowe, jednak realizuj\u0105, chocia\u017c innymi \u015brodkami estetycznego wyrazu, romantyczne emanacje wolno\u015bci, buntu, przekroczenia sfery \u015bmierci oraz odrzucenia fa\u0142szu moralnego otaczaj\u0105cej rzeczywisto\u015bci.\u00a0<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":3589,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1125],"tags":[58,1245,1248,1247,1246,1250,743,1249],"ppma_author":[1244],"class_list":["post-3371","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-1-2022","tag-andrzej-zulawski","tag-diabel","tag-film-polski","tag-juliusz-slowacki","tag-kordian","tag-romanticism","tag-romantyzm","tag-the-devil"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t