{"id":3346,"date":"2022-04-01T12:01:29","date_gmt":"2022-04-01T11:01:29","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=3346"},"modified":"2022-09-27T14:48:35","modified_gmt":"2022-09-27T13:48:35","slug":"hybryda-gatunkowa-po-polsku-historia-filmu-naprawde-wczoraj","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/hybryda-gatunkowa-po-polsku-historia-filmu-naprawde-wczoraj\/","title":{"rendered":"Hybryda gatunkowa po polsku. Historia filmu \u201eNaprawd\u0119 wczoraj\u201d"},"content":{"rendered":"\n

DOI: 10.56351\/PLEOGRAF.2022.1.04<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Uniwersytet Miko\u0142aja Kopernika w Toruniu, Wydzia\u0142 Humanistyczny<\/p>\n\n\n\n

Instytut Literaturoznawstwa, Katedra Antropologii Literatury i Nowych Medi\u00f3w<\/p>\n\n\n\n

ORCID: 000-0002-7106-8438<\/a><\/p>\n\n\n\n

WWW: marcelwozniak.com<\/a><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n
\"\"
Beata Tyszkiewicz, Andrzej \u0141apicki, Naprawd\u0119 wczoraj<\/em>. Autor: Jerzy Troszczy\u0144ski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\n

W roku 1963 na ekrany polskich kin trafia film Naprawd\u0119 wczoraj<\/em>. Dzie\u0142o w re\u017cyserii Jana Rybkowskiego, to hybryda gatunkowa, czarno-bia\u0142e kino modernistyczne, utrzymane w estetyce noir, \u0142\u0105cz\u0105ce w sobie elementy kameralnego melodramatu egzystencjalnego i kina sensacyjnego. Wzrok widz\u00f3w przykuwa plakat filmu, wystylizowany na zachodni romans: Andrzej \u0141apicki nasuwa skojarzenia z Humphreyem Bogartem, a Beata Tyszkiewicz \u2013 z Ingrid Bergman. Po trzech tygodniach film zostanie zdj\u0119ty z ekran\u00f3w i… znika z historii na d\u0142ugie dekady, podobnie, jak znika wkr\u00f3tce z Polski autor scenariusza, Leopold Tyrmand.<\/p>\n\n\n\n

Naprawd\u0119 wczoraj<\/em> to adaptacja jego powie\u015bci pt. Siedem dalekich rejs\u00f3w<\/em>, przy czym jest do\u015b\u0107 niezwyk\u0142ym, \u017ce ksi\u0105\u017cka ta doczeka\u0142a si\u0119 swojej ekranizacji\u2026 przed wydaniem. To jeden z licznych utwor\u00f3w Leopolda Tyrmanda \u2013 prozatorskich, dramaturgicznych, scenariuszowych \u2013 kt\u00f3ry po 1966 roku zosta\u0142 ostatecznie obj\u0119ty zapisem cenzorskim, dzia\u0142aj\u0105cym a\u017c do roku 1989. Dla Jana Rybkowskiego z kolei, Naprawd\u0119 wczoraj<\/em>, to jeden z serii film\u00f3w modernistycznych, jego nowych poszukiwa\u0144 re\u017cyserskich. W niniejszym artykule chc\u0119 przyjrze\u0107 si\u0119 zar\u00f3wno zwi\u0105zkom biografii scenarzysty z losami filmu Naprawd\u0119 wczoraj<\/em>, formacj\u0105 tw\u00f3rcz\u0105 re\u017cysera, jak i analiz\u0105 historii realizacji tej produkcji, a wreszcie \u2013 samym utworem i jego recepcj\u0105, jako kina gatunkowego. <\/s><\/p>\n\n\n\n

Kino polskie lat 50. i 60. XX wieku odzwierciedla\u0142o w swych realizacjach przemiany zachodz\u0105ce w \u017cycia kulturalnym, sferze prywatnej, relacjach spo\u0142ecznych, przy czym zdajemy sobie spraw\u0119, \u017ce w ustroju komunistycznym \u2013 poddane zabiegom cenzorskim \u2013 odbicie to nigdy nie mog\u0142o by\u0107 pe\u0142ne, a nie wszystkie tematy poruszane. Odpowiedzi\u0105 na te procesy by\u0142 filmowy modernizm, etap bez wyra\u017anej cezury czasowej, okre\u015blany \u201enowym typem tw\u00f3rczo\u015bci, ale te\u017c nowym typem filmowca \u2013 indywidualisty, obdarzonego w\u0142asnym stylem i odwag\u0105 wypowiedzi, niekonformistycznego\u201d[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Przemiany polityczne, zachodz\u0105ce od uchwalenia doktryny socrealizmu i okresu sztuki katakumbowej, przez symboliczn\u0105 dat\u0119 \u015bmierci Stalina, a\u017c po s\u0142ynny referat Chruszczowa z roku 1956 i wydarzenia pozna\u0144skie \u2013 wszystko to stopniowo procesowa\u0142o si\u0119 w obr\u0119bie filmowych temat\u00f3w i reali\u00f3w filmowych produkcji. Zamkni\u0119cie starego, si\u0119gaj\u0105cego jeszcze epoki mi\u0119dzywojnia, etapu w sztuce, da\u0142o Szkole Polskiej pole do nowych poszukiwa\u0144 i nowych wzorc\u00f3w, a powstaj\u0105ce od roku 1955 zespo\u0142y filmowe zyska\u0142y wi\u0119cej swobody, jednakowo\u017c wci\u0105\u017c temperowanej przez odpowiednie kom\u00f3rki. Nast\u0119powa\u0142o stopniowe odchodzenie od dogmatyzmu ideologicznego na rzecz nowych, modernistycznych wzorc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

W rodzimej tw\u00f3rczo\u015bci drugiej po\u0142owy lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych mo\u017cemy wi\u0119c obserwowa\u0107 nap\u0142yw film\u00f3w stopniowo rozpoznaj\u0105cych si\u0119 i oswajaj\u0105cych kolejne komponenty modernistycznego dzie\u0142a. Krok po kroku wprowadzaj\u0105 one zwiastuny nowoczesnej poetyki, kieruj\u0105ce ku jednostkowej, subiektywnej perspektywie i wyra\u017aniej zaznaczonej samo\u015bwiadomej warstwie formalnej<\/em>[2]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Beata Tyszkiewicz, Jan Rybkowski Naprawd\u0119 wczoraj<\/em>. Autor: Jerzy Troszczy\u0144ski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

T\u0142o epoki zarysowuj\u0119 dla uporz\u0105dkowania tre\u015bci, ale kluczowa jest odpowied\u017a na pytanie
o to, jak wobec kanonu polskiego kina tamtej epoki maj\u0105 si\u0119 filmy nieobecne, filmy gatunkowe, zapomniane, a takim jest niew\u0105tpliwie Naprawd\u0119 wczoraj <\/em>w re\u017cyserii Jana Rybkowskiego. Cytowany tu Mi\u0142osz Stelmach powo\u0142uje si\u0119 w tym kontek\u015bcie na Susan Stanford Friedman, nazywaj\u0105c\u0105 ten proces aktem \u201earcheologicznego wydobywania na \u015bwiat\u0142o dzienne i tworzenia nowych archiw\u00f3w\u201d[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Niniejszy tekst jest tak\u0105 w\u0142a\u015bnie pr\u00f3b\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Genezy scenariusza filmu Naprawd\u0119 wczoraj<\/em> nale\u017cy szuka\u0107 pod koniec lat 40. XX wieku, kiedy \u2013 jeszcze jako reporter magazynu \u201ePrzekr\u00f3j\u201d \u2013 Tyrmand przemierza Polsk\u0119 w poszukiwaniu nowych temat\u00f3w. Pisze teksty o Szklarskiej Por\u0119bie, Gdyni, Radomiu. Scalona po wojnie \u2013 cho\u0107 komunistyczna \u2013 Polska jest terenem zr\u00f3\u017cnicowanym, temat\u00f3w w \u017cadnym wypadku nie brakuje. Szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce s\u0105 dla dziennikarza Ziemie Odzyskane, kt\u00f3rych zdobycie propaganda komunistyczna nazywa \u201epowrotem ziem p\u00f3\u0142nocnych i zachodnich do macierzy\u201d, a ludzie \u2013 zmierzaj\u0105c w te nowe rejony Polski \u2013 mawiaj\u0105, \u017ce \u201ejad\u0105 na Zach\u00f3d\u201d lub \u2013 wyruszaj\u0105c w kierunku po\u0142udnia Polski \u2013 napominaj\u0105 o \u201ewyje\u017adzie do Polski\u201d. Wynika to z procesu asymilacji kulturowej, scalenia r\u00f3\u017cnych system\u00f3w administracyjnych, infrastruktury, ale i z mentalno\u015bci. Cho\u0107 z biegiem lat okre\u015blenia te zatr\u0105 si\u0119, historyczna z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 zagadnienia pozostanie bez zmian. Jednocze\u015bnie, Tyrmand eksploruje nowe gatunki sztuki i nowe jej formy. Charakterystycznym dla tamtego czasu jest okre\u015blenie \u201eliterat\u201d, nawi\u0105zuj\u0105ce do tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy nie poprzestawali na jednej dziedzinie sztuki, ale eksplorowali r\u00f3\u017cne jej rejony \u2013 jako felietoni\u015bci, powie\u015bciopisarze, scenarzy\u015bci, tek\u015bciarze. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce zar\u00f3wno Tyrmand, jak i Tadeusz Konwicki \u2013 kt\u00f3ry pojawi si\u0119 w nast\u0119pnym akapicie \u2013 s\u0105 w tamtym czasie r\u00f3wnie\u017c felietonistami sportowymi.<\/p>\n\n\n\n

