{"id":337,"date":"2018-01-29T00:00:00","date_gmt":"2018-01-28T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2018\/01\/29\/z-warsztatu-krytyka-filmowa-wobec-kanonu\/"},"modified":"2021-06-25T14:35:28","modified_gmt":"2021-06-25T13:35:28","slug":"z-warsztatu-krytyka-filmowa-wobec-kanonu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/z-warsztatu-krytyka-filmowa-wobec-kanonu\/","title":{"rendered":"Krytyka filmowa wobec kanonu"},"content":{"rendered":"

S\u0142owo \u201ekanon\u201d pachnie \u201ekanonizacj\u0105\u201d, czyli u\u015bwi\u0119ceniem \u2013 co w przypadku film\u00f3w oznacza tworzenie list dzie\u0142, do kt\u00f3rych (a tak\u017ce do niej samej oraz gustu namaszczaj\u0105cych autorytet\u00f3w) podchodzi\u0107 nale\u017cy z nabo\u017cnym szacunkiem. Tak poj\u0119ta \u201ekanonizacja\u201d mnie nie interesuje. O kinie zwyk\u0142am my\u015ble\u0107 jako o kr\u0119tych \u015bcie\u017ckach z film\u00f3w Abbasa Kiarostamiego otwieraj\u0105cych na nieznane. Mo\u017cna by je oczywi\u015bcie ponumerowa\u0107, ale nie powiedzia\u0142oby to niczego o ich urodzie czy miejscach, do jakich prowadz\u0105; dowiedzieliby\u015bmy si\u0119 za to wiele o naszym ego, potrzebie kontroli i podporz\u0105dkowywania.<\/p>\n

Nie zelektryzowa\u0142 mnie wi\u0119c fakt, \u017ce w og\u0142aszanej co dekad\u0119 ankiecie \u201eSight & Sound\u201d, w kt\u00f3rej bran\u017ca wybiera i hierarchizuje arcydzie\u0142a wszech czas\u00f3w (ostatnia, i do niej si\u0119 tu odwo\u0142uj\u0119, mia\u0142a miejsce w 2012 roku), Obywatel Kane<\/i> (Citizen Kane<\/i>, 1941) Orsona Wellesa zosta\u0142 po pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu latach zdetronizowany przez Zawr\u00f3t g\u0142owy <\/i>(Vertigo<\/i>, 1958) Alfreda Hitchcocka. Jak zmierzy\u0107 wy\u017cszo\u015b\u0107 jednego nad drugim? Jak uzasadni\u0107, kto \u201ewi\u0119kszym poet\u0105 by\u0142\u201d? I w\u0142a\u015bciwie \u2013 po co? Tymczasem to szale\u0144stwo katalogowania przybiera dzi\u015b absurdalne rozmiary \u2013 pod koniec ka\u017cdego roku recenzenci, blogerzy, forumowicze, fejsbukowicze czuj\u0105 si\u0119 zobowi\u0105zani, by Urbi et Orbi<\/i> og\u0142osi\u0107 swoje doroczne podsumowania, ustawiaj\u0105c filmy w \u015bcis\u0142ej hierarchii. Mnogo\u015b\u0107 tych opinii, rzecz jasna, znosi ich powag\u0119 i znaczenie (i bardzo dobrze, niech padaj\u0105 kanony pod w\u0142asnym ci\u0119\u017carem!). Onegdaj oczywi\u015bcie sama bra\u0142am w tym udzia\u0142, poddaj\u0105c si\u0119 bezrefleksyjnie kapitalistycznemu trendowi (wszelkie zestawienia maj\u0105 przecie\u017c moce handlowe). Dzi\u015b podsumowuj\u0119 wy\u0142\u0105cznie pod naciskiem redakcji, z jakimi wsp\u00f3\u0142pracuj\u0119. Bardzo mo\u017cliwe, \u017ce to op\u00f3r natury genderowej<\/i> \u2013 brak przekonania o wa\u017cno\u015bci w\u0142asnych ocen czy niech\u0119\u0107 do przemawiania z pozycji w\u0142adzy, i to koniecznie w trybie oznajmuj\u0105cym. Krytyk\u0119 filmow\u0105 traktuj\u0119 jako dzielenie si\u0119 my\u015blami, a nie obwieszczanie; spraw\u0119 szalenie subiektywn\u0105, intymn\u0105, bez pretensji do patentu na s\u0142uszno\u015b\u0107. <\/p>\n

