![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/4_2017\/Visions_of_Avant-Garde_Film.jpg\")
<\/p>\nKamila Kuc, Visions of Avant-Garde Film. Polish Cinematic Experiments from Expressionism to Constructivism<\/i>, Indiana University Press, Bloomington\u2013Indianapolis 2016<\/p>\n
The Struggle for Form. Perspectives on Polish Avant-Garde film 1916-1989<\/i>, red. Kamila Kuc, Michael O\u2019Pray, Wallflower Press, London\u2013New York 2014<\/p>\n
<\/p>\n
Filmy awangardowe, prezentowane w galeriach, muzeach, urz\u0105dzanych ad hoc<\/i> salach projekcyjnych, najcz\u0119\u015bciej ogl\u0105dane przez w\u0105sk\u0105 i wyspecjalizowan\u0105 grup\u0119 widzek i widz\u00f3w, ciesz\u0105 si\u0119 (z\u0142\u0105) s\u0142aw\u0105 dzie\u0142 wymagaj\u0105cych szczeg\u00f3lnych kompetencji odbiorczych i, jednocze\u015bnie, realizowanych z pogard\u0105 dla zasad filmowej roboty be\u0142kotliwych, amatorskich wprawek. Zawieszone w przestrzeni mi\u0119dzy histori\u0105 filmu a histori\u0105 sztuki, a te\u017c mi\u0119dzy (pozornym) uniwersalizmem awangardy a lokalnymi uwarunkowaniami, nie s\u0105 szczeg\u00f3lnie cz\u0119sto wybieranym przedmiotem filmoznawczej refleksji. Zgodzi\u0107 si\u0119 nale\u017cy z Kamil\u0105 Kuc, kt\u00f3ra swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 Visions of Avant-Garde Film. Polish Cinematic Experiments from Expressionism to Constructivism<\/i> otwiera konstatacj\u0105 fragmentaryczno\u015bci historii polskiego kina awangardowego i bardzo wybi\u00f3rczej obecno\u015bci jego problematyki w pi\u015bmiennictwie angloj\u0119zycznym. Osoby zainteresowane t\u0105 tematyk\u0105 ucieszy\u0107 musia\u0142o zatem pojawienie si\u0119 w ostatnich latach dw\u00f3ch publikacji angloj\u0119zycznych po\u015bwi\u0119conych polskiemu filmowi awangardowemu. The Struggle for Form. Perspectives on Polish Avant-Garde Film 1916-1989<\/i> pod redakcj\u0105 Kamili Kuc i Michaela O\u2019Praya wprowadza w problematyk\u0119 polskiej awangardy filmowej, od pierwszych eksperyment\u00f3w z filmem po prze\u0142omowy rok 1989; Visions of Avant-Garde Film<\/i> Kamili Kuc to z kolei pr\u00f3ba uj\u0119cia polskiej awangardy filmowej przed rokiem 1945.<\/p>\n
![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/4_2017_Nowy_kanon\/s-l500.jpg\")
<\/p>\n
Tom pod redakcj\u0105 Kuc i O\u2019Praya zbiera teksty uznanych autorek i autor\u00f3w z Polski i Wielkiej Brytanii, co owocuje ciekawym zderzeniem perspektyw; wra\u017cenie jest tym silniejsze, \u017ce Kuc i O\u2019Pray wykorzystali przedruki z r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142: obok obszernych studi\u00f3w historycznofilmowych otrzymujemy kr\u00f3tkie artyku\u0142y z pism artystycznych, niekt\u00f3rym z tekst\u00f3w towarzyszy komentarz. Wa\u017cnym uzupe\u0142nieniem s\u0105 dwa wybory materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych: w sekcji Excerpts from the \u2018Archives\u2019 of the Polish Avant-Garde <\/i>Kamila Kuc zestawia fragmenty publikacji i plakat\u00f3w mi\u0119dzywojennej awangardy, z kolei Film Form Workshop: Manifesto and Artists\u2019 Statements,<\/i> z wprowadzeniem Michaela O\u2019Praya, to zbi\u00f3r tekst\u00f3w powsta\u0142ych w kr\u0119gu Warsztatu Formy Filmowej, grupy nie tylko niezwykle istotnej dla historii omawianego zjawiska, ale i bardzo aktywnej na polu teorii.<\/p>\n