W roku 1948 w powsta\u0142ej w \u0141odzi Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szkole Filmowej zorganizowany zostaje kurs filmowy dla pisarzy, prowadzi go Boles\u0142aw Lewicki. Zaj\u0119cia uko\u0144czy mi\u0119dzy innymi Konwicki, w przysz\u0142o\u015bci laureat Grand Prix na Mi\u0119dzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji za Ostatni dzie\u0144 lata<\/em>. Leopold Tyrmand wychodzi w\u00f3wczas z propozycj\u0105 stworzenia scenariusza filmu po\u015bwi\u0119conego morzu i Ziemiom Odzyskanym. Jest ju\u017c pe\u0142noprawnym pisarzem, maj\u0105cym za sob\u0105 premier\u0119 debiutanckiego tomu opowiada\u0144 Hotel Ansgar<\/em>. Tematyka morska r\u00f3wnie\u017c jest mu bliska z racji pracy na statkach w trakcie drugiej wojny \u015bwiatowej: p\u0142ywa\u0142 na jednostkach Kriegsmarine, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 fa\u0142szywym, francuskim paszportem. Podczas pr\u00f3by ucieczki w jednym z norweskich port\u00f3w zosta\u0142 aresztowany w kapitanacie w roku 1944.<\/p>\n\n\n\n

W ten spos\u00f3b Leopold Tyrmand rozpoczyna prac\u0119 nad nie jednym, ale dwoma scenariuszami filmowymi: Kuter \u201eBa\u0142 12.\u201d jest nasz!<\/em> oraz Sp\u00f3\u0142dzielnia rybacka. <\/em><\/p>\n\n\n\n

Pierwszy z nich, pisany wsp\u00f3lnie ze Stanis\u0142awem Urbanowiczem, zawiera elementy kina noir i melodramatu. Mimo wprowadzania w kolejnych wersjach scenopisu zmian \u2013 sugerowanych przez Kierownictwo Zespo\u0142u Autor\u00f3w Filmowych \u2013 projekt w roku 1950 jest odrzucony. Uznany bowiem zostaje za promocj\u0119 kultury bur\u017cuazyjnej, niedostatecznie zaanga\u017cowan\u0105 ideologicznie. Nie do zaakceptowania jest tak\u017ce dla komisji konwencja kina sensacyjnego, wypaczaj\u0105ca \u2013 jej zdaniem \u2013 nale\u017cyty realizm.<\/p>\n\n\n\n

Wnioskuj\u0105c po charakterze scenopisu i nanoszonych poprawek, gdyby dosz\u0142o do realizacji, film pozbawiony by\u0142by zapewne charakterystycznego dla Tyrmanda szlifu. Scenariusz bowiem nosi\u0142 znamiona zami\u0142owania, tak m\u0142odego w\u00f3wczas jeszcze Tyrmanda, do kina gatunk\u00f3w. Ju\u017c w roku 1949 sympatyzuje on z konwencjonalnymi rozwi\u0105zaniami, tworzy konglomerat gatunk\u00f3w zogniskowany wok\u00f3\u0142 intrygi kryminalnej, \u0142\u0105cz\u0105c charakterystyczne dla krymina\u0142u inspiracje (\u2026) z elementami melodramatycznego romansu czy komediowymi partiami scenariusza<\/em>[4]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3wnie\u017c Sp\u00f3\u0142dzielnia rybacka<\/em> spe\u0142nia za\u0142o\u017cenia kina gatunku, w tym wypadku sensacji. U Tyrmanda pobrzmiewaj\u0105 inspiracje z dalekiego Hollywood, cho\u0107by nawi\u0105zuj\u0105ce do Obywatela Kane\u2019a<\/em> wiruj\u0105ce nag\u0142\u00f3wki gazet, opisane w czo\u0142\u00f3wce ze scenopisu. Projekt nie doczeka si\u0119 rozwini\u0119cia. Przyczyn tego stanu rzeczy cytowana Katarzyna Szewczyk upatruje w grze, jak\u0105 Tyrmand prowadzi\u0142 z Centralnym Urz\u0119dem Kinematograficznym:<\/p>\n\n\n\n

Im mniej dopracowany scenariusz, tym wi\u0119cej etap\u00f3w [ten projekt, przyp. M.W.] ma szans\u0119 przej\u015b\u0107, p\u0142yn\u0105 wi\u0119c z niego tak\u017ce wi\u0119ksze korzy\u015bci finansowe. Z drugiej jednak strony im bardziej og\u00f3lna fabu\u0142a, bez niuans\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 wrogie systemowi, tym wi\u0119ksza szansa, i\u017c scenariusz nie odpadnie przy pierwszej weryfikacji CUK-u<\/em>[5]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

We wspomnianych szkicach scenariuszowych u Tyrmanda pobrzmiewa zbyt mocne stanowisko w obronie niezale\u017cno\u015bci kulturowej mieszka\u0144c\u00f3w Ziem Odzyskanych. Zdaniem komisji, zbyt wyrazisty jest obraz tych teren\u00f3w, jako pogr\u0105\u017conych w chaosie, w przepa\u015bci mi\u0119dzy star\u0105 \u2013 niemieck\u0105, a now\u0105 \u2013 polsk\u0105, komunistyczn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105[6]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

W efekcie tego, \u017caden z tych projekt\u00f3w nie jest zrealizowany.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Maszynopis scenariusza Naprawd\u0119 wczoraj<\/em>. Archiwum Biblioteki Narodowej. Fot. M. Wo\u017aniak<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ci\u0105goty gatunkowe scenarzysty, tak nowatorskie jak na \u00f3wczesne czasy, przez komunistycznych decydent\u00f3w s\u0105 nie do zaakceptowania, Tyrmand za\u015b \u2013 co pokazuje jego biografia
z tamtego okresu \u2013 na ust\u0119pstwa i\u015b\u0107 nie chce. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce w tym samym okresie, pomi\u0119dzy rokiem 1948, a 1953, zostaje wyrzucony z niemal wszystkich redakcji, w kt\u00f3rych pracowa\u0142, a na zebraniach Zwi\u0105zku Literat\u00f3w Polskich g\u0142osu \u2013 z premedytacj\u0105 \u2013 nigdy nie zabiera. Ju\u017c w latach 40. XX wieku znany z liberalnej postawy Tyrmand pisa\u0142 teksty w obronie inicjatywy prywatnej, jak Ziutek nie chce spekulowa\u0107<\/em>[7]<\/a><\/sup><\/sup>, za\u015b ze Stefanem Kisielewskim i Zbigniewem Najderem za\u0142o\u017cy\u0142 nieformaln\u0105 Parti\u0119 Wariat\u00f3w Libera\u0142\u00f3w. W roku 1947 usuni\u0119to go z Agencji Prasowo-Informacyjnej za ostentacyjnie klaskanie na powitanie premiera Miko\u0142ajczyka podczas turnieju tenisowego w Warszawie. W roku 1950 Marian Eile jest zmuszony usun\u0105\u0107 Tyrmanda z kolegium \u201ePrzekroju\u201d po jego artykule na temat meczu bokserskiego Polska \u2013 ZSRR. Faworyzuj\u0105cego go\u015bci s\u0119dziego kibice obrzucili butelkami, musia\u0142o interweniowa\u0107 wojsko, tymczasem Tyrmand \u2013 sta\u0142y i ceniony korespondent \u201ePrzekroju\u201d \u2013 pisze, \u017ce publiczno\u015b\u0107 zachowa\u0142a si\u0119 wzorcowo i fair play<\/em>. Takie s\u0142owa nie mog\u0105 uj\u015b\u0107 uwadze urz\u0119du cenzorskiego. W roku 1953 za\u015b, gdy po \u015bmierci Stalina \u201eTygodnik Powszechny\u201d Jerzego Turowicza jako jeden z nielicznych tytu\u0142\u00f3w prasowych odmawia druku nekrologu na pierwszej stronie, ca\u0142\u0105 redakcj\u0119 \u2013 z Tyrmandem w\u0142\u0105cznie \u2013 komuni\u015bci wyrzucaj\u0105 na bruk, zast\u0119puj\u0105c ich fasadowym zespo\u0142em pod batut\u0105 Boles\u0142awa Piaseckiego ze Stowarzyszenia \u201ePAX\u201d. Warto te\u017c wspomnie\u0107, \u017ce jedyna w\u00f3wczas wydana drukiem publikacja Tyrmanda, Hotel Ansgar <\/em>z roku 1948, ma na ok\u0142adce znak Polski Walcz\u0105cej. Je\u015bli wi\u0119c doda\u0107 do tego obserwacj\u0119 operacyjn\u0105, kt\u00f3rej Tyrmand jest poddany od roku 1946 oraz brak jego deklaracji jako wsp\u00f3\u0142pracownika UB, jego zawi\u0142e losy jako autora nie dziwi\u0105 wcale[8]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Mimo to, w roku 1952, na podstawie scenopis\u00f3w i notatek, Tyrmand tworzy pierwsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 utworu pod tytu\u0142em Siedem dalekich rejs\u00f3w<\/em>. Z historii tej, podobnie, jak ze wspomnianych projekt\u00f3w scenariuszowych, wy\u0142ania si\u0119 ju\u017c poniek\u0105d rys gatunkowy, charakterystyczny dla Tyrmanda, niemo\u017cliwy do urzeczywistnienia w dobie socrealizmu i tzw. \u201eprodukcyjniak\u00f3w\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Kilka lat p\u00f3\u017aniej, na fali przemian, Tyrmand odnosi sukces. W 1955 roku debiutuje jako scenarzysta noweli Hanka <\/em>w filmie Trzy starty <\/em>(re\u017c. Czes\u0142aw i Ewa Petelscy), a na prze\u0142omie 1955 i 1956 w ksi\u0119garniach rekordy popularno\u015bci bije jego \u2013 kultowa dzi\u015b \u2013 powie\u015b\u0107 Z\u0142y. <\/em>To najwa\u017cniejsza realizacja sztuki gatunkowej Tyrmanda. Ta kultowa dzi\u015b ksi\u0105\u017cka \u0142\u0105czy w sobie noir, komiks, powie\u015b\u0107 \u0142otrzykowsk\u0105 i gangstersk\u0105 oraz melodramat i\u2026 western, a Tyrmand podnosi w niej tematy przez lata w socrealizmie przemilczane: chuliganeri\u0119, przest\u0119pczo\u015b\u0107, p\u00f3\u0142\u015bwiatek Warszawy.<\/p>\n\n\n\n

