{"id":3358,"date":"2022-04-01T12:19:00","date_gmt":"2022-04-01T11:19:00","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=3358"},"modified":"2022-09-27T14:49:02","modified_gmt":"2022-09-27T13:49:02","slug":"andrzeja-zulawskiego-dialog-z-przodkiem-na-srebrnym-globie-o-feralnym-filmie-i-femmes-fatales","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/andrzeja-zulawskiego-dialog-z-przodkiem-na-srebrnym-globie-o-feralnym-filmie-i-femmes-fatales\/","title":{"rendered":"Andrzeja \u017bu\u0142awskiego dialog z przodkiem na Srebrnym globie. O feralnym filmie i femmes fatales"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.1.05<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Uniwersytet Warszawski<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jerzy Trela, Iwona Bielska, Na srebrnym globie<\/em>, Autor: Stefan Kurzyp, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wiele[1]<\/a><\/sup><\/sup> napisano o filmie Na Srebrnym globie <\/em>Andrzeja \u017bu\u0142awskiego, a jego dzieje \u2013
z punktem kulminacyjnym w postaci arbitralnej decyzji w\u0142adz o zako\u0144czeniu zdj\u0119\u0107 \u2013 obros\u0142y
w legend\u0119[2]<\/a><\/sup><\/sup>. W zamierzeniu pierwsza polska superprodukcja science fiction, wyprzedza\u0142a seri\u0119 Lucasa, bli\u017cej jej jednak do intelektualnej, Kubrickowskiej odysei[3]<\/a><\/sup><\/sup>, ni\u017ali opery kosmicznej. Nie mniej prekursorska je\u015bli chodzi o podj\u0119cie tematu fantastyki naukowej jest literacka podstawa filmu, cykl powie\u015bci Jerzego \u017bu\u0142awskiego z pocz\u0105tku XX wieku. Stosunek re\u017cysera do swojego przodka w \u015bwietle w\u0142asnego filmowego dzie\u0142a jest jednym z w\u0105tk\u00f3w, jakie zamierzam tu podj\u0105\u0107. Innym s\u0105, mo\u017cliwe do odczytania tera\u017aniejsze (tzn. \u00f3wczesne) zawirowania osobiste, w szczeg\u00f3lno\u015bci zwi\u0105zane z kobietami. Z tego powsta\u0142a si\u0142a tw\u00f3rcza i wizja filmu z rozmachem, kt\u00f3ry w zamierzeniu mia\u0142 by\u0107 dzie\u0142em \u017cycia \u2013 niestety, na przeszkodzie stan\u0119\u0142a znowu\u017c tera\u017aniejszo\u015b\u0107, prozaiczno\u015b\u0107. W ka\u017cdym razie te w\u0142a\u015bnie trzy czasowe punkty widzenia zamierzam przyj\u0105\u0107: (1.) zapatrzenie i inspiracja
w przesz\u0142o\u015bci, (2.) maj\u0105ce by\u0107 odtrutk\u0105 na tera\u017aniejsze niepowodzenia \u2013 (3.) niepowodzenia, kt\u00f3re jednak ostatecznie udaremni\u0142y pe\u0142n\u0105 realizacj\u0119 wielkich plan\u00f3w na przysz\u0142o\u015b\u0107. Zestawiaj\u0105c Trylogi\u0119 ksi\u0119\u017cycow\u0105<\/em> z jej adaptacj\u0105, skupi\u0119 si\u0119 na filmie i przyjrz\u0119, co w nim pomini\u0119to, a co rozwini\u0119to albo przetworzono. Na powie\u015bci b\u0119d\u0119 patrzy\u0142 bardziej jak na klucz do interpretacji dzie\u0142a Andrzeja \u017bu\u0142awskiego.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Andrzej Seweryn, Na srebrnym globie<\/em>, Autor: Stefan Kurzyp, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Re\u017cyser dokonuje czego\u015b godnego uwagi. Proz\u0119 przodka, sam\u0105 w sobie pe\u0142n\u0105 m\u0142odopolszczy\u017anianej emfazy, przek\u0142ada na j\u0119zyk jeszcze bardziej liryczny w stosunku do pierwowzoru. W cyklu Jerzego \u017bu\u0142awskiego nie ma bowiem zbytnio odbiegaj\u0105cych od praktyk epoki rozwi\u0105za\u0144 narracyjnych, tj. innych ni\u017c typowy wszechwiedz\u0105cy narrator. Owszem,
w \u201eodnalezionym\u201d[4]<\/a><\/sup><\/sup> R\u0119kopisie z Ksi\u0119\u017cyca<\/em> mamy narracj\u0119 prowadzon\u0105 na przestrzeni lat, ze zmiennym stopniem jej auktorialno\u015bci (gdzie akurat Andrzej mia\u0142 sw\u00f3j w\u0142asny, bardzo oryginalny spos\u00f3b przek\u0142adu), s\u0105 narracyjne stylizacje na ko\u0144cu Zwyci\u0119zcy<\/em> (relacja kronikarska, quasi-naukowa
i sekciarska), czy pewne chwyty w Starej Ziemi<\/em> (np. \u201ezmy\u0142ka\u201d w formie opisu \u015bwiata przysz\u0142o\u015bci, po kt\u00f3rym bohater zamyka ksi\u0105\u017ck\u0119 i okazuje si\u0119 by\u0107 cz\u0142owiekiem wiek\u00f3w znacznie p\u00f3\u017aniejszych, jeszcze bardziej fantastycznych; podobnym zabiegiem w filmie s\u0105 jego pocz\u0105tkowe sceny oraz fakt, \u017ce nie wiemy ostatecznie, jaka to planeta \u2013 czy \u201estara ziemia\u201d[5]<\/a><\/sup><\/sup> jest nasz\u0105 Ziemi\u0105?). Gdzieniegdzie mo\u017cna te\u017c dopatrzy\u0107 si\u0119 mowy pozornie zale\u017cnej \u2013 poszczeg\u00f3lne partie czy rozdzia\u0142y bywaj\u0105 opowiadane z perspektywy danej osoby (dzi\u0119ki czemu weszli\u015bmy nawet do g\u0142owy szerna \u2013 w filmie natomiast s\u0105 one stworami znacznie bardziej tajemniczymi, co by\u0142o rozwi\u0105zaniem kongenialnym), jednak niezmiennie ustami wszechwiedz\u0105cego narratora. To jego g\u0142os zdecydowanie przewa\u017ca
w powie\u015bci, dlatego narracja nie jest w niej barier\u0105 dla czytelnika. Zgo\u0142a inaczej z zagmatwanym sposobem jej prowadzenia w filmie, mocno odstaj\u0105cym od rozwi\u0105za\u0144 tzw. kina stylu zerowego[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Fabu\u0142a rozgrywa si\u0119 eliptycznie i znajomo\u015b\u0107 powie\u015bci jest niezb\u0119dna, by si\u0119 tutaj rozezna\u0107 (podej\u015bcie re\u017cysera mo\u017cna stre\u015bci\u0107 w s\u0142owach, kt\u00f3re padaj\u0105 w momencie, gdy protagonista pierwszy raz zwraca si\u0119 do swojej kamery: \u201ewymazuj\u0119 nieistotne fragmenty, zostawiam j\u0105dro\u201d[7]<\/a><\/sup><\/sup>). Bez niej wszak\u017ce \u0142atwiej ni\u017c w tym, co s\u0142yszymy, jest odnale\u017a\u0107 si\u0119 w tym, co widzimy. Imponuj\u0105ca wizualnie scenografia \u2013 jakkolwiek to zawsze pewna interpretacja \u2013 nie odbiega bowiem jawnie od litery powie\u015bci. G\u0142\u0119bokim zmianom w por\u00f3wnaniu z orygina\u0142em podlegaj\u0105 nie rzeczy odbierane przez nas wzrokowo, lecz kwestie bohater\u00f3w[8]<\/a><\/sup><\/sup>. U Jerzego rozmowy prowadzone s\u0105 \u201epo ludzku\u201d, tutaj natomiast cz\u0119sto przeradzaj\u0105 si\u0119 w monologi, a wyg\u0142aszane zdania mog\u0105, na poz\u00f3r, nijak si\u0119 mie\u0107 do odpowiedzi rozm\u00f3wcy[9]<\/a><\/sup><\/sup>. My\u015bl\u0119, \u017ce \u017bu\u0142awski mia\u0142 uzasadnion\u0105 licentiam poeticam na takie potraktowanie sprawy \u2013 cho\u0107by na mocy bycia potomkiem autora, abstrahuj\u0105c od faktu, \u017ce r\u00f3wnie\u017c w jego pozosta\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej dialogi bywaj\u0105 naznaczone podobn\u0105 manier\u0105 (mo\u017cna zatem powiedzie\u0107, \u017ce jest to cz\u0119\u015b\u0107 indywidualnego stylu \u017bu\u0142awskiego jako filmowca, co dawa\u0142oby mu tym wi\u0119ksz\u0105 \u201elicencj\u0119\u201d). W przypadku Na srebrnym globie<\/em> nie bez znaczenia musia\u0142y by\u0107 te\u017c sprawy bud\u017cetowe \u2013 mo\u017cliwe, \u017ce w warunkach naszej \u00f3wczesnej kinematografii taki niedos\u0142owny, umowny przek\u0142ad by\u0142 jedynym wykonalnym[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Wymuszone ograniczenia prze\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na wersj\u0119 filmu, kt\u00f3ra nie mog\u0142a sprosta\u0107 ambitnym planom re\u017cysera, z czego pr\u00f3bowa\u0142 on wybrn\u0105\u0107 jeszcze bardziej awangardow\u0105, poetyck\u0105 konwencj\u0105, obc\u0105 jednak oryginalnej ksi\u0105\u017ckowej trylogii. Niemniej jednak punkt wsp\u00f3lny dzie\u0142 obydwu autor\u00f3w, a zarazem ich istotn\u0105 si\u0142\u0119 stanowi\u0105 filozofia i antropologia, kt\u00f3rymi podszyte s\u0105 po r\u00f3wno pierwowz\u00f3r oraz adaptacja. Co u Jerzego wida\u0107 bardziej z lotu ptaka: w przes\u0142aniu i duchu powie\u015bci \u2013 w dziele Andrzeja czujemy ju\u017c na poziomie \u017cywej filmowej materii, jak\u0105 s\u0105 dialogi. Zatem, podpieraj\u0105c si\u0119 po drodze cytatami z nich wyci\u0105gni\u0119tymi, skupmy si\u0119 teraz na szczeg\u00f3\u0142owych zmianach w filmie, co pomo\u017ce wydoby\u0107 interpretacj\u0119. Zaznaczam jednak, \u017ce nie wszystkie wymienione maj\u0105 ku temu zmierza\u0107 \u2013 mog\u0105 by\u0107 po prostu same w sobie godne odnotowania.<\/p>\n\n\n\n