Otwieraj\u0105cy tom tekst autorstwa A.L. Reesa po\u015bwi\u0119cony jest przede wszystkim tw\u00f3rczo\u015bci Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w, uznawanych za kluczowe postaci mi\u0119dzywojennego kina awangardowego zar\u00f3wno ze wzgl\u0119du na filmowe eksperymenty, jak i dzia\u0142alno\u015b\u0107 organizacyjn\u0105 oraz prace teoretyczne. Rees pokazuje tak\u017ce inne zjawiska mi\u0119dzywojennej awangardy w Polsce, sytuuj\u0105c je na tle tendencji awangardowych, zachodnio- i wschodnioeuropejskich. Tekst \u00f3w, wydobywaj\u0105cy wielowymiarowo\u015b\u0107 aktywno\u015bci Themerson\u00f3w, w interesuj\u0105cy spos\u00f3b uzupe\u0142nia artyku\u0142 Kamili Kuc, przedstawiaj\u0105cy w\u0105tki futurystyczne w kinie awangardowym mi\u0119dzywojnia. Badaczka nie tylko proponuje konsekwentne odczytanie tw\u00f3rczo\u015bci Themerson\u00f3w, ale tak\u017ce omawia wiele przyk\u0142ad\u00f3w realizacji okre\u015blanych za Pavle Levym jako kino innymi \u015brodkami<\/i>: teksty literackie czy fotomonta\u017ce \u0142\u0105cz\u0105ce inspiracje filmowe i futurystyczne.<\/p>\n
![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/4_2017_Nowy_kanon\/Themersonowie.jpg\")
<\/p>\n
Franciszka i Stefan Themersonowie, \u017ar\u00f3d\u0142o: pl.wikipedia.org<\/span><\/p>\n Pierwsza powojenna dekada to czas, w kt\u00f3rym realizowanie film\u00f3w awangardowych by\u0142o praktycznie niemo\u017cliwe; prace, kt\u00f3re mo\u017cna zaliczy\u0107 do obszaru filmowego eksperymentu, powstawa\u0142y w ramach \u2013 czy te\u017c: na marginesie \u2013 dokumentu. Miko\u0142aj Jazdon wskazuje na zwi\u0105zek poszukiwa\u0144 polskich dokumentalistek\/\u00f3w tworz\u0105cych katastroficzne symfonie zrujnowanych miast<\/i> z tradycj\u0105 mi\u0119dzywojennych eksperyment\u00f3w lokowanych na styku filmu dokumentalnego i awangardowego (Joris Ivens czy Walter Ruttmann), omawia tak\u017ce inne tendencje eksperymentalne w dokumencie lat 1945\u20131989: czarn\u0105 seri\u0119, szko\u0142\u0119 Karabasza i dokument kreacyjny. Realizacje awangardowe, ci\u0105gle w ograniczonym zakresie, pojawiaj\u0105 si\u0119 w okresie popa\u017adziernikowej odwil\u017cy. Licznie obecne by\u0142y na wystawie Expo w 1958 roku w Brukseli; omawiane przez Marcina Gi\u017cyckiego prace Andrzeja Paw\u0142owskiego, Mieczys\u0142awa Wa\u015bkowskiego, Jana Lenicy, Waleriana Borowczyka, podobnie jak Ostatni dzie\u0144 lata<\/i> Tadeusza Konwickiego, by\u0142y \u015bwiadectwem \u017cywo\u015bci artystycznego eksperymentu za \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105, ale jak podkre\u015bla autor, niedocenione przez krytyk\u0119, nie stworzy\u0142y jednolitego frontu ani nie uformowa\u0142y ruchu<\/i><\/a>[1]<\/a>. Jonathan L. Owen z kolei omawia po\u0142\u0105czenia tendencji awangardowych, takich jak surrealizm i teatr absurdu, z elementami transgresji, pornografii czy eksploatacji w tw\u00f3rczo\u015bci polskich filmowc\u00f3w emigrant\u00f3w: Borowczyka, Romana Pola\u0144skiego, Jerzego Skolimowskiego, Andrzeja \u017bu\u0142awskiego.<\/p>\n Filmy opisywane przez Gi\u017cyckiego nie uformowa\u0142y nurtu; tego rodzaju wyst\u0105pienia artystyczne mia\u0142y zaistnie\u0107 dopiero w latach 70., wraz z pojawieniem si\u0119 m.in. Warsztatu Formy Filmowej. W studium po\u015bwi\u0119conym WFF (kt\u00f3rego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 by\u0142a pokazywana i omawiana tak\u017ce poza granicami Polski), powsta\u0142ym na potrzeby katalogu du\u017cej wystawy grupy w roku 2000, Ryszard W. Kluszczy\u0144ski z perspektywy przemian kolejnych dekad pokazuje z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 aktywno\u015bci WFF, kojarzonego g\u0142\u00f3wnie z nurtem strukturalnym w kinie awangardowym. Obszerny tekst, omawiaj\u0105cy tak\u017ce eksperymenty z filmem intermedialnym i polskie pocz\u0105tki sztuki wideo, s\u0105siaduje z niewielkim obj\u0119to\u015bciowo, skr\u00f3towym i pisanym na gor\u0105co przedstawieniem pluralizmu awangardy filmowej lat 80. r\u00f3wnie\u017c