W tym miejscu wracam do tematu artyku\u0142u czyli historii filmu Naprawd\u0119 wczoraj<\/em>. Na fali popularno\u015bci, maj\u0105c dobre notowania u \u2013 chwilowo \u2013 liberalizuj\u0105cych si\u0119 wydawc\u00f3w, podpisuje Tyrmand umow\u0119 na powie\u015b\u0107 Siedem dalekich rejs\u00f3w<\/em>, kt\u00f3rej druk zostaje uko\u0144czony w 1957 roku. Ksi\u0105\u017cka zostaje jednak wstrzymana na skutek interwencji cenzury. Uzasadnienie konfiskaty:<\/p>\n\n\n\n

W sumie ksi\u0105\u017cka daje obraz wywo\u0142uj\u0105cy w czytelniku odczucie beznadziejno\u015bci w dziedzinie ideowej i moralnej. Brak w ksi\u0105\u017cce cho\u0107by jednej postaci uczciwego patrioty daje odczucie jakoby ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo sk\u0142ada\u0142o si\u0119 tylko z takich ludzi jakie pokazuje Tyrmand. Miejscami nawet s\u0142uszna krytyka w\u0142o\u017cona jednak w usta ludzi nieuczciwych, cynicznych i brutalnych, a cz\u0119sto wr\u0119cz dzia\u0142aj\u0105cych na szkod\u0119 Partii i pa\u0144stwa, podkre\u015bla jeszcze te intencje autora (s. 91, 93, 108, 109, 167, 173, 235). Wydaje mi si\u0119 jednak, \u017ce mimo moich zastrze\u017ce\u0144 zar\u00f3wno natury politycznej jak i spo\u0142eczno-moralnej, ksi\u0105\u017cka mo\u017ce si\u0119 ukaza\u0107 po dokonaniu powa\u017cnych ingerencji. Mimo bowiem jej sensacyjnej maniery zawiera wiele prawd o rozk\u0142adzie moralno-ideowym du\u017cej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa<\/em>[9]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

W konsekwencji Siedem dalekich rejs\u00f3w<\/em> w komunistycznej Polsce nigdy si\u0119 nie uka\u017ce, cho\u0107 na rynkach zachodnich wyjd\u0105 przek\u0142ady: angielskie Seven Long Voyages<\/em> z 1959 roku i niemieckie Ein Hotel in Darlowo<\/em> z 1962 roku. W mi\u0119dzyczasie Tyrmand nie ustaje jednak w pr\u00f3bach zekranizowania swoich utwor\u00f3w. Wcze\u015bniej nie uda\u0142o si\u0119 ze scenariuszami Du\u017ce rzeczy na Ochocie <\/em>i Niebo<\/em>, ale teraz, jako uznany \u2013 w pewnych kr\u0119gach, zw\u0142aszcza czytelniczych \u2013 tw\u00f3rca, Tyrmand ma du\u017co bogatszy materia\u0142 literacki na filmy. Partyjne kierownictwo urz\u0119du kinematograficznego realizacj\u0119 filmu Z\u0142y<\/em> chce powierzy\u0107 Jerzemu Hoffmanowi i Edwardowi Sk\u00f3rzewskiemu. M\u0142odzi re\u017cyserzy w\u0142a\u015bnie zadebiutowali g\u0142o\u015bnym dokumentem Uwaga chuligani<\/em>, w trakcie prac nad kt\u00f3rym nawi\u0105zali kontakty ze \u015brodowiskiem przest\u0119pczym, co otworzy\u0142o im nieograniczone mo\u017cliwo\u015bci przy ekranizacji \u0142otrzykowskiej powie\u015bci Tyrmanda. Ford zleca im napisanie adaptacji scenariusza. Operatorem ma by\u0107 Antoni Sta\u015bkiewicz. W roli Z\u0142ego wyst\u0105pi\u0107 ma Zbigniew Cybulski, a m. in. Alberta Wilg\u0119 gra\u0107 ma Kazimierz Rudzki. Tw\u00f3rcy praktycznie od razu zacz\u0119li tworzy\u0107 scenopis, kwesti\u0119 wyboru lokacji u\u0142atwia\u0142 fakt, \u017ce ze Z\u0142ym<\/em> mo\u017cna by\u0142oby chodzi\u0107 po Warszawie jak z map\u0105. Niespodziewanie temat ekranizacji filmu ucina Aleksander Ford, a Z\u0142y <\/em>\u2013 mimo wielu zawi\u0142ych los\u00f3w \u2013 nie zostanie zekranizowany do dzi\u015b. W roku 1963 Tyrmand b\u0119dzie prowadzi\u0107 prace nad serialem na podstawie ksi\u0105\u017cki, powstanie pierwszy epizod. Niestety, do realizacji serialu nigdy nie dojdzie. A szkoda, bo mia\u0142by szans\u0119 by\u0107 pierwsz\u0105 polsk\u0105 produkcj\u0105 telewizyjn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Tyrmand sk\u0142ada jednak kolejne pomys\u0142y scenariuszy, tak\u017ce na podstawie swojej kolejnej powie\u015bci Filip<\/em>, ale bez rezultatu. Aprobaty nie zyskuje r\u00f3wnie\u017c adaptacja tej powie\u015bci pi\u00f3ra Krzysztofa Teodora Toeplitza pod tytu\u0142em Park Hotel<\/em>. Wreszcie Tyrmand decyduje si\u0119 po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0142y z Wojciechem Jerzym Hasem, tworz\u0105c na kanwie swojej powie\u015bci Siedem dalekich rejs\u00f3w<\/em> zarys scenariusza pt. Hotel pod Zamkiem<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Komisji Oceny Scenariuszy projekt zarekomendowa\u0142 szef zespo\u0142u ZRF \u201eSyrena\u201d, Jerzy Andrzejewski i istotnie, pomys\u0142 Hasa i Tyrmanda staje na obradach 13 stycznia 1959 roku.
Za projektem opowiadaj\u0105 si\u0119 Konwicki, Andrzejewski oraz (!) Jerzy Putrament[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Nazwisko Hasa przekonuje tak\u017ce Andrzeja Brauna, Jerzego Stefana Stawi\u0144skiego i Aleksandra \u015acibor-Rylskiego. G\u0142os\u00f3w przeciw jest jednak zdecydowanie wi\u0119cej. Antoniego Bohdziewicza dra\u017cni w pi\u00f3rze Tyrmanda nu\u017c\u0105ca gadanina. Ludwik Starski oburza si\u0119, \u017ce taki utw\u00f3r w og\u00f3le na komisji jest omawiany. Aleksander Ford okre\u015bla utw\u00f3r, jako w\u0105t\u0142y intelektualnie, za\u015b wed\u0142ug Romana Bratnego \u201eta filozofia p\u0142ci (mi\u0119dzy bohaterami \u2013 Ew\u0105 i Nowakiem, przyp. M.W.) szkodzi filmowi i lepiej by\u0142oby, gdyby autor zrezygnowa\u0142 ze stworzenia traktatu obyczajowego\u201d[11]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Has jest oburzony przebiegiem posiedzenia, Hotel pod Zamkiem <\/em>jest bowiem jego kolejnym, po Jeziorze bode\u0144skim <\/em>na podstawie prozy Stanis\u0142awa Dygata, projektem, kt\u00f3ry odrzucono. Podczas posiedzenia nie omieszka wytkn\u0105\u0107 komisji, \u017ce dziej\u0105 si\u0119 na posiedzeniu \u201ejakie\u015b sprawy zakulisowe\u201d oraz deklaruje, \u017ce to ostatni projekt, jaki sk\u0142ada. W odpowiedzi na to Antoni Bohdziewicz powie:<\/p>\n\n\n\n