Jako pierwsze przykuwa uwag\u0119 to, \u017ce zamiast odr\u0119cznie spisanego dziennika, z Ksi\u0119\u017cyca wys\u0142ane zosta\u0142o nagranie filmowe. Jakby zmiana medium poziomu meta (ksi\u0105\u017cka na film) przek\u0142ada\u0142a si\u0119 tu analogicznie na zmian\u0119 medium u\u017cytego w fabule (r\u0119kopis na \u2013 za przeproszeniem \u2013 wideoblog; b\u0119d\u0105ce found footage<\/em> zar\u00f3wno w oryginale, jak i w adaptacji). Dzie\u0142o \u017bu\u0142awskiego r\u00f3wnie\u017c \u2013 podobnie jak powie\u015bci, cho\u0107 bardziej subtelnie \u2013 podzielone jest na trzy cz\u0119\u015bci. Ka\u017cda z odmiennym sposobem filmowania, u\u017cytymi obiektywami, zastosowanym monta\u017cem, a nawet barw\u0105[11]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 wytla\u0142e kolory cz\u0119\u015bci pierwszej wsp\u00f3\u0142graj\u0105 z pustynnym krajobrazem Ksi\u0119\u017cyca i dodaj\u0105 lat odnalezionym ta\u015bmom, zwi\u0119kszaj\u0105c ich autentyczno\u015b\u0107 w oczach widza. Widza z wewn\u0105trz, kt\u00f3ry ogl\u0105da film, samemu b\u0119d\u0105c bohaterem filmu wy\u017cszego rz\u0119du \u2013 oraz tego z zewn\u0105trz, czyli widza niefikcyjnego. Znowu wi\u0119c gra na poziomach narracji, taka kt\u00f3ra ma ambicje uwik\u0142a\u0107 i nas samych?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Na srebrnym globie<\/em>, Autor: Stefan Kurzyp, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Bardzo znacz\u0105ce jest te\u017c przemianowanie Jana (Starego Cz\u0142owieka) na Jerzego \u2013 imi\u0119 tw\u00f3rcy Trylogii ksi\u0119\u017cycowej<\/em>. Zaznajomionym z ni\u0105 widzom od razu musia\u0142o to przywo\u0142a\u0107 na my\u015bl pr\u00f3b\u0119 dialogu z wielkim przodkiem[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Cz\u0142owiekiem, w kt\u00f3rego pesymistycznej tw\u00f3rczo\u015bci re\u017cyser odnalaz\u0142 nie tylko dos\u0142owne, lecz tak\u017ce duchowe pokrewie\u0144stwo. Ot\u00f3\u017c trylogia by\u0142a mu podpor\u0105 w tym, co sam prze\u017cywa\u0142, mianowicie opuszczenie przez \u017con\u0119 \u2013 i z tego fermentu powsta\u0142 film[13]<\/a><\/sup><\/sup>. W tym sensie mamy do czynienia z dialogiem partnerskim, ale wci\u0105\u017c pokornym \u2013 Andrzej nie zbli\u017ca si\u0119 do skrajno\u015bci i og\u0142oszenia siebie kim\u015b lepszym (stwierdzenie ksi\u0119\u017cycowego Aktora wobec Starego Cz\u0142owieka: \u201eJa jestem lepszy od ciebie i dlatego b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 ciebie odegra\u0107\u201d, by\u0142o w jego ustach zbyt pospieszne i go\u0142os\u0142owne, cho\u0107 to nie jedyne miejsce, w kt\u00f3rym przejawia si\u0119 motyw ucznia pragn\u0105cego przerosn\u0105\u0107 mistrza i w istocie walcz\u0105cego o w\u0142adz\u0119, nie o wiedz\u0119). Przeciwnie \u2013 je\u015bli w og\u00f3le, to re\u017cyser idzie w drug\u0105 skrajno\u015b\u0107, wszak ca\u0142e dzie\u0142o mo\u017cna te\u017c uzna\u0107 za ikon\u0119 napisan\u0105 stryjecznemu dziadkowi \u2013 vide procesja Zwyci\u0119zcy, w kt\u00f3rej niesione s\u0105 na proporcach wizerunki Jerzego, przypominaj\u0105ce \u015bwi\u0119te obrazy w\u0142a\u015bnie. Posta\u0107 Starego Cz\u0142owieka niesie te\u017c mniej przyziemne topoi ni\u017c pozostali bohaterowie, tacy jak Marek-Zwyci\u0119zca (zdaniem odtw\u00f3rcy tej roli, alter-ego re\u017cysera[14]<\/a><\/sup><\/sup>). Mo\u017cna wi\u0119c za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce ma ona wyra\u017ca\u0107 pe\u0142en roztropno\u015bci g\u0142os antenata.<\/p>\n\n\n\n

