{"id":327,"date":"2018-04-10T00:00:00","date_gmt":"2018-04-09T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2018\/04\/10\/recenzja-niewidoczne-ciala-lat-60-recenzja-ksiazki-film-cialo-historia-kino-polskie-lat-szescdziesiatych-karola-jachymka\/"},"modified":"2021-06-25T12:22:27","modified_gmt":"2021-06-25T11:22:27","slug":"recenzja-niewidoczne-ciala-lat-60-recenzja-ksiazki-film-cialo-historia-kino-polskie-lat-szescdziesiatych-karola-jachymka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/recenzja-niewidoczne-ciala-lat-60-recenzja-ksiazki-film-cialo-historia-kino-polskie-lat-szescdziesiatych-karola-jachymka\/","title":{"rendered":"Niewidoczne cia\u0142a lat 60. \u2013 recenzja ksi\u0105\u017cki „Film \u2013 cia\u0142o \u2013 historia. Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych” Karola Jachymka"},"content":{"rendered":"

Karol Jachymek, Film \u2013 cia\u0142o \u2013 historia. Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych<\/i>,
\nWydawnictwo Naukowe Katedra, Gda\u0144sk 2016<\/span><\/p>\n

 <\/span><\/p>\n

<\/span><\/p>\n

\n

Trudno opowiada si\u0119 o dekadzie lat 60. bez u\u017cycia zestawu gotowych klisz, jakie historia wypracowa\u0142a na jej temat \u2013 pozostaje ona bowiem bodaj najbardziej zmitologizowanym okresem XX wieku. Wtedy w\u0142a\u015bnie urodzeni w czasie powojennego bumu demograficznego m\u0142odzi ludzie na Zachodzie buntowali si\u0119 przeciw segregacji rasowej, dyskryminacji mniejszo\u015bci seksualnych, toczonym wojnom, skostnia\u0142ym strukturom uniwersyteckim, kr\u0119powaniu wolno\u015bci s\u0142owa, a tak\u017ce konserwatywnym normom spo\u0142ecznym. Mnogo\u015b\u0107 front\u00f3w, na jakich toczono walk\u0119 o mo\u017cliwo\u015b\u0107 post\u0119powej i oddolnej polityki, oraz rewolucyjne nastroje przek\u0142adaj\u0105 si\u0119 oczywi\u015bcie r\u00f3wnie\u017c na spos\u00f3b, w jaki lata 60. zapisa\u0142y si\u0119 w historii kina \u2013 jako triumf artystycznej wizji re\u017cyser\u00f3w-autor\u00f3w, m\u0142odych tw\u00f3rc\u00f3w nowych fal o zasi\u0119gu globalnym, od\u015bwie\u017caj\u0105cych filmowe sposoby opowiadania historii i stawiaj\u0105cych odwa\u017cne pytania o splot kwestii politycznych i artystycznych.<\/p>\n

Chocia\u017c kontestacja za \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105 w oczywisty spos\u00f3b znacz\u0105co r\u00f3\u017cni\u0142a si\u0119 od buntu sytego, gospodarczo stabilnego Zachodu, to powiew przemian odczuwalny by\u0142 tak\u017ce w  Polsce, nawet je\u015bli nie tak intensywnie jak w kr\u00f3tkim, ale filmowo niezwykle p\u0142odnym czasie Praskiej Wiosny w Czechos\u0142owacji. Sygna\u0142y hipisowskiego rozlu\u017anienia spo\u0142ecznego skr\u0119powania celnie ujmuje w swojej ksi\u0105\u017cce Film \u2013 cia\u0142o \u2013 historia. Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych<\/i> Karol Jachymek, znajduj\u0105c r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy globalnymi trendami, w kt\u00f3re si\u0142\u0105 rzeczy wpisywa\u0142o si\u0119 polskie kino, a specyfik\u0105 lokalnego kontekstu, zw\u0142aszcza wspomnieniem niedawno wygaszonej odwil\u017cy i Szko\u0142y Polskiej. Autor celnie zauwa\u017ca, \u017ce polska kultura znalaz\u0142a si\u0119 w latach 60. w trudnym momencie sprzeczno\u015bci \u2013 podczas gdy \u015bwiatem wstrz\u0105sa\u0142a fala kontestacji, sztuka w PRL czasu Gomu\u0142ki prze\u017cywa\u0142a powt\u00f3rne wzmacnianie ideologicznego rygoru, nawet je\u015bli nie by\u0142o ju\u017c mowy o powrocie do represji z pocz\u0105tk\u00f3w poprzedniej dekady. Mimo \u017ce moment wolno\u015bci by\u0142 w tym okresie niejako miniony, echa zmian s\u0105 w filmie tego czasu niezaprzeczalne \u2013 i to napi\u0119cie w\u0142a\u015bnie wydaje si\u0119 punktem wyj\u015bcia dla rozwa\u017ca\u0144 Jachymka.<\/p>\n