Nieprzypadkowo widmo gender <\/i>kr\u0105\u017cy nad tym tekstem, zdaje mi si\u0119 bowiem, \u017ce ju\u017c sam poci\u0105g do budowania hierarchicznych struktur (ze szczeg\u00f3lnym naciskiem na spogl\u0105danie z ich szczytu) ma p\u0142e\u0107. I kanon polskiego kina \u2013 obecny oraz wszelkie zaprzesz\u0142e \u2013 tak\u017ce jest dyktowany przez nadreprezentacj\u0119 jednej p\u0142ci, zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d tw\u00f3rc\u00f3w, jak i g\u0142osuj\u0105cych. Mo\u017ce to t\u0142umaczy\u0107, dlaczego w\u015br\u00f3d 42 tytu\u0142\u00f3w ustanowionych jako \u201ekanon polskiego kina\u201d \u2013 po ankiecie og\u0142oszonej przez Muzeum Kinematografii w \u0141odzi i Uniwersytet \u0141\u00f3dzki<\/a>[1]<\/a> \u2013 s\u0105 zaledwie dwa wyre\u017cyserowane przez kobiety; z czego jeden w duecie z m\u0119\u017cczyzn\u0105. \u017baden te\u017c nie za\u0142apa\u0142 si\u0119 do pierwszej dziesi\u0105tki. Mowa o Kobiecie samotnej<\/i> Agnieszki Holland i Placu Zbawiciela<\/i> Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauzego.<\/p>\n

<\/p>\n

Bogus\u0142aw Linda i Maria Chwalib\u00f3g w filmie K<\/em>obieta Samotna<\/em>, re\u017c. A. Holland, fot. Wiktor Nitkiewicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Je\u015bli wi\u0119c zestawienie to jest dla mnie w jakikolwiek spos\u00f3b atrakcyjne poznawczo, to tylko za spraw\u0105 tego, co (kogo) wyklucza. A nie widzi na przyk\u0142ad K\u0119dzierzawskiej, Sass, Szumowskiej. Co oznacza nie tylko nazwiska i tytu\u0142y, ale ca\u0142e spektrum kobiecych do\u015bwiadcze\u0144 uznanych za mniej warto\u015bciowe, niszowe, niereprezentatywne, nie \u201epolskie\u201d. \u201ePolskie\u201d znaczy \u201em\u0119skie\u201d informuje nas wi\u0119c owa niewinna z pozoru ankieta. <\/p>\n

Je\u015bli kanon ma sens, to zapewne w edukacji filmowej, jako jeden z element\u00f3w budowania wsp\u00f3lnoty czy narodowej to\u017csamo\u015bci. Jako trampolina, od kt\u00f3rej mo\u017cna si\u0119 p\u00f3\u017aniej odbija\u0107, cho\u0107by po to, \u017ceby podwa\u017ca\u0107, krytykowa\u0107, przestawia\u0107 sobie te klocki. \u017beby wiedzie\u0107, o czym m\u00f3wimy, kiedy m\u00f3wimy o polskim kinie. I \u017ceby jednak pami\u0119ta\u0107, kto o tym kinie m\u00f3wi (podkre\u015blam to, bo zajrza\u0142am w\u0142a\u015bnie na stron\u0119 Filmoteki Szkolnej, wszak tworzy ona list\u0119 filmowych lektur, a wi\u0119c kanon, w kt\u00f3rym na 54 lekcje, co daje ponad setk\u0119 film\u00f3w, mamy w sumie sze\u015b\u0107 zrealizowanych przez re\u017cyserki: fabularzystki i dokumentalistki razem wzi\u0119te).<\/p>\n

Moja w\u0142asna edukacja rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 od telewizyjnej Akademii polskiego kina<\/i> prowadzonej przez profesora Andrzeja Wernera. By\u0142 to moment transformacji, Werner kre\u015bli\u0142 wi\u0119c zupe\u0142nie now\u0105 map\u0119. Nie jestem w stanie odtworzy\u0107 listy tytu\u0142\u00f3w, z pewno\u015bci\u0105 jednak by\u0142y na niej dzie\u0142a krytyczne wobec PRL-owskiej rzeczywisto\u015bci. A w wielu z tych akceptowanych i tolerowanych przez w\u0142adze prowadz\u0105cy aktywowa\u0142 ich wywrotowy potencja\u0142, dekodowa\u0142 ukryte znaczenia. Teraz my\u015bl\u0119, \u017ce by\u0142a to dla mnie nie tylko podstawowa, kapitalna edukacja na temat historii polskiego kina \u2013 i historii najnowszej w og\u00f3le. To by\u0142a tak\u017ce praca obalania starego i konstruowania nowego kanonu. Reorganizacja zbiorowej wyobra\u017ani. Wydaje si\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bnie zatoczyli\u015bmy ko\u0142o, \u017ce owa stworzona pod\u00f3wczas narracja (i jej kanon) w\u0142a\u015bnie si\u0119 rozpada. Nast\u0119puje rozjazd oczekiwa\u0144 i potrzeb analogiczny do tego, z jakim mieli\u015bmy do czynienia we wczesnych latach 90. W kinie symbolizowa\u0142 go gigantyczny sukces Ps\u00f3w<\/i> W\u0142adys\u0142awa Pasikowskiego, filmu, kt\u00f3ry za sw\u00f3j uzna\u0142a widownia, jak\u0105 nazwaliby\u015bmy dzi\u015b komercyjn\u0105 i zaliczyli do klas ludowych. \u00d3wcze\u015bni arbitrzy smaku stwierdzili, \u017ce Pasikowski nakr\u0119ci\u0142 film wulgarny, schlebiaj\u0105cy najni\u017cszym gustom i najprymitywniejszym ameryka\u0144skim wzorcom. Dzi\u015b Psy<\/i> s\u0105 w kanonie. Nie dowodzi to bynajmniej m\u0105dro\u015bci kanonu, lecz jego klasowo\u015bci. W 1992 roku inteligencki odbiorca kina aspirowa\u0142 do europejskiego salonu i nie w smak by\u0142a mu ujawniona przez Pasikowskiego prymitywna dziko\u015b\u0107 wczesnego kapitalizmu oraz polityczny darwinizm, jaki wtedy zapanowa\u0142. Dzi\u015b, gdy projekt neoliberalny zatapia demokracj\u0119, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce racj\u0119 maj\u0105 Psy<\/i>, a nie orze\u0142 z czekolady. Szczeg\u00f3lnie \u017ce akces Pasikowskiego do sfery temat\u00f3w inteligenckich potwierdzi\u0142y Pok\u0142osie<\/i>, Jack Strong<\/i> czy wsp\u00f3\u0142autorstwo scenariusza Wajdowskiego Katynia<\/i>.<\/p>\n