Ot\u00f3\u017c to. Fakt, i\u017c autor trylogii darzony jest szczeg\u00f3lnym szacunkiem widzimy nadto w tym, \u017ce posta\u0107 nosz\u0105ca jego imi\u0119 jest bodaj najbardziej pozytywn\u0105 i najm\u0119drsz\u0105 w ca\u0142ej tej historii. Tylko on, m\u00f3wi\u0105c o p\u00f3\u0142 Bogu, p\u00f3\u0142 zwierz\u0119ciu, zdaje sobie jasno spraw\u0119, \u017ce wobec swej podw\u00f3jnej natury cz\u0142owiek jest bytem niezgodnym \u2013 na co Markowi otwiera oczy dopiero szern Awij. Do boskiej cz\u0119\u015bci w nas nale\u017cy m.in. moralno\u015b\u0107, kt\u00f3rej nie posiadaj\u0105 szernowie, b\u0119d\u0105c jednak dzi\u0119ki temu w pewnym sensie doskonalsi od ludzi, nie tak rozerwani i niepewni (\u201eOni m\u00f3wi\u0105, \u017ce jeste\u015bmy u\u0142omni. \u017be nie umiemy nakierowa\u0107 z\u0142a w sobie\u2026 ani si\u0142y\u201d). W powie\u015bci Zwyci\u0119zca nieraz nazywa Awija besti\u0105, zwierzem \u2013 ma\u0142o tego, pocz\u0105tkowo przecie\u017c jedynie po to trzyma\u0142 go przy \u017cyciu, by po powrocie na Ziemi\u0119 pokazywa\u0107 w cyrku\u2026 Sp\u00f3jno\u015b\u0107 w naturze owego zwierza okaza\u0142a si\u0119 jednak zdatniejsza w Darwinowskiej walce, dlatego zar\u00f3wno w ksi\u0105\u017ckowej, jak i w filmowej wersji to szern ostatecznie zwyci\u0119\u017ca Zwyci\u0119zc\u0119. I to nie \u015bmier\u0107 Awija przemienia si\u0119 w spektakl z udzia\u0142em gawiedzi \u2013 taki charakter ma \u201epasja\u201d Marka.<\/p>\n\n\n\n

Szern jednak\u017ce nie okazuje si\u0119 silniejszy od Jerzego, bynajmniej, gdy\u017c to w\u0142a\u015bnie \u00f3w poniek\u0105d powo\u0142uje te potwory do istnienia. Nie jest przypadkiem, \u017ce wyprawa, w kt\u00f3rej bohaterowie ich napotykaj\u0105, zbiega si\u0119 akurat z kresem jego \u017cycia. A zaprowadzi\u0142a tam cz\u0142owieka ciekawo\u015b\u0107 \u2013 rzecz najbardziej w nim podobna bogom (st\u0105d bierze si\u0119 filozofia \u2013 powiada Arystoteles). Te w\u0142a\u015bnie najszlachetniejsze pierwiastki w cz\u0142owieku, niby wieczny ogie\u0144, Jerzy ze wszystkich si\u0142 stara\u0142 si\u0119 podtrzymywa\u0107 w m\u0142odej, ksi\u0119\u017cycowej spo\u0142eczno\u015bci. Istotnie, ziemscy wygna\u0144cy, nieopatrznie j\u0105 zapocz\u0105tkowuj\u0105c, mogli pope\u0142ni\u0107 grzech pierworodny, kt\u00f3ry sprowadzi wszelkie dalsze z\u0142o (w interpretacji bardziej uniwersalnej ni\u017c judeochrze\u015bcija\u0144ska, m\u00f3g\u0142by by\u0107 nim ewentualnie kazirodczy akt u zarania). Niechciane, lecz nieuniknione pokrewie\u0144stwo Starego Cz\u0142owieka z Awijem sugeruje tak\u017ce podobny ubi\u00f3r oraz fakt, i\u017c obaj s\u0105 uwi\u0119zieni (r\u00f3\u017cnica tylko w skali i w dos\u0142owno\u015bci). Natomiast podobne motywy \u2013 w\u0119\u017ca w raju i wyp\u0119dzenie ze\u0144 \u2013 przywo\u0142uje Ada, kiedy m\u00f3wi, \u017ce Jerzy pokaza\u0142 ludziom, co jest dobre, a co z\u0142e, i gdy pyta, dlaczego zostali wygnani z Ziemi; jest to zreszt\u0105 jedyny moment, w kt\u00f3rym przyjmuje ona do wiadomo\u015bci jego ziemskie pochodzenie. Ada, kt\u00f3ra sp\u0119dzi \u017cycie w czysto\u015bci jako kap\u0142anka, a po \u015bmierci zyska status p\u00f3\u0142bogini, odegra wa\u017cn\u0105 rol\u0119 po\u015bredniczki pomi\u0119dzy Starym Cz\u0142owiekiem, a Ksi\u0119\u017cyczanami. Bez niej by\u0107 mo\u017ce nie spe\u0142ni\u0142by on roli Prometeusza nowej ludzko\u015bci (bo i tak mo\u017cna interpretowa\u0107 t\u0119 posta\u0107). Nie bez znaczenia jest zatem fakt, \u017ce w filmie to Jerzy jest ojcem Ady. W powie\u015bci, mimo wzajemnych uczu\u0107, nigdy nie tkn\u0105\u0142 pramatki Marty. Ada, jak ju\u017c by\u0142o powiedziane, umiera bezpotomnie, wi\u0119c i jej rola si\u0119 podobnie dope\u0142nia.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Andrzej \u017bu\u0142awski, Na srebrnym globie<\/em>, Autor: Stefan Kurzyp, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

