{"id":334,"date":"2018-01-29T00:00:00","date_gmt":"2018-01-28T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2018\/01\/29\/dziesiata-muza-impresje-felietony-andrzeja-wlasta-na-tle-mysli-filmowej-dwudziestolecia-miedzywojennego\/"},"modified":"2021-06-25T14:36:12","modified_gmt":"2021-06-25T13:36:12","slug":"dziesiata-muza-impresje-felietony-andrzeja-wlasta-na-tle-mysli-filmowej-dwudziestolecia-miedzywojennego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/dziesiata-muza-impresje-felietony-andrzeja-wlasta-na-tle-mysli-filmowej-dwudziestolecia-miedzywojennego\/","title":{"rendered":"„Dziesi\u0105ta Muza (impresje)” \u2013 felietony Andrzeja W\u0142asta na tle my\u015bli filmowej dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego"},"content":{"rendered":"

Cykl dwudziestu pi\u0119ciu felieton\u00f3w Andrzeja W\u0142asta Dziesi\u0105ta Muza (impresje)<\/i>, <\/i>publikowany w latach 1923\u20131924 w bran\u017cowym czasopi\u015bmie \u201eScena i Ekran\u201d, z \u0142atwo\u015bci\u0105 daje si\u0119 por\u00f3wna\u0107 z dokonaniami innych publicyst\u00f3w filmowych tamtego okresu. Karol Irzykowski w 1924 roku wyda\u0142 swoj\u0105 Dziesi\u0105t\u0105 Muz\u0119 <\/i>\u2013 ksi\u0105\u017ck\u0119 uznawan\u0105 dzi\u015b za prekursorsk\u0105 w polskiej kulturze, kt\u00f3ra zaprezentowa\u0142a publiczno\u015bci pogl\u0105dy autora na temat kina niemego, szczeg\u00f3lnie jego teorii. Ponadto niedawno pojawi\u0142a si\u0119 antologia tekst\u00f3w filmowych Antoniego S\u0142onimskiego Romans z X Muz\u0105<\/i> w opracowaniu Ma\u0142gorzaty i Marka Hendrykowskich. Te trzy muzy walcz\u0105 dzi\u015b o laur pierwsze\u0144stwa \u2013 czy to pionierstwa w kwestii krytyki filmowej (Irzykowski i S\u0142onimski), czy w\u0142\u0105czenia nowego medium w poczet sztuk poprzez nadanie mu nazwy kolejnej muzy<\/a>[1]<\/a>. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce du\u017co ciekawsz\u0105 kwesti\u0105 jest wpisanie felieton\u00f3w W\u0142asta w ca\u0142okszta\u0142t naszej wiedzy o kinowych latach 20. XX wieku, a nawet ca\u0142ego dwudziestolecia. Okazuje si\u0119 bowiem, \u017ce cykl ten, a tak\u017ce sama posta\u0107 autora, stanowi wa\u017cne uzupe\u0142nienie tego obrazu: nie tylko ukazuje w oryginalny spos\u00f3b kultur\u0119 wizualn\u0105 tamtych czas\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadczy o tym, w jaki spos\u00f3b o kinie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 z punktu widzenia tw\u00f3rcy teatralnego i kabaretowego. W\u0142ast to posta\u0107 zar\u00f3wno zafascynowana kultur\u0105 masow\u0105, spychan\u0105 na margines przez \u00f3wczesnych krytyk\u00f3w czasopism opiniotw\u00f3rczych, jak i j\u0105 wsp\u00f3\u0142tworz\u0105ca.<\/p>\n

<\/p>\n

Andrzej W\u0142ast, \u017ar\u00f3d\u0142o: Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/p>\n

Andrzej W\u0142ast (w\u0142a\u015bc. Gustaw Baumritter) by\u0142 przede wszystkim zwi\u0105zany z literatur\u0105 i teatrem. Autor wielu przeboj\u00f3w dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego (m.in. Tango milonga<\/i>, On nie powr\u00f3ci ju\u017c<\/i>), znany jest przede wszystkim z popularyzacji w Warszawie wzorc\u00f3w teatru rozrywkowego \u2013 szczeg\u00f3lnie z doprowadzenia do \u015bwietno\u015bci kabaretu Morskie Oko na prze\u0142omie lat 20. i 30 XX wieku. W 1923 roku zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z bran\u017cowym czasopismem \u201eEkran i Scena\u201d (wcze\u015bniej \u201eKrakowski Przegl\u0105d Teatralny i Kinematograficzny\u201d), po\u015bwi\u0119conym teatrowi i kinu. W pi\u015bmie ukazywa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c teksty Leona Bruna, wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z nim re\u017cyser Franciszek Zyndram-Mucha, wielu dziennikarzy i korespondent\u00f3w (tak\u017ce zagranicznych) oraz publicyst\u00f3w ukrywaj\u0105cych si\u0119 pod inicja\u0142ami. Opr\u00f3cz felieton\u00f3w W\u0142asta, najcz\u0119\u015bciej umieszczanych na pierwszej stronie, oraz recenzji i sprawozda\u0144 kinowych na jego \u0142amach mo\u017cna by\u0142o znale\u017a\u0107 du\u017c\u0105 liczb\u0119 fotografii z przedstawie\u0144 teatralnych, ale tak\u017ce reklam, g\u0142\u00f3wnie kinowych. Jak pisa\u0142 Wojciech \u015awidzi\u0144ski w przedmowie do wydania felieton\u00f3w, poziom pisma, szczeg\u00f3lnie po odej\u015bciu autora Dziesi\u0105tej Muzy (impresji) <\/i>w 1924 roku i przej\u0119cia dzia\u0142u filmowego przez W\u0142odzimierza Kirchnera (zajmowa\u0142 si\u0119 m.in. fotografi\u0105 artystyczn\u0105), szybko spad\u0142, a na jego \u0142amach pojawia\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie reklamy i kryptoreklamy film\u00f3w wy\u015bwietlanych w Warszawie<\/a>[2]<\/a>.<\/p>\n

Edycja felieton\u00f3w W\u0142asta wpisuje si\u0119 w dotychczasowe zainteresowania badawcze autora wst\u0119pu i opracowania. \u015awidzi\u0144ski zajmowa\u0142 si\u0119 kinem popularnym dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego w licznych artyku\u0142ach naukowych, przede wszystkim za\u015b w ksi\u0105\u017cce Co by\u0142o grane? Film zagraniczny w Polsce w latach 1918\u20131929 na przyk\u0142adzie Warszawy <\/i>(Warszawa 2015). Autor m\u00f3g\u0142 wi\u0119c por\u00f3wna\u0107 najwa\u017cniejsze zwi\u0105zki felietonisty \u201eEkranu i Sceny\u201d z narracj\u0105 o filmie oraz z rodz\u0105c\u0105 si\u0119 krytyk\u0105 filmow\u0105. Obszerny wst\u0119p nakre\u015blaj\u0105cy panoram\u0119 dwudziestolecia napisany zosta\u0142 jednak w spos\u00f3b jasny i przyst\u0119pny: badacz w centrum opisu pozostawi\u0142 W\u0142asta, wszystkie informacje podane s\u0105 w odniesieniu do jego postaci lub w bezpo\u015brednim z ni\u0105 zwi\u0105zku. Pozwala to wydoby\u0107 ze wst\u0119pu kilka wa\u017cnych w\u0105tk\u00f3w dotycz\u0105cych tego, w jaki spos\u00f3b felietonista \u201eEkranu i Sceny\u201d wpisywa\u0142 si\u0119 w \u00f3wczesn\u0105 dyskusj\u0119 o kinie niemym. Badacz podkre\u015bli\u0142 mi\u0119dzy innymi takie kwestie, jak: 1) w\u0142\u0105czenie kina w obr\u0119b zagadnie\u0144 literatury, teatru czy kabaretu, 2) status kultury masowej, 3) pozycj\u0119 przeci\u0119tnego widza w pismach W\u0142asta oraz 4) kryteria, w odniesieniu do kt\u00f3rych ocenia\u0142 on obejrzane filmy. W niniejszym artykule chcia\u0142abym podj\u0105\u0107 i pokr\u00f3tce om\u00f3wi\u0107 w\u0142a\u015bnie te wybrane w\u0105tki.<\/p>\n