<\/p>\n

Bogus\u0142aw Linda w filmie Psy<\/em>, re\u017c. W\u0142adys\u0142aw Pasikowski, fot. Roman Lewandowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

I zn\u00f3w: najciekawsza jest nie\u015bwiadomo\u015b\u0107 (w sensie freudowskim) kanonu, jego kr\u00f3tkowzroczno\u015b\u0107, naiwna wiara w to, \u017ce on si\u0119 sam pisze, a nie \u017ce jest pisany przez konkretnych ludzi, w konkretnych czasach, jako swego rodzaju test na inteligencko\u015b\u0107. Je\u015bli spojrze\u0107 na zestawienie z takiej perspektywy, znamienne mo\u017ce si\u0119 wyda\u0107, \u017ce w pierwszej dziesi\u0105tce w\u0142a\u015bciwie tylko zamykaj\u0105cy j\u0105 Rejs<\/i> wykracza poza \u015bwiat problem\u00f3w i zestawu warto\u015bci inteligenckich. Po nieobecnych (poza wymienionymi tu ju\u017c re\u017cyserkami b\u0119d\u0105 to cho\u0107by \u017bu\u0142awski, \u017bebrowski, R\u00f3\u017cewicz, Bara\u0144ski, Kluba, Szulkin, Grzegorzek, Kolski, Wyl\u0119\u017ca\u0142ek, Andrzej Kondratiuk) \u2013 ju\u017c sama ta lista sygnalizuje, \u017ce problemem jest stylistyczne, tematyczne i klasowe outsiderstwo). <\/p>\n

I w takim w\u0142a\u015bnie sensie, by powr\u00f3ci\u0107 do pyta\u0144 postawionych w ankiecie, kieruj\u0119 si\u0119 ustaleniami kanonu: gdy \u00f3w wskazuje na to, czego nie przyswaja, co odrzuca jako cia\u0142o obce. Na szcz\u0119\u015bcie istniej\u0105 dzi\u015b tak\u017ce alternatywne hierarchie: filmoznawcy i krytycy z mojego pokolenia (dzisiejszych czterdziestolatk\u00f3w) przywr\u00f3cili i uznali za swoich \u017bu\u0142awskiego, Szulkina, Bara\u0144skiego, Kr\u00f3likiewicza, Holland. Zamiast miejsc na podium jest refleksja, pasja i krytyczny stosunek do oficjalnych obieg\u00f3w i namaszcze\u0144. Czasem ideowy i artystyczny recykling, kt\u00f3ry dawno zaszufladkowanym autorom pozwala zal\u015bni\u0107 nowym blaskiem, uaktualni\u0107 ich dorobek. Nie palmy wi\u0119c kanon\u00f3w. Zak\u0142adajmy w\u0142asne. <\/p>\n

Tak d\u0142ugo, jak s\u0105 to listy nieobecnych.<\/p>\n

* selekcjonerka festiwalu Nowe Horyzonty we Wroc\u0142awiu, dziennikarka i krytyczka filmowa, laureatka nagrody PISF za 2015 rok, w kategorii Krytyka Filmowa. Publikuje na \u0142amach m.in. \u201eNewsweeka\u201d i \u201eKina\u201d, prowadzi autorskiego, filmowego bloga \u201eWidzi mi si\u0119\u201d na stronie Canal +. Autorka ksi\u0105\u017cki Fred Kelemen. W blasku ciemno\u015bci<\/i> (2017), wsp\u00f3\u0142autorka ksi\u0105\u017cek: Zanussi. Przewodnik Krytyki Politycznej <\/i>(2014), Polish Cinema Now! Focus on Contemporary Polish Cinema<\/i> (2010) oraz Che\u0142mska 21<\/i>. Prowadzi\u0142a warsztaty dla m\u0142odych krytyk\u00f3w, dla wolontariuszy festiwalu Watch Docs, a tak\u017ce zaj\u0119cia ze studentami za\u0142o\u017conej przez B\u00e9l\u0119 Tarra szko\u0142y Film.Factory w Sarajewie<\/p>\n