Trzy tytu\u0142owe s\u0142owa wyznaczaj\u0105 przyj\u0119t\u0105 przez badacza metodologiczn\u0105 ram\u0119, przez kt\u00f3r\u0105 spogl\u0105da na kino lat 60. \u2013 metodologia oraz jej teoretyczne zaplecze wy\u0142o\u017cone s\u0105 zreszt\u0105 bardzo szczeg\u00f3\u0142owo w pierwszej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki. Zwracaj\u0105c si\u0119 ku teorii nowego historycyzmu k\u0142ad\u0105cego nacisk na podejmowanie \u201emikroproblem\u00f3w\u201d i rozszczelnianie wielkich, ca\u0142o\u015bciuj\u0105cych narracji na rzecz tworzenia polemicznych kontr-narracji, autor analizuje obecno\u015b\u0107 cia\u0142a w kinie jako medium wiedzy o badanej epoce. Co istotne, i do czego jeszcze powr\u00f3c\u0119, cia\u0142o na ekranie nie jest tutaj przyczynkiem do rozwa\u017ca\u0144 estetycznych \u2013 Jachymek nie podejmuje w\u0142a\u015bciwie trop\u00f3w zwi\u0105zanych z estetyk\u0105 obrazu filmowego, teori\u0105 reprezentacji i cho\u0107 w ksi\u0105\u017cce kilkakrotnie powraca poj\u0119cie wizualno\u015bci, nie jest ono problematyzowane. Badacza cielesno\u015b\u0107 interesuje jedynie jako kategoria umo\u017cliwiaj\u0105ca wgl\u0105d w debaty i pogl\u0105dy towarzysz\u0105ce cia\u0142u, seksualno\u015bci i p\u0142ci, kt\u00f3re do pewnego stopnia stara si\u0119 zrekonstruowa\u0107, zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie sprzecznego procesu rozlu\u017aniania i usztywniania obyczajowego gorsetu. \u015acis\u0142emu powi\u0105zaniu spo\u0142ecznego kontekstu i wyrastaj\u0105cego z niego kina towarzyszy ekstensywna praca archiwalna \u2013 w wywodzie przewijaj\u0105 si\u0119 stenogramy z posiedze\u0144 komisji kolaudacyjnych czy wyimki z \u00f3wczesnej prasy. R\u00f3wnie\u017c i same filmy staj\u0105 si\u0119 w ramach tej metody do pewnego stopnia instrumentem historycznym, w kt\u00f3rym odzwierciedla si\u0119 interesuj\u0105ca badacza rzeczywisto\u015b\u0107 doby ma\u0142ej stabilizacji.<\/p>\n