M\u0105dro\u015b\u0107 Jerzego przejawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w tym, \u017ce \u2013 wbrew fabule ksi\u0105\u017cki \u2013 podda\u0142 si\u0119 ca\u0142kowicie narracji swych zabobonnych wsp\u00f3\u0142plemie\u0144c\u00f3w i zaakceptowa\u0142 siebie jako Starego Cz\u0142owieka. Ada zwraca si\u0119 do\u0144: \u201eTy, b\u0119d\u0105c stale, kaza\u0142e\u015b nam pami\u0119ta\u0107\u201d[15]<\/a><\/sup><\/sup>. Tylko pami\u0119\u0107 o boskiej naturze (tudzie\u017c ludzkiej godno\u015bci, cywilizacyjnych zdobyczach etc.) mog\u0142a jeszcze uratowa\u0107 lud ksi\u0119\u017cycowy od zezwierz\u0119cenia, w jakie popada\u0142. Jerzy nie by\u0142 w stanie na powr\u00f3t jej rozbudzi\u0107
w degeneruj\u0105cych si\u0119 karze\u0142kach, a wi\u0119c zaakceptowa\u0142 j\u0105 w sobie, aby trwa\u0142a przynajmniej w takiej po\u015bredniej, szcz\u0105tkowej formie \u2013 podobnie jak \u015bwiadectwo ludzkiego ducha tkwi w dzie\u0142ach wielkich tw\u00f3rc\u00f3w i jest mo\u017cliwe wydobycie go na wierzch nawet w czasach najwi\u0119kszego barbarzy\u0144stwa, najwi\u0119kszej potrzeby. Patriarcha ksi\u0119\u017cycowej ludzko\u015bci po\u015bwi\u0119ci\u0142 si\u0119 zatem jako narz\u0119dzie w dobrej sprawie, podobnie jak mesja\u0144skim narz\u0119dziem zosta\u0142 ukrzy\u017cowany Marek, kt\u00f3rego historia mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 dla potomnych dobr\u0105 nowin\u0105[16]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\u00d3w bowiem mia\u0142 misj\u0119 zwyci\u0119\u017cy\u0107 nad szernami. Zatem zawojowa\u0107 kosmit\u00f3w? Czy te\u017c, bardziej szlachetnie, uwolni\u0107 ludzi spod ich jarzma? Nawet to jednak wydaje si\u0119 zadaniem b\u0142ahym w por\u00f3wnaniu do tego, czym mia\u0142o ono by\u0107 w istocie. Mianowicie powt\u00f3rzeniem roli Chrystusa, czyli ratunkiem cz\u0142owieka przed nim samym. Wybawieniem od z\u0142a, w jakim zdolny jest si\u0119 pogr\u0105\u017cy\u0107 \u2013 szern ostatecznie oka\u017ce si\u0119 \u201etylko odbiciem nas samych wywo\u0142anym z mroku\u201d. Marek oczywi\u015bcie ponosi kl\u0119sk\u0119, gdy\u017c w\u0142a\u015bnie za podjudzeniem owego szerna, sam zostaje stracony przez ludzi, podatnych na z\u0142o. Warto jednak przyjrze\u0107 si\u0119 bli\u017cej jego historii. Na Ksi\u0119\u017cyc nie przyby\u0142
z bohaterskimi zamiarami ocalenia ludzko\u015bci, przeciwnie, to samego siebie musia\u0142 uwolni\u0107 od niewiernej kobiety. Dosz\u0142o tutaj do znacz\u0105cego przetasowania, gdy\u017c w powie\u015bciowym tr\u00f3jk\u0105cie mi\u0142osnym Marek-Aza-Jacek to Zwyci\u0119zca by\u0142 alf\u0105, a ziemski wynalazca odtr\u0105canym samcem beta, tymczasem w filmie ich \u201erola w stadzie\u201d si\u0119 zamienia (Marek, udaj\u0105c si\u0119 na wygnanie jako rogata zwierzyna, umiejscawia si\u0119 poza stadem, jest wr\u0119cz tym, na kogo stado poluje). Oba aspekty tego uk\u0142adu odtwarzaj\u0105 si\u0119 na Ksi\u0119\u017cycu w formie czworoboku, w kt\u00f3rym przybysz z Ziemi sytuuje si\u0119 po\u015brodku. Za Az\u0119 wchodzi Ihezal (czy raczej wciela si\u0119 \u2013 jest przecie\u017c t\u0105 sam\u0105 postaci\u0105, i to u obydwu \u017bu\u0142awskich \u2013 jako \u017ce kobiety fatalne mo\u017ce i s\u0105 \u201enie te same, lecz wiecznie do siebie podobne\u201d), miejsce zdradzonego zajmuje wojownik Jeret[17]<\/a><\/sup><\/sup>, natomiast Awij ostatecznie odbiera kobiet\u0119 ka\u017cdemu z nich.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Andrzej Seweryn, Na srebrnym globie<\/em>, Autor: Stefan Kurzyp, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wyprawa Marka na Ksi\u0119\u017cyc pocz\u0105tkowo mia\u0142a by\u0107 zwyk\u0142\u0105 awantur\u0105, kt\u00f3ra da mu zaj\u0119cie
i wytchnienie (\u201eNie by\u0107 z wami, wierzy\u0107, \u017ce was nie ma. To by\u0142 dobry pomys\u0142. \u017beby nic nie bola\u0142o\u201d), ale bohater szybko odkrywa w niej cel szczytniejszy i po\u015bwi\u0119ca si\u0119 mu \u2013 wszak\u017ce \u201ejedyna my\u015bl, kt\u00f3ra nadaje ruch my\u015bli, jedyna wierno\u015b\u0107, kt\u00f3ra nadaje form\u0119 czemu\u015b, co jest chaosem miel\u0105cej si\u0119 biologii, to wierno\u015b\u0107 wyznaczonemu celowi\u201d. Podobnie jak Jerzy, Marek nie przeczy\u0142 opowie\u015bciom o swym boskim pos\u0142annictwie, jednak bardziej dla dobra w\u0142asnego, ni\u017c wsp\u00f3lnego, co by\u0107 mo\u017ce tak\u017ce do\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 do jego kl\u0119ski. Zdradzi\u0142y go te\u017c ludzkie ograniczenia i emocje, lecz nade wszystko \u2013 podobnie jak w Cz\u0142owieku, kt\u00f3ry chcia\u0142 by\u0107 kr\u00f3lem<\/em> Rudyarda Kiplinga \u2013 rzekom\u0105 bosko\u015b\u0107 zdemaskowa\u0142o jego zainteresowanie kobiet\u0105. A ju\u017c ostateczn\u0105 zgub\u0119 sprowadzi\u0142 na\u0144 spos\u00f3b, w jaki pozwoli\u0142 jej sob\u0105 pogrywa\u0107. Ihezal pocz\u0105tkowo ca\u0142kowicie wspiera\u0142a ukochanego w poczynaniach. Gdy po konfrontacji z Awijem, zw\u0105tpi\u0142 po raz pierwszy w sw\u0105 wy\u017cszo\u015b\u0107 i przeznaczenie, sama przecie\u017c upewnia\u0142a go, \u017ce B\u00f3g jest w nim, a nie w szernie. Widocznie obj\u0119cia tego drugiego, w kt\u00f3rych dozna\u0142a \u201erozkoszy tak wielkiej, \u017ce a\u017c ohydnej\u201d, kaza\u0142y jej zrewidowa\u0107 poj\u0119cie bosko\u015bci. \u201eKa\u017cde sprowadzenie do fizjologii to faszyzm nad dusz\u0105\u201d \u2013 aby wi\u0119c wyja\u015bni\u0107 to post\u0119powanie bardziej racjonalnie, bez odnoszenia do zwyk\u0142ej \u017c\u0105dzy tego, co przyjemne, w\u0142a\u015bciwsze b\u0119dzie odda\u0107 g\u0142os powie\u015bciowej Ihezal: \u201eNie swobody chce serce moje niewie\u015bcie ani zr\u00f3wnania, lecz owszem, poddanym pragnie by\u0107 najmocniejszemu, a on jest ci jeden, kt\u00f3ry zst\u0105pi\u0142 z Ziemi na Ksi\u0119\u017cyc!\u201d[18]<\/a><\/sup><\/sup>.
Z danego rozumowania ju\u017c wszystko jasno wynika, zmieni\u0142a si\u0119 po prostu ostatnia przes\u0142anka \u2013 co by\u0142o do udowodnienia.<\/p>\n\n\n\n

Podobnie w filmie, gdy Tomasz, w\u00f3dz pierwszego pokolenia Ksi\u0119\u017cyczan, przedstawia kochank\u0119 z oczami wymalowanymi na d\u0142oniach: \u201eOna czuje ogie\u0144. Ona s\u0142u\u017cy ogniu. Ona oddaje si\u0119 mnie. Bo ja panuj\u0119 nad ogniem.\u201d Pod \u201eogie\u0144\u201d mo\u017cna podstawi\u0107 szerna Awija[19]<\/a><\/sup><\/sup>. Ihezal oddaje si\u0119 bohaterowi, dop\u00f3ki nad nim w\u0142ada lub dop\u00f3ki nie dotrze do niej, \u017ce ca\u0142e to panowanie od pocz\u0105tku by\u0142o pozorne. Co ciekawe, dziewczyna z oczami na d\u0142oniach ma twarz Ihezal (Gra\u017cyna Dyl\u0105g), podobnie jak szereg innych przedstawionych w filmie postaci, w r\u00f3\u017cnych czasach i miejscach, nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c samej Azy[20]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

I tak dochodzimy do smutnego wniosku z tej historii, jakim jest fatalizm. Dla Marka niemo\u017cliwym by\u0142o znalezienie ratunku, cho\u0107by na Ksi\u0119\u017cycu, bowiem w ka\u017cdym czasie i miejscu znajd\u0105 si\u0119 kobiety z rodzaju tej, od kt\u00f3rej szuka\u0142 ucieczki. A ka\u017cde ich kolejne wcielenie jest r\u00f3wnie fatalne. Zdaje si\u0119, \u017ce zwyci\u0119stwa nie odnosi nawet Jacek, kt\u00f3ry zabija szerna \u2013 niewa\u017cne, czy w sobie, czy w kobiecie, zanim zrobi\u0142aby z nim to, co z Markiem \u2013 c\u00f3\u017c z tego, skoro cykl rozpoczyna si\u0119 od nowa. By\u0107 mo\u017ce jednak diabe\u0142 tkwi w szczeg\u00f3\u0142ach, przyjrzyjmy si\u0119 im.<\/p>\n\n\n\n