Piotr Czerkawski**<\/b><\/b><\/span><\/p>\n

Odk\u0105d pami\u0119tam, zachowuj\u0119 do kanonu pe\u0142en szacunku dystans. Nie fetyszyzuj\u0119 go, ale jednocze\u015bnie traktuj\u0119 jako wa\u017cn\u0105 wskaz\u00f3wk\u0119 i punkt odniesienia dla w\u0142asnego gustu filmowego. To podej\u015bcie wydaje mi si\u0119 rozs\u0105dne, bo s\u0105dz\u0119, \u017ce pod \u017cadnym pozorem nie wolno doprowadzi\u0107 do sytuacji, w kt\u00f3rej kanon b\u0119dzie nas jakkolwiek zniewala\u0142 i kojarzy\u0142 si\u0119 z nieznosz\u0105cym sprzeciwu przymusem. Wtedy oka\u017ce si\u0119 on zwyczajnie przeciwskuteczny, tak jak od lat dzieje si\u0119 z os\u0142awionym \u201ekanonem lektur szkolnych\u201d. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, lektur w szkole nie czyta\u0142em, a zaoszcz\u0119dzony czas przeznacza\u0142em na kontakt z ksi\u0105\u017ckami, kt\u00f3re wybiera\u0142em sam i my\u015bl\u0119, bez fa\u0142szywej skromno\u015bci, \u017ce wyszed\u0142em na tym ca\u0142kiem nie\u017ale.<\/p>\n

Pozostaj\u0105c jeszcze przy kanonie lektur jako negatywnym punkcie odniesienia: uwa\u017cam, \u017ce warto zadba\u0107 o to, by kanon filmowy nie pozosta\u0142 zbiorem autorytarnie narzuconym raz na zawsze. Ustalanie kanonu ma sens tylko i wy\u0142\u0105cznie wtedy, gdy b\u0119dzie on p\u0142ynny, podlegaj\u0105cy nieustannym negocjacjom, a nawet gor\u0105cym sporom. Bardzo licz\u0119 na to, \u017ce ankieta Muzeum Kinematografii \u201e12 film\u00f3w na 120 lat kina\u201d, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 wielkim sukcesem, b\u0119dzie w jakiej\u015b formie odnawiana przynajmniej raz na dziesi\u0119\u0107 lat. O tym, \u017ce podobne post\u0119powanie ma g\u0142\u0119boki sens, \u015bwiadczy chocia\u017cby przyk\u0142ad ankiety Brytyjskiego Instytutu Filmowego z 2012 roku, w kt\u00f3rym Zawr\u00f3t g\u0142owy<\/i> Hitchcocka troch\u0119 niespodziewanie zyska\u0142 status najlepszego filmu w historii kina i zepchn\u0105\u0142 na drugie miejsce od lat moszcz\u0105cego si\u0119 na najwy\u017cszym stopniu podium Obywatela Kane\u2019a<\/i>.<\/p>\n

Bardzo si\u0119 ciesz\u0119, \u017ce zar\u00f3wno w plebiscycie BFI, jak i w ankiecie Muzeum Kinematografii poka\u017an\u0105 reprezentacj\u0119 zyska\u0142o \u015brodowisko krytyki filmowej. Nie da si\u0119 ukry\u0107, \u017ce w swojej pracy cz\u0119sto my\u015blimy o kanonie i mamy ambicje, by wp\u0142ywa\u0107 na jego kszta\u0142t, tw\u00f3rczo go redefiniowa\u0107. Oczywi\u015bcie, aby pozwala\u0107 sobie na t\u0119 zuchwa\u0142o\u015b\u0107, musimy dobrze kanon zna\u0107, cho\u0107 nie uwa\u017cam te\u017c, \u017ce nale\u017cy szczeg\u00f3lnie wstydzi\u0107 si\u0119 drobnych brak\u00f3w. Jako niestrudzony wyznawca teorii autorskiej wci\u0105\u017c wy\u017cej stawiam znajomo\u015b\u0107 ca\u0142ej filmografii, przyk\u0142adowo, Jerzego Skolimowskiego ni\u017c brak kontaktu z pojedynczym arcydzie\u0142em Wajdy b\u0105d\u017a Hasa. <\/p>\n

Wszystko to nie zmienia faktu, \u017ce kanon jest sprzymierze\u0144cem krytyka, bo daje mu pole do popisu na wielu p\u0142aszczyznach. Mo\u017cemy za pomoc\u0105 pi\u00f3ra broni\u0107 arcydzie\u0142 nies\u0142usznie atakowanych przez koleg\u00f3w po fachu, krytykowa\u0107 filmy, kt\u00f3re naszym zdaniem znalaz\u0142y si\u0119 w kanonie niezas\u0142u\u017cenie (doprawdy nic nie buduje pozycji krytyka bardziej skutecznie ni\u017c b\u0142yskotliwy, merytoryczny atak na jakie\u015b nies\u0142usznie u\u015bwi\u0119cone \u201eniby-arcydzie\u0142o\u201d!) albo wreszcie upomina\u0107 si\u0119 o obecno\u015b\u0107 tytu\u0142\u00f3w dotychczas przez kanon pomijanych. We wspomnianej ankiecie Muzeum Kinematografii nie bez kozery wskaza\u0142em jako sw\u00f3j typ na najlepszy polski film wszech czas\u00f3w akurat Niewinnych czarodziej\u00f3w<\/i> (1960), czyli dzie\u0142o ujmuj\u0105ce, a jednak ostentacyjnie \u201eniekanoniczne\u201d, uznawane na tle innych film\u00f3w Andrzeja Wajdy za marginesowe i b\u0142ahe (co ciekawe, do takiej oceny przychyla\u0142 si\u0119 nawet sam re\u017cyser!).<\/p>\n