Zastosuj\u0119 tutaj twierdzenie, \u017ce absolutnie nic si\u0119 re\u017cyserowi nie stanie, je\u017celi przez p\u00f3\u0142 roku nie b\u0119dzie robi\u0142 filmu, je\u017celi b\u0119dzie chodzi\u0107 po \u015bwiecie i szuka\u0107 og\u0142ady. Nawet re\u017cyserzy, kt\u00f3rzy co\u015b wnosz\u0105 do kinematografii maj\u0105 d\u0142ugie przerwy pomi\u0119dzy jednym a drugim filmem. (\u2026) Tutaj nie ma \u017cadnej tragedii, \u017ce Has sobie poczeka, mo\u017ce sobie przez ten czas poszuka\u0107 czego\u015b ciekawego. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie naszym obowi\u0105zkiem jest zawr\u00f3cenie go z drogi, kt\u00f3r\u0105 sobie obra\u0142.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Ostatecznie, dzi\u0119ki wstawiennictwu pojawiaj\u0105cego si\u0119 wielokrotnie w tym artykule Tadeusza Konwickiego, KOS aprobuje projekt filmu autorstwa Tyrmanda i re\u017cysera Jana Rybkowskiego. Ciekawa jest tu ewolucja tytu\u0142u projektu. Hotel pod Zamkiem<\/em> zmieni\u0142 nazw\u0119 na Wczoraj w hotelu<\/em>, i w tej formie trafia pod obrady KOS-u 15 listopada 1962 roku. Nied\u0142ugo potem, 26 listopada 1962, Tyrmand i Rybkowski sk\u0142adaj\u0105 poprawiony materia\u0142, zatytu\u0142owany Naprawd\u0119 wczoraj<\/em>. Film zostaje skierowany do produkcji.<\/p>\n\n\n\n

Dla Jana Rybkowskiego jest to z kolei nast\u0119pny etap na jego nowej, re\u017cyserskiej drodze. W historii polskiego kina Rybkowski zapisze si\u0119, jako jeden z najwi\u0119kszych specjalist\u00f3w od kina gatunkowego okresu PRL. W latach 50. XX wieku nie brakuje w jego dorobku komedii, utrzymanych w stylistyce kina mi\u0119dzywojennego film\u00f3w o panu Anatolu, m.in. Kapelusz pana Anatola<\/em> z 1957 czy te\u017c adaptacji Nikodem Dyzma <\/em>z 1956. Jego dossier wype\u0142niaj\u0105 tak\u017ce filmy o wymowie dogmatycznej dla socrealizmu, jak Autobus odje\u017cd\u017ca 6.20<\/em> z 1954 czy Godziny nadziei<\/em> z 1955.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Beata Tyszkiewicz, Naprawd\u0119 wczoraj<\/em>. Autor: Jerzy Troszczy\u0144ski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Re\u017cyser tworzy r\u00f3wnie\u017c gatunkowe kino wojenne o tematyce rozliczeniowej, jak \u2013 nagrodzona wyr\u00f3\u017cnieniem Radzieckiego Komitetu Obro\u0144c\u00f3w Pokoju na festiwalu w Moskwie \u2013 wysokobud\u017cetowa produkcja Dzi\u015b w nocy umrze miasto<\/em> z 1961. Pojawiaj\u0105 si\u0119 w niej razem na ekranie Andrzej \u0141apicki i Beata Tyszkiewicz. Ju\u017c w tym dziele wida\u0107 nowe poszukiwania Rybkowskiego i inspiracje szko\u0142\u0105 w\u0142osk\u0105. Cho\u0107 tematem jest wojna, to jest on realizowany poprzez ukazanie los\u00f3w i Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w, uwik\u0142anych po obu stronach barykady w bezsensowny konflikt. Symbolem tego \u015bwiata na opak jest nawi\u0105zuj\u0105cy do w\u0142oskiego neorealizmu motyw cyrkowej zabawy, uwypuklony w sekwencji bombardowania Drezna: nalot rozpocznie si\u0119 tej samej nocy, kiedy maj\u0105 miejsce ostatki. Barwny korow\u00f3d pe\u0142en weneckich masek i b\u0142azn\u00f3w zostaje brutalnie przerwany. Karnawalizacja \u015bwiata nabiera podw\u00f3jnego znaczenia. Tej nocy, gdy toczy si\u0119 akcja, \u015bwiat ten staje na g\u0142owie w dw\u00f3jnas\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

W swoim nast\u0119pnym obrazie, Spotkanie w bajce<\/em> z 1962 roku,<\/em> Rybkowski ponownie si\u0119ga po \u0141apickiego. W tym filmie psychologicznym osi\u0105 fabu\u0142y staje si\u0119 nie wojna, ale wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107
i aktualne dylematy m\u0142odych ludzi, kt\u00f3rych to\u017csamo\u015b\u0107 i pytania o ni\u0105 utkn\u0119\u0142y w wojennej przesz\u0142o\u015bci. Te dwie p\u0142aszczyzny czasowe daj\u0105 podstaw\u0119 do szukania odpowiedzi na pytanie o prawd\u0119 \u2013 o sobie, o niespe\u0142nionej mi\u0142o\u015bci, o wojnie. Grany przez \u0141apickiego bohater wraca po latach do Sandomierza, by z przesz\u0142o\u015bci\u0105 si\u0119 zmierzy\u0107, jednak \u2013 ostatecznie \u2013 wyje\u017cd\u017ca st\u0105d wkr\u00f3tce bez uzyskania odpowiedzi. Inaczej dzieje si\u0119 ze spotkanym przez niego chirurgiem, granym przez Holoubka. On ze spotkania w Kawiarni \u201eBajka\u201d wychodzi z poczuciem nadziei. Kolejne produkcje poka\u017c\u0105, \u017ce dla Rybkowskiego modernizm by\u0142 tylko incydentalny. W 1966 roku nakr\u0119ci oryginalny narracyjnie Spos\u00f3b bycia<\/em>, ponownie z \u0141apickim w roli g\u0142\u00f3wnej. Gdy Rybkowski powr\u00f3ci do kina wojennego, premiera filmu Kiedy mi\u0142o\u015b\u0107 by\u0142a zbrodni\u0105<\/em> \u2013 przypadaj\u0105ca na marzec 1968 roku \u2013 okryta zostanie skandalem, w efekcie kt\u00f3rego Zesp\u00f3\u0142 Filmowy \u201eRytm\u201d zostanie zlikwidowany. P\u00f3\u017aniej Rybkowski na warsztat we\u017amie tak\u017ce dzie\u0142a historyczne, jak ekranizacj\u0119 Ch\u0142op\u00f3w<\/em> czy Dulskich. <\/em>Karier\u0119 re\u017cysersk\u0105 zako\u0144czy powrotem do gatunku komediowego realizacj\u0105 serialu Kariera Nikodema Dyzmy<\/em> z Romanem Wilhelmim.<\/em><\/p>\n\n\n\n

By\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie te poszukiwania doprowadzaj\u0105 na pocz\u0105tku lat 60. XX wieku do po\u0142\u0105czenia dr\u00f3g filmowych dw\u00f3ch \u2013 pozornie tak odmiennych \u2013 tw\u00f3rc\u00f3w. Po stronie re\u017cysera stoi \u015bwietne rzemios\u0142o, filmografia ideologicznie zaanga\u017cowana i nieustanne poszukiwania w obr\u0119bie kina gatunkowego. Po stronie scenarzysty \u2013 solidna materia literacka i r\u00f3wnie\u017c umi\u0142owanie sensacji, krymina\u0142u czy melodramatu w wydaniu hollywoodzkim.<\/p>\n\n\n\n