Powie\u015bciowy Jacek (pami\u0119tajmy, \u017ce jego uczuciowa sytuacja \u2013 bycia postponowanym przez Az\u0119[21]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 r\u00f3\u017cni si\u0119 znacznie od wersji filmowej) jest genialnym naukowcem, kt\u00f3ry szuka ucieczki od \u015bwiata, zawiedziony polityk\u0105 oraz tym, jak nieodzowne od niej, a wobec tego jak odpowiedzialne jest uprawianie nauki. Przez ca\u0142\u0105 histori\u0119 przewodnikiem jest mu tajemniczy m\u0119drzec, Nyanatiloka.
Z czasem dowiadujemy si\u0119, \u017ce oto cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zdobywszy ca\u0142\u0105 wiedz\u0119 i zaznawszy wszelkich rozkoszy \u015bwiata, osi\u0105gn\u0105\u0142 przesyt, po czym dobrowolnie si\u0119 tego wszystkiego wyrzek\u0142. Odt\u0105d si\u0142a jego woli nie ma granic, co czyni go w zasadzie omnipotentnym (wszystko to jest zreszt\u0105 wariacj\u0105 na temat filozofii Schopenhauera, podobnie jak amoralno\u015b\u0107 szern\u00f3w \u2013 my\u015bli Nietzschego). W finale powie\u015bci \u2013 epilog pomijam, bowiem podejmuje w\u0105tki nieobecne w filmie \u2013 ko\u0144cz\u0105cym zarazem ca\u0142\u0105 trylogi\u0119, Aza brutalnie u\u015bwiadamia sobie daremno\u015b\u0107 swego ze wszech miar cynicznego celu, jakim by\u0142o sta\u0107 si\u0119 kim\u015b, kto z\u0142amie tego \u015bwi\u0119tego cz\u0142owieka. Zachwyciwszy si\u0119 jego moc\u0105 (pami\u0119tajmy o przes\u0142ankach w przywo\u0142ywanym ju\u017c rozumowaniu), b\u0142aga, by si\u0119 ni\u0105 podzieli\u0142, jednak\u017ce niewzruszony m\u0119drzec odchodzi z Jackiem \u2013 to on by\u0142 jego uczniem i on b\u0119dzie nast\u0119pc\u0105[22]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Leszek D\u0142ugosz, Na srebrnym globie<\/em>, Autor: Stefan Kurzyp, Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Zacznijmy od tego, \u017ce w filmie nie ma w og\u00f3le Nyanatiloki. Motyw przewodnictwa duchowego zast\u0119puj\u0105 cz\u0142ekokszta\u0142tne istoty z jakiej\u015b planety, nie wiemy, czy z Ziemi (je\u015bli tak, s\u0105 to spo\u0142eczno\u015bci, u kt\u00f3rych jeszcze nie dosz\u0142o do rozwoju \u2013 albo odwrotnie, ju\u017c nast\u0105pi\u0142 regres). Otrzymuj\u0105 oni odurzaj\u0105ce \u015brodki od dw\u00f3ch m\u0119\u017cczyzn \u2013 wyra\u017anie bardziej rozwini\u0119tych cywilizacyjnie \u2013 w zamian za informacje (to dzicy dostarczaj\u0105 odnalezione nagrania z Ksi\u0119\u017cyca)
i spok\u00f3j[23]<\/a><\/sup><\/sup>. Ten nie trwa wiecznie \u2013 ziszczaj\u0105 si\u0119 obawy tych dwojga i po wys\u0142uchaniu materia\u0142\u00f3w (niczym r\u00f3wnoleg\u0142ej z nasz\u0105, projekcj\u0105 pierwszej po\u0142owy filmu) zostaj\u0105 napadni\u0119ci. Odt\u0105d to dzicy ludzie b\u0119d\u0105 stra\u017cnikami narz\u0119dzia o\u015bwiecenia \u2013 co mo\u017ce by\u0107 echem ksi\u0105\u017ckowego w\u0105tku wielkiej mocy, kt\u00f3ra dostaje si\u0119 w niepowo\u0142ane r\u0119ce, a mo\u017ce te\u017c \u015bwiadczy\u0107 o czym\u015b zgo\u0142a przeciwnym \u2013 wszak aby wej\u015b\u0107 do kr\u00f3lestwa niebieskiego, nale\u017cy sta\u0107 si\u0119 jako dzieci (nawiasem m\u00f3wi\u0105c, znakiem czas\u00f3w jest, \u017ce u Jerzego do nirwany mia\u0142y prowadzi\u0107 filozofia i praca nad sob\u0105, za\u015b u Andrzeja \u2013 psychodeliki). W zdobyciu pigu\u0142ek przewodzi nie kto inny, jak \u201edziewczyna, tak podobna do Ihezal\u201d[24]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Nie wiemy, co sta\u0142o si\u0119 dalej, ale Jacek odszukuje podobne plemi\u0119 \u201edzieci kwiat\u00f3w\u201d i korzysta z m\u0105dro\u015bci ich szaman\u00f3w, chc\u0105c dowiedzie\u0107 si\u0119 o losie Marka (w ksi\u0105\u017cce doznaje tylko wizji, w filmie bierze te\u017c czynny udzia\u0142). Na Ksi\u0119\u017cycu pojawia si\u0119 te\u017c Aza, ubrana w szaty Ihezal \u2013 i tak jak ona, z twarz\u0105 dotkni\u0119t\u0105 tr\u0105dem. Przyjaciela nie udaje si\u0119 uratowa\u0107, niemniej Jacek zabija szerna (patrz: wy\u017cej). Nast\u0119pnie powraca do rzeczywisto\u015bci, nie na d\u0142ugo jednak, gdy\u017c wkr\u00f3tce sam umiera, po czym wychodzi z cia\u0142a i ogl\u0105da w\u0142asn\u0105 \u015bmier\u0107 \u2013 Nyanatiloka by\u0142by do tego zdolny, wi\u0119c jest to poniek\u0105d zgodne w stosunku do tego, co sta\u0142o si\u0119 w powie\u015bci. Jednak\u017ce w ostatniej scenie powraca kolejna Ihezal, nie wiadomo zatem, jak to odczytywa\u0107. Czy naukowiec znalaz\u0142 zbawienie u boku Nyanatiloki, czy te\u017c ko\u0144 bez je\u017ad\u017aca oznacza, i\u017c femme fatale zgubi\u0142a r\u00f3wnie\u017c i jego (\u201eJacek podchodzi do niej, ona wstaje, otwiera ramiona. Kamera wchodzi w ciemno\u015b\u0107 jej blisko\u015bci\u201d)? Przecie\u017c pierwsza scena filmu przedstawia\u0142a w\u0142a\u015bnie konia z je\u017ad\u017acem\u2026 Nawet je\u015bli nie da si\u0119 tego zebra\u0107 w sp\u00f3jn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, to intuicja podpowiada, \u017ce mora\u0142 jest gorzki, tak jak to by\u0142o w Starej Ziemi<\/em>, kt\u00f3rej epilog ko\u0144czy si\u0119 imieniem \u201eAza\u201d[25]<\/a><\/sup><\/sup>. Goryczy przydaje sugerowana cykliczno\u015b\u0107 ca\u0142ego procesu \u2013 a i ksi\u0119\u017cycowa cywilizacja nie unikn\u0119\u0142a starych b\u0142\u0119d\u00f3w \u2013 przestroga, \u017ce nas tak\u017ce to mo\u017ce czeka\u0107. Fatalny los spotka\u0142 te\u017c filmowe przedsi\u0119wzi\u0119cie \u017bu\u0142awskiego\u2026 Czy komukolwiek dane jest tego unikn\u0105\u0107?<\/p>\n\n\n\n

Nie posuwajmy jednak interpretacji do skrajno\u015bci \u2013 kto wie, czy na przek\u00f3r re\u017cyserowi[26]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013
w kt\u00f3rej zr\u00f3wnaliby\u015bmy kobiet\u0119 z szernem (kt\u00f3ry przecie\u017c konaj\u0105c, w konwulsjach powtarza: \u201emi\u0142o\u015b\u0107, mi\u0142o\u015b\u0107, mi\u0142o\u015b\u0107\u201d). Nie warto te\u017c przytakiwa\u0107 Nyanatiloce, stwierdzaj\u0105cemu w powie\u015bci na odchodne, \u017ce \u201ekobieta nie ma duszy\u201d[27]<\/a><\/sup><\/sup>. Bezpieczniej powiedzie\u0107, \u017ce ka\u017cdy potencjalnie ma szerna
w sobie i nie ka\u017cdemu dane jest nad nim zatriumfowa\u0107. Niekt\u00f3rzy jednak, sami b\u0119d\u0105c w jego mocy, potrafi\u0105 tak\u017ce z ciebie wydoby\u0107 na wierzch to, co najgorsze. Jak uczy \u201ema\u0142y dramat tego filmu\u201d \u2013 od takich ludzi, mniejsza o p\u0142e\u0107, lepiej si\u0119 trzyma\u0107 z dala.<\/p>\n\n\n\n