<\/p>\n

Jerzy Skolimowski i Tadeusz \u0141omnicki w filmie Niewinni czarodzieje<\/em>, fot. Wies\u0142aw Zdort, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Dokonuj\u0105c swego wyboru, kierowa\u0142em si\u0119 tymi samymi pobudkami, kt\u00f3re towarzysz\u0105 mi w pracy na co dzie\u0144 \u2013 ch\u0119ci\u0105 wywo\u0142ania tw\u00f3rczego fermentu i wp\u0142yni\u0119cia na odbiorc\u0119 przez pryzmat osobistego spojrzenia na kino. Wszystko wskazuje zatem na to, \u017ce wsp\u00f3\u0142tworzenie kanonu to kontynuacja krytyki filmowej innymi \u015brodkami.<\/p>\n

** krytyk filmowy, dziennikarz, koordynator merytoryczny Akademii Dokumentalnej we Wroc\u0142awiu, doktorant Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego (w ramach pracy naukowej zajmuje si\u0119 badaniem tw\u00f3rczo\u015bci Erica Rohmera). Laureat Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej w kategorii Krytyka filmowa<\/span> (2017). Cz\u0142onek Europejskiej Akademii Filmowej. Gdy nikt nie widzi, ogl\u0105da pasjami filmy Johna Watersa.<\/p>\n

Andrzej Ko\u0142ody\u0144ski**<\/b>*<\/b><\/b><\/span><\/p>\n

Powinienem przyzna\u0107 si\u0119, \u017ce problem filmowego kanonu rozumiem inaczej, kiedy przyst\u0119puj\u0119 do omawiania ze studentami historii kina polskiego, i inaczej, kiedy zaczynam pisa\u0107 \u201ena w\u0142asny rachunek\u201d. Kanon filmowy nie ma \u015bcis\u0142ej definicji i \u015bci\u015ble wytyczonych granic, istnieje jednak jako tradycja. I nie widz\u0119 powodu, \u017ceby z ni\u0105 walczy\u0107. Wiadomo wi\u0119c, \u017ce wyk\u0142adaj\u0105c studentom, nie mog\u0119 pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 dowolnie wybranymi przyk\u0142adami. Jestem skazany na  trzymanie si\u0119 tych, kt\u00f3re zwyczajowo zaliczane s\u0105 do kanonu. Nieoficjalnego, ale obowi\u0105zuj\u0105cego. Prawdziwy k\u0142opot sprawia mi \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 z tych film\u00f3w nie jest ogl\u0105dana przez moich s\u0142uchaczy. \u017be z konieczno\u015bci narzucam im opini\u0119. No c\u00f3\u017c, czas \u017cycia filmu jest bardzo ograniczony. Po okresie kinowej dystrybucji trafia do telewizji na jaki\u015b jednorazowy pokaz, nast\u0119pnie do dystrybucji na p\u0142ytkach DVD lub Blu-ray. Ale w tym swoim \u201edrugim \u017cyciu\u201d rzadko bywa ogl\u0105dany.  <\/p>\n

<\/p>\n

Zbigniew Cybulski i Wac\u0142aw Zastrze\u017cy\u0144ski w filmie \u201ePopi\u00f3\u0142 i diament”, re\u017c. A. Wajdy, fot. W. Zdort, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Nale\u017c\u0105ce do kanonu tytu\u0142y s\u0105 jednak przywo\u0142ywane przy r\u00f3\u017cnych okazjach, cytowane, streszczane. A wi\u0119c nawet \u015brednio kulturalny odbiorca ma o nich pewn\u0105 wiedz\u0119. Ale powiedzmy prawd\u0119: wiedz\u0119 has\u0142ow\u0105. Popi\u00f3\u0142 i diament<\/i> \u2013 noc ko\u0144ca wojny, tragedia m\u0142odego cz\u0142owieka niemieszcz\u0105cego si\u0119 w nowym porz\u0105dku. Ostatni etap<\/i> \u2013 ob\u00f3z koncentracyjny dla kobiet. Cz\u0142owiek z marmuru<\/i> \u2013 Solidarno\u015b\u0107. Zakazane piosenki<\/i> \u2013 okupacja. Has\u0142a, kt\u00f3re musz\u0105 wystarczy\u0107 jako znak orientacyjny. Czy to wystarczy? W jakim\u015b podstawowym sensie \u2013 tak. Przynajmniej wskazuj\u0105 miejsce filmu w kulturowej rzeczywisto\u015bci. Tak wi\u0119c to staram si\u0119 przekaza\u0107 moim studentom, je\u015bli nie mo\u017cemy filmu wsp\u00f3lnie obejrze\u0107.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie, przy pewnych okazjach filmy s\u0105 wznawiane. Wtedy widzowie je odkrywaj\u0105. S\u0105 to jednak wydarzenia na niewielk\u0105 skal\u0119, z udzia\u0142em ograniczonej ilo\u015bciowo publiczno\u015bci. Prowokuj\u0105 dyskusje i tylko czasem znajduje to odbicie na papierze czy w mediach.<\/p>\n