autorstwa Kluszczy\u0144skiego, pierwotnie opublikowanym w magazynie \u201eUndercut\u201d w roku 1989. Poprzedzone zosta\u0142o ono wprowadzeniem Michaela O\u2019Praya, sygnalizuj\u0105cym, dla jakich problem\u00f3w w ksi\u0105\u017cce zabrak\u0142o miejsca. Tom zamyka kr\u00f3tki tekst Mateusza Wernera, pokazuj\u0105cy zwodniczo\u015b\u0107 kilku analogii z tendencjami nowofalowymi i w ten spos\u00f3b demonstruj\u0105cy problem specyficznego funkcjonowania awangardy czy te\u017c szerzej: artystycznych transgresji w warunkach polskiego realnego socjalizmu.<\/p>\n Tak zakre\u015blone ramy odpowiadaj\u0105 ukszta\u0142towanemu obrazowi polskiego filmu awangardowego. Co jednak istotne, opisane zosta\u0142y tak\u017ce \u201epogranicza\u201d awangardy: realizacje i nurty niekoniecznie jednoznacznie do filmu awangardowego zaliczane, ale jako kontekst istotne z punktu widzenia badania jego historii. Om\u00f3wienie tego rodzaju zjawisk pozwala nie tylko podkre\u015bli\u0107 p\u0142ynno\u015b\u0107 granic mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi obszarami kina i ich nie zawsze oczywiste powinowactwa oraz podobie\u0144stwa, ale tak\u017ce \u2013 jak cho\u0107by artyku\u0142 o dokumencie \u2013 zademonstrowa\u0107, jak w warunkach dla siebie nieprzyjaznych eksperymentalne strategie znajduj\u0105 nowe przestrzenie. Odpowiedzi\u0105 na problemy z cenzur\u0105 okaza\u0142o si\u0119 bowiem, mi\u0119dzy innymi, eksperymentowanie z form\u0105 filmu dokumentalnego, poszerzanie jego pola ekspresji i szukanie rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3re pozwoli\u0142yby tworzy\u0107 tre\u015b\u0107 poprzez aluzje i metafory<\/i><\/a>[2]<\/a>.<\/p>\n Kolejne teksty klarownie pokazuj\u0105 specyfik\u0119 czasu i miejsca powstania omawianych prac, jednocze\u015bnie sytuuj\u0105 je wobec szerszych tendencji awangardowych, dobrze przecie\u017c znanych polskim tw\u00f3rczyniom i tw\u00f3rcom, nie w ka\u017cdym okresie maj\u0105cym mo\u017cliwo\u015b\u0107 funkcjonowania na mi\u0119dzynarodowej scenie artystycznej. Badanie historii polskiej awangardy wymaga bowiem uwzgl\u0119dnienia zar\u00f3wno specyfiki sytuacji artystycznego eksperymentu w realiach mi\u0119dzywojnia, a p\u00f3\u017aniej ustroju socjalistycznego, jak i skomplikowanych relacji z awangardowym kanonem ukszta\u0142towanym na Zachodzie. Niew\u0105tpliwie ksi\u0105\u017cka ma szans\u0119 spe\u0142ni\u0107 swoj\u0105 rol\u0119 jako wprowadzenie do historii polskiej awangardy filmowej; przyst\u0119pnie prowadzi czytelniczk\u0119\/ka po meandrach nie tylko artystycznych koncepcji, ale i zmiennych warunk\u00f3w spo\u0142eczno-politycznych, pokazuj\u0105c tym samym narodowy charakter<\/i> filmu eksperymentalnego<\/i>, o kt\u00f3rym wspomina P. Adams Sitney w ok\u0142adkowej rekomendacji tomu.<\/p>\n W tym miejscu trzeba wr\u00f3ci\u0107 do wspomnianej ju\u017c noty O\u2019Praya, w kt\u00f3rej, mi\u0119dzy innymi, wymienia on kilka nazwisk kobiet awangardzistek, na om\u00f3wienie tw\u00f3rczo\u015bci kt\u00f3rych, jak wyja\u015bnia, zabrak\u0142o w ksi\u0105\u017cce miejsca. Nie jest to jedyne uzupe\u0142nienie, o jakie warto by \u2013 nawet uwzgl\u0119dniaj\u0105c wprowadzaj\u0105cy charakter tomu \u2013 si\u0119 pokusi\u0107. Pog\u0142\u0119biona refleksja nad tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Ewy Partum, Natalii Lach-Lachowicz czy (niewymienionej przez O\u2019Praya) Teresy Tyszkiewicz wprowadzi\u0142aby problematyk\u0119 (nie pierwszy sk\u0105din\u0105d raz pomijanej czy marginalizowanej) tw\u00f3rczo\u015bci kobiecej\/feministycznej, w nieoczywisty spos\u00f3b koresponduj\u0105cej z zachodni\u0105 sztuk\u0105 feministyczn\u0105, ale tak\u017ce