  1. \n

    Jak wiele \u2013 zob. chocia\u017cby bibliografi\u0119 niniejszej pracy. A sk\u0142ada si\u0119 ona z pozycji publikowanych g\u0142\u00f3wnie w ostatnich latach. Zainteresowanie wi\u0119c zdaje si\u0119 wzmaga\u0107, zw\u0142aszcza od czasu \u015bmierci \u017bu\u0142awskiego w 2016 r. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  2. \n

    Wszyscy tw\u00f3rcy filmu \u2013 pod urokiem re\u017cysera i jego wizji \u2013 wspi\u0119li si\u0119 na wy\u017cyny swych mo\u017cliwo\u015bci, zanim to produkcja zosta\u0142a przedwcze\u015bnie przerwana decyzj\u0105 nowego ministra kultury (\u017ar\u00f3d\u0142a s\u0105 co do tego zgodne, nie jest jasne tylko, na ile chodzi\u0142o tu o osobiste animozje, na ile za\u015b o wzgl\u0119dy polityczne). Po dziesi\u0119ciu latach \u017bu\u0142awski mia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zmontowa\u0107 swe niedoko\u0144czone w 1\/5 dzie\u0142o, wype\u0142niaj\u0105c brakuj\u0105ce partie dynamicznymi uj\u0119ciami z tych samych plener\u00f3w po latach, sam za\u015b czyta\u0142 z offu odpowiednie fragmenty scenariusza. Film mia\u0142 ograniczon\u0105 dystrybucj\u0119, nawet w czasach DVD i Internetu nadal by\u0142 trudno dost\u0119pny, co tak\u017ce z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na jego hermetyczno\u015b\u0107 i dalsz\u0105 legend\u0119. Spraw\u0119 mitologizowa\u0142 \u2013 umy\u015blnie b\u0105d\u017a nie \u2013 r\u00f3wnie\u017c sam re\u017cyser, m.in. bagatelizuj\u0105c po latach spraw\u0119 bud\u017cetu, kt\u00f3ra by\u0142a bardzo istotna, przynajmniej jako pretekst sine qua non<\/em>. Zob. P. Kletowski, P. Marecki, \u017bu\u0142awski. Wywiad rzeka<\/em>, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2019, s. 193-195. Sed contra: M. Zab\u0142ocki, Ze srebrnego globu na ziemi\u0119. Trudne dzieje najdro\u017cszego polskiego filmu<\/em>, \u201eMagazyn Filmowy\u201d 2018, nr 11 (87) \u2013 z kt\u00f3rego artyku\u0142u wynika tytu\u0142owy wniosek o najkosztowniejszym filmie w historii polskiej kinematografii. Tak\u017ce po uwzgl\u0119dnieniu inflacji! Por. M. Ku\u017anicki, Na srebrnym globie Andrzeja \u017bu\u0142awskiego. Literatura \u2013 film – polityka<\/em>, \u201ePowi\u0119kszenie\u201d 1991, nr 1-2. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  3. \n

    I faktycznie, w skupiskach g\u0142az\u00f3w \u00e0 la Stonehenge oraz niepokoj\u0105cym odg\u0142osie, jaki si\u0119 w\u00f3wczas (z nich?) wydobywa, dopatrze\u0107 si\u0119 mo\u017cna inspiracji monolitami z Odysei kosmicznej<\/em>. D\u017awi\u0119ki te pojawiaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce przy konfrontacji | z szernami, a ci s\u0105 na podobnie wysokim stopniu rozwoju w stosunku do ludzko\u015bci, co tw\u00f3rcy owych tajemniczych struktur z powie\u015bci Arthura C. Clarke\u2019a \u2013 tym bardziej je\u015bli przyjmiemy, \u017ce nie istniej\u0105 materialnie, lecz tylko w duszach bohater\u00f3w. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  4. \n

    Pozowanie na wydawc\u0119 dzie\u0142a rzekomo odkrytego r\u00f3wnie\u017c jest zabiegiem nienowym, w u\u017cyciu co najmniej od O\u015bwiecenia. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  5. \n

    Sic! U Jerzego \u017bu\u0142awskiego w pierwodruku \u201estara ziemia\u201d podana by\u0142a ma\u0142\u0105 liter\u0105, o ile nie jest to cz\u0119\u015b\u0107 tytu\u0142u ksi\u0105\u017cki. Zob. kr\u00f3tkie autorskie wprowadzenie na stronie tytu\u0142owej: \u201eZa wyj\u015bcie do powie\u015bci niniejszej \u2013 trzeciej \u2013 pos\u0142u\u017cy\u0142o mi przybycie mimowolne na star\u0105 ziemi\u0119 dwuch ksi\u0119\u017cycowych mieszka\u0144c\u00f3w w wozie, Zwyci\u0119zcy owemu skradzionym\u201d. J. \u017bu\u0142awski, Stara Ziemia. Powie\u015b\u0107<\/em>, Gebethner i Wolff, Krak\u00f3w 1911; pisownia oryginalna. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  6. \n

    Tj. kina przezroczystego formalnie, kt\u00f3rego celem jest jak najwi\u0119ksza immersja widza w tre\u015bci, czyli w fabule. Oczywisty jest te\u017c oceniaj\u0105cy charakter takiego nazewnictwa \u2013 jak\u017ce dzie\u0142o bezstylowe mog\u0142oby aspirowa\u0107 do mianowania siebie sztuk\u0105? Wszelako o filmie \u017bu\u0142awskiego mo\u017cna chyba powiedzie\u0107 wszystko, tylko nie to, jakoby jego forma nie by\u0142a zauwa\u017calna dla widza \u2013 bior\u0105c pod uwag\u0119 nawet same tylko dzieje produkcji i poszatkowany ko\u0144cowy rezultat. Zob. M. Przylipiak, Kino stylu zerowego. Z zagadnie\u0144 estetyki filmu fabularnego<\/em>, Gda\u0144skie Wydawnictwo Psychologiczne, Gda\u0144sk 1994, s. 57 i nn. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  7. \n

    O ile nie zaznacz\u0119 inaczej, dalsze cytaty uj\u0119te w cudzys\u0142owy pochodz\u0105 z filmu Na srebrnym globie<\/em>. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  8. \n

    Oczywi\u015bcie dialogi to nie wszystko, co dochodzi naszych uszu. Warstwa muzyczna autorstwa Andrzeja Korzy\u0144skiego, intryguje r\u00f3wnie mocno, co sceneria, w pe\u0142ni oddaj\u0105c nieziemsk\u0105 atmosfer\u0119 (oraz klimaty bardziej ziemskie \u2013 stosownie, gdy akcja przenosi si\u0119 na star\u0105 ziemi\u0119). \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  9. \n

    Wed\u0142ug Andrzeja Seweryna, kwestie cz\u0119sto by\u0142y modyfikowane i dopisywane na bie\u017c\u0105co. Podejrzewa\u0142 nawet, \u017ce pochodz\u0105 z bardzo osobistych zapisk\u00f3w re\u017cysera, takich jak pami\u0119tniki. Z kolei zdaniem p. Mateusza \u017bu\u0142awskiego niesp\u00f3jno\u015b\u0107 na linii audio-wideo jest przyczyn\u0105, dla kt\u00f3rej filmy jego brata s\u0105 tak trudne w odbiorze, \u017ce wr\u0119cz przyt\u0142aczaj\u0105ce. Poleca spr\u00f3bowa\u0107 seansu z wyciszonym d\u017awi\u0119kiem lub odwrotnie, z samym obrazem. B\u0119dzie to wtedy zupe\u0142nie inny film. Zob. Ucieczka na srebrny glob<\/em> Kuby Mikurdy, a tak\u017ce artyku\u0142 tego\u017c: Zagadki srebrnego globu<\/em>, \u201ePleograf\u201d 2018, nr 04. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  10. \n

