![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1.2018_CIALO\/kmak\/1-F-147-76-1500x.jpg\")
<\/p>\nG\u0142\u00f3wnym tematem tego tekstu jest seks (w kinie polskim). To kategoryczne wr\u0119cz stwierdzenie wymaga jednak dokonania kilku u\u015bci\u015ble\u0144. Po pierwsze, s\u0142owo \u201eseks\u201d, wyra\u017anie wymienione r\u00f3wnie\u017c w tytule, nie stanowi w tym przypadku li tylko atrakcyjnego wabika maj\u0105cego za zadanie przyci\u0105gn\u0105\u0107 uwag\u0119 czytelnik\u00f3w. Nie b\u0119d\u0119 si\u0119 bowiem skupia\u0142 na co bardziej pikantnych skandalach i ekscesach, kt\u00f3re mo\u017cna odnale\u017a\u0107, wnikliwie studiuj\u0105c karty historii rodzimej kinematografii. Seks, czyli utrwalone w polskich filmach sceny nago\u015bci i sceny erotyczne, w prowadzonym wywodzie pos\u0142u\u017cy mi g\u0142\u00f3wnie jako nadrz\u0119dna perspektywa badawcza, zasadnicza p\u0142aszczyzna, przez pryzmat kt\u00f3rej mo\u017cna si\u0119 przygl\u0105da\u0107 zachodz\u0105cym w naszym kraju przemianom obyczajowym. Tym samym wybrane filmowe w\u0105tki erotyczne stan\u0105 si\u0119 dla mnie swego rodzaju \u015bwiadectwem historycznym, komunikatem transmituj\u0105cym pewn\u0105 wiedz\u0119 na temat przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n
<\/p>\n
Czu\u0142e miejsca<\/em>, re\u017c. Piotr Andrejew, <\/span>1980 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Po drugie, snute tu rozwa\u017cania dotyczy\u0107 b\u0119d\u0105 nie kina polskiego jako takiego, ale skoncentruj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na popularnej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej czas\u00f3w PRL. W zarysowanej optyce okres ten zdaje si\u0119 szczeg\u00f3lnie znacz\u0105cy. To w\u0142a\u015bnie wtedy zachodzi\u0142y dynamiczne zmiany zwi\u0105zane ze sfer\u0105 obyczaj\u00f3w i seksualno\u015bci, na co (mniej lub bardziej) \u017cywo zacz\u0119\u0142a reagowa\u0107 r\u00f3wnie\u017c nasza kinematografia. Po trzecie za\u015b, co trzeba stanowczo podkre\u015bli\u0107, opowie\u015b\u0107 o seksie w kinie polskim jest w gruncie rzeczy narracj\u0105 o m\u0119skim oku i kobiecym uprzedmiotowieniu. Bowiem w polskich filmach (cho\u0107 nie tylko, jest to wszak tendencja charakterystyczna dla kinematografii jako takiej, tak\u017ce zachodniej) to przede wszystkim cia\u0142o kobiety, fetyszyzowane, \u201epokawa\u0142kowane\u201d i podzielone w przestrzeni ekranu na (stereotypowo) atrakcyjne pod wzgl\u0119dem wizualnym cz\u0119\u015bci<\/a>[1]<\/a>, funkcjonowa\u0142o najcz\u0119\u015bciej jako obiekt erotyczny. Co samo w sobie stanowi \u015bwiadectwo wiele m\u00f3wi\u0105ce na temat nieprzerwanych, \u015bcis\u0142ych zwi\u0105zk\u00f3w patriarchatu i (nie tylko) naszej kultury dominuj\u0105cej.