Kino nieme w czasie swojej \u015bwietno\u015bci w latach 20. cz\u0119sto si\u0119ga\u0142o po inspiracje do sztuk starszych, g\u0142\u00f3wnie teatru i literatury<\/a>[3]<\/a>. W Polsce by\u0142a to kwestia bardzo kontrowersyjna \u2013 z jednej strony krytykowano pr\u00f3by dowarto\u015bciowania medium rozrywkowego, popularnego, z drugiej strony entuzja\u015bci filmu, teatru czy sztuk plastycznych protestowali przeciwko wt\u00f3rno\u015bci tych inspiracji<\/a>[4]<\/a>. W\u0142ast, jako dyrektor kabaret\u00f3w i teatr\u00f3w, autor wielu przeboj\u00f3w i szlagier\u00f3w, ale te\u017c wierszy i poemat\u00f3w rozrywkowych, r\u00f3wnie\u017c w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 do tej dyskusji. W pocz\u0105tkowych felietonach by\u0142 spokojny o przysz\u0142o\u015b\u0107 teatru \u2013 ekran i scena oddzia\u0142uj\u0105 na widza w zupe\u0142nie inny spos\u00f3b: kino ju\u017c dzi\u015b przebiega od Sahary na Nyass\u0119. Jutro ma\u0142e kwadraciki filmu poszybuj\u0105 z meteorolitami spadaj\u0105cymi w niesko\u0144czono\u015b\u0107<\/i><\/a>[5]<\/a>. Kino wychodzi wi\u0119c poza scen\u0119, rozbija konwenans teatru, jednocze\u015bnie jego iluzja jest du\u017co silniejsza. Tak\u017ce fabu\u0142a pe\u0142ni tu rol\u0119 drugorz\u0119dn\u0105 \u2013 wa\u017cniejsze s\u0105 obrazy widziane przez publiczno\u015b\u0107. Drugim s\u0142ynnym obro\u0144c\u0105 filmu jako osobnej sztuki by\u0142 S\u0142onimski, kt\u00f3ry z perspektywy poety i plastyka podobnie podkre\u015bla\u0142 rol\u0119 iluzji w kinie, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do niemal identycznego przyk\u0142adu podr\u00f3\u017cy w rejony egzotycznych wysp czy do\u015bwiadczania przez widza \u017ceglowania prawdziwymi statkami<\/a>[6]<\/a>. Tym jednak, co wydaje mi si\u0119 charakterystyczne dla W\u0142asta w tej kwestii, jest swoiste po\u0142\u0105czenie kina, poezji oraz teatru poprzez praktykowanie ich jako dziedzin rozrywkowych, s\u0142u\u017c\u0105cych g\u0142\u00f3wnie publiczno\u015bci. Podczas gdy S\u0142onimski pisa\u0142, \u017ce nudzi mu si\u0119 w czasie zamkni\u0119cia kin<\/a>[7]<\/a>, a Irzykowski broni\u0142 popularnej strony filmu, pami\u0119taj\u0105c o jego \u201emasowo\u015bci\u201d i \u201enieartystyczno\u015bci\u201d<\/a>[8]<\/a>, autor cyklu Dziesi\u0105ta Muza (impresje) <\/i>proponowa\u0142 pewn\u0105 fuzj\u0119 tych cech. Jego projekt stworzenia dw\u00f3ch kinoteatr\u00f3w \u2013 popularnego i kameralnego \u2013 wci\u0105\u017c jest do\u015b\u0107 ostro\u017cny, oddziela sztuk\u0119 wysok\u0105 od niskiej, jednak wraz z kolejnymi felietonami r\u00f3\u017cnice te b\u0119d\u0105 si\u0119 zaciera\u0107<\/a>[9]<\/a>. W\u0142ast proponowa\u0142, by w kinoteatrze kameralnym da\u0107 filmowi opraw\u0119 teatru jako widowiska kulturalnego o pewnych<\/i> ustalonych od dawna prawach i wymogach<\/i> [DM: 103], pragn\u0105\u0142 wi\u0119c przyzwyczaja\u0107 publiczno\u015b\u0107 intelektualn\u0105 do nowego medium, przekona\u0107 j\u0105, \u017ce kino mo\u017ce by\u0107 rozrywk\u0105 na wysokim poziomie dzi\u0119ki wpisaniu jej w dotychczasowe formy uznawane za artystyczne. Kinoteatr kameralny, przeznaczony dla wysmakowanej publiczno\u015bci teatru, prezentowa\u0142by eksperymenty, filmy poszukuj\u0105ce nowych dr\u00f3g. <\/p>\n

Du\u017co bardziej interesuj\u0105cy wydaje si\u0119 jednak pierwszy rodzaj kinoteatru, czyli ten przeznaczony dla mas. W\u0142ast widzia\u0142 w nim mo\u017cliwo\u015b\u0107 zreformowania polskiego kina popularnego, szeroko krytykowanego przez publicyst\u00f3w, nie chcia\u0142 przy tym rezygnowa\u0107 z jego funkcji rozrywkowej. Wa\u017cn\u0105 kwesti\u0105, podnoszon\u0105 przez niego w felietonie, by\u0142a dost\u0119pno\u015b\u0107 takiego kina, niskie ceny i brak wymogu szczeg\u00f3lnych kompetencji intelektualnych czy kulturowych do zrozumienia przekazu wy\u015bwietlanego na ekranie<\/a>[10]<\/a>. Jednocze\u015bnie nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce w p\u00f3\u017aniejszych tekstach zaczyna\u0142 zauwa\u017ca\u0107 tendencj\u0119 polskich tw\u00f3rc\u00f3w do kalkowania metod wyrazu sztuk starszych, czemu zdecydowanie si\u0119 sprzeciwia\u0142. Z jednej strony pisa\u0142, \u017ce kino powinno stworzy\u0107 w\u0142asn\u0105 literatur\u0119 ekranu<\/i> [DM: 126], z drugiej \u2013 zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 w stron\u0119 narz\u0119dzi teatru, by nauczy\u0107 si\u0119 czego\u015b o realizacji [zob. DM: 139]. To dezorientuj\u0105ce niezdecydowanie W\u0142asta mo\u017cna wyt\u0142umaczy\u0107 pr\u00f3b\u0105 poszukiwania z\u0142otego \u015brodka i, jak stara\u0142am si\u0119 zaznaczy\u0107, ch\u0119ci\u0105 w\u0142\u0105czenia kina w obr\u0119b dotychczasowej sztuki.<\/p>\n

W\u0142ast wpisywa\u0142 si\u0119 wi\u0119c w \u00f3wczesne polemiki i pr\u00f3by odniesienia si\u0119 do medium rodz\u0105cego nowe problemy z perspektywy teorii kultury. Tym samym nie tylko poszukiwa\u0142 swoisto\u015bci sztuk, lecz tak\u017ce widzia\u0142 mo\u017cliwo\u015bci ich wsp\u00f3\u0142pracy i wzajemnego rozwoju, a przede wszystkim nie traci\u0142 z pola widzenia potrzeb nowej sfery publicznej \u2013 widza kinowego. Jednym z g\u0142\u00f3wnych problem\u00f3w zrodzonych wraz z pojawieniem si\u0119 kina i jego popularno\u015bci\u0105 by\u0142o wi\u0119c pojawienie si\u0119 kultury masowej i nowego typu widza. W narracji o widzu kinowym \u2013 zar\u00f3wno arystokratycznym paskarzu<\/i>, jak i najubo\u017cszym mieszka\u0144cu przedmie\u015bcia<\/i> [zob. DM: 62] \u2013 dominowa\u0142a narracja wskazuj\u0105ca na mo\u017cliwo\u015b\u0107 edukowania go poprzez film<\/a>[11]<\/a>. <\/p>\n