    W dokumencie Ucieczka na srebrny glob<\/em> Andrzej Seweryn powtarza s\u0142owa Wajdy, kt\u00f3ry ostrzega\u0142 \u017bu\u0142awskiego, \u017ce \u201ekinematografia polska nie ud\u017awignie tego projektu\u201d. I zdaje si\u0119, \u017ce chodzi\u0142o tutaj o sprawy najbardziej przyziemne, pragmatyczne, niewa\u017cne jakie historie p\u00f3\u017aniej do tego dopisywa\u0107. Tak\u017ce przedwczesne zako\u0144czenie produkcji, cho\u0107by ostatecznie by\u0142o to widzimisi\u0119 Janusza Wilhelmiego, musia\u0142o mie\u0107 solidn\u0105 podbudow\u0119 w finansach. Wszak\u017ce partie, kt\u00f3rych nie zd\u0105\u017cono sfilmowa\u0107, mia\u0142y by\u0107 wysokobud\u017cetowymi scenami z rozmachem: przedstawia\u0107 seri\u0119 pocz\u0105tkowych bitew Marka, jego podr\u00f3\u017c do kraju szern\u00f3w, monumentalne wn\u0119trza z ich podobiznami, statki kosmiczne, aparatury etc. Zob. T. Lubelski, Historia kina polskiego. Tw\u00f3rcy, filmy, konteksty<\/em>, Wydawnictwo Videograf, Chorz\u00f3w 2009, s. 432. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  11. \n

    Zob. P. Kletowski, P. Marecki, dz. cyt., s. 201-203. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  12. \n

    Z drugiej strony, autor manuskryptu wskazany z imienia jest tylko kilka razy, wi\u0119c mog\u0142o to umkn\u0105\u0107 czytelnikom nieuwa\u017cnym lub niepami\u0119tnym (p\u00f3\u017aniej nazwani s\u0105 tak wodzowie Ksi\u0119\u017cyczan z nast\u0119pnego pokolenia, w adaptacji natomiast otrzymuj\u0105 imi\u0119 Tomasza, z kolejnymi liczebnikami porz\u0105dkowymi). \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  13. \n

    Tam\u017ce, s. 190-191. Jednak jeszcze wi\u0119ksze pok\u0142ady negatywnych emocji powsta\u0142ych po rozpadzie swojego ma\u0142\u017ce\u0144stwa, tw\u00f3rczo przetworzy \u017bu\u0142awski w kolejnym filmie, Op\u0119taniu<\/em>. Zob. A. Szar\u0142at, \u017bu\u0142awski. Szaman<\/em>, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2019, s. 226 i nn. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  14. \n

    S\u0142owa te padaj\u0105 w filmie Mikurdy. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  15. \n

    Tak\u017ce pytania, jakie zadaje: dlaczego nie umiera i dlaczego nigdy nic nie m\u00f3wi, wskazuj\u0105 zarazem na rol\u0119 Jerzego w rodzinie \u017bu\u0142awskich oraz rol\u0119 tw\u00f3rcy w og\u00f3le. Oni sami z konieczno\u015bci odpowiedzie\u0107 nam nie mog\u0105, co poniek\u0105d stawia pod znakiem zapytania sam\u0105 pr\u00f3b\u0119 nawi\u0105zania dialogu. Jest to w ka\u017cdym razie rozmowa specyficzna, gdy\u017c wszelka ewentualna replika mo\u017ce by\u0107 co najwy\u017cej zapo\u015bredniczona w dzie\u0142ach \u2013 albowiem tw\u00f3rcy \u201enie s\u0105 w tym, co jest, tylko gdzie indziej, gdzie nie ma nic\u201d. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  16. \n

    To akurat wiemy jedynie z powie\u015bci, film nie rozwija apostolskich w\u0105tk\u00f3w. Mo\u017cna by widzie\u0107 ich zal\u0105\u017cki
    w ksi\u0119\u017cycowych dzieciach, kt\u00f3re patrz\u0105 na cia\u0142o Marka po tym, jak si\u0119 \u201edokona\u0142o\u201d, a nast\u0119pnie wzrok kieruj\u0105 w stron\u0119 widza. Notabene jest to jedyny raz, w kt\u00f3rym ukazani s\u0105 m\u0142odzi mieszka\u0144cy Ksi\u0119\u017cyca w czasach po rejestracji nagra\u0144\/r\u0119kopis\u00f3w (zatem w czasach Markowych \u2013 wszak wolno przypuszcza\u0107, \u017ce podobnie jak Chrystus, zapocz\u0105tkuje on now\u0105 er\u0119 na Srebrnym Globie).     \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  17. \n

    Znamienna jest scena wzi\u0119cia Awija w niewol\u0119, w kt\u00f3rej Marek og\u0142asza, \u017ce bierze Ihezal pod swoj\u0105 \u201eopiek\u0119\u201d. Jeret \u2013 chc\u0105c ubezpieczy\u0107 pana, gdy ten zbli\u017ca si\u0119, by porozmawia\u0107 z szernem \u2013 napina \u0142uk, i nie wiemy w kogo w\u0142a\u015bciwie wymierza. Kiedy jest ju\u017c po wszystkim, z pe\u0142nym ulgi krzykiem wypuszcza strza\u0142\u0119 w powietrze, co ka\u017ce przypuszcza\u0107, \u017ce by\u0142a ona przeznaczona dla Zwyci\u0119zcy. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  18. \n

    J. \u017bu\u0142awski, Zwyci\u0119zca<\/em>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1979, s. 136. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  19. \n

    Ogie\u0144 mo\u017cna te\u017c analizowa\u0107 jako jeden z czterech \u017cywio\u0142\u00f3w, do kt\u00f3rych s\u0105 w dziele \u017bu\u0142awskiego liczne odniesienia. Ten mianowicie zwi\u0105zany z przekraczaniem granic, w szczeg\u00f3lno\u015bci \u015bmierci. I rzeczywi\u015bcie, kap\u0142anka ognia jest pierwsz\u0105 z licznych reinkarnacji filmowej Ihezal. Por. \u0141. Pisarzewski, W poszukiwaniu opus magnum. Jak ogl\u0105da\u0107 \u201eNa srebrnym globie\u201d Andrzeja \u017bu\u0142awskiego?<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2012, nr 77-78, s. 218. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  20. \n

    Ta odgrywana wprawdzie przez Krystyn\u0119 Jand\u0119, ale ich role s\u0105 zamienne, jak ju\u017c by\u0142o wspomniane \u2013 w kilku scenach jedna jest dos\u0142ownie podstawiona w miejsce drugiej. Ihezal wciela\u0142a si\u0119 w Az\u0119, za\u015b Aza \u2013 w Ihezal, obie z siebie wynikaj\u0105, a podobie\u0144stwo imion musia\u0142o by\u0107 zamierzone ju\u017c przez Jerzego \u017bu\u0142awskiego. Motyw sobowt\u00f3ra pojawia si\u0119 te\u017c w Trzeciej cz\u0119\u015bci nocy<\/em> i, co jeszcze ciekawsze, dotyczy \u017cony re\u017cysera. Czy do tego w\u0142a\u015bnie mog\u0142y nawi\u0105zywa\u0107 wiecznie powracaj\u0105ce demoniczne kobiety ze Srebrnego Globu? \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  21. \n

    We wcze\u015bniejszej wersji tekstu ni\u017cej podpisany sam pomyli\u0142 w tym miejscu Az\u0119 z Ihezal, co jednak tylko potwierdza tez\u0119 o ich wzajemnej podstawialno\u015bci. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  22. \n

    J. \u017bu\u0142awski, Stara Ziemia<\/em>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1979, s. 261. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  23. \n