<\/p>\n

Regina Regulska i Ewa Pielach w filmie Dziewczyny do wzi\u0119cia<\/span><\/em>, 1972 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Jachymek stara si\u0119 jednak ze zmiennym powodzeniem pozosta\u0107 blisko cia\u0142a, nawet je\u015bli jego interpretacjom mo\u017cna zarzuci\u0107 reifikacj\u0119 czy instrumentalizacj\u0119 i id\u0105ce za ni\u0105 uproszczenie. Rozdzia\u0142y po\u015bwi\u0119cone teoretycznym implikacjom cielesno\u015bci w historii i filmie oraz erotyce pokazuj\u0105, \u017ce refleksja badacza jest zakorzeniona w g\u0142\u0119bszym namy\u015ble nad kulturowym wymiarem p\u0142ciowo\u015bci i seksualno\u015bci, kt\u00f3ry w ostatniej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki przeplata si\u0119 z analizami film\u00f3w, czasem owocuj\u0105c niespodziewanymi odczytaniami i skojarzeniami id\u0105cymi w poprzek ustalonych kanon\u00f3w. Relacje mi\u0119dzy erotyk\u0105, cia\u0142em a filmem wp\u0142ywaj\u0105 te\u017c na przyj\u0119t\u0105 przez autora periodyzacj\u0119 kina lat 60., polemiczn\u0105 wobec dotychczasowych opracowa\u0144 historycznofilmowych. Zauwa\u017caj\u0105c, \u017ce kino okresu ma\u0142ej stabilizacji cz\u0119sto postrzegane jest jako etap chwilowego zawieszenia mi\u0119dzy dwoma wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cymi si\u0119 okresami polskiego kina artystycznego \u2013 mowa z jednej strony o Szkole Polskiej, z drugiej o Kinie M\u0142odej Kultury \u2013 Jachymek koryguje t\u0119 perspektyw\u0119, krytykuj\u0105c jej re\u017cyserskocentryczny, a przede wszystkim warto\u015bciuj\u0105cy charakter. Pogarda dla kina gatunkowego g\u0142\u00f3wnego nurtu, telewizji i innych, uznawanych za mniej szlachetne form filmowych radykalnie ogranicza wed\u0142ug autora badawcze spojrzenie i umacnia sztucznie wytworzony podzia\u0142 na kultur\u0119 wysok\u0105 i nisk\u0105. Zwracaj\u0105cy si\u0119 raczej ku historii kultury \u2013 rozumianej jako zbi\u00f3r r\u00f3wnoprawnych zjawisk i praktyk \u2013 ni\u017c sztuki \u2013 jako narracji dzie\u0142 uznanych za wybitne \u2013 Jachymek przesuwa zatem granice lat 60. a\u017c do poprzedniej dekady. Za Iwon\u0105 Kurz przyjmuje bowiem, \u017ce za\u0142o\u017cycielskim wydarzeniem dla dekady kontestacji w PRL by\u0142 5. \u015awiatowy Festiwal M\u0142odzie\u017cy i Student\u00f3w w 1955 roku, kt\u00f3ry w interpretacji autora staje si\u0119 na pewnych p\u0142aszczyznach dalekim, socjalistycznym odpowiednikiem ameryka\u0144skiego festiwalu Woodstock w 1969 roku \u2013 \u015bwi\u0119ta niemal niczym nieskr\u0119powanej cielesno\u015bci i hedonizmu. Propagandowe w za\u0142o\u017ceniu wydarzenie szybko wymkn\u0119\u0142o si\u0119 spod kontroli, a jego kultur\u0119 rozpar\u0142a wyra\u017anie seksualna energia, radykalnie przekraczaj\u0105ca obowi\u0105zuj\u0105ce jeszcze socrealistyczne ramy. Symboliczny koniec czy mo\u017ce spe\u0142nienie tej epoki mia\u0142yby wyznacza\u0107 Dziewczyny do wzi\u0119cia <\/i>(re\u017c. Janusz Kondratiuk, 1972) \u2013 film b\u0119d\u0105cy wed\u0142ug Jachymka zwie\u0144czeniem typowej dla lat 60. strategii portretowania codzienno\u015bci przy subtelnym, ale jednak czytelnym eksponowaniu fa\u0142szu propagandowego obrazu ma\u0142ej stabilizacji. Chocia\u017c sam autor o tym nie wspomina, nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce \u015bwiadomie lub intuicyjnie wybiera film otwarcie eksploruj\u0105cy przecie\u017c temat cielesno\u015bci, na powr\u00f3t blisko wi\u0105\u017c\u0105cy zaproponowan\u0105 przez autora periodyzacj\u0119 z cielesno\u015bci\u0105 i erotyk\u0105.<\/p>\n

Film \u2013 cia\u0142o \u2013 historia<\/i> oferuje wi\u0119c mo\u017cliwo\u015b\u0107 rekonstrukcji poprzez film znacze\u0144 i praktyk towarzysz\u0105cych w latach 60. cielesno\u015bci. Pozostaj\u0105c przy za\u0142o\u017ceniach nowego historycyzmu, autor zwraca uwag\u0119, \u017ce cho\u0107 t\u0119 dekad\u0119 w du\u017cej mierze okre\u015bla jej wsp\u00f3\u0142czesne, mitologizuj\u0105ce wyobra\u017cenie, lata 60. nie by\u0142y ani sp\u00f3jne, ani zdominowane przez jedn\u0105 ide\u0119. Zw\u0142aszcza \u017ce w polskiej historiografii pierwszoplanowej roli nie odgrywa bynajmniej kontestacja, ale raczej pami\u0119\u0107 o Marcu 1968 roku i antysemickiej nagonce stanowi\u0105cej, jak twierdzi Tadeusz Lubelski, nieodwo\u0142alne zawieszenie identyfikacji lewicowych intelektualist\u00f3w \u2013 w tym re\u017cyser\u00f3w \u2013 z interesami partii. \u015aledz\u0105c kulturowe tarcie mi\u0119dzy usztywnianiem propagandowego gorsetu a stopniowym obyczajowym rozpr\u0119\u017ceniem oraz mi\u0119dzy zachodnimi modami i przedmiotami aspiracji a lokalnym, peryferyjnym kontekstem, Jachymek opisuje dekad\u0119 lat 60. jako czas g\u0142\u0119bokich sprzeczno\u015bci wyra\u017canych mi\u0119dzy innymi poprzez cia\u0142a i komunikaty, jakie ze sob\u0105 nios\u0105. Istotne, \u017ce w tej analizie autorowi udaje si\u0119 powiedzie\u0107 co\u015b oryginalnego na temat tw\u00f3rc\u00f3w o ustanowionej ju\u017c kanonicznej pozycji \u2013 dotyczy to zw\u0142aszcza dokument\u00f3w Kazimierza Karabasza i fabu\u0142 Jerzego Skolimowskiego \u2013 co dowodzi niew\u0105tpliwego wyczulenia Jachymka na bia\u0142e plamy, niekonsekwencje czy szczeliny dotychczasowych interpretacji.<\/p>\n