sygnalizowa\u0142aby inne spojrzenie na awangard\u0119 lat 70., kt\u00f3ra nie zamyka si\u0119 przecie\u017c w analitycznych aktywno\u015bciach WFF. Na potrzeb\u0119 dalszych bada\u0144 nad sztuk\u0105 tej dekady, zweryfikowania wielkiej liczby po\u015bpiesznie formu\u0142owanych idei<\/i><\/a>[3]<\/a>, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie \u00f3wczesnych dyskusji o sztuce awangardowej, zwraca te\u017c uwag\u0119 w swoim tek\u015bcie Kluszczy\u0144ski, omawiaj\u0105cy w tej perspektywie dzia\u0142alno\u015b\u0107 WFF. Tego rodzaju przewarto\u015bciowania w ostatnich latach si\u0119 dokonuj\u0105, i je\u015bli czego\u015b zdecydowanie w ksi\u0105\u017cce brakuje, to w\u0142a\u015bnie bardziej zniuansowanego obrazu lat 70. (a tak\u017ce pe\u0142niejszego om\u00f3wienia tendencji z lat 80.), uwzgl\u0119dniaj\u0105cego te\u017c na przyk\u0142ad zainteresowanie kultur\u0105 popularn\u0105 czy konsumpcj\u0105 w realizacjach takich tw\u00f3rczy\u0144 i tw\u00f3rc\u00f3w, jak wspomniane LL i Tyszkiewicz, ale r\u00f3wnie\u017c Zdzis\u0142aw Sosnowski, Zbigniew Rytka czy Janusz Haka<\/a>[4]<\/a>.<\/p>\n Innym zjawiskiem, kt\u00f3rego om\u00f3wienie mog\u0142oby stanowi\u0107 interesuj\u0105cy kontekst, jest istotny dla specyfiki polskiej kultury czas\u00f3w PRL-u ruch filmu amatorskiego; zjawisko przed kilkunastu laty wydobyte z niepami\u0119ci w projekcie Entuzja\u015bci<\/i> Marysi Lewandowskiej i Neila Cummingsa<\/a>[5]<\/a>, za\u015b obecnie badane przez Paulin\u0119 Haratyk. Amatorskie Kluby Filmowe, cho\u0107 ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 by\u0142a organizowana i kontrolowana przez pa\u0144stwo, stanowi\u0142y miejsce tworzenia film\u00f3w o bardzo r\u00f3\u017cnorodnym charakterze. Powstawa\u0142y zatem realizacje na\u015bladuj\u0105ce mniej lub bardziej udolnie produkcje g\u0142\u00f3wnego nurtu czy rejestracje pierwszomajowych pochod\u00f3w, ale tak\u017ce, nierzadko na marginesie podstawowej dzia\u0142alno\u015bci i niejako \u201esposobem\u201d \u2013 prace autorskie, eksperymentalne, podejmuj\u0105ce niewygodne tematy, w tym prze\u0142amuj\u0105ce tabu tycz\u0105ce seksualno\u015bci<\/a>[6]<\/a>. W tym sensie AKF okazywa\u0142y si\u0119 szczeg\u00f3lnego rodzaju przestrzeni\u0105 wolno\u015bci.<\/p>\n Druga z interesuj\u0105cych mnie w tym tek\u015bcie ksi\u0105\u017cek, Visions of Avant-Garde Film <\/i>Kamili Kuc, znana ju\u017c we fragmencie czytelniczkom i czytelnikom \u201ePleografu\u201d, ma odmienny charakter: jest szczeg\u00f3\u0142owym om\u00f3wieniem zagadnienia polskiego filmu awangardowego przed drug\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. Problemy, jakie autorka tego rodzaju opracowania musia\u0142a napotka\u0107, sygnalizuje ju\u017c tytu\u0142: nie bez powodu mowa w nim o wizjach filmu awangardowego<\/i> oraz, w podtytule, o kinowych eksperymentach<\/i>. Pisanie o tym okresie w historii polskiej filmowej awangardy jest zadaniem cokolwiek niewdzi\u0119cznym z powodu niedostatku (by nie rzec dosadniej: braku) materia\u0142u: cz\u0119\u015b\u0107 projektowanych film\u00f3w nigdy nie zosta\u0142a zrealizowana, pozostaj\u0105c w r\u00f3\u017cnych stadiach planowania, za\u015b pewna grupa z tych, kt\u00f3re zrealizowa\u0107 si\u0119 uda\u0142o, bezpowrotnie zagin\u0119\u0142a. Na podstawie zachowanych prac nie da si\u0119 stworzy\u0107 kompletnego obrazu zjawiska; pr\u00f3ba zbudowania go wymaga przezwyci\u0119\u017cenia filmoznawczych przyzwyczaje\u0144 i si\u0119gni\u0119cia po materia\u0142y innego rodzaju, obci\u0105\u017cona jest te\u017c ryzykiem. Na wst\u0119pie ksi\u0105\u017cki badaczka wyk\u0142ada swoje za\u0142o\u017cenia: [niezrealizowane i zaginione