O pewnych filmach pisze si\u0119, inne pomija milczeniem. Zatem te, o kt\u00f3rych si\u0119 pisze, uzna\u0107 nale\u017cy za filmy \u017cywe. Teoretycznie s\u0105 dost\u0119pne. Pewien wyb\u00f3r tzw. klasycznych film\u00f3w znajduje si\u0119 w obiegu DVD i Blu-ray \u2013 przede wszystkim w wydaniach zbiorowych. Ale czy ka\u017cdy, kto zakupi\u0142 box z\u0142o\u017cony z 4 dysk\u00f3w, zatytu\u0142owany The Best of Millenium Docs Against Gravity<\/i>, ogl\u0105da wszystkie z zapisanych tam 8 film\u00f3w? Raczej nie \u2013 z konieczno\u015bci (brak czasu, konkurencja nowych tytu\u0142\u00f3w) dokonywa\u0107 trzeba wyboru. Tak wi\u0119c filmy s\u0105 dost\u0119pne, ale niejako potencjalnie. I trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce te uznawane (czasem niesprawiedliwie) za mniej wa\u017cne, spoza kanonu, po prostu przestaj\u0105 istnie\u0107. Nie ma sposobu na ich uzyskanie. <\/p>\n

Jako pisz\u0105cy dziennikarz mam jednak do czynienia tak\u017ce z inn\u0105 sytuacj\u0105 \u2013 z kanonem, kt\u00f3ry nosz\u0119 w sobie. Po prostu pami\u0119tam o filmach, kt\u00f3re lubi\u0119 i uwa\u017cam za  warto\u015bciowe. O filmach, kt\u00f3re ogl\u0105da\u0142em: to warunek zasadniczy. Mam w\u0142asn\u0105 hierarchi\u0119 warto\u015bci, cho\u0107 zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce wp\u0142ywaj\u0105 na ni\u0105 opinie ludzi, kt\u00f3rych ceni\u0119. Przyznaj\u0119: indywidualne opinie jednostek, kt\u00f3re uwa\u017cam za autorytety. Kiedy\u015b by\u0142 to np. Boles\u0142aw Micha\u0142ek \u2013 i nie przesta\u0142em po latach ceni\u0107 jego zdania. Mniej licz\u0119 si\u0119 z opiniami, kt\u00f3re kszta\u0142tuj\u0105 popularne rankingi i g\u0142osowania, np. na najlepszy film roku. \u015aledz\u0119 je z zainteresowaniem, staram si\u0119 jednak, \u017ceby nie wp\u0142ywa\u0142y w spos\u00f3b zasadniczy na moje oceny.  <\/p>\n

Ale wcale nie jestem pewien, \u017ce w praktyce udaje mi si\u0119 zachowa\u0107 tak\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107. I \u017ce o tak\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107 powinienem si\u0119 szczeg\u00f3lnie stara\u0107…<\/p>\n

**<\/b>* <\/b><\/b>krytyk filmowy, redaktor  naczelny miesi\u0119cznika \u201eKINO\u201d. Jest doktorem filmologii i wyk\u0142adowc\u0105 historii kina w Warszawskiej Szkole Filmowej.  Autor ksi\u0105\u017cek o popularnych gatunkach filmowych (m.in. Seans  z wampirem<\/em>, Dziedzictwo wyobra\u017ani<\/em>), pozycji  naukowych z teorii dokumentu (m.in. Tropami flmowej prawdy)<\/em><\/span> i historii kina polskiego; redaktor wielu wydawnictw oraz t\u0142umacz. Bierze udzia\u0142 w audycjach radiowych, omawiaj\u0105c aktualny repertuar kin. <\/p>\n

Anita Piotrowska**<\/b>*<\/b>*<\/b><\/b><\/span><\/p>\n

Czy Rejs<\/i> jest filmem dla polskiego kina wa\u017cniejszym ni\u017c Cz\u0142owiek z marmuru<\/i>? Czy Jak by\u0107 kochan\u0105<\/i> jest rzeczywi\u015bcie \u201es\u0142absze\u201d od Idy<\/i>? Takie wra\u017cenie mo\u017cna by odnie\u015b\u0107 na podstawie wyniku ankiety Muzeum Kinematografii i Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, cho\u0107 przecie\u017c doskonale wiemy, \u017ce stanowi on tylko wypadkow\u0105 pojedynczych wybor\u00f3w. A mog\u0105 sta\u0107 za nimi czynniki bardzo r\u00f3\u017cnego kalibru: indywidualne preferencje, gusta, sympatie, sezonowe mody, lecz tak\u017ce edukacja filmowa, przyznane filmowi nagrody festiwalowe (zw\u0142aszcza zagraniczne), pami\u0119\u0107 pojedyncza i pami\u0119\u0107 zbiorowa. Wszystkie te okoliczno\u015bci mog\u0105 wp\u0142ywa\u0107 na decyzj\u0119 o wyniesieniu jakiego\u015b filmu na \u015bwiecznik, jak i o str\u0105ceniu z niego \u2013 \u015bwiadomie i nie\u015bwiadomie. Dlatego kanon nale\u017cy traktowa\u0107 mimo wszystko do\u015b\u0107 umownie, bardziej jak punkt odniesienia, a zarazem przyczynek do dyskusji o zasadach rz\u0105dz\u0105cych tworzeniem kanonu.<\/p>\n