Wiosn\u0105 roku 1963 magazyn \u201eFilm\u201d donosi, \u017ce ekipa filmu Jana Rybkowskiego przebywa\u0107 b\u0119dzie na zdj\u0119ciach do ko\u0144ca maja w mie\u015bcie Dar\u0142owo. Rado\u015b\u0107 z przyst\u0105pienia do prac filmem jest nie do opisania. Jak b\u0119d\u0105 po latach wspomina\u0107 dar\u0142owiacy, w przerwie mi\u0119dzy zdj\u0119ciami Leopold Tyrmand relaksuje si\u0119 na pla\u017cy, skacz\u0105c po wbitych w nabrze\u017ce palach[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Dla Andrzeja \u0141apickiego plan filmowy jest jak wakacje, z kolei m\u0142ode dar\u0142owianki wyrywaj\u0105 si\u0119 wieczorami z domu, \u017ceby podpatrywa\u0107 ekip\u0119[13]<\/a><\/sup><\/sup>, kt\u00f3ra tzw. camp organizuje w lokalnej szkole, gdzie mieszka\u0144cy zaopatruj\u0105 filmowc\u00f3w w kanapki. Bud\u017cet Naprawd\u0119 wczoraj<\/em> jest skromny. B\u0119dzie to p\u00f3\u017aniej wida\u0107 w gotowym dziele: obiektywy s\u0105 cz\u0119sto za w\u0105skie i bohaterowie nie mieszcz\u0105 si\u0119 w kadrze. Kiedy indziej mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 drastyczne r\u00f3\u017cnice w uj\u0119ciach, gdy wykorzystywane jest naturalne o\u015bwietlenie. Kr\u0119cone jednego dnia uj\u0119cia r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 do tego stopnia, \u017ce ostatnie dwie sceny filmu s\u0105 niemal nieemisyjne.<\/p>\n\n\n\n

Premiera filmu ma miejsce 8 listopada 1963 roku. Obraz ilustruje jazzowa \u015bcie\u017cka d\u017awi\u0119kowa autorstwa Gunthera Schullera, kt\u00f3ra \u2013 co wa\u017cne \u2013 otrzyma nagrod\u0119 za najlepszy soundtrack <\/em>na San Francisco Film Festival w roku 1964.<\/p>\n\n\n\n

Rybkowski z Tyrmandem eksperymentuj\u0105 w duchu modernizmu, kt\u00f3ry zak\u0142ada ekspresyjne \u015brodki wyrazu. Zmagaj\u0105 si\u0119 przede wszystkim z konstrukcj\u0105 czasu i miejsca. Formu\u0142a filmu, to dwa interwa\u0142y i dwie lokalizacje: Dar\u0142owo wczoraj i Warszawa dzi\u015b. Oba \u015bwiaty montowane s\u0105 odwa\u017cnie, a napi\u0119cie pomi\u0119dzy przesz\u0142o\u015bci\u0105, a tera\u017aniejszo\u015bci\u0105 g\u0142\u00f3wnego bohatera budowane jest wraz z post\u0119pem akcji. Nie brakuje w filmie nie tylko przeskok\u00f3w czasowych, ale tak\u017ce zabawy narracj\u0105. Nie jeste\u015bmy pewni czy scena otwieraj\u0105ca film nie jest scen\u0105 go ko\u0144cz\u0105c\u0105: oto bowiem obserwujemy na ekranie Nowaka, kt\u00f3ry z kolei w ma\u0142ym telewizorze obserwuje na ekranie Ew\u0119. Bohaterka wypowiada s\u0142owa, kt\u00f3re r\u00f3wnie dobrze mog\u0105 zako\u0144czy\u0107, co i otwiera\u0107. Kolejno\u015b\u0107 zdarze\u0144 zatacza wi\u0119c w filmie ko\u0142o, nadaj\u0105c utworowi hiperboliczn\u0105 wymow\u0119 na temat cykliczno\u015bci ludzkich poszukiwa\u0144 i ludzkich b\u0142\u0119d\u00f3w, na temat tego, co \u201enaprawd\u0119 wydarzy\u0142o si\u0119 wczoraj\u201d, a co z tego jest dzisiejsz\u0105 repetycj\u0105 przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

O\u015b fabularn\u0105 filmu buduj\u0105 losy Ronalda Jana Nowaka, kt\u00f3ry przybywa do Dar\u0142owa w nast\u0119puj\u0105cym celu: zamierza wykopa\u0107 ukryty tam skarb, a nast\u0119pnie uciec z nim na Zach\u00f3d dzi\u0119ki wsp\u00f3\u0142pracy z miejscowym szyprem, Leterem, kt\u00f3ry ukryje go pod pok\u0142adem \u0142odzi. W filmie pobrzmiewaj\u0105 sensacyjne w\u0105tki, jakie Tyrmand wplata\u0142 w scenariusze Kuter \u201eBa\u0142.12\u201d jest nasz! <\/em>czy Sp\u00f3\u0142dzielnia rybacka<\/em>. Mamy intryg\u0119 kryminaln\u0105, przemytnik\u00f3w, kontraband\u0119, tematyk\u0119 marynistyczn\u0105. W\u0105tek sensacyjny przeplata si\u0119 z romansem: ju\u017c od pierwszych scen w historii pojawia si\u0119 kobieta, Ewa Kniazio\u0142\u0119cka. Warszawska konserwatorka sztuki przyje\u017cd\u017ca do Dar\u0142owa z powodu walor\u00f3w historycznych miasta. Zamkni\u0119ta przestrze\u0144 oddalonego od cywilizacji miasta, jego senna i kameralna atmosfera, s\u0105 sprawnie fotografowane przez Mieczys\u0142awa Jahod\u0119. Do\u015bwiadczony Jan Rybkowski sprawia, \u017ce relacja przypadkowo spotkanej dw\u00f3jki nabiera na ekranie wymiaru przypowie\u015bci o sprawach wielkiej wagi, zamkni\u0119tych w sprawach pozornie b\u0142ahych. Oboje, Ronald i Ewa, dzi\u0119ki ucieczce od dotychczasowego \u017cycia na ten margines \u2013 w sensie geograficznym i mentalnym \u2013 tworz\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119 porozumienia, na kt\u00f3rej roztrz\u0105saj\u0105 sprawy ma\u0142e i du\u017ce, graj\u0105c z teatraln\u0105 manier\u0105 i charakterystycznym dla wczesnego Hollywood melodramatycznym przek\u0105sem. W ten spos\u00f3b powstaje dzie\u0142o o niemo\u017cno\u015bci wyrwania si\u0119 z w\u0142asnych ogranicze\u0144. To nie w wielkiej Warszawie, ale w ma\u0142ym Dar\u0142owie obcy sobie ludzie s\u0105 w stanie wyspowiada\u0107 si\u0119 ze swoich najwi\u0119kszych obaw i l\u0119k\u00f3w. Kiedy wyjad\u0105 z Dar\u0142owa, trafi\u0105 znowu do swojego prawdziwego, poprzedniego \u017cycia, tak jak powraca si\u0119 na jaw\u0119 po wybudzeniu ze snu. Fina\u0142 retrospekcji jest gorzki: ucieczka nie powiod\u0142a si\u0119 przez niespe\u0142nion\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

W tle opowie\u015bci o romansie i skarbie rozgrywa si\u0119 w\u0105tek spo\u0142eczno-historyczny, kt\u00f3rego bohaterami s\u0105 mieszka\u0144cy miasteczka. Zmagaj\u0105 si\u0119 z trudno\u015bciami, jakie w\u0142adza komunistyczna stawia przed prywatnymi restauratorami. Niestety, mi\u0142e dla ucha nazwiska bohater\u00f3w \u2013 jak Krztynka \u2013 nie uratuj\u0105 prywatnych przedsi\u0119biorstw przed bezlitosn\u0105 r\u0119k\u0105 systemu.<\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa r\u00f3wnie\u017c Kapitan Sto\u0142yp, grany przez Gustawa Holoubka szef kapitanatu w Dar\u0142owie. Tyrmand wyposa\u017cy\u0142 go w skomplikowan\u0105 histori\u0119 \u2013 pracuj\u0105cy obecnie na rzecz w\u0142adz \u017ceglarz ma niejasn\u0105, wojenn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107. Zwi\u0105zany z lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105, wie jednocze\u015bnie, jakie skutki niesie t\u0119pienie inicjatywy prywatnej. Sto\u0142yp, podobnie, jak Nowak, ma w sobie pewien romantyzm, zami\u0142owanie do rzeczy ulotnych i symbolicznych, do gest\u00f3w, p\u00f3\u0142cieni, smak\u00f3w. Bohaterowie s\u0105 swoimi lustrzanymi odbiciami, stoj\u0105cymi po dw\u00f3ch stronach ramy.<\/p>\n\n\n\n