W\u0142ast w swoich pismach przyznawa\u0142, \u017ce nigdy nie my\u015bla\u0142 o wychowawczej stronie filmu [zob. DM: 114], w jego felietonach pojawiaj\u0105 si\u0119 raczej w\u0105tki dotycz\u0105ce sentymentalizmu i emocjonalnego stosunku do wy\u015bwietlanych obraz\u00f3w. Pisa\u0142 on, w kontek\u015bcie M\u0119czennicy mi\u0142o\u015bci <\/i>(re\u017c. David Griffith, 1920), \u017ce film to najpierwotniejsze ludzkie uczucie<\/i>, ale tak\u017ce produkt pierwszej potrzeby [DM: 51]. Na tym ostatnim w\u0105tku zasadza\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie rola W\u0142asta jako swoistego nauczyciela publiczno\u015bci. W bran\u017cowym czasopi\u015bmie porusza\u0142 on tematy pragmatyczne, interesuj\u0105ce ludzi chodz\u0105cych na filmy, m.in. dotycz\u0105ce sprzeda\u017cy bilet\u00f3w, repertuar\u00f3w (w jego tekstach pojawia\u0142y si\u0119 czasem nawet zapowiedzi film\u00f3w [zob. DM: 114]), omawia\u0142 tak\u017ce obsad\u0119 aktorsk\u0105, wr\u0119cz \u017c\u0105da\u0142 program\u00f3w z list\u0105 wszystkich nazwisk [zob. DM: 54]. Ch\u0119\u0107 nad\u0105\u017cania za zmian\u0105 repertuaru kin warszawskich, podawania naj\u015bwie\u017cszych wiadomo\u015bci czytelnikom \u201eEkranu i Sceny\u201d nierzadko sprawia\u0142a, \u017ce W\u0142ast pope\u0142nia\u0142 b\u0142\u0119dy, niekiedy dezinformowa\u0142 publiczno\u015b\u0107. \u015awidzi\u0144ski t\u0142umaczy\u0142 to niewiedz\u0105 felietonisty, jednak \u2013 bior\u0105c pod uwag\u0119 narzekania wielu krytyk\u00f3w tamtego czasu na przemys\u0142owc\u00f3w i kiniarzy \u2013 by\u0107 mo\u017ce by\u0142o to wynikiem niedba\u0142o\u015bci w podawaniu informacji przez kina<\/a>[12]<\/a>. W\u0142ast mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce reklama w istotny spos\u00f3b wp\u0142ywa\u0142a na odbiorc\u00f3w \u2013 zapowiedzi film\u00f3w pojawiaj\u0105ce si\u0119 w czasopismach czy na plakatach cz\u0119\u015bciej przyci\u0105ga\u0142y do kin publiczno\u015b\u0107, a nawet uchodzi\u0142y za lepsze [zob. DM: 88]. Nie porusza\u0142 wi\u0119c tych kwestii wy\u0142\u0105cznie w celach poznawczych czy statystycznych, jak krytycy czasopism opiniotw\u00f3rczych, lecz problematyzowa\u0142 je, apelowa\u0142 do przedsi\u0119biorc\u00f3w i w\u0142a\u015bcicieli kin o reformy, kt\u00f3re u\u0142atwi\u0142yby korzystanie z kina. Nie dominowa\u0142 zatem nad swoimi czytelnikami, ale raczej dawa\u0142 do zrozumienia, \u017ce jest w takiej samej sytuacji jak oni.<\/p>\n

Najbardziej ewidentnym w\u0105tkiem dotycz\u0105cym publiczno\u015bci \u2013 pojawiaj\u0105cym si\u0119 a\u017c w trzech artyku\u0142ach \u2013 jest problem olbrzymich podatk\u00f3w nak\u0142adanych na kina, a tak\u017ce wynikaj\u0105cy z tego strajk i zamkni\u0119cie kinoteatr\u00f3w w Warszawie. Protest przeciwko pozbawieniu mieszka\u0144c\u00f3w rozrywki wyrazi\u0142 w podobnym tonie S\u0142onimski na \u0142amach \u201eKuriera Polskiego\u201d oraz wielu publicyst\u00f3w bran\u017cowych. W tekstach Irzykowskiego (\u201eWiadomo\u015bci Literackie\u201d) oraz Tadeusza Peipera (\u201eZwrotnica\u201d) nie ma nawet wzmianki o tych g\u0142o\u015bnych wydarzeniach. Podczas gdy dla wielu tw\u00f3rc\u00f3w zwi\u0105zanych z literatur\u0105 i sztukami plastycznymi widz kinowy by\u0142 jedynie teoretycznym zjawiskiem do opisania, dla W\u0142asta i S\u0142onimskiego by\u0142a to grupa, z kt\u00f3rej problemami si\u0119 uto\u017csamiali, co \u015bwiadczy o g\u0142\u0119bokiej demokratyzacji w jej obr\u0119bie \u2013 mieszczanin i robotnik zasiadali do seansu tu\u017c obok artysty czy inteligenta. <\/p>\n

<\/p>\n

Antoni S\u0142onimski, \u017ar\u00f3d\u0142o: imdb.com<\/span><\/p>\n

Jednocze\u015bnie bardziej zdystansowana perspektywa obserwatora r\u00f3wnie\u017c nie by\u0142a obca W\u0142astowi. Gusta publiczno\u015bci mia\u0142y dla niego du\u017ce znaczenie \u2013 wymienia\u0142 najch\u0119tniej ogl\u0105dane przez warszawiak\u00f3w filmy, zderza\u0142 to z w\u0142asnymi preferencjami<\/a>[13]<\/a>. Relacjonowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c przyzwyczajenia widz\u00f3w, co z dzisiejszej perspektywy jest o tyle istotne, o ile umo\u017cliwia bardziej szczeg\u00f3\u0142owe badania nad \u00f3wczesnymi praktykami kultury wizualnej<\/a>[14]<\/a>. Jednymi z takich upragnionych cech filmu, kt\u00f3rych \u2013 wed\u0142ug felietonisty \u2013 ludzie szukali w salach kinowych, by\u0142y przede wszystkim m\u0142odo\u015b\u0107 i pi\u0119kno [zob. DM: 90], a wi\u0119c cechy pozwalaj\u0105ce na eskapizm, daj\u0105ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 uto\u017csamienia si\u0119 ze \u015bwiatem wyobra\u017conym<\/a>[15]<\/a>. Z tego powodu kinematograf by\u0142 niezb\u0119dny do \u017cycia \u2013 stawa\u0142 si\u0119 wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 codzienno\u015bci i \u015bwiadectwem mentalno\u015bci \u00f3wczesnego widza kinowego. <\/p>\n