Zw\u0142aszcza \u017ce wbrew s\u0142ownikowej definicji kanon okazuje si\u0119 tworem dynamicznym i otwartym na nowe. Przyk\u0142adem niechaj b\u0119d\u0105 wysokie notowania Wojciecha Smarzowskiego, tw\u00f3rcy jak najbardziej wsp\u00f3\u0142czesnego, kt\u00f3ry ci\u0105gle nie zas\u0142u\u017cy\u0142 sobie na miano klasyka, a mimo to dwa jego filmy by\u0142y bardzo blisko fina\u0142owej dwunastki. Jeszcze ciekawszym przypadkiem jest umieszczony na samym podium wspomniany film Paw\u0142a Pawlikowskiego. Obecno\u015b\u0107 Idy<\/i> po\u015br\u00f3d najlepszych polskich film\u00f3w wszech czas\u00f3w ka\u017ce bowiem zapyta\u0107, na podstawie jakich kryteri\u00f3w w\u0142\u0105czamy poszczeg\u00f3lne tytu\u0142y w poczet ponadczasowych arcydzie\u0142. W jakim stopniu ogromny mi\u0119dzynarodowy sukces, w tym przypadku ci\u0105gle jeszcze \u015bwie\u017cy, konsekrowa\u0142 ten film w naszych oczach jako lepszy\/wa\u017cniejszy od nowatorskich w swoim czasie dokona\u0144 Skolimowskiego czy Kr\u00f3likiewicza, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 poza \u201ez\u0142ot\u0105 dwunastk\u0105\u201d? By\u0107 mo\u017ce miejsce w kanonie powinno by\u0107 weryfikowane pr\u00f3b\u0105 czasu \u2013 nawet je\u015bli w danym momencie walory artystyczne filmu wydaj\u0105 si\u0119 nam bezsprzeczne.   <\/p>\n

Kanon nie jest oczywi\u015bcie \u017cadn\u0105 pr\u00f3bk\u0105 reprezentatywn\u0105, niemniej w tym wypadku wiele pokrywa si\u0119 z diagnozami stawianymi polskiej kinematografii w perspektywie historycznej. Zauwa\u017cmy na przyk\u0142ad, \u017ce pr\u00f3cz jednego tylko tytu\u0142u (Przypadek<\/i>, 1981) w \u015bcis\u0142ym kanonie nie znajdziemy film\u00f3w z lat 80. i 90. XX wieku, kt\u00f3ry to okres, zw\u0142aszcza druga jego dekada, zaliczany jest do tych najmniej udanych. Inna prawid\u0142owo\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 rzeczony ranking potwierdza, dotyczy s\u0142abo\u015bci polskiego kina gatunk\u00f3w. Na podium pojawi\u0142y si\u0119 co prawda tytu\u0142y, kt\u00f3re jako\u015b mieszcz\u0105 si\u0119 w komediowych konwencjach (Dzie\u0144 \u015bwira<\/i>, Zezowate szcz\u0119\u015bcie<\/i>, Rejs<\/i>), ale ich rozrywkowa forma zosta\u0142a tu potraktowana raczej s\u0142u\u017cebnie wobec wa\u017ckich rozrachunk\u00f3w, z polsko\u015bci\u0105 czy z Peerelem. Innych gatunk\u00f3w w czo\u0142\u00f3wce rankingu brak \u2013 jakby czysta gatunkowo\u015b\u0107 by\u0142a w rodzimym kinie czym\u015b wstydliwym. Dla por\u00f3wnania, w kanonie kina \u015bwiatowego znalaz\u0142o si\u0119 miejsce i na film gangsterski, i na science fiction, i na tw\u00f3rczo przepracowan\u0105 biografi\u0119 filmow\u0105. <\/p>\n