<\/p>\n

Jerzy Skolimowski w filmie Walkower<\/em>, 1965 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Zalety pracy Jachymka nie s\u0105 mo\u017ce a\u017c tak czytelne, jak mog\u0142yby by\u0107, z powodu klinicznie precyzyjnej, ale jednak zbyt rozdrobnionej struktury ksi\u0105\u017cki. Dwie cz\u0119\u015bci wyznaczaj\u0105ce o\u015b teoretyczn\u0105 i analityczno-interpretacyjn\u0105 rozpadaj\u0105 si\u0119 bowiem kaskadami na kolejne rozdzia\u0142y i podrozdzia\u0142y, cz\u0119sto wprowadzaj\u0105ce sztuczne i nieprzekonuj\u0105ce podzia\u0142y. Tak jest zw\u0142aszcza w pierwszym rozdziale zatytu\u0142owanym Zapisane na ciele. Rekonesans teoretyczny<\/i>, w kt\u00f3rym autor prezentuje wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 panoram\u0119 my\u015bli historycznofilmowej i przedstawia w\u0142asn\u0105 metod\u0119 bada\u0144. P\u0142ynno\u015b\u0107 wywodu ust\u0119puje tu do\u015b\u0107 sztywnej strukturze podrozdzia\u0142\u00f3w, przerywaj\u0105cych co rusz w\u0105tek wypowiedzi stanowi\u0105cej przecie\u017c organiczn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. W najlepszym razie niejasna jest r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy podrozdzia\u0142ami: Cia\u0142o i film,<\/i> Cia\u0142o w filmie <\/i>oraz Film \u2013 cia\u0142o \u2013 historia. Metoda<\/i>, poniewa\u017c dotycz\u0105 one w\u0142a\u015bciwie tego samego zjawiska, mianowicie problematycznej obecno\u015bci cia\u0142a w kinie, wagi cia\u0142a jako tematu dla historii kina i metody badawczej, jak\u0105 na tym gruncie Jachymek wypracowuje. S\u0105dz\u0119, \u017ce w nieprzerwanym wywodzie subtelne r\u00f3\u017cnice wychwytywane przez autora wybrzmia\u0142yby o wiele dono\u015bniej, ni\u017c kiedy s\u0105 zderzone ze \u015bcis\u0142ym rygorem fragmentaryzacji \u2013 niknie wtedy bowiem rezonans mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi cz\u0119\u015bciami rozdzia\u0142u, kt\u00f3re wydaj\u0105 si\u0119 raczej kola\u017cem uwag i nierozwijanych przyczynk\u00f3w ni\u017c koherentn\u0105 wypowiedzi\u0105. Podobnie w\u0105tpliwe jest wyst\u0119puj\u0105ce cz\u0119sto w ksi\u0105\u017cce tworzenie wylicze\u0144 i typologii \u2013 dotyczy to zw\u0142aszcza cz\u0119\u015bci po\u015bwi\u0119conej erotyzmowi. Chirurgiczne separowanie erotyzmu \u201epla\u017cowego\u201d od \u201ekostiumowego\u201d, \u201ewiejskiego\u201d, \u201ewojennego\u201d zn\u00f3w sugeruje, \u017ce mamy do czynienia ze zjawiskami fundamentalnie odr\u0119bnymi. Tymczasem najciekawsze jest w\u0142a\u015bnie to, co si\u0119 dzieje pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi rodzajami erotyzmu, w jaki spos\u00f3b si\u0119 one nie tylko wykluczaj\u0105, ale i zachodz\u0105 na siebie, tworz\u0105 modele hybrydyczne, co autor jak najbardziej sygnalizuje, jednak zupe\u0142nie nie eksploruje, koncentruj\u0105c si\u0119 na modelach idealnych. Jachymek pr\u00f3buje wi\u0119c ca\u0142kiem celnie uchwyci\u0107 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy erotyzmami, kt\u00f3re przecie\u017c nigdy nie tworz\u0105 monolitycznej ca\u0142o\u015bci, cho\u0107 z drugiej strony zaproponowany przez badacza podzia\u0142 cechuje sztywno\u015b\u0107 i nachalna normatywno\u015b\u0107.<\/p>\n