    Da si\u0119 jednak interpretowa\u0107 to w ten spos\u00f3b, \u017ce tamci s\u0105 w istocie wi\u0119\u017aniami \u2013 podobnie, jak decydenci s\u0105 zak\u0142adnikami mas \u2013 a takie w\u0105tki pojawi\u0142y si\u0119 w ostatniej cz\u0119\u015bci trylogii. Mo\u017cna te\u017c widzie\u0107 w tym znieczulanie \u201esom\u0105\u201d, co ma pozwoli\u0107 bezpiecznie trzyma\u0107 lud w bierno\u015bci. W ksi\u0105\u017cce rol\u0119 t\u0119 spe\u0142nia popularna, kiczowata sztuka \u2013 je\u015bli transgresywna, to co najwy\u017cej obyczajowo \u2013 w kt\u00f3rej chodzi o skandal i jak najdalsze posuni\u0119cie granic. Przyk\u0142adowo taniec roznegli\u017cowanej Azy w pradawnym miejscu kultu, traktowanym przez \u00f3wczesnych \u015bmiertelnie powa\u017cnie, w przeciwie\u0144stwie do wszystkiego w owej wi\u0119dn\u0105cej moralnie kulturze. W ka\u017cdym razie z konieczno\u015bci nast\u0105pi w ko\u0144cu zetkni\u0119cie ze \u015bcian\u0105, kiedy ju\u017c wszystkie bariery zostan\u0105 przekroczone. Ca\u0142y ten obraz nasuwa tak\u017ce skojarzenia z now\u0105 cywilizacj\u0105 z Ksi\u0119\u017cyca, kt\u00f3ra upad\u0142a paralelnie. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  24. \n

    W jakich to zdradach i manipulacjach ona nie bra\u0142a udzia\u0142u\u2026 a\u017c chcia\u0142oby si\u0119 za\u015bpiewa\u0107 Sympathy for the Devil<\/em>. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  25. \n

    Tam\u017ce, s. 276. Wed\u0142ug Andrzeja Seweryna, w pierwotnej wersji scenariusza ostatnie s\u0142owa Marka na krzy\u017cu tak\u017ce dotyczy\u0142y osoby p\u0142ci \u017ce\u0144skiej: \u201eJa j\u0105 tak strasznie kocha\u0142em. To boli\u2026\u201d (zob. dokument Mikurdy). \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  26. \n

    Zob. P. Kletowski, P. Marecki, dz. cyt, s. 220 i nn. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  27. \n

    J. \u017bu\u0142awski, Stara Ziemia<\/em>, Wydawnictwo Literackie, dz. cyt., s. 261. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li><\/ol>\n\n\n\n

    \n\n\n\n

    Micha\u0142 Dominik<\/strong> – student filozofii i filologii polskiej na Uniwersytecie Warszawskim. Obecne zainteresowania badawcze obejmuj\u0105 problematyk\u0119 XIX-wiecznego pesymizmu i dekadentyzmu, oraz ich umocowanie w my\u015bli Arthura Schopenhauera. Zainteresowania jak dot\u0105d niezmienne: historia filozofii i historia idei.<\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Artyku\u0142 ma na celu opowiedzenie nieszcz\u0119\u015bliwych dziej\u00f3w: filmu Na srebrnym globie<\/em> i fabu\u0142y w jego obr\u0119bie, wszystko przez pryzmat ksi\u0105\u017ckowego pierwowzoru. Autor przygl\u0105da si\u0119 szczeg\u00f3\u0142owym modyfikacjom wzgl\u0119dem powie\u015bci, a tak\u017ce dopatruje si\u0119 wp\u0142ywu wydarze\u0144 z \u017cycia osobistego re\u017cysera. Dw\u00f3ch filmowych protagonist\u00f3w \u2013 z odpowiednimi zastrze\u017ceniami \u2013 autor uznaje za porte-parole obydwu \u017bu\u0142awskich: re\u017cysera oraz przodka, do kt\u00f3rego zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 on w czasie \u017cyciowych trudno\u015bci. W wyst\u0105pieniu tych ostatnich nie bez znaczenia jest r\u00f3wnoleg\u0142e uwik\u0142anie bohater\u00f3w dzie\u0142 \u017bu\u0142awskich w relacje z kobietami, kt\u00f3re sprowadzaj\u0105 na nich zgub\u0119.<\/p>\n\n\n\n

    Summary:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    The article was meant to tell the unfortunate story of \u201eOn the Silver Globe\u201d: both the film itself and its plot, using the original books as a guide. The author takes a closer look at the specific modifications done in the film, as well as the events from director\u2019s personal life which might have affected his work of that time. As far as the two main characters of the movie are concerned, the author \u2013 with some necessary reservation \u2013 presumes them to be the porte-parole of both the \u017bu\u0142awskis: director and his ancestor, whose work was there for him to seek consolation in peril. One thing certainly sheds a light for the reason director needed all this in the first place, and that is the fact that the characters in both the \u017bu\u0142awskis work engage in fatal relations with fatal women.<\/p>\n\n\n\n

    <\/p>\n\n\n\n

    Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    P. Kletowski, P. Marecki, \u017bu\u0142awski. Wywiad rzeka<\/em>, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2019,<\/p>\n\n\n\n

    T. Lubelski, Historia kina polskiego. Tw\u00f3rcy, filmy, konteksty<\/em>, Wydawnictwo Videograf II, Chorz\u00f3w 2009,<\/p>\n\n\n\n

    \u0141. Maciejewski, W\u0119gorze ze skrzyd\u0142ami<\/em>, \u201ePleograf\u201d 2016, nr 03,<\/p>\n\n\n\n

    K. Mikurda, Zagadki srebrnego globu<\/em>, \u201ePleograf\u201d 2018, nr 04,<\/p>\n\n\n\n

    \u0141. Pisarzewski, W poszukiwaniu opus magnum. Jak ogl\u0105da\u0107 \u201eNa srebrnym globie\u201d Andrzeja \u017bu\u0142awskiego?<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2012, nr 77-78,<\/p>\n\n\n\n

    M. Przylipiak, Kino stylu zerowego. Z zagadnie\u0144 estetyki filmu fabularnego<\/em>, Gda\u0144skie Wydawnictwo Psychologiczne, Gda\u0144sk 1994,<\/p>\n\n\n\n

    A. Szar\u0142at, \u017bu\u0142awski. Szaman<\/em>, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2019,<\/p>\n\n\n\n

    M. Zab\u0142ocki, Ze srebrnego globu na ziemi\u0119. Trudne dzieje najdro\u017cszego polskiego filmu<\/em>, \u201eMagazyn Filmowy\u201d 2018, nr 11 (87),<\/p>\n\n\n\n

    J. \u017bu\u0142awski, Na srebrnym globie. R\u0119kopis z Ksi\u0119\u017cyca<\/em>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1979,<\/p>\n\n\n\n

    J. \u017bu\u0142awski, Zwyci\u0119zca<\/em>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1979,<\/p>\n\n\n\n

    J. \u017bu\u0142awski, Stara Ziemia<\/em>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1979,<\/p>\n\n\n\n

    J. \u017bu\u0142awski, Stara Ziemia. Powie\u015b\u0107<\/em>, Gebethner i Wolff, Krak\u00f3w 1911,<\/p>\n\n\n\n

    Filmografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Na srebrnym globie<\/em> [film], re\u017c. A. \u017bu\u0142awski, Polska, 1987,<\/p>\n\n\n\n

    Ucieczka na srebrny glob<\/em> [film], re\u017c. K. Mikurda, Polska, 2021.<\/p>\n\n\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    oraz przodka, do kt\u00f3rego zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 on w czasie \u017cyciowych trudno\u015bci. W wyst\u0105pieniu tych ostatnich nie bez znaczenia jest r\u00f3wnoleg\u0142e uwik\u0142anie bohater\u00f3w dzie\u0142 \u017bu\u0142awskich w relacje z kobietami, kt\u00f3re sprowadzaj\u0105 na nich zgub\u0119.<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":3462,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1125],"tags":[63,58,1294,577,77,709],"ppma_author":[1195],"class_list":["post-3358","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-1-2022","tag-adaptacja-filmowa","tag-andrzej-zulawski","tag-jerzy-zulawski","tag-kino-autorskie","tag-na-srebrnym-globie","tag-science-fiction"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t