filmy]<\/i> zosta\u0142y zmarginalizowane, poniewa\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 ocen w historiach filmu przyjmuje jako podstawowe kryterium wy\u0142\u0105cznie filmy, kt\u00f3re istnia\u0142y w formie materialnej. Niezrealizowane, zaginione filmy do dzi\u015b znajduj\u0105 si\u0119 poza g\u0142\u00f3wnym dyskursem. U\u017cycie najnowszych podej\u015b\u0107, takich jak koncepcje Iana Christiego, Guliany Bruno i Pavle Leviego, pozwoli nam zrewidowa\u0107 wiele popularnych za\u0142o\u017ce\u0144 o filmie awangardowym w og\u00f3lno\u015bci, tu za\u015b zostan\u0105 one zastosowane w szczeg\u00f3lno\u015bci do polskiego filmu awangardowego. Moja ksi\u0105\u017cka, w zgodzie z przywo\u0142anymi \u017ar\u00f3d\u0142ami, prezentuje bardziej nieortodoksyjny pogl\u0105d, oparty na w\u0142\u0105czeniu niezrealizowanych i zaginionych projekt\u00f3w jako istotnego wk\u0142adu w rozw\u00f3j filmowej awangardy w Polsce<\/i><\/a>[7]<\/a>.<\/p>\n Tote\u017c Kuc nie tylko si\u0119ga po zachowane dzie\u0142a i zgodnie z propozycj\u0105 Leviego rekonstruuje \u2013 na podstawie notatek, opis\u00f3w, recenzji, zachowanych obraz\u00f3w \u2013 te, kt\u00f3re do naszych czas\u00f3w nie przetrwa\u0142y, ale tak\u017ce analizuje fotomonta\u017ce, projekty graficzne, r\u00f3\u017cnorakie teksty literackie i, co r\u00f3wnie istotne, krytyczno- i teoretycznofilmowe. Pod\u0105\u017caj\u0105c za rozwa\u017caniami Iana Christiego, wykracza poza sztywne podzia\u0142y nurt\u00f3w awangardowych, szukaj\u0105c tego, co zdarzy\u0142o si\u0119 poza nimi lub na ich przeci\u0119ciu. Owo \u201enieortodoksyjne\u201d podej\u015bcie daje nader interesuj\u0105ce rezultaty, a ksi\u0105\u017cka Kuc, cenne uzupe\u0142nienie stanu wiedzy, staje si\u0119 dobrym przyk\u0142adem mo\u017cliwo\u015bci, jakie przywo\u0142ywane koncepcje oferuj\u0105.<\/p>\n Po skr\u00f3towym wprowadzeniu czytelniczki\/ka w problematyk\u0119 definiowania awangardy (koncepcje Petera B\u00fcrgera i Clementa Greenberga) oraz w sytuacj\u0119 polityczn\u0105 na ziemiach polskich autorka dzieli ksi\u0105\u017ck\u0119 na dwie cz\u0119\u015bci. Przyjmuje tu cezur\u0119 czasow\u0105 \u2013 rok 1918 \u2013 istotn\u0105 zar\u00f3wno z powodu przemian politycznych, jak i estetycznych. W pierwszej cz\u0119\u015bci, po\u015bwi\u0119conej fazie protokinowej, badaczka zajmuje si\u0119 kolejno zwi\u0105zkami kinematografu i \u015bwiadomo\u015bci historycznej (rozdzia\u0142 1, omawiaj\u0105cy w kontek\u015bcie wczesnego kina i aktualno\u015bci pierwsze teksty o filmie Zbigniewa Koroste\u0144skiego i Boles\u0142awa Matuszewskiego, akcentuj\u0105ce rol\u0119 zdolno\u015bci filmu do rejestracji rzeczywisto\u015bci, istotne wobec problemu p\u00f3\u017aniejszych relacji awangardy i dokumentu), odkrywaniem specyfiki medium (rozdzia\u0142 2, po\u015bwi\u0119cony dyskusjom o artystycznym statusie filmu, w tym wczesnej tw\u00f3rczo\u015bci Karola Irzykowskiego, dost\u0119pny tak\u017ce w polskim t\u0142umaczeniu w numerze 2\/2017 \u201ePleografu\u201d) i pierwszym eksperymentom w obszarze filmu animowanego oraz towarzysz\u0105cej im koncepcji filmu syntetyczno-wizyjnego Feliksa Kuczkowskiego (rozdzia\u0142 3, sytuuj\u0105cy zrekonstruowany obraz tw\u00f3rczo\u015bci artysty w kontek\u015bcie polskich \u2013 formi\u015bci \u2013 i mi\u0119dzynarodowych tendencji awangardowych).