Pedantyczne podzia\u0142y, typologie i powracaj\u0105ce wyliczenia nie s\u0105 bynajmniej tylko figurami retorycznymi, ale wynikaj\u0105 z powa\u017cnego, dwojakiego nadmiaru, z jakim boryka si\u0119 autor ksi\u0105\u017cki. Po pierwsze, polega on na utopijnym zamiarze oddania ca\u0142ej z\u0142o\u017cono\u015bci epoki \u2013 st\u0105d na przyk\u0142ad szereg wydarze\u0144 teatralnych, literackich i malarskich, kiedy mowa o kulturalnym obliczu odwil\u017cy. Rzecz jasna, film nie powstaje w pr\u00f3\u017cni i powi\u0105zany jest silnie z aktualn\u0105 kultur\u0105, z kt\u00f3rej wyrasta, niemniej zasadne jest pytanie o niezb\u0119dno\u015b\u0107 tak szczeg\u00f3\u0142owego sprawozdania. Zw\u0142aszcza \u017ce wobec g\u0142\u00f3wnego wywodu pe\u0142ni on funkcj\u0119 retardacyjnego ozdobnika, nie do\u015b\u0107 mocno powi\u0105zanego z nadrz\u0119dn\u0105 my\u015bl\u0105 organizuj\u0105c\u0105 rozdzia\u0142. Dotyczy to tak\u017ce obszernych wylicze\u0144 film\u00f3w ilustruj\u0105cych tezy autora \u2013 mo\u017ce zamiast skonstruowania ca\u0142ostronicowej listy aspiruj\u0105cej do kompletno\u015bci warto by si\u0119 przyjrze\u0107 ograniczonej liczbie film\u00f3w, ale z zachowaniem ich problemowego charakteru, cz\u0119sto paradoksalnie neutralizowanego w deklarowanej historyczno-kulturowej perspektywie autora. Zarzut ten odnosi si\u0119 przede wszystkim do pierwszej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki, w kt\u00f3rej d\u0142ugie wyliczenia filmowych przyk\u0142ad\u00f3w nie tylko nie przybli\u017caj\u0105 metodologii i aparatu badacza, lecz wr\u0119cz wydaj\u0105 si\u0119 go dyskredytowa\u0107. Trudno nie odnie\u015b\u0107 bowiem wra\u017cenia, \u017ce film jest tu w istocie instrumentalizowany, przywo\u0142ywany zaledwie jako ilustracja, a nie samodzielny materia\u0142 badawczy, co w ksi\u0105\u017cce filmoznawczej powinno jednak budzi\u0107 sprzeciw. Mo\u017ce to do pewnego stopnia t\u0142umaczy\u0107 status pierwszej cz\u0119\u015bci jako teoretycznej, ale nie jest to t\u0142umaczenie przekonuj\u0105ce \u2013 wy\u0142o\u017cenie metody jest przecie\u017c za ka\u017cdym razem r\u00f3wnie\u017c jej praktyk\u0105. Druga cz\u0119\u015b\u0107 wypada na tym tle o wiele lepiej, poniewa\u017c znajduje si\u0119 w niej miejsce raczej na mno\u017cenie kontekst\u00f3w wok\u00f3\u0142 filmu ni\u017c mno\u017cenie przyk\u0142ad\u00f3w filmowych wok\u00f3\u0142 tez, a sama analiza pozostaje bli\u017cej samych dzie\u0142.<\/p>\n