W\u0105tek m\u0142odo\u015bci, wr\u0119cz dziecinno\u015bci, cz\u0119sto pojawia si\u0119 w rozwa\u017caniach W\u0142asta. Pisa\u0142 on, \u017ce na filmy nale\u017cy patrze\u0107 oczami dziecka, natomiast Jackie Coogan mia\u0142by by\u0107 dusz\u0105 kinematografu [zob. DM: 115]. Z jednej strony mo\u017cna na tej podstawie powiedzie\u0107, \u017ce w kinie doro\u015bli staj\u0105 si\u0119 dzie\u0107mi, z drugiej \u2013 to gwiazda-dziecko jest dla nich wzorem. Kino to prostota uczu\u0107. W\u0142ast nie pochwala\u0142 skomplikowanej fabu\u0142y czy pod\u0105\u017cania za zbyt wyrafinowanym gustem w filmie \u2013 chwali\u0142 kino hollywoodzkie w\u0142a\u015bnie za opowiadanie ludziom prostych historii, niemal bajek, kt\u00f3re wzbudza\u0142y podstawowe emocje. Kino przywraca\u0142oby wi\u0119c wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci \u2013 zmechanizowanej, przesyconej konwencjonalnym s\u0142owem literackim b\u0105d\u017a teatralnym \u2013 mo\u017cliwo\u015b\u0107 czystego, prostego odczuwania, wzruszenia czy sentymentalizmu. Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 te obserwacje do tego, co du\u017co p\u00f3\u017aniej analizowa\u0142 B\u00e9la Bal\u00e1zs: pisa\u0142 on o konkretno\u015bci kina, obrazowaniu i pokazywaniu dzi\u0119ki fizjonomii rzeczy  psychologii, my\u015bli i emocji aktora. Nie tylko poprzez gest oraz mimik\u0119, lecz tak\u017ce scenografi\u0119, muzyk\u0119 lub akcj\u0119<\/a>[16]<\/a>. Podobnie o prostocie i dziecinno\u015bci pisa\u0142 S\u0142onimski, lecz Irzykowski, jako intelektualista wierz\u0105cy w poznanie rozumowe i skomplikowanie prawdy o \u015bwiecie, w swojej ksi\u0105\u017cce krytykowa\u0142 takie podej\u015bcie do kina. Dla niego kino by\u0142o w\u0142a\u015bnie zbyt konkretne i proste, wi\u0119c nie potrafi\u0142o eksplorowa\u0107 niuans\u00f3w ludzkiej psychiki<\/a>[17]<\/a>. Trzeba podkre\u015bli\u0107, \u017ce Irzykowski nie negowa\u0142 kina popularnego, ch\u0119tnie wybiera\u0142 si\u0119 na filmy sensacyjne czy komediowe, jednak nie widzia\u0142 mo\u017cliwo\u015bci oddawania przez kino skomplikowanych tre\u015bci w takim stopniu, jak robi\u0142a to literatura i teatr, czyli sztuki s\u0142owa. <\/p>\n

Nie zabrak\u0142o r\u00f3wnie\u017c w cyklu W\u0142asta praktycznych porad dla widza dotycz\u0105cych nie tylko repertuaru, lecz tak\u017ce metody ogl\u0105dania film\u00f3w. Pod koniec lat 20. i w latach 30. w prasie masowej mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 coraz wi\u0119ksze zainteresowanie kulisami kina \u2013 w \u201eDzienniku Pozna\u0144skim\u201d regularnie publikowano reporta\u017ce z plan\u00f3w filmowych oraz wywiady z gwiazdami, kt\u00f3re dzieli\u0142y si\u0119 swoimi do\u015bwiadczeniami. W\u0105tek ten \u017cywo pojawia si\u0119 tak\u017ce w ksi\u0105\u017cce Modernistki o kinie <\/i>Ma\u0142gorzaty Radkiewicz \u2013 publicystki prasy bran\u017cowej cz\u0119sto odwiedza\u0142y kulisy kina, przeprowadza\u0142y wywiady zar\u00f3wno z gwiazdami filmowymi, jak i re\u017cyserami czy scenografami. Jedna z nich zatrudni\u0142a si\u0119 nawet jako statystka, a jej sprawozdanie wiele wnosi do refleksji nad przemys\u0142em kinematograficznym widzianym od strony zaplecza<\/a>[18]<\/a>. Podobna kwestia zajmuje W\u0142asta, kt\u00f3ry sprawy ekranu przedstawia zar\u00f3wno jako ciekawostk\u0119, jak i praktyczne informacje popularyzuj\u0105ce sztuk\u0119 kinow\u0105 [zob. DM: 115]. Wyja\u015bnienie, jak wygl\u0105da ilustracja muzyczna, film \u015bpiewany oraz czym jest monta\u017c, ka\u017ce wysnu\u0107 wniosek o g\u0142\u0119bokim zainteresowaniu dzia\u0142aniem kina oraz imponuj\u0105cej wiedzy autora [zob. DM: 59, 97]. Jego rozwa\u017cania na temat fotogeniczno\u015bci czy muzyki wzrokowej wprowadzi\u0142y za\u015b na \u0142amy prasy bran\u017cowej teoretyczne projekty awangardy francuskiej (teori\u0119 Jeana Epsteina) oraz charakterystyk\u0119 kina Leona Trystana, propagatora my\u015bli zachodniej w dopiero rodz\u0105cej si\u0119 polskiej teorii filmowej [zob. DM: 64, 82\u201383]. <\/p>\n

W\u0142ast pisa\u0142 o swojej roli edukatora: wskaza\u0142em niezb\u0119dne, najistotniejsze warunki, pod jakimi nasza wytw\u00f3rczo\u015b\u0107 kinematograficzna stan\u0119\u0142aby obok sztuki innych narod\u00f3w<\/i> [DM: 142]. Tym samym publicysta \u201eEkranu i Sceny\u201d podj\u0105\u0142 wa\u017cny w\u0105tek kinematografii polskiej \u2013 odniesienia do film\u00f3w szeroko krytykowanych. \u015awidzi\u0144ski we wst\u0119pie do wydania felieton\u00f3w szczeg\u00f3\u0142owo om\u00f3wi\u0142 trzy recenzje zaginionego dzi\u015b filmu propagandowego Skrzydlaty<\/i> zwyci\u0119zca<\/i> \u2013 opr\u00f3cz W\u0142asta przeanalizowa\u0142 tak\u017ce teksty Irzykowskiego i S\u0142onimskiego. Badacz podkre\u015bli\u0142, jakie by\u0142o podej\u015bcie ka\u017cdego z recenzent\u00f3w oraz jakie by\u0142y ich oczekiwania wobec polskiego kina. S\u0142onimski podchodzi\u0142by do filmu z perspektywy satyryka, bezlito\u015bnie krytykuj\u0105cego tw\u00f3rc\u00f3w. Irzykowski pokaza\u0142 sw\u00f3j temperament ch\u0142odnego analityka, wypunktowuj\u0105cego wady filmu. W\u0142ast zaprezentowa\u0142 natomiast stanowisko po\u015brednie: gani\u0142 ludzi odpowiedzialnych za Skrzydlatego zwyci\u0119zc\u0119 <\/i>za mielizny scenariusza i nieporadn\u0105 re\u017cyseri\u0119, a jednak wskaza\u0142 na kilka pozytyw\u00f3w, by \u2013 wed\u0142ug \u015awidzi\u0144skiego \u2013 zmotywowa\u0107 producent\u00f3w do dalszej pracy<\/a>[19]<\/a>. Mo\u017cna doda\u0107 w tym kontek\u015bcie, \u017ce W\u0142asta charakteryzuje w tej kwestii szczeg\u00f3lna \u015bwiadomo\u015b\u0107 i akceptacja faktu, \u017ce w kinie sztuka \u0142\u0105czy si\u0119 z przemys\u0142em: nikt nawet w dziedzinie sztuki nie daje pieni\u0119dzy po to, a\u017ceby je straci\u0107<\/i> [DM: 130]. Nie mia\u0142 przyk\u0142adowo za z\u0142e przedsi\u0119biorcy Hertzowi, \u017ce chcia\u0142 na swoim filmie Niewolnica mi\u0142o\u015bci <\/i>(re\u017c. Jak Kucharski, Stanis\u0142aw Szebego, Adam Zag\u00f3rski, 1923 \u2013 nawi\u0105zuj\u0105cym tytu\u0142em do przeboju Griffitha) <\/i>zarobi\u0107, jednak za naganne uwa\u017ca\u0142 to, \u017ce nie zaproponowa\u0142 publiczno\u015bci niczego nowego, powielaj\u0105c sprawdzone, a przy tym wyeksploatowane w\u0105tki i schematy fabularne.<\/p>\n