<\/p>\n

Jan Himilsbach i Zdzis\u0142aw Maklakiewicz i Wanda Lothe w filmie Rejs<\/em>, fot. Marek Nowicki, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Polski kanon przynosi tak\u017ce do\u015b\u0107 niepokoj\u0105ce rozbie\u017cno\u015bci. Tym, co najbardziej zwraca uwag\u0119, jest ca\u0142kowita nieobecno\u015b\u0107 kobiet. Ich nazwiska, w osobie Agnieszki Holland i Joanny Kos-Krauze, pojawiaj\u0105 si\u0119 dopiero na 34. pozycji. Zapewne wi\u0119cej m\u00f3wi to o specyfice ca\u0142ej naszej kultury czy o stosunkach spo\u0142ecznych w minionym p\u00f3\u0142wieczu ni\u017c o samym kanonie. Jednakowo\u017c pomini\u0119cie w pierwszej czterdziestce jakichkolwiek film\u00f3w Wandy Jakubowskiej, Doroty K\u0119dzierzawskiej czy Ma\u0142gorzaty Szumowskiej te\u017c daje do my\u015blenia. Porzucaj\u0105c analizy por\u00f3wnawcze w stylu: \u201edlaczego ten, a nie ta\u201d, mo\u017cna by doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce o wyborze zadecydowa\u0142o niejasne do ko\u0144ca kryterium \u201ewa\u017cno\u015bci\u201d. \u017be filmy osobiste, introspekcyjne, operuj\u0105ce mikroskal\u0105, kt\u00f3re by\u0142y domen\u0105 wspomnianych re\u017cyserek, spychane s\u0105 na margines, bo w polskim kinie licz\u0105 si\u0119 przede wszystkim Sprawy. Ale ponowny rzut oka na fina\u0142ow\u0105 dwunastk\u0119 nie do ko\u0144ca potwierdza t\u0119 tendencj\u0119 \u2013 dlaczego wi\u0119c \u015bcis\u0142y kanon rodzimego kina okaza\u0142 si\u0119 w stu procentach m\u0119skim klubem? <\/p>\n

I cho\u0107 trudno odm\u00f3wi\u0107 wielko\u015bci rozlicznym docenionym w tym rankingu dzie\u0142om Wajdy, Hasa, Kawalerowicza czy Kie\u015blowskiego, pejza\u017c polskiego kina, jaki dzi\u015b wy\u0142ania si\u0119 z kanonu, wydaje si\u0119 nazbyt wybi\u00f3rczy. Kto\u015b, kto zetkn\u0105\u0142by si\u0119 z rankingiem ca\u0142kowicie z zewn\u0105trz, bez znajomo\u015bci szerszego kontekstu, nie mia\u0142by poj\u0119cia o istnieniu takich nazwisk wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cych polskie kino, jak cho\u0107by Andrzej \u017bu\u0142awski. Powt\u00f3rzmy: kanon nie ma by\u0107 sprawiedliwie wyselekcjonowan\u0105 \u201ereprezentacj\u0105 narodow\u0105\u201d, ale zbiorem arbitralnie wybranych najbardziej warto\u015bciowych tytu\u0142\u00f3w, niemniej zwr\u00f3ci\u0142 on moj\u0105 uwag\u0119 r\u00f3wnie\u017c na to, co znalaz\u0142o si\u0119 gdzie\u015b pomi\u0119dzy jego wierszami.<\/p>\n

**<\/b>** <\/b><\/b><\/b><\/b>krytyczka filmowa \u201eTygodnika Powszechnego\u201d. Wsp\u00f3\u0142pracuje tak\u017ce z \u201eCharakterami\u201d, \u201eKinem\u201d i  \u201eEKRANami\u201d. Jest wsp\u00f3\u0142autork\u0105 publikacji: Panorama kina najnowszego<\/em>, Szukaj\u0105c von Triera<\/em>, Encyklopedia kina<\/em>, Encyklopedia filmu religijnego<\/em>, Nowe kino Turcji<\/em> i Polish Cinema Now!<\/em>. Jako cz\u0142onkini FIPRESCI by\u0142a jurork\u0105 licznych festiwali w kraju i za granic\u0105. Pracuje te\u017c dla Krakowskiego Festiwalu Filmowego, wsp\u00f3\u0142tworz\u0105c jego program dokumentalny. W 2014 roku otrzyma\u0142a nagrod\u0119 PISF w kategorii Krytyka filmowa.  <\/p>\n

\n
\n
\n

<\/a><\/a>[1] Za\u0142o\u017cenia organizator\u00f3w i wyniki ankiety mo\u017cna znale\u017a\u0107 na: http:\/\/kinomuzeum.pl\/?p=14471 [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

S\u0142owo \u201ekanon\u201d pachnie \u201ekanonizacj\u0105\u201d, czyli u\u015bwi\u0119ceniem \u2013 co w przypadku film\u00f3w oznacza tworzenie list dzie\u0142, do kt\u00f3rych (a tak\u017ce do niej samej oraz gustu namaszczaj\u0105cych autorytet\u00f3w) podchodzi\u0107 nale\u017cy z nabo\u017cnym szacunkiem. Tak poj\u0119ta \u201ekanonizacja\u201d mnie nie interesuje. O kinie zwyk\u0142am my\u015ble\u0107 jako o kr\u0119tych \u015bcie\u017ckach z film\u00f3w Abbasa Kiarostamiego otwieraj\u0105cych na nieznane. Mo\u017cna by je… Czytaj wi\u0119cej »Krytyka filmowa wobec kanonu<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":646,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[824,959],"tags":[843,172,970],"ppma_author":[844,845,846,847],"class_list":["post-337","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2017","category-z-warsztatu","tag-kanon","tag-krytyka-filmowa","tag-nowy-kanon"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t