Drugi rodzaj wspomnianego nadmiaru odnosi si\u0119 ju\u017c do zarzut\u00f3w bardziej merytorycznych. Chodzi o wyra\u017cone jasno przekonanie badacza o konieczno\u015bci d\u0105\u017cenia do kompletno\u015bci bada\u0144 historycznofilmowych, polegaj\u0105cej nie tylko na jak najbardziej precyzyjnym oddaniu kontekstu spo\u0142eczno-kulturowego epoki, jej m\u00f3d, zwyczaj\u00f3w, pragnie\u0144 i aspiracji, ale przede wszystkim na analizie filmu jako zanurzonego w pewnej instytucjonalnej rzeczywisto\u015bci. Jachymka bardziej ni\u017c tekst filmowy interesuj\u0105 okoliczno\u015bci jego powstania, recepcja widowni i odbi\u00f3r polityczny \u2013 co stanowi rzecz jasna bardzo cenn\u0105 wiedz\u0119 o historii podpatrywanej w \u015bladach produkcji filmowej i cz\u0119sto skrajnych opiniach, jakie film wywo\u0142ywa\u0142. Jest to metodologia jak najbardziej uprawniona i \u2013 w przypadku akurat tej ksi\u0105\u017cki \u2013 do\u015b\u0107 rzetelnie przeprowadzona, niemniej ra\u017c\u0105ce wydaj\u0105 si\u0119 pewne normatywne s\u0105dy wydawane przez autora sugeruj\u0105cego, jakoby inne metody badania filmu by\u0142y w jaki\u015b spos\u00f3b kalekie lub niepe\u0142ne. Jest to spostrze\u017cenie tym bardziej zastanawiaj\u0105ce, \u017ce sam autor deklaruje wpisanie swoich bada\u0144 w ram\u0119 nowego historycyzmu, kt\u00f3ry nie do\u015b\u0107, \u017ce nie d\u0105\u017cy do stworzenia wizji kompletnej historii, to jeszcze aktywnie zaprzecza jej istnieniu, pracuj\u0105c zawsze na fragmentach, z przekonaniem, \u017ce r\u00f3wnie fragmentaryczna jest wynikaj\u0105ca z nich wiedza. Nale\u017cy te\u017c podkre\u015bli\u0107, \u017ce wiedza ta sytuuje si\u0119 zawsze we wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci badacza i nie ma bezpo\u015bredniego zwi\u0105zku ani tym bardziej nie jest po prostu odbiciem stanu rzeczywistego, o czym przekonywa\u0142 chocia\u017cby Hayden White, na kt\u00f3rego autor zreszt\u0105 si\u0119 powo\u0142uje. Jachymek z pewno\u015bci\u0105 o tym wie, ale zdaje si\u0119 zapomina\u0107 \u2013 przyj\u0105wszy pewn\u0105, okre\u015blon\u0105 przez niego jako w\u0142a\u015bciw\u0105, perspektyw\u0119, nie podaje jej ju\u017c w w\u0105tpliwo\u015b\u0107, przekonany o skuteczno\u015bci swojego narz\u0119dzia. Ten metodologiczny autorytaryzm daje o sobie najpe\u0142niej zna\u0107, gdy za Piotrem Zwierzchowskim badacz powtarza, \u017ce spojrzenie ahistoryczne, niezwa\u017caj\u0105ce na intencje autorskie i pozafilmow\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, jest perspektyw\u0105 z gruntu b\u0142\u0119dn\u0105 i konstruuj\u0105c\u0105 fa\u0142szywy obraz przesz\u0142o\u015bci (s. 41\u201342). Jest to pogl\u0105d nie tylko po prostu przestarza\u0142y \u2013 i to nie jedynie w dyscyplinarnie progresywnym kulturoznawstwie, ale cho\u0107by i historii, o czym przekonuje przyk\u0142ad bada\u0144 Ewy Doma\u0144skiej \u2013 ale te\u017c wprawiaj\u0105cy w konsternacj\u0119, jako \u017ce znajduje si\u0119 w bliskim s\u0105siedztwie przywo\u0142ania Aby\u2019ego Warburga. Historyk kultury i tw\u00f3rca atlasu Mnemosyne<\/i> odrzuci\u0142 istotnie histori\u0119 sztuki jako histori\u0119 styl\u00f3w, przekszta\u0142caj\u0105c j\u0105 w Kulturwissenschaft<\/i>, niemniej punktem wyj\u015bcia dla jego rozwa\u017ca\u0144 bez w\u0105tpienia by\u0142y zawsze obrazy pozostaj\u0105ce w r\u00f3wnowadze z bogatym t\u0142em kulturowym. W ksi\u0105\u017cce Jachymka szala przechyla si\u0119 zdecydowanie na stron\u0119 \u017ar\u00f3de\u0142 w przekonaniu, \u017ce historyczna warto\u015b\u0107 filmu sprowadza si\u0119 tylko i wy\u0142\u0105cznie do jego zewn\u0119trznych uwarunkowa\u0144. Trudno nie zauwa\u017cy\u0107 jednak, jak stanowisko to \u2013 podobnie jak krytykowana przez autora analiza dzie\u0142a filmowego jako autonomicznego tekstu \u2013 jest redukcjonistyczne. Historyczny esencjalizm, wyra\u017caj\u0105cy si\u0119 w przekonaniu, \u017ce jest jaka\u015b istota przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna odkry\u0107 (s. 75), oraz towarzysz\u0105ca mu ambicja, aby wy\u0142apa\u0107 i opisa\u0107 wszystkie konteksty i mo\u017cliwe odczytania, s\u0105 wyrazem my\u015blenia r\u00f3wnie ma\u0142o krytycznego i utopijnego co przekonanie, \u017ce dzie\u0142o istnieje wy\u0142\u0105cznie jako autonomiczny tekst.<\/p>\n