W stolicy, na zamkni\u0119tych spotkaniach dla wy\u017cszych sfer, Nowak pr\u00f3buje wywalczy\u0107 kawa\u0142ek niezale\u017cno\u015bci. Bohater wyra\u017anie dusi si\u0119 w pomieszczeniach hoteli i ambasad, \u015bwiat, do kt\u00f3rego przynale\u017cy, zdaje si\u0119 by\u0107 metafor\u0105 ca\u0142ego bytu, kt\u00f3ry w granicach Polski Ludowej uwiera mu jak kamyk w bucie. Jego poczucie indywidualno\u015bci cierpi. Ukojenia \u2013 po zawodzie mi\u0142osnym i nieudanej pr\u00f3bie ucieczki \u2013 szuka w detalach, cho\u0107by w prawdziwym smaku ulubionego trunku, kt\u00f3ry podsuwa mu elegancki barman \u2013 w tej skromnej r\u00f3lce b\u0142yszczy Jan Kobuszewski. Nadziej\u0119 Nowakowi daje ponowne spotkanie z Ew\u0105. W marmurowych korytarzach i eleganckich ubraniach zupe\u0142nie nie przypominaj\u0105 tych wersji siebie, jakie zapami\u0119tali z Dar\u0142owa.<\/p>\n\n\n\n

Ostateczne zbli\u017cenie okazuje si\u0119 niemo\u017cliwe. Kr\u00f3tkie chwile szcz\u0119\u015bcia i zapomnienia, tak oczywiste, kiedy by\u0142o si\u0119 m\u0142odszym, w doros\u0142ym \u017cyciu okazuj\u0105 si\u0119 tylko chwilow\u0105 po\u017cyczk\u0105 zaci\u0105gni\u0119t\u0105 od \u017cycia. Gdy przychodzi moment sp\u0142aty, bohaterowie musz\u0105 wr\u00f3ci\u0107 do rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej p\u0142ynie ich prawdziwe \u017cycie. Wydaje si\u0119 ju\u017c, \u017ce w Naprawd\u0119 wczoraj<\/em> przegrani b\u0119d\u0105 wszyscy: ci, co kochaj\u0105, ci, co uciekaj\u0105, ci, co chc\u0105 \u017cy\u0107 na Ziemiach Odzyskanych i ci, co walcz\u0105 o niezale\u017cno\u015b\u0107 w wielkim mie\u015bcie. Spe\u0142nienie wydaje si\u0119 niemo\u017cliwe. Nadziej\u0119 daj\u0105 jednak ostatnie sceny, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 klamrowo ze scen\u0105 otwieraj\u0105c\u0105. W sekwencji ekspozycyjnej Nowak obserwowa\u0142 Ew\u0119 na ekranie telewizora, gdy ta m\u00f3wi\u0142a, \u017ce by\u0107 mo\u017ce wybierze si\u0119 wkr\u00f3tce \u201enad polskie morze\u201d. Z kolei pod koniec filmu, Nowak po raz kolejny Ew\u0119 zaprasza do Dar\u0142owa, poniewa\u017c sam wybiera si\u0119 tam na wieczorek literacki. I cho\u0107 na koniec bohaterowie rozstaj\u0105 si\u0119, nadziej\u0119 daje jednak zachowana w pami\u0119ci scena otwieraj\u0105ca: by\u0107 mo\u017ce jest to jednocze\u015bnie scena fina\u0142owa? Czy bohaterowie dadz\u0105 sobie jeszcze jedn\u0105 szans\u0119? Czy Nowak wyjecha\u0142 do Dar\u0142owa, wiedz\u0105c, \u017ce Ewa si\u0119 tam wybiera, a mo\u017ce oboje wybieraj\u0105 si\u0119 tam teraz po raz kolejny? Zako\u0144czenie \u2013 niczym w romantycznym melodramacie \u2013 pozostaje otwarte.<\/p>\n\n\n\n

Jak na film reaguje prasa? Przede wszystkim, do gry ponownie wkracza Aleksander Ford. Na nic zdaje si\u0119 wstawiennictwo Konwickiego. Krytycy dostaj\u0105 nakaz, aby z ka\u017cdej recenzji dobitnie wynika\u0142o, \u017ce Tyrmand, niemal\u017ce przystawiaj\u0105c tw\u00f3rcom pistolet do skroni, zmusi\u0142 aktor\u00f3w, re\u017cysera i operatora do nakr\u0119cenia \u201enajbardziej cha\u0142owatego filmu od czas\u00f3w Mieszka i Dobrawy\u201d[14]<\/a><\/sup><\/sup>, i to w celu ideologicznego nadu\u017cycia.<\/p>\n\n\n\n

Jan Alfred Szczepa\u0144ski w \u201eKulturze\u201d nazywa tre\u015b\u0107 filmu \u201epust\u0105 i d\u0119t\u0105\u201d:<\/p>\n\n\n\n

Powsta\u0142 jeszcze jeden produkt tej tendencji polskiego filmu, kt\u00f3r\u0105 reprezentuj\u0105 \u201cNiewinni czarodzieje\u201d, a najlepiej \u201cDo widzenia do jutra\u201d. Niby delikatna ironia, niby cienki pastisz, a w rzeczy samej, ofiara z\u0142o\u017cona na o\u0142tarzu snobizmu, jego polskiej odmiany<\/em>[15]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Szczepa\u0144ski broni przy tym Rybkowskiego, tw\u00f3rc\u0119 w ko\u0144cu \u201ezaanga\u017cowanego, walcz\u0105cego o sztuk\u0119 socjalistyczn\u0105\u201d. Trudno natomiast sobie wyobrazi\u0107, by w \u201eKulturze\u201d w roku 1963 kto\u015b docenia\u0142 trud oddania specyfiki kulturowej Ziem Odzyskanych \u2013 i zwi\u0105zanego cho\u0107by z nimi kr\u00f3la Eryka i jego \u201eskarbu\u201d \u2013 czy te\u017c w\u0105tk\u00f3w dotycz\u0105cych ucieczki z kraju czy nieszcz\u0119\u015bcia prywatnych przedsi\u0119biorc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Z kolei \u201eArgumenty\u201d s\u0142owami recenzenta kryj\u0105cego si\u0119 pod pseudonimem Hiv, donosz\u0105:<\/p>\n\n\n\n

Ot\u00f3\u017c Naprawd\u0119 wczoraj udaje, \u017ce nie jest melodramatem. S\u0142u\u017c\u0105 temu dowcipne riposty i sentencje maj\u0105ce \u015bwiadczy\u0107 o tym, \u017ce bohaterzy nie s\u0105 frajerami i znaj\u0105 \u017cycie od podszewki. S\u0142u\u017cy temu styl gry \u2013 dodajmy, \u015bwietnej w przypadku \u0141apickiego, Holoubka, Fogla, a przede wszystkim Beaty Tyszkiewicz, kt\u00f3rej kariera aktorki z prawdziwego zdarzenia zaczyna si\u0119, moim zdaniem od tego filmu \u2013 styl gry podkre\u015blaj\u0105cy \u00f3w dystans i swoiste intelektualne cwaniactwo. Ale wszystko to jest udawaniem, bo nie jest w stanie zmieni\u0107 faktu, \u017ce Naprawd\u0119 wczoraj, to zwyk\u0142y i banalny melodramat, w kt\u00f3rym \u0141apicki gra rol\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnego, polskiego Retta Butlera, tzn. takiego faceta, w kt\u00f3rym maj\u0105 si\u0119 kocha\u0107 wsp\u00f3\u0142czesne polskie pensjonarki<\/em>[16]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Nieco bardziej wywa\u017cona jest opinia Andrzeja Tylczy\u0144skiego:<\/p>\n\n\n\n