Przede wszystkim jednak W\u0142ast w swoich felietonach porusza\u0142 temat kina zagranicznego. W ksi\u0105\u017cce Co by\u0142o grane? <\/i>\u015awidzi\u0144ski zamie\u015bci\u0142 wyniki bada\u0144 i analiz dotycz\u0105cych repertuaru warszawskich kin oraz popularno\u015bci sprowadzanych i wy\u015bwietlanych film\u00f3w. W latach 1923\u20131924 kinoteatry stolicy nie ust\u0119powa\u0142y tym zagranicznym \u2013 op\u00f3\u017anienia wzgl\u0119dem premier \u015bwiatowych wynosi\u0142y najwy\u017cej kilka dni. Jednocze\u015bnie producenci niemieccy, korzystaj\u0105c z op\u0142acalnego dla nich prawa, zalewali polski rynek swoimi wyrobami. Felietony Dziesi\u0105ta Muza (impresje) <\/i>odzwierciedlaj\u0105 ten stan rzeczy \u2013 W\u0142ast najch\u0119tniej odnosi\u0142 polskie kino do kina hollywoodzkiego, natomiast bardzo negatywnie nastawiony by\u0142 do produkcji niemieckiej (mimo to docenia\u0142 osi\u0105gni\u0119cia artystyczne Niemc\u00f3w, czyli filmy realizowane w konwencji ekspresjonistycznej, z Gabinetem doktora Caligari <\/i>Roberta Wienego [1920] <\/i>na czele). Odnosi\u0142 si\u0119 z wielkim uznaniem do takich gwiazd, jak Jackie Coogan, Charlie Chaplin czy Gloria Swanson, docenia\u0142 r\u00f3wnie\u017c Mary Pickford, kt\u00f3ra pieszczot\u0105 oczu wielkich i dziecinnie roze\u015bmianych muska nasze<\/i> stargane nerwy<\/i> [zob. DM: 105]. Zdaniem W\u0142asta szczeg\u00f3lne miejsce w kinie zajmowa\u0142a wi\u0119c dziecinna prostota i iluzja umo\u017cliwiaj\u0105ca ucieczk\u0119 od pe\u0142nej trud\u00f3w rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n

W tym miejscu mo\u017cna przej\u015b\u0107 do kwestii indywidualnej teorii filmowej W\u0142asta. Swoisto\u015b\u0107 tego publicysty polega, po pierwsze, na tym, \u017ce pisa\u0142 do czasopisma bran\u017cowego, po drugie, uznawany jest za pierwszego kinofila otwarcie przyznaj\u0105cego si\u0119 do oczarowania kinem. Kryteriami, wed\u0142ug kt\u00f3rych ocenia\u0142 filmy, by\u0142a ich prostota i pewna doza dziecinno\u015bci. Jego oceny s\u0105 te\u017c bardzo subiektywne, pisa\u0142, \u017ce wyp\u0142yw, kt\u00f3ry wywieraj\u0105 na mnie filmy, mo\u017cna wykre\u015bli\u0107 dynamik\u0105 wra\u017ce\u0144<\/i> [DM: 115]. Wyra\u017anie wida\u0107 na przestrzeni ca\u0142ego cyklu jego niepewno\u015b\u0107 co do swoisto\u015bci kina, a tak\u017ce zmian\u0119 w podej\u015bciu do r\u00f3\u017cnych element\u00f3w filmu. Przyk\u0142adowo W\u0142ast cz\u0119sto sugerowa\u0142, by polscy re\u017cyserzy uczyli si\u0119 od zagranicznych, a polscy aktorzy od aktor\u00f3w ameryka\u0144skich, jednak nie potrafi\u0142 okre\u015bli\u0107, co dok\u0142adnie wymienieni przez niego tw\u00f3rcy robi\u0105 lepiej [zob. DM: 63]. Dopiero p\u00f3\u017aniej pojawi\u0142 si\u0119 wyra\u017any w\u0105tek prostoty gry aktorskiej (aktorzy powinni gra\u0107 instynktem dziecka<\/i>), charakterystycznej, wed\u0142ug niego, dla kina hollywoodzkiego [zob. DM: 109]. Temperament kinofila w miar\u0119 up\u0142ywu czasu rozwija\u0142 si\u0119 w konkretn\u0105 wizj\u0119, propozycj\u0119 tego, jak kino mo\u017cna definiowa\u0107, jakie kryteria w odniesieniu do niego zastosowa\u0107. W p\u00f3\u017aniejszych felietonach mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 wr\u0119cz sta\u0142\u0105 metod\u0119 W\u0142asta polegaj\u0105c\u0105 na por\u00f3wnywaniu ze sob\u0105 film\u00f3w, re\u017cyser\u00f3w, scenariuszy czy gry aktorskiej [zob. DM: szczeg\u00f3lnie 127]. Dla autora serii artyku\u0142\u00f3w najwa\u017cniejsza by\u0142a r\u00f3wnie\u017c nowo\u015b\u0107 medium, umiej\u0119tno\u015b\u0107 rejestrowania problem\u00f3w bie\u017c\u0105cych, odzwierciedlania na ekranie ludzi przeci\u0119tnych wraz z ich pragnieniami, a tak\u017ce zdolno\u015b\u0107 do przywracania im dziecinnych emocji. Na tym w\u0142a\u015bnie, wed\u0142ug W\u0142asta, powinna opiera\u0107 si\u0119 istota kina. Podkre\u015bli\u0142 on te\u017c znaczenie iluzji, pisa\u0142 mi\u0119dzy innymi, \u017ce z\u0142uda, kt\u00f3r\u0105 daje kinematograf, powinna zr\u0119czniej oszukiwa\u0107 wzrok nasz<\/i> [DM: 99]. Te teoretyczne rozwa\u017cania W\u0142asta \u015bwiadcz\u0105 przede wszystkim o tym, \u017ce potrafi\u0142 wyrazi\u0107 sw\u00f3j idea\u0142 kina sformu\u0142owany z perspektywy osoby zwi\u0105zanej z teatrem, literatur\u0105 czy muzyk\u0105 i kabaretem. By\u0142o to medium umo\u017cliwiaj\u0105ce do\u015bwiadczanie prostych emocji, kreuj\u0105ce wizj\u0119 lepszej, pi\u0119kniejszej rzeczywisto\u015bci. Wydaje si\u0119, \u017ce z uwzgl\u0119dnieniem dzisiejszych bada\u0144 to w\u0142a\u015bnie na ten powr\u00f3t w krain\u0119 prostych emocji trzeba po\u0142o\u017cy\u0107 nacisk \u2013 teoria W\u0142asta budowana jest na do\u015bwiadczaniu kina, na emocjach, kt\u00f3re budzi, nie na bazie kultury s\u0142owa lub warto\u015bci spo\u0142ecznych, co, wed\u0142ug mnie, stanowi wa\u017cne novum<\/i>, wymagaj\u0105ce szczeg\u00f3\u0142owej analizy.<\/p>\n

Warto jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce eseje W\u0142asta nie maj\u0105 do ko\u0144ca charakteru jedynie impresji (mimo \u017ce sam autor podkre\u015bli\u0142 to w podtytule tekst\u00f3w), og\u00f3lnych wra\u017ce\u0144 b\u0105d\u017a subiektywnego podej\u015bcia do kina i film\u00f3w. Opr\u00f3cz roli edukatora masowej publiczno\u015bci czy propagatora kina, co om\u00f3wi\u0142am wcze\u015bniej, publicysta jawi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c jako baczny obserwator technicznych mo\u017cliwo\u015bci rozwijaj\u0105cego si\u0119 medium. W\u015br\u00f3d omawianych przez niego element\u00f3w filmu wymieni\u0107 mo\u017cna klasyczne, jak re\u017cyseria, scenariusz, gra aktorska, a w ostatnich felietonach r\u00f3wnie\u017c praca operatora czy scenografa (W\u0142ast m\u00f3wi\u0142 o dekoracji). Felietonista nie ucieka te\u017c od mniej lub bardziej bezpo\u015bredniej analizy samego przemys\u0142u kinematograficznego, kt\u00f3ry Alina Madej opisa\u0142a jako instytucj\u0119, a wi\u0119c system reklam, producent\u00f3w, ca\u0142ej bran\u017cy decyduj\u0105cej o kszta\u0142cie filmu<\/a>[20]<\/a>. <\/p>\n