Jachymek, traktuj\u0105c film jako pasywne odbicie rzeczywisto\u015bci zewn\u0119trznej (s. 75), nie tylko nie zwraca najmniejszej uwagi na aktualizuj\u0105ce spojrzenie widz\u00f3w p\u00f3\u017aniejszych o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat od tych opisywanych w ksi\u0105\u017cce, kt\u00f3re przecie\u017c r\u00f3wnie\u017c mog\u0142oby mie\u0107 warto\u015b\u0107 poznawcz\u0105 pod wzgl\u0119dem tego, jak widzimy lata 60., ale przede wszystkim wydaje si\u0119 mie\u0107 pogardliwy stosunek do samych obraz\u00f3w. Powracaj\u0105ca kilkakrotnie kategoria wizualno\u015bci sugeruje, jakoby autor przeczuwa\u0142 jej potencja\u0142, jednak nie decydowa\u0142 si\u0119 na jego wykorzystanie. Najbardziej wizualnie nasyconymi fragmentami ksi\u0105\u017cki s\u0105 bodaj te, w kt\u00f3rych pojawiaj\u0105 si\u0119 odniesienia do teorii Laury Mulvey \u2013 i jest to do\u015b\u0107 znacz\u0105ce, poniewa\u017c wyb\u00f3r ten wydaje si\u0119 w ksi\u0105\u017cce po\u015bwi\u0119conej cielesno\u015bci i do pewnego stopnia seksualno\u015bci nazbyt oczywisty, a pogl\u0105dy Mulvey zostaj\u0105 dzi\u015b nawet z perspektywy samego feminizmu na r\u00f3\u017cne sposoby przekraczane. Trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce przyj\u0119cie takiej optyki jest do pewnego stopnia uczciwe \u2013 badacz zapowiada bowiem w cz\u0119\u015bci metodologicznej odej\u015bcie od analizy obrazu filmowego \u2013 niemniej pytanie o to, co wida\u0107, niepoprzedzone pytaniem o to, jak wida\u0107, wydaje mi si\u0119 fa\u0142szywie postawione. Zw\u0142aszcza je\u015bli Jachymek d\u0105\u017cy do obna\u017cenia jak najwi\u0119kszej liczby ukrytych po\u0142\u0105cze\u0144 czy kontekst\u00f3w, zignorowanie tego, co na najbardziej podstawowym poziomie warunkuje film \u2013 jego obrazowy charakter \u2013 jest niedopuszczalne. Nie przez przypadek najlepiej wypadaj\u0105 w ksi\u0105\u017cce te fragmenty, w kt\u00f3rych autor uruchamia b\u0142yskotliw\u0105 i swobodn\u0105 wizualn\u0105 histori\u0119 opisywanych zjawisk, jak chocia\u017cby w przypadku nowego gatunku obrazu tzw. kociak\u00f3w, czyli seksownych kobiet, lub przy bardzo udanej pr\u00f3bie wpisania sfragmentaryzowanego cia\u0142a w filmach Skolimowskiego w kontekst filozofii egzystencjalnej i m\u0142odzie\u017cowej mody. Natomiast w wielu innych cz\u0119\u015bciach, w kt\u00f3rych wizualna refleksja pozostaje w odwrocie, analiza filmu sprowadza si\u0119 do nadmiernie szczeg\u00f3\u0142owej rekapitulacji fabu\u0142y i zewn\u0119trznych uwarunkowa\u0144 jego powstawania, w wyniku czego w tek\u015bcie ostatecznie brakuje zar\u00f3wno filmu, jak i cia\u0142a, a pozostaje beznami\u0119tnie zarysowana historia, co w przypadku tak, a nie inaczej zatytu\u0142owanej ksi\u0105\u017cki mo\u017ce budzi\u0107 powa\u017cne w\u0105tpliwo\u015bci. Jest to uderzaj\u0105ce zw\u0142aszcza w przypadku analizy Dw\u00f3ch \u017ceber Adama<\/i> (re\u017c. Janusz Morgenstern, 1963), stanowi\u0105cej pewnego rodzaju punkt ci\u0119\u017cko\u015bci rozprawy, w kt\u00f3rym autor dokonuje przej\u015bcia mi\u0119dzy cz\u0119\u015bci\u0105 teoretyczn\u0105 a analityczno-interpretacyjn\u0105. Do\u015b\u0107 zwi\u0119z\u0142a analiza filmu sprowadza si\u0119 do \u017conglerki kolejnymi cytatami z posiedze\u0144 komisji kolaudacyjnych i prasowych recenzji \u2013 ich liczba jest co prawda imponuj\u0105ca, a jednak nie s\u0105 one obudowane \u017cadn\u0105 spinaj\u0105c\u0105 teoretyczn\u0105 narracj\u0105. Jachymek komentuje poszczeg\u00f3lne cytaty, ale nie uruchamia machiny interpretacyjnej, jakby w obawie, aby nie oddali\u0107 si\u0119 lub nie sprzeniewierzy\u0107 historycznym \u017ar\u00f3d\u0142om \u2013 i ta sztywno\u015b\u0107 oddala go paradoksalnie od samego filmu oraz cia\u0142 w nim przedstawionych, podczas gdy kategoria wizualno\u015bci czy obrazowo\u015bci na powr\u00f3t wi\u0105za\u0142aby przywo\u0142ywan\u0105 przez autora histori\u0119 z dwoma innymi cz\u0142onami metodologii.<\/p>\n