(\u2026) film Naprawd\u0119 wczoraj jest jedn\u0105 z ciekawszych propozycji w zakresie naszego filmu psychologicznego. To, \u017ce tak si\u0119 dzieje, to przede wszystkim zas\u0142uga klimatu, kt\u00f3ry, stworzony przez re\u017cysera, podchwycony zosta\u0142 doskonale przez znakomity zesp\u00f3\u0142 aktorski i utrzymany w jednakowym tonie od pierwszych do ostatnich scen. (\u2026) Scenariusz Tyrmanda by\u0142 przede wszystkim bardzo interesuj\u0105c\u0105 propozycj\u0105 aktorsk\u0105. Autor zbudowa\u0142 tu kilka ciekawych r\u00f3l, a mo\u017ce troch\u0119 zabrak\u0142o w jego dziele akcji, co sprawia, \u017ce miejscami tak wytrawnemu re\u017cyserowi, jak Rybkowski nie uda\u0142o si\u0119 utrzyma\u0107 tempa<\/em>[17]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 publiczno\u015bci film z miejsca przypad\u0142 do gustu, a same afisze \u2013 utrzymane w klimacie ameryka\u0144skich sensacji \u2013 przykuwaj\u0105 wzrok, Aleksander Ford osi\u0105ga sw\u00f3j cel. Wkr\u00f3tce po premierze film wycofany zostaje z kin i wkr\u00f3tce ju\u017c nie jest wiadomo czy Naprawd\u0119 wczoraj<\/em> naprawd\u0119 nakr\u0119cono. Przele\u017cy na p\u00f3\u0142kach archiw\u00f3w trzydzie\u015bci kolejnych lat, podobnie, jak ocenzurowane maszynopisy Leopolda Tyrmanda, kt\u00f3ry w roku 1965 ostatecznie wyje\u017cd\u017ca z Polski, by ju\u017c nigdy do niej nie wr\u00f3ci\u0107.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Andrzej \u0141apicki, Jan Kobuszewski, Naprawd\u0119 wczoraj<\/em>. Autor: Jerzy Troszczy\u0144ski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Film Naprawd\u0119 wczoraj <\/em>nale\u017cy okre\u015bli\u0107, jako hybryd\u0119 gatunkow\u0105. Pobrzmiewaj\u0105 w nim zar\u00f3wno echa melodramatu egzystencjalnego, w\u0105tek romansowy rodem z film\u00f3w noir, jak i sensacja rodem z hollywoodzkiego kina gatunk\u00f3w krymina\u0142\/sensacja. Tematem g\u0142\u00f3wnie tu sygnalizowanym jest utrata i to\u017csamo\u015b\u0107 cz\u0142owieka wobec up\u0142ywaj\u0105cego czasu, ale nie brakuje te\u017c tu dotykania zjawisk szerszych: w przesz\u0142o\u015b\u0107 odchodz\u0105 nie tylko wspomnienia, ale tak\u017ce detale sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na to\u017csamo\u015b\u0107 Nowaka. Tyrmand sygnalizuje, \u017ce odchodzi stary \u015bwiat ukryty w detalach, ust\u0119puj\u0105c miejsca wszechogarniaj\u0105cej bylejako\u015bci, czego symbolem s\u0105 rozmowy o poziomie dost\u0119pnego alkoholu. Po\u017c\u0105dany przez Nowaka armagnac wkr\u00f3tce b\u0119dzie wspomnieniem i nikt ju\u017c nie b\u0119dzie go potrafi\u0142 odr\u00f3\u017cni\u0107 od zwyk\u0142ej w\u00f3dki, podobnie, jak pa\u0144stwowej pijalni piwa od karczmy z dusz\u0105. Wybrzmiewa w filmie tak\u017ce temat to\u017csamo\u015bci kulturowej ludzi Ziem Odzyskanych, to\u017csamo\u015bci pokolenia powojennego, a przede wszystkim \u2013 to\u017csamo\u015bci ludzi m\u0142odych, zmagaj\u0105cych si\u0119 z egzystencj\u0105. To te same echo, co w zachodnich dzie\u0142ach w\u0142oskiego neorealizmu, u francuskich nowofalowc\u00f3w i brytyjskich M\u0142odych Gniewnych. W warstwie formalnej eksperymenty charakterystyczne dla p\u00f3\u017anego modernizmu ograniczaj\u0105 si\u0119 przede wszystkim do zabieg\u00f3w narracyjnych, zaburzania p\u0142aszczyzn czasowych, zabawy monta\u017cem.<\/p>\n\n\n\n

Warto przy tej okazji na koniec zasygnalizowa\u0107 dwa zjawiska. Po pierwsze, biografia Tyrmanda pokazuje, jak wygl\u0105da\u0142a walka o niezale\u017cno\u015b\u0107 tw\u00f3rcz\u0105 w minionych dekadach komunizmu. Zmagania Tyrmanda z wydawcami, cenzorami czy komisjami eksperckimi do dzi\u015b czekaj\u0105 w archiwach na wnikliw\u0105 analiz\u0119. Po drugie, poza badawczym wskrzeszaniem dyskusji o zapomnianych filmach, wyst\u0119puj\u0105 tak\u017ce zjawiska pozanaukowe, \u015bwiadcz\u0105ce o aktualno\u015bci i popularno\u015bci filmu.<\/p>\n\n\n\n

Ot\u00f3\u017c od grudnia 2020 roku w Dar\u0142owie stoi pomnik Leopolda Tyrmanda, jedyny na \u015bwiecie. Miejscowy, Dar\u0142owski O\u015brodek Kultury, nosi imi\u0119 pisarza, a lokalni animatorzy stworzyli na pocz\u0105tku 2022 roku literacko-filmowy szlak \u015bladami tyrmandowskich bohater\u00f3w. Sk\u0142ada si\u0119 na niego osiem rze\u017ab, mi\u0119dzy innymi kadr z otwieraj\u0105cej film sceny, gdzie m\u0142ody ch\u0142opiec ci\u0105gnie w\u00f3zek z baga\u017cami, rekwizyt \u2013 butelka armagnacu, kt\u00f3r\u0105 u dobijanego przez komunist\u00f3w prywatnego restauratora otrzymuje Nowak czy te\u017c miniatura statku \u201cRagne\u201d, kt\u00f3rym bohater mia\u0142 uciec do Danii i wreszcie, miniaturowi, ale bardzo realistycznie oddani, Beata Tyszkiewicz i Andrzej \u0141apicki, wprost wyj\u0119ci z kadru. Aktywno\u015bci te nie wynikaj\u0105 jedynie z powod\u00f3w koniunkturalnych. Dla miejscowych, ludzi, kt\u00f3rych od lat karmi morze, dla ludzi pami\u0119taj\u0105cych dawne czasy, Siedem dalekich rejs\u00f3w<\/em> oraz Naprawd\u0119 wczoraj<\/em> s\u0105 jednymi z nielicznych utwor\u00f3w, w kt\u00f3rych kto\u015b zaj\u0105\u0142 si\u0119 ich spraw\u0105, spraw\u0105 ludzi z Ziem Odzyskanych.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Miniaturowi Beata Tyszkiewicz i Andrzej \u0141apicki. Fot. M. Wo\u017aniak<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Afekt lokalnej spo\u0142eczno\u015bci pokazuje, \u017ce Naprawd\u0119 wczoraj<\/em> mog\u0142oby by\u0107 dzi\u015b uznane r\u00f3wnie\u017c za kino spo\u0142ecznie zaanga\u017cowane. Ale \u2013 co wa\u017cne \u2013 zaanga\u017cowane wbrew dogmatom przyj\u0119tym w tamtej epoce za jedyne w\u0142a\u015bciwe.<\/p>\n\n\n\n

Umieszczenie akcji w specyficznie pomorskim, portowo-rybackim miasteczku pozwoli\u0142o na pokazanie z\u0142o\u017cono\u015bci postaw zwyczajnych ludzi w zderzeniu z dojmuj\u0105cym na terenie ziem odzyskanych szabrownictwem i trudno\u015bciami w akceptacji nowych politycznych porz\u0105dk\u00f3w<\/em>[18]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Jak zauwa\u017ca lokalny historyk, Tyrmand w\u0142a\u015bnie tam, na tamtych ziemiach, ju\u017c pod koniec lat 40. XX wieku odnalaz\u0142 \u015blady walki o normalno\u015b\u0107 i nie zapomnia\u0142 o nich nigdy. Ludzie morza s\u0105 za to Tyrmandowi wdzi\u0119czni do dzi\u015b.<\/p>\n\n\n\n

Naprawd\u0119 wczoraj <\/em>dla niekt\u00f3rych si\u0119 zestarza\u0142o, badaczom przypomina jednak o specyficznej realizacji filmu z pograniczu gatunk\u00f3w \u2013 kina psychologicznego, melodramatu, kina sensacyjnego \u2013 oraz o poszukiwaniach, jakie prowadzili w\u00f3wczas polscy tw\u00f3rcy, nawet tak r\u00f3\u017cni od siebie, jak Rybkowski i Tyrmand. S\u0142usznie zauwa\u017ca Friedman, m\u00f3wi\u0105c o archeologicznym wydobywaniu na \u015bwiat\u0142o dzienne, bowiem histori\u0119 polskiego kina stanowi\u0105 nie tylko dzie\u0142a kanoniczne, ale r\u00f3wnie\u017c takie, jak Naprawd\u0119 wczoraj<\/em> \u2013 zapomniane. Czy niedocenione? Nie jest to z pewno\u015bci\u0105 najlepszy film w dorobku Rybkowskiego, jednak historia ewolucji projektu scenariusza, jak r\u00f3wnie\u017c walka o rys gatunkowy, podejmowana na przestrzeni lat przez Leopolda Tyrmanda, budz\u0105 uznanie. Niniejszy artyku\u0142 jest r\u00f3wnie\u017c apelem o kino nieby\u0142e, o filmy, kt\u00f3rych \u017cycie tak naprawd\u0119 nie powinno si\u0119 zbyt szybko ko\u0144czy\u0107. \u201cAni wczoraj, ani dzi\u015b\u201d \u2013 jak brzmia\u0142aby puenta w dobrym melodramacie.<\/p>\n\n\n\n