W felietonach pojawi\u0142 si\u0119 tak\u017ce motyw kina jako sztuki. W\u0142ast ustosunkowa\u0142 si\u0119 do tak popularnych wtedy teorii i poj\u0119\u0107 jak cho\u0107by fotogenia \u2013 pisa\u0142 o niej jako pi\u0119knie fragment\u00f3w<\/i> oraz uczuciu t\u0119sknoty, kt\u00f3rego doznajemy po znikni\u0119ciu obrazu<\/i>, budowanej na subtelnej geometrii linii i kszta\u0142t\u00f3w<\/i> [zob. DM: 117, 118]. Odni\u00f3s\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do poj\u0119cia \u201emuzyki wzrokowej\u201d, rymu i rytmu w kinie, autorstwa Leona Trystana<\/a>[21]<\/a>. Nie zabrak\u0142o tu om\u00f3wienia \u201etajemnicy ruchu\u201d, kt\u00f3r\u0105 pierwszy sformu\u0142owa\u0142 Irzykowski w 1913 roku w tygodniku \u201e\u015awiat\u201d, a artyku\u0142 przedrukowa\u0142 w Dziesi\u0105tej Muzie<\/i><\/a>[22]<\/a>. Ponadto w pismach W\u0142asta pojawiaj\u0105 si\u0119 takie sformu\u0142owania jak \u201ekinowo\u015b\u0107\u201d, \u201ewalka z \u017cywio\u0142em\u201d, wprost kojarz\u0105ce si\u0119 z artyku\u0142ami krytyka publikowanymi w \u201eWiadomo\u015bciach Literackich\u201d<\/a>[23]<\/a>. Niezwykle ciekawa wydaje si\u0119 konstatacja W\u0142asta, \u017ce nowe medium wymaga przedefiniowania dotychczasowych poj\u0119\u0107 kojarzonych z teatrem i literatur\u0105 \u2013 swoj\u0105 koncepcj\u0119 przedstawi\u0142 na przyk\u0142adzie naturalizmu. Kino mia\u0142oby zamyka\u0107 \u017cywio\u0142 w ramach ekranu, niekoniecznie niewolniczo odbija\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107. Zastanawia\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, jak opowiada\u0107 w filmie bez u\u017cycia s\u0142\u00f3w [zob. DM: 141, 164].<\/p>\n

Mimo wielu teoretycznych trop\u00f3w autor felieton\u00f3w zastrzega\u0142, \u017ce nie poda\u0142 \u017cadnej zwartej teorii, kt\u00f3rej sformu\u0142owanie \u2013 podobnie jak prac\u0119 nad filmem przysz\u0142o\u015bci \u2013 pozostawi\u0142 ludziom nowym<\/i> [zob. DM: 142]<\/a>[24]<\/a>. Niemniej propozycja W\u0142asta pozostaje indywidualn\u0105, konkretn\u0105 wizj\u0105 kina \u2013 rozpostart\u0105 mi\u0119dzy kinofilskim uwielbieniem dla kinoteatr\u00f3w-\u015bwi\u0105ty\u0144 a rol\u0105 doradcy s\u0142u\u017c\u0105cego praktyczn\u0105 rad\u0105. Dzi\u0119ki takiemu podej\u015bciu felietony W\u0142asta ukazuj\u0105 epok\u0119 rozkwitu kina niemego w du\u017co szerszej perspektywie \u2013 nie tylko rozwoju medium w kierunku sztuki, lecz tak\u017ce w stron\u0119 przemys\u0142u: W\u0142ast m\u00f3wi\u0142 o strajkach, problemach podatk\u00f3w nak\u0142adanych na kina jako istotnych dla \u017cycia kulturalnego tego czasu. Ta perspektywa entuzjasty film\u00f3w daje tak\u017ce dzisiejszemu badaczowi informacje, jak dzia\u0142a\u0142a prasa specjalistyczna, natomiast zainteresowanie felietonisty obyczajowo\u015bci\u0105 widza pozwala na wgl\u0105d w gusta zwyk\u0142ej \u2013 a wi\u0119c bardzo zr\u00f3\u017cnicowanej \u2013 publiczno\u015bci. Ponadto W\u0142ast zupe\u0142nie inaczej podchodzi\u0142 do kwestii kina jako nowego medium sztuki \u2013 mia\u0142 on \u015bwiadomo\u015b\u0107 kluczowych zmian, kt\u00f3re ze sob\u0105 przynios\u0142o, i godzi\u0142 si\u0119 na nie. To ju\u017c nie pr\u00f3ba podci\u0105gni\u0119cia i w\u0142\u0105czenia kina w poczet tradycyjnych sztuk, lecz pokazania ich wszystkich jako cz\u0119\u015bci szerszego zjawiska sztuk popularnych, rozrywkowych. <\/p>\n

<\/p>\n

Karol Irzykowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/p>\n

Cykl \u201eimpresji\u201d naj\u0142atwiej umie\u015bci\u0107 pomi\u0119dzy skrupulatnymi obserwacjami Irzykowskiego a lekkim, subiektywnym podej\u015bciem S\u0142onimskiego. Tr\u00f3jk\u0105t ten mo\u017cna jednak poszerza\u0107 o publicyst\u00f3w zaaferowanych rol\u0105 wychowawcz\u0105 i spo\u0142eczn\u0105 filmu (zob. Mniszk\u00f3wna\u2026 i co dalej w polskim kinie?<\/i>), artyst\u00f3w i teoretyk\u00f3w, pr\u00f3buj\u0105cych zdefiniowa\u0107 kino jako medium sztuki (zob. Polska my\u015bl filmowa. Antologia tekst\u00f3w z lat 1898\u20131939 <\/i>), a tak\u017ce z wydobytymi z archiwum \u201emodernistkami\u201d (zob. Modernistki o filmie<\/i>). W\u015br\u00f3d nich by\u0142y zar\u00f3wno publicystki pisz\u0105ce na \u0142amach pism popularnych o najprzystojniejszych i najpi\u0119kniejszych gwiazdach filmowych, jak i te dbaj\u0105ce o jako\u015b\u0107 artystyczn\u0105 oraz warto\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 czy obyczajow\u0105 film\u00f3w \u2013 cho\u0107by Stefania Zahorska i jej uczennica Leonia Jab\u0142onk\u00f3wna. Zahorska znana by\u0142a r\u00f3wnie\u017c z za\u0142o\u017cenia osobnego dodatku do \u201eWiadomo\u015bci Literackich\u201d \u2013 \u201e\u015awiat\u0142o na Ekran\u201d \u2013 po\u015bwi\u0119conego wy\u0142\u0105cznie sprawom kina, oraz ze wsp\u00f3\u0142pracy z awangardow\u0105 grup\u0105 START w latach 30. XX wieku. <\/p>\n

Inn\u0105 warto\u015bci\u0105 omawianego tomu jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 por\u00f3wnania cyklu W\u0142asta z \u201eEkranu i Sceny\u201d do artyku\u0142\u00f3w publikowanych na \u0142amach innych wiod\u0105cych czasopism mi\u0119dzywojnia. Opr\u00f3cz najbardziej znanych recenzji z \u201eWiadomo\u015bci Literackich\u201d mo\u017cna wymieni\u0107, po pierwsze, artystyczne czasopismo \u201eZwrotnica\u201d, prezentuj\u0105ce autorski, awangardowy program redaktora naczelnego Tadeusza Peipera. W\u0142ast, podobnie jak awangardowi tw\u00f3rcy, r\u00f3wnie\u017c wspomina\u0142 kinematograf w swoich wierszach \u2013 tak\u017ce piosenkach \u2013 a nawet niekiedy po\u015bwi\u0119ca\u0142 je tylko kinu. R\u00f3\u017cnica polega na tym, \u017ce film dla Peipera \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z nowym sposobem odczuwania rzeczywisto\u015bci oraz wyrazem artystycznym, dla W\u0142asta by\u0142a to przede wszystkim rozrywka, centrum przemian i narodzin kultury masowej<\/a>[25]<\/a>. Wydaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce najbardziej podobne do jego felieton\u00f3w by\u0142yby notki z dziennik\u00f3w \u2013 przyk\u0142adowo \u201eDziennik Pozna\u0144ski\u201d pod koniec lat 20. prowadzi\u0142 jedn\u0105 rubryk\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 ciekawostkom zza kulis kina, wywiadom i ankietom oraz drug\u0105, pojawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 w tym samym numerze, przedstawiaj\u0105c\u0105 repertuar i recenzje filmowe. Interesuj\u0105ce wydaje si\u0119, \u017ce publikowane by\u0142y one co prawda nieregularnie, jednak obok recenzji ksi\u0105\u017ckowych i teatralnych \u2013 mo\u017ce by\u0107 to \u015bwiadectwem coraz lepszej pozycji kina w\u015br\u00f3d innych sztuk.<\/p>\n