<\/p>\n

Autor plakatu: Maciej Hibner, \u017ar\u00f3d\u0142o: Gapla FINA<\/span><\/p>\n

Chocia\u017c b\u0142yskotliwa i oparta na bardzo gruntownych badaniach archiwalnych ksi\u0105\u017cka Jachymka wydaje si\u0119 wbrew metodologicznym zapowiedziom ostatecznie uszczelnia\u0107, a nie rozszczelnia\u0107 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 wiedz\u0119 o latach 60. i filmie tego okresu, ustawia bowiem bardzo mocn\u0105, blisk\u0105 \u017ar\u00f3de\u0142 narracj\u0119, w kt\u00f3rej tylko momentami do g\u0142osu dochodzi dekonstrukcyjna swoboda. Podstawowym zarzutem pozostaje potraktowanie filmu jako przezroczystego medium, w kt\u00f3rego matrycy wiernie odbija si\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107 \u2013 pogl\u0105d, jak s\u0105dz\u0119, skutecznie zdezaktualizowany. Szanuj\u0105c teoretyczne wybory autora, trudno jednak zignorowa\u0107, \u017ce nieraz z ich powodu tracimy z oczu film jako oryginalny i samodzielny materia\u0142 badawczy. Cz\u0119\u015bciowo rekompensuj\u0105 to fragmenty drugiej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki, w kt\u00f3rych Jachymek operuje wieloma interesuj\u0105cymi skojarzeniami, buduje nowe po\u0142\u0105czenia i polemizuje z dotychczasowymi interpretacjami \u2013 jest ich jednak zbyt ma\u0142o, aby odwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 od dominuj\u0105cej historycznocentrycznej instrumentalizacji obraz\u00f3w filmowych. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie z tego powodu ksi\u0105\u017cce brakuje tak\u017ce zako\u0144czenia \u2013 ostatni rozdzia\u0142, suplement, jakim jest analiza cia\u0142 naturszczyk\u00f3w w kinie lat 60., przerywa wyw\u00f3d do\u015b\u0107 niespodziewanie, bez konkluzji. Dok\u0142adnie w takich momentach odczuwalny jest brak krytycznego steoretyzowania \u017ar\u00f3de\u0142 uniemo\u017cliwiaj\u0105cy domkni\u0119cie \u2013 nawet je\u015bli z konieczno\u015bci niesp\u00f3jnego, fragmentarycznego i arbitralnego \u2013 obrazu epoki. Tutaj, owszem, zostajemy z dobrze opracowanymi fragmentami, ale bez towarzysz\u0105cych im obraz\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby si\u0119 okaza\u0107 prawdziwym tematem ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n

\n

\n

S\u0142owa kluczowe<\/b>: cia\u0142o, historia, obraz filmowy, lata sze\u015b\u0107dziesi\u0105te<\/p>\n

Aleksander Kmak<\/b> \u2013 doktorant w Zak\u0142adzie Filmu i Kultury Wizualnej IKP UW, krytyk sztuki, kinofil. Zajmuje si\u0119 teori\u0105 i histori\u0105 filmu jako elementami namys\u0142u nad obrazami i zwi\u0105zanymi z nimi praktykami. Publikowa\u0142 w \u201eWidoku\u201d, na sta\u0142e wsp\u00f3\u0142pracuje tak\u017ce z magazynem \u201eSzum\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Karol Jachymek, Film \u2013 cia\u0142o \u2013 historia. Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, Wydawnictwo Naukowe Katedra, Gda\u0144sk 2016   Trudno opowiada si\u0119 o dekadzie lat 60. bez u\u017cycia zestawu gotowych klisz, jakie historia wypracowa\u0142a na jej temat \u2013 pozostaje ona bowiem bodaj najbardziej zmitologizowanym okresem XX wieku. Wtedy w\u0142a\u015bnie urodzeni w czasie powojennego bumu demograficznego m\u0142odzi ludzie na… Czytaj wi\u0119cej »Niewidoczne cia\u0142a lat 60. \u2013 recenzja ksi\u0105\u017cki „Film \u2013 cia\u0142o \u2013 historia. Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych” Karola Jachymka<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1664,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[784,11],"tags":[32,91,819,103],"ppma_author":[441],"class_list":["post-327","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2018","category-recenzja","tag-cialo","tag-historia","tag-lata-szescdziesiate","tag-obraz-filmowy"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t