<\/p>\n Karol Irzykowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/p>\n Cz\u0119\u015b\u0107 drug\u0105, po\u015bwi\u0119con\u0105 zwi\u0105zkom polskich nurt\u00f3w awangardowych i filmu, rozpoczyna \u2013 chyba odrobin\u0119 niekonsekwentnie w kontek\u015bcie tytu\u0142owej zapowiedzi \u2013 om\u00f3wienie Dziesi\u0105tej muzy<\/i> Karola Irzykowskiego (rozdzia\u0142 4, referuj\u0105cy koncepcj\u0119 filmu animowanego w kontek\u015bcie my\u015bli niemieckiej, rozwa\u017ca\u0144 o czystym filmie Kazimierza Malewicza oraz film\u00f3w Paula Wegenera), nast\u0119pnie tw\u00f3rczo\u015bci futurystycznej (rozdzia\u0142 5, przybli\u017caj\u0105cy specyfik\u0119 polskiego futuryzmu i analizuj\u0105cy wp\u0142yw idei futurystycznych na film awangardowy, a tak\u017ce filmowe inspiracje literatury futurystycznej i pogl\u0105dy futuryst\u00f3w wyra\u017cane w krytyce filmowej), koncepcji fotogenii (kolejna niekonsekwencja; rozdzia\u0142 6, po przybli\u017ceniu sytuacji polskiego filmu i polskiej my\u015bli filmowej w latach 20., rozwa\u017caj\u0105cy zagadnienia fotogenii, monta\u017cu i przewagi oka kamery nad okiem ludzkim) i konstruktywizmu (rozdzia\u0142 7, skupiaj\u0105cy si\u0119 na konstruktywistycznych fotomonta\u017cach, roli monta\u017cu w filmie oraz na filmie abstrakcyjnym).<\/p>\n Zaadoptowanie podej\u015b\u0107 Christiego i Leviego pozwoli\u0142o Kamili Kuc zbudowa\u0107 z\u0142o\u017cony i wielowymiarowy obraz zjawiska, kt\u00f3re, gdyby chcie\u0107 pozosta\u0107 przy analizie zachowanych film\u00f3w, sprowadza si\u0119 do trzech dzie\u0142. Tymczasem, cho\u0107 zrealizowanych i zaginionych film\u00f3w nie by\u0142o wiele wi\u0119cej, jak przekonuj\u0105co pokazuje Kuc, oddzia\u0142ywanie filmu na \u015brodowisko artystek i artyst\u00f3w awangardowych by\u0142o znacz\u0105ce, mia\u0142o wp\u0142yw na kszta\u0142t realizacji literackich i plastycznych czy koncepcje teoretyczne. Autorce uda\u0142o si\u0119 zrekonstruowa\u0107 owe zwi\u0105zki, pokaza\u0107, w jaki spos\u00f3b aktywno\u015b\u0107 tw\u00f3rczy\u0144 i tw\u00f3rc\u00f3w w r\u00f3\u017cnych mediach uzupe\u0142nia\u0142a si\u0119, prze\u015bledzi\u0107, jakie idee budowa\u0142y zaplecze filmu awangardowego, wreszcie \u2013 jak \u00f3w obszar wchodzi\u0142 w dialog z tendencjami wschodnio- i zachodnioeuropejskimi.<\/p>\n Nawet has\u0142owe streszczenie ksi\u0105\u017cki pokazuje, \u017ce obszar zainteresowania Kamili Kuc jest rozleg\u0142y. Imponuje lista odwo\u0142a\u0144 literaturowych i analizowanych tekst\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych, co wydaje si\u0119 cenne zw\u0142aszcza z perspektywy czytelniczki lub czytelnika niew\u0142adaj\u0105cych j\u0119zykiem polskim. Szczeg\u00f3lnie istotne jest tu oczywi\u015bcie przybli\u017cenie Dziesi\u0105tej muzy<\/i>, na j\u0119zyk angielski przet\u0142umaczonej jedynie we fragmentach, czy innych nieznanych dot\u0105d szerzej tekst\u00f3w, jak nowatorska koncepcja Kuczkowskiego. Tak\u017ce nowe i nieoczywiste odczytania dobrze obecnych w literaturze angloj\u0119zycznej zagadnie\u0144 \u2013 jak tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Themerson\u00f3w \u2013 stanowi\u0105 zdecydowan\u0105 warto\u015b\u0107 omawianej ksi\u0105\u017cki. Szkoda jednak, \u017ce autorka zrezygnowa\u0142a z dok\u0142adniejszego przypomnienia w\u0105tk\u00f3w ju\u017c om\u00f3wionych przez inne badaczki i badaczy i znanych w literaturze angloj\u0119zycznej, jak niezwykle interesuj\u0105cy esej Stefana Themersona O potrzebie tworzenia widze\u0144<\/i> \u2013 w ksi\u0105\u017cce aspiruj\u0105cej do miana pierwszego przedstawienia zjawiska polskiej awangardy filmowej przed drug\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 wydawa\u0142oby si\u0119 ono przydatne.