Podsumowuj\u0105c, W\u0142asta widzianego poprzez cykl felieton\u00f3w nie mog\u0119 nazwa\u0107 cynicznym producentem kultury masowej<\/i><\/a>[26]<\/a>. Jako kinofil \u2013 co na poz\u00f3r wydaje si\u0119 paradoksalne \u2013 podchodzi\u0142 do kina bardzo powa\u017cnie. Udowodni\u0142 w swojej Dziesi\u0105tej Muzie<\/i>, \u017ce ka\u017cda mi\u0142o\u015b\u0107 traktuje powa\u017cnie sw\u00f3j obiekt \u2013 kochaj\u0105c dane dzie\u0142o, nie tylko ma si\u0119 prawo do dostrzegania jego jasnych stron, lecz tak\u017ce do pe\u0142nej pasji krytyki.<\/span><\/p>\n

\n


\n<\/b><\/p>\n

\n
\n
\n

<\/a>[1] Zob. M. i M. Hendrykowscy, Znawca kina<\/i>, <\/i>[w:] A. S\u0142onimski, Romans z X Muz\u0105. Teksty filmowe z lat 1917\u20131976<\/i>, wyb\u00f3r, wst\u0119p i oprac. M. i M. Hendrykowscy, Wydawnictwo Wi\u0119\u017a, Warszawa 2007, s. 7; W. \u015awidzi\u0144ski, Wst\u0119p<\/i>, [w:] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (impresje). Felietony filmowe z lat 1923\u20131924<\/i>, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2017, s. 22. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

<\/sup><\/a>[2] Zob. tam\u017ce, s. 15. Barbara Gierszewska podsumowuje dzia\u0142anie czasopisma: wiele b\u0142ahych notatek, bogaty materia\u0142 ilustracyjny, krzykliwa reklama, ale r\u00f3wnie\u017c teoretyczne rozwa\u017cania o filmie i polemika na temat perspektyw kina w Polsce<\/i> \u2013 zob. Mniszk\u00f3wna\u2026 i co dalej w polskim kinie? Wyb\u00f3r tekst\u00f3w z czasopism filmowych dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego<\/i>, oprac. B. Gierszewska, Wydawnictwo Akademii \u015awi\u0119tokrzyskiej, Kielce 2001, s. 272. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[3] Przyk\u0142adowo awangarda \u0142\u0105czy\u0142a film z muzyk\u0105 (Leon Trystan), a tak\u017ce z plastyk\u0105 (Antoni S\u0142onimski). Karol Irzykowski odnosi\u0142 si\u0119 w swoich pismach filmowych do literatury oraz teatru. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[4] Barbara Gierszewska w edycji tekst\u00f3w filmowych z dwudziestolecia stara\u0142a si\u0119 pokaza\u0107 w\u0142a\u015bnie to napi\u0119cie mi\u0119dzy przemys\u0142owcami oraz estetami czy po prostu mi\u0142o\u015bnikami kina, kt\u00f3rzy walczyli o, jak pisa\u0142a, film dojrza\u0142y artystycznie i spo\u0142ecznie<\/i> \u2013 zob. B. Gierszewska, Wst\u0119p<\/i>, [w:] Mniszk\u00f3wna\u2026 i co dalej w polskim kinie<\/i>, dz. cyt., s. 13. W\u015br\u00f3d tych entuzjast\u00f3w pojawi\u0142y si\u0119 takie nazwiska, jak Jerzy Bossak, Leon Brun czy Maria Jehanne Wielopolska. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[5] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (impresje)<\/i>, dz. cyt., s. 46. Dalej w recenzji jako [DM]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[6] Zob. A. S\u0142onimski, Romans z X Muz\u0105<\/i>, dz. cyt., s. 118. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[7] Antoni S\u0142onimski, powracaj\u0105c do tematu zamkni\u0119cia kin warszawskich, cz\u0119sto podkre\u015bla\u0142 sw\u00f3j stosunek do kina jako tematu na zjadliwe recenzje czy kinofilskie zachwyty, ale te\u017c punktu wyj\u015bcia do om\u00f3wienia szerszych problem\u00f3w spo\u0142ecznych czy politycznych (w jego pismach pojawia si\u0119 rola kina propagandowego). Poeta opracowywa\u0142 r\u00f3wnie\u017c w\u0142asne scenariusze, kt\u00f3rych satyryczny wyd\u017awi\u0119k ka\u017ce mi wnioskowa\u0107, \u017ce traktowa\u0142 kino popularne g\u0142\u00f3wnie jako zabaw\u0119 \u2013 zob. tam\u017ce, s. 22. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[8] Karol Irzykowski rozdziela\u0142 film popularny (ekstensywny) od artystycznego (intensywny) \u2013 zob. K. Irzykowski, Dziesi\u0105ta Muza. Pomniejsze pisma filmowe<\/i>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1982, s. 237. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[9] W\u0142ast w p\u00f3\u017aniejszych felietonach pragn\u0105\u0142 stworzy\u0107 prawdziwe europejskie atelier w Warszawie [DM: 140]. Jak ju\u017c wspomnia\u0142am, \u0142\u0105czy\u0142 tak\u017ce poezj\u0119 z piosenk\u0105 rozrywkow\u0105 czy teatr z kabaretem. Jest to cenne spostrze\u017cenie dla badaczy modernizmu wernakularnego rozumianego mi\u0119dzy innymi jako przemieszanie si\u0119 rejestru wysokiego sztuki z niskim. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[10] Podobnie s\u0142ynny niemiecki teoretyk kina Siegfried Kracauer widzia\u0142 w kulturze konsumpcyjnej, szczeg\u00f3lnie prasie i kinie, zagro\u017cenie w postaci ideologizacji mas, jednak, jak zauwa\u017cy\u0142a Magdalena Karkowska, wskazywa\u0142, \u017ce te demokratyzuj\u0105ce pr\u0105dy doprowadzaj\u0105 tak\u017ce do udzia\u0142u szerokich mas w sferze publicznej, dla kt\u00f3rych nie by\u0142o tam dot\u0105d miejsca, dop\u00f3ki o wst\u0119pie do niej decydowa\u0142o ekskluzywne kryterium literackiej kompetencji<\/i> \u2013 M. Karkowska, \u201eNowa sfera publiczna\u201d, albo kino Kracauera<\/i>, [w:] Rekonfiguracje modernizmu. Nowoczesno\u015b\u0107 i kultura popularna<\/i>, red. T. Majewski, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, \u0141\u00f3d\u017a 2008, s. 288. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[11] Szczeg\u00f3lne miejsce w polskiej publicystyce mi\u0119dzywojnia zajmowa\u0142 temat wp\u0142ywu filmu na m\u0142odzie\u017c (przyk\u0142adowo kwesti\u0119 t\u0119 poruszali Wanda Kalinowska w czasopi\u015bmie \u201e\u015awiat Filmu\u201d, Zbigniew Pitera w \u201eMuza X\u201d czy B.W. Lewicki pisz\u0105cy na ten temat w lwowskiej broszurce edukacyjnej). Kazimierz Augustowski nawo\u0142ywa\u0142 za\u015b w \u201eWiadomo\u015bciach Filmowych\u201d do obni\u017cenia podatku kinowego ze wzgl\u0119du na \u201emaluczkich\u201d\u2013 zob. B. Gierszewska, Wst\u0119p<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[12] Zob. W. \u015awidzi\u0144ski, Wst\u0119p<\/i>, dz. cyt., s. 31. Badacz podkre\u015bla jednak erudycj\u0119 filmow\u0105 W\u0142asta. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[13] Wiele emocji pojawia si\u0119 na kartach czasopisma, kiedy Andrzej W\u0142ast odnosi si\u0119 do popularnego w tamtym czasie kina niemieckiego, kt\u00f3rego jednak nie ceni\u0142 [zob. DM: 88]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[14] Badania nad publiczno\u015bci\u0105 i kultur\u0105 wizualn\u0105 podejmowali w Polsce m.in. Ma\u0142gorzata Hendrykowska (\u015aladami tamtych cieni. Film w kulturze polskiej prze\u0142omu stuleci 1895\u20131914<\/i>, Oficyna Wydawnicza \u201eBook Service\u201d, Pozna\u0144 1993) oraz \u0141ukasz Biskupski, zainspirowany kategori\u0105 \u201ekultury atrakcji\u201d Toma Gunninga (Miasto atrakcji. Narodziny kultury masowej na prze\u0142omie XIX i XX wieku<\/i>, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2013). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[15] W tym w\u0142a\u015bnie pragnieniu, charakterystycznym dla kina hollywoodzkiego, Siegfried Kracauer widzia\u0142 zagro\u017cenie dla kultury \u2013 zob. S. Kracauer, Panny sklepowe id\u0105 do kina<\/i>, [w:] Rekonfiguracje modernizmu<\/i>, dz. cyt., s. 267, 276. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[16] B\u00e9la Bal\u00e1zs podkre\u015bli\u0142, \u017ce film to sztuka widzenia, konkretyzowania<\/i> \u2013 B. Bal\u00e1zs, Wyb\u00f3r pism<\/i>, wyb\u00f3r A. Jackiewicz, t\u0142um. K. Jung, R. Porges, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987, s. 288. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[17] Karol Irzykowski pisa\u0142 o oczywisto\u015bci filmu, o jego ani mniej, ani wi\u0119cej<\/i> \u2013 zob. K. Irzykowski, Dziesi\u0105ta Muza<\/i>, dz. cyt., s. 391\u2013392. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[18] Zob. M. Radkiewicz, Modernistki o kinie. Kobiety w polskiej krytyce i publicystyce filmowej 1918\u20131939<\/i>, korporacja ha!art, Krak\u00f3w 2016, s. 116. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[19] Zob. W. \u015awidzi\u0144ski, Wst\u0119p<\/i>, dz. cyt., s. 29\u201331. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[20] A. Madej, Mitologie i konwencje. O polskim kinie fabularnym dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego<\/i>, Universitas, Krak\u00f3w 1994, s. 13. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[21] Zob. L. Trystan, Kino jako muzyka wzrokowa (Estetyka kinematografu)<\/i>, <\/i>[w:] Polska my\u015bl filmowa. Antologia tekst\u00f3w z lat 1898\u20131939<\/i>, oprac. i wst\u0119p J. Boche\u0144ska, Ossolineum, Wroc\u0142aw\u2013Warszawa\u2013Krak\u00f3w 1975. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[22] K. Irzykowski, Dziesi\u0105ta Muza<\/i>, dz. cyt., s. 18. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[23] Co ciekawe, ani W\u0142ast, ani Irzykowski nawet nie wzmiankuj\u0105 swoich nazwisk na \u0142amach prowadzonych przez siebie rubryk. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[24] Bardzo podobnie pisa\u0142 Karol Irzykowski: unika\u0142em przerobienia teorii na system<\/i> \u2013 zob. K. Irzykowski, Dziesi\u0105ta Muza<\/i>, dz. cyt., s. 8. By\u0107 mo\u017ce by\u0142o jeszcze za wcze\u015bnie na takie scalaj\u0105ce deklaracje w stosunku do kina. [powr\u00f3t]<\/a> <\/p>\n