<\/p>\n Tematyka seksu w kinie polskim i seksu w czasach PRL cieszy si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie zainteresowaniem (zar\u00f3wno w naukowym, jak i popularnym wymiarze). Kwestii seksualno\u015bci cz\u0142owieka i jego \u017cycia seksualnego dotycz\u0105 \u2013 mniej lub bardziej \u2013 takie publikacje, jak P\u0142e\u0107, przyjemno\u015b\u0107 i przemoc. Kszta\u0142towanie wiedzy eksperckiej o seksualno\u015bci w Polsce<\/i><\/a>[2]<\/a> <\/i>i Zobaczy\u0107 \u0142osia. Historia polskiej edukacji seksualnej od pierwszej lekcji do internetu<\/i><\/a>[3]<\/a> Agnieszki Ko\u015bcia\u0144skiej, K\u0142opoty z seksem w PRL. Rodzenie nie ca\u0142kiem po ludzku, aborcja, choroby, odmienno\u015bci <\/i>pod redakcj\u0105 naukow\u0105 Marcina Kuli<\/a>[4]<\/a> czy popularyzatorsko-plotkarskie Skandale PRL-u <\/i>Grzegorza Sieczkowskiego<\/a>[5]<\/a> i Seks, sztuka i alkohol. \u017bycie towarzyskie lat 60. <\/i>Andrzeja Klima<\/a>[6]<\/a>. O wybranych zagadnieniach dotycz\u0105cych seksu, kt\u00f3re wpisuj\u0105 si\u0119 w obszar historii polskiego kina, przeczyta\u0107 mo\u017cna natomiast w takich publikacjach, jak Cia\u0142o i seksualno\u015b\u0107 w kinie polskim <\/i>pod redakcj\u0105 Sebastiana Jagielskiego i Agnieszki Morstin-Pop\u0142awskiej<\/a>[7]<\/a>, Naga w\u0142adza. Polskie kino erotyczne (schy\u0142kowego PRL-u) <\/i>Krzysztofa Kornackiego<\/a>[8]<\/a>, a tak\u017ce Gejerel. Mniejszo\u015bci seksualne w PRL-u<\/i><\/a>[9]<\/a>, Seksbomby PRL-u<\/i><\/a>[10]<\/a> <\/i>i Demony seksu<\/i><\/a>[11]<\/a> <\/i>Krzysztofa Tomasika. Sam zreszt\u0105 tematyk\u0119 seksualn\u0105 uczyni\u0142em jednym z wiod\u0105cych w\u0105tk\u00f3w mojej ksi\u0105\u017cki Film \u2013 cia\u0142o \u2013 historia. Kino polskie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych<\/i><\/a>[12]<\/a>, w kt\u00f3rej przygl\u0105dam si\u0119 na przyk\u0142ad mo\u017cliwym do pokazania w czasach tzw. ma\u0142ej stabilizacji w\u0105tkom erotycznym, filmom o wychowaniu seksualnym m\u0142odzie\u017cy czy problematyce tzw. kociak\u00f3w, dziewczyn i ch\u0142opak\u00f3w. O popularno\u015bci tego tematu mog\u0105 \u015bwiadczy\u0107 ponadto rozliczne artyku\u0142y pojawiaj\u0105ce si\u0119 na \u0142amach serwis\u00f3w internetowych i portali plotkarskich, opisuj\u0105ce najodwa\u017cniejsze lub najbardziej pami\u0119tane sceny erotyczne, jakie utrwalono w rodzimych filmach<\/a>[13]<\/a>.<\/p>\n Skala tego zainteresowania nie jest zreszt\u0105 zaskakuj\u0105ca. Abstrahuj\u0105c ju\u017c nawet od atmosfery skandalu i odd\u017awi\u0119ku, jaki z regu\u0142y wywo\u0142uje problematyka erotyczna, dywagacje na temat seksualno\u015bci w czasach PRL wpisuj\u0105 si\u0119 przecie\u017c w znacznie szersz\u0105, aktualn\u0105 dyskusj\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z pr\u00f3bami zmiany dominuj\u0105cego do tej pory sposobu postrzegania przesz\u0142o\u015bci i my\u015blenia historycznego. Dyskusj\u0119 zreszt\u0105 szalenie inspiruj\u0105c\u0105 i frapuj\u0105c\u0105 poznawczo. Spojrzenie na histori\u0119 PRL przez pryzmat, by tak rzec, licznych zdarze\u0144 najmniejszych (histori\u0119 codzienno\u015bci, cia\u0142a, zwyczajnych ludzi, obyczaj\u00f3w, obowi\u0105zuj\u0105cych m\u00f3d, powstaj\u0105cych wtedy przedmiot\u00f3w u\u017cytkowych etc.) mo\u017ce si\u0119 bowiem przyczyni\u0107 do znacznego przeformu\u0142owania jej dotychczasowego obrazu, uzupe\u0142niaj\u0105c go o obszary do tej pory w nim nieobecne, przemilczane, a nawet wymazywane