  1. \n

    M. Stelmach, Przeczucie ko\u0144ca. Modernizm, p\u00f3\u017ano\u015b\u0107 i polskie kino<\/em>, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Miko\u0142aja Kopernika, Toru\u0144 2020, s. 133. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  2. \n

    Tam\u017ce, s. 141. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  3. \n

    S. S. Friedman, Planetary Modernisms:<\/em> Provocations on Modernity Across Time<\/em>, Columbia University Press, New York 2015, s. 76, za: M. Stelmach, dz. cyt., s. 151. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  4. \n

    K. Szewczyk, Filmowy dorobek Tyrmanda,<\/em> [w:] U brzeg\u00f3w Leopolda Tyrmanda<\/em>, red. M. G\u00f3rka, Wydawnictwo Politechniki Koszali\u0144skiej, Koszalin 2015, s. 66-67. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  5. \n

    Tam\u017ce, s. 76. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  6. \n

    Tam\u017ce, s 77. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  7. \n

    Zob. L. Tyrmand, Ziutek nie chce spekulowa\u0107<\/em>, \u201ePrzekr\u00f3j\u201d 1947, nr 11, s. 16. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  8. \n

    Zob. M. Wo\u017aniak, Tyrmand. Pisarz o bia\u0142ych oczach<\/em>, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2020. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  9. \n

    Archiwum Akt Nowych, sygn. 294. Cyt za: D.Pachocki, Sztuka dyplomacji. Giedroyc i Tyrmand spieraj\u0105 si\u0119 o \u201e\u017bycie towarzyskie i uczuciowe\u201d<\/em>, \u201eLitteraria Copernicana\u201d 2020, nr 4 (36), s. 67. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  10. \n

    Na co wp\u0142yw mog\u0142y mie\u0107 osobiste relacje z Tyrmandem, kt\u00f3ry, mimo oczywistych r\u00f3\u017cnic ideologicznych, pom\u00f3g\u0142 niegdy\u015b \u017conie Putramenta, gdy kto\u015b pr\u00f3bowa\u0142 si\u0119 w\u0142ama\u0107 do jej mieszkania w \u015brodku nocy. Zob. M. Wo\u017aniak, dz. cyt., s. 265. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  11. \n

    Protoko\u0142y posiedze\u0144 komisji zanalizowa\u0142a pracowniczka Filmoteki Narodowej, Agnieszka Polanowska, na swoim blogu: A. Polanowska, Dwa niedoko\u0144czone rejsy, czyli Tyrmand (nie) na ekranie<\/em>, https:\/\/zebynieprzepadlo.blogspot.com\/2020\/05\/dwa-niedokonczone-rejsy-czyli-tyrmand.html<\/a>, [dost\u0119p: 5.03.2022]. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  12. \n

    Rozmowa w\u0142asna z mieszka\u0144cami podczas Festiwalu \u201eMedia i Sztuka w Dar\u0142owie 5 lipca 2019. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  13. \n

    Zob. M. Wo\u017aniak, dz. cyt., s. 286. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  14. \n

    Tam\u017ce, s. 287. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  15. \n

    J. A. Szczepa\u0144ski, Ani wczoraj ani dzisiaj<\/em>, \u201eKultura\u201d 1963, nr 23, s. 9. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  16. \n

    Pseud. \u201eHiv\u201d, Film dla Ma\u0142gosi<\/em>, \u201eArgumenty\u201d 1963, nr 48, s. 12. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  17. \n

    A. Tylczy\u0144ski, Wspomnienia i tera\u017aniejszo\u015b\u0107<\/em>, \u201eTygodnik Demokratyczny\u201d 1963, nr 45, s. 8. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  18. \n

    J. Nekanda-Trepka, Dar\u0142owskie klimaty<\/em>, [w:] Nasze krajobrazy 2<\/em>, Dar\u0142owo 2010, s. 95-96. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li><\/ol>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

    <\/div><\/div>\n\n\n\n
    \n\n\n\n

    Marcel Wo\u017aniak<\/strong> (1984) \u2013 pisarz i scenarzysta. Autor ksi\u0105\u017cek non fiction Biografia Leopolda Tyrmanda. Moja \u015bmier\u0107 b\u0119dzie taka jak moje \u017cycie<\/em> (2016, Wydawnictwo MG) oraz Tyrmand. Pisarz o bia\u0142ych oczach <\/em>(2020, Wydawnictwo Marginesy). Tw\u00f3rca krymina\u0142\u00f3w Powt\u00f3rka<\/em> (2017), Mgnienie<\/em> (2017) i Otch\u0142a\u0144<\/em> (2018, Wydawnictwo Pozna\u0144skie), a tak\u017ce licznych opowiada\u0144. Zwi\u0105zany z Uniwersytetem Miko\u0142aja Kopernika w Toruniu.<\/p>\n\n\n\n

    Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Artyku\u0142 skupia si\u0119 na historii produkcji filmu Naprawd\u0119 wczoraj<\/em> (1963, scen. Leopold Tyrmand, re\u017c. Jan Rybkowski). Autor przedstawia ten utw\u00f3r, jako realizacj\u0119 kina gatunkowego.<\/p>\n\n\n\n

    Summary:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    The article focuses on the Yesterday in fact (1963, script by Leopold Tyrmand, directed by Jan Rybkowski) movie development. The author presents this work as an implementation of genre cinema.<\/p>\n\n\n\n

    Bibliografia:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

    Janusz Nekanda-Trepka, Dar\u0142owskie klimaty<\/em>, [w:] Nasze krajobrazy 2<\/em>, Dar\u0142owo 2010.<\/p>\n\n\n\n

    Dariusz Pachocki, Sztuka dyplomacji. Giedroyc i Tyrmand spieraj\u0105 si\u0119 o \u201e\u017bycie towarzyskie
    i uczuciowe\u201d<\/em>, \u201eLitteraria Copernicana\u201d 2020, nr 4 (36).<\/p>\n\n\n\n

    Agnieszka Polanowska, Dwa niedoko\u0144czone rejsy, czyli Tyrmand (nie) na ekranie<\/em>, https:\/\/zebynieprzepadlo.blogspot.com\/2020\/05\/dwa-niedokonczone-rejsy-czyli-tyrmand.html<\/a>, [dost\u0119p: 5.03.2022].<\/p>\n\n\n\n

    Pseud. „Hiv”, Film dla Ma\u0142gosi<\/em>, \u201eArgumenty\u201d 1963, nr 48.<\/p>\n\n\n\n

    Mi\u0142osz Stelmach, Przeczucie ko\u0144ca. Modernizm, p\u00f3\u017ano\u015b\u0107 i polskie kino<\/em>, Toru\u0144 2020.<\/p>\n\n\n\n

    Jan Alfred Szczepa\u0144ski, Ani wczoraj ani dzisiaj<\/em>, \u201eKultura\u201d 1963, nr 23.<\/p>\n\n\n\n

    Katarzyna Szewczyk, Filmowy dorobek Tyrmanda,<\/em> [w:] U brzeg\u00f3w Leopolda Tyrmanda<\/em>, red. M. G\u00f3rka, Koszalin 2015.<\/p>\n\n\n\n

    Andrzej Tylczy\u0144ski, Wspomnienia i tera\u017aniejszo\u015b\u0107<\/em>, \u201eTygodnik Demokratyczny\u201d 1963, nr 45.<\/p>\n\n\n\n

    Leopold Tyrmand, Ziutek nie chce spekulowa\u0107<\/em>, \u201ePrzekr\u00f3j\u201d 1947, nr 11.<\/p>\n\n\n\n

    Marcel Wo\u017aniak, Tyrmand. Pisarz o bia\u0142ych oczach<\/em>, Warszawa 2020.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Artyku\u0142 skupia si\u0119 na historii produkcji filmu Naprawd\u0119 wczoraj (1963, scen. Leopold Tyrmand, re\u017c. Jan Rybkowski). Autor przedstawia ten utw\u00f3r, jako realizacj\u0119 kina gatunkowego.<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":3645,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1125],"tags":[1193,1194,193,1192,1191],"ppma_author":[1189],"class_list":["post-3346","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-1-2022","tag-darlowo","tag-melodrama","tag-melodramat","tag-rybkowski","tag-tyrmand"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t