<\/sup><\/a>[25] Tadeusz Peiper podkre\u015bla\u0142 tak\u017ce nowo\u015b\u0107 medium kina i jego techniczne narz\u0119dzia, jednak wpisywa\u0142 film w rol\u0119 s\u0142u\u017cebn\u0105 wobec poezji \u2013 zob. T. Peiper, Punkt wyj\u015bcia<\/i>, \u201e<\/i>Zwrotnica\u201d 1922, nr 1, s. 29, 31. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/sup><\/a>[26] Zob. W. \u015awidzi\u0144ski, Wst\u0119p<\/i>, dz. cyt., s. 16. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Niniejszy tekst to recenzja naukowa ksi\u0105\u017cki Dziesi\u0105ta Muza (impresje) <\/i>Andrzeja W\u0142asta \u2013 felieton\u00f3w zebranych i opracowanych przez Wojciecha \u015awidzi\u0144skiego (Warszawa 2017). Cykl \u2013 ukazuj\u0105cy si\u0119 w czasopi\u015bmie \u201eEkran i Scena\u201d \u2013 stanowi wa\u017cne uzupe\u0142nienie bada\u0144 nad kultur\u0105 filmow\u0105 dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego. Mi\u0119dzy innymi porusza istotne dla tego okresu problemy kina jako sztuki czy jako przemys\u0142u rozrywkowego. Andrzej W\u0142ast patrzy na kino z punktu widzenia zar\u00f3wno mi\u0142o\u015bnika kultury popularnej, jak i jej wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rcy.  <\/p>\n

This text is a review of the book Dziesi\u0105ta Muza (impresje) <\/i>by Andrzej W\u0142ast \u2013 feuilletons  collected and edited by Wojciech \u015awidzi\u0144ski (Warszawa 2017). The series \u2013 published in the periodical \u201eEkran i Scena\u201d\u2013 is a very important complement to the study of the film culture in interwar Poland. Among others, it covers the subject of cinema as the art form and the entertainment industry. Andrzej W\u0142ast observes the cinema from the point of view of both, the popular culture enthusiast and its co-creator.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe<\/b>: Andrzej W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (impresje)<\/i>, felietony filmowe, \u201eEkran i Scena\u201d, polskie kino mi\u0119dzywojenne, Karol Irzykowski, Antoni S\u0142onimski <\/p>\n

Weronika Szulik<\/b> \u2013 doktorantka w Zak\u0142adzie Literatury i Kultury Drugiej Po\u0142owy XIX Wieku, w Instytucie Literatury Polskiej Wydzia\u0142u Polonistyki UW. Absolwentka filologii polskiej i kulturoznawstwa. Interesuje si\u0119 modernizmem polskim prze\u0142omu XIX i XX wieku, kultur\u0105 popularn\u0105 oraz filmem niemym. Publikowa\u0142a w \u201ePrzegl\u0105dzie Humanistycznym\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Cykl dwudziestu pi\u0119ciu felieton\u00f3w Andrzeja W\u0142asta Dziesi\u0105ta Muza (impresje), publikowany w latach 1923\u20131924 w bran\u017cowym czasopi\u015bmie \u201eScena i Ekran\u201d, z \u0142atwo\u015bci\u0105 daje si\u0119 por\u00f3wna\u0107 z dokonaniami innych publicyst\u00f3w filmowych tamtego okresu. Karol Irzykowski w 1924 roku wyda\u0142 swoj\u0105 Dziesi\u0105t\u0105 Muz\u0119 \u2013 ksi\u0105\u017ck\u0119 uznawan\u0105 dzi\u015b za prekursorsk\u0105 w polskiej kulturze, kt\u00f3ra zaprezentowa\u0142a publiczno\u015bci pogl\u0105dy autora na… Czytaj wi\u0119cej »„Dziesi\u0105ta Muza (impresje)” \u2013 felietony Andrzeja W\u0142asta na tle my\u015bli filmowej dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":787,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[824],"tags":[835,611,836,837,838,614,970,177],"ppma_author":[372],"class_list":["post-334","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2017","tag-ekran-i-scena","tag-andrzej-wlast","tag-antoni-slonimski","tag-dziesiata-muza-impresje","tag-felietony-filmowe","tag-karol-irzykowski","tag-nowy-kanon","tag-polskie-kino-miedzywojenne"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t