<\/p>\n Jak wspomnia\u0142am, Kuc odwo\u0142uje si\u0119 do licznych, r\u00f3\u017cnorodnych kontekst\u00f3w, przede wszystkim zwi\u0105zanych z dwudziestowieczn\u0105 sztuk\u0105 i teori\u0105 filmu. Mo\u017ce to powodowa\u0107 niekiedy konfuzj\u0119 zarzuconych informacjami czytelniczek i czytelnik\u00f3w, zw\u0142aszcza \u017ce odwo\u0142ania te nie zawsze s\u0105 precyzyjnie uzasadnione, a niekiedy mog\u0105 wr\u0119cz sprawia\u0107 wra\u017cenie czysto erudycyjnego ozdobnika. W wielu miejscach ksi\u0105\u017cki mia\u0142am w\u0105tpliwo\u015bci, czy rysowane podobie\u0144stwa wynikaj\u0105 z inspiracji, \u015bwiadomych odwo\u0142a\u0144 do okre\u015blonych tendencji, czy te\u017c mo\u017ce Kuc opisuje r\u00f3wnoleg\u0142e wobec siebie zjawiska albo wr\u0119cz pod\u0105\u017ca za skojarzeniem. Zabrak\u0142o mi przede wszystkim zdania sprawy ze stanu wiedzy artystek\/\u00f3w i krytyczek\/\u00f3w \u2013 jakie filmy awangardowe i zwi\u0105zane z nimi koncepcje w owym czasie by\u0142y znane, jakie by\u0142y pokazywane, jakie by\u0142y komentowane w prasie etc. Dla przyk\u0142adu, w omawianej wy\u017cej ksi\u0105\u017cce The Struggle for Form<\/i> A.L. Rees przywo\u0142uje zawarto\u015b\u0107 dw\u00f3ch numer\u00f3w pisma f.a.<\/i>, wyznaczan\u0105 filmami, kt\u00f3re do Polski z Londynu i Pary\u017ca przywie\u017ali Themersonowie oraz eksplikuj\u0105cymi je tekstami. Takie systematyczne archiwalne uzupe\u0142nienia (autorka jedynie czasami przywo\u0142uje tego rodzaju informacje) pozwoli\u0142yby na pe\u0142niejsze zrozumienie wybor\u00f3w Kuc, a tak\u017ce, w jakim\u015b sensie, bohater\u00f3w i bohaterek jej ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n Zastrze\u017cenia te oczywi\u015bcie nie umniejszaj\u0105 znaczenia pracy Kamili Kuc, prezentuj\u0105cej polsk\u0105 awangard\u0119 filmow\u0105 przed rokiem 1945 jako zjawisko \u0142\u0105cz\u0105ce elementy specyficzne dla polskiej kultury z dialogiem ze \u015bwiatowymi tendencjami artystycznymi. O\u2019Pray i Kuc we wprowadzeniu do The<\/i> Struggle for Form<\/i> sygnalizuj\u0105 wieloznaczno\u015b\u0107 i niestabilno\u015b\u0107 terminu \u201eawangarda\u201d, podkre\u015blaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c problematyczno\u015b\u0107 zak\u0142adanego uniwersalizmu awangardy, kt\u00f3ry, jak przekonuj\u0105co pokaza\u0142 przywo\u0142ywany przez nich Piotr Piotrowski, okazuje si\u0119 u\u0142ud\u0105 w kontek\u015bcie sztuki kraj\u00f3w by\u0142ego bloku wschodniego. Tym wa\u017cniejsze jest skupianie si\u0119 na zjawiskach lokalnych, pokazywanie, w jaki spos\u00f3b te same nierzadko idee by\u0142y interpretowane i realizowane w odmiennych kontekstach, \u015bledzenie inspiracji i polemik, demontowanie zwodniczych podobie\u0144stw. Obydwie omawiane przeze mnie ksi\u0105\u017cki tego rodzaju funkcj\u0119 niew\u0105tpliwie spe\u0142niaj\u0105, wype\u0142niaj\u0105c wa\u017cn\u0105 luk\u0119 w literaturze przedmiotu.<\/p>\n <\/a>[1] M. Gi\u017cycki, Avant-Garde and the Thaw: Experimentation in Polish Cinema of the 1950s and 1960s<\/i>, t\u0142um. K. Kuc, [w:] The<\/i> Struggle for Form. Perspectives on Polish Avant-Garde Film 1916-1989<\/i>, red. K. Kuc, M. O\u2019Pray, Wallflower Press, London\u2013New York 2014, s. 91. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] M. Jazdon, The Search for a \u201eMore Spacious Form\u201d: Experimental Trends in Polish Documentary (1945\u20131989)<\/i>, [w:] The<\/i> Struggle for Form<\/i>, dz. cyt., s. 67. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] R.W. Kluszczy\u0144ski, The Mechanical Imagination \u2013 Creativity of Machines: Film Form Workshop 1979\u20131977<\/i>, [w:] The<\/i> Struggle for Form<\/i>, dz. cyt., s. 118. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] Zob. np. D. Crowley, The Art of Consumption<\/i>, [w:] 1, 2, 3… Avant-Gardes. Film \/ Art between Experiment and Archive<\/i>, red. \u0141ukasz Ronduda, Floryan Zeyfang, Center for Contemporary Art, Sternberg Press, Warsaw\u2013Berlin 2007. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] Zob. katalog wystawy: M. Lewandowska, N. Cummings, Entuzja\u015bci z amatorskich klub\u00f3w filmowych<\/i>, Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa 2004. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] Pawe\u0142 Leszkowicz zdecydowa\u0142 si\u0119 pokaza\u0107 Love<\/i>, jeden z zestaw\u00f3w przygotowanych przez Cummingsa i Lewandowsk\u0105, podczas gda\u0144skiej ods\u0142ony wystawy Mi\u0142o\u015b\u0107 i demokracja<\/i>. W kontek\u015bcie tekstu Owena z recenzowanego tomu interesuj\u0105ce jest to, \u017ce opisuj\u0105c zestaw w katalogu wystawy, Leszkowicz twierdzi wr\u0119cz, \u017ce filmy te, stanowi\u0105ce wyraz rewolucji obyczajowej, to najciekawsza w kulturze wizualnej Polski Ludowej niezale\u017cna eksplozja seksualno\u015bci<\/i>. Kurator podsumowuje: [a]matorskie materia\u0142y filmowe wydaj\u0105 si\u0119 (\u2026) skromnym odpowiednikiem zachodniego erotycznego kina awangardowego<\/i>. Por. P. Leszkowicz, Mi\u0142o\u015b\u0107 i demokracja<\/i>, Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej \u0141a\u017ania, Gda\u0144sk 2006, s. 106. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] K. Kuc, Visions of Avant-Garde Film. Polish Cinematic Experiments from Expressionism to Constructivism<\/i>, Indiana University Press, Bloomington\u2013Indianapolis 2016, s. ix. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n S\u0142owa kluczowe:<\/strong> polskie kino mi\u0119dzywojenne, film awangardowy, eksperymenty filmowe, fotogenia<\/p>\n Dagmara Rode<\/b> \u2013 kulturoznawczyni, adiunktka w Katedrze Medi\u00f3w i Kultury Audiowizualnej Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. Autorka ksi\u0105\u017cki Polityka w pierwszej osobie. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Dereka Jarmana<\/i>, wsp\u00f3\u0142redaktorka tom\u00f3w zbiorowych (Nie)Obecne granice. Szkice o obliczach transgresji<\/i> (z Katarzyn\u0105 Kuropatw\u0105), O polityce cia\u0142a i po\u017c\u0105dania w kulturze audiowizualnej<\/i> (z Paw\u0142em So\u0142odkim), Metody dokumentalne w filmie <\/i>(z Marcinem Pie\u0144kowskim), Trajektorie obrazu. Strategie wizualne w sztuce wsp\u00f3\u0142czesnej <\/i>(z Ryszardem W. Kluszczy\u0144skim). Interesuje si\u0119 sztuk\u0105 feministyczn\u0105, filmem eksperymentalnym, sztuk\u0105 wideo, wsp\u00f3\u0142pracuje z Interdyscyplinarnym Seminarium Gender.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Kamila Kuc, Visions of Avant-Garde Film. Polish Cinematic Experiments from Expressionism to Constructivism, Indiana University Press, Bloomington\u2013Indianapolis 2016 The Struggle for Form. Perspectives on Polish Avant-Garde film 1916-1989, red. Kamila Kuc, Michael O\u2019Pray, Wallflower Press, London\u2013New York 2014 Filmy awangardowe, prezentowane w galeriach, muzeach, urz\u0105dzanych ad hoc salach projekcyjnych, najcz\u0119\u015bciej ogl\u0105dane przez w\u0105sk\u0105 i wyspecjalizowan\u0105 grup\u0119… Czytaj wi\u0119cej »Om\u00f3wienie angloj\u0119zycznych ksi\u0105\u017cek po\u015bwi\u0119conych polskiej awangardzie filmowej<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1666,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[824,11],"tags":[825,826,827,970,177],"ppma_author":[828],"class_list":["post-330","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2017","category-recenzja","tag-eksperymenty-filmowe","tag-film-awangardowy","tag-fotogenia","tag-nowy-kanon","tag-polskie-kino-miedzywojenne"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/4_2017_Nowy_kanon\/PIC_1-K-1528.jpg\")
<\/p>\n
<\/p>\n
\n\n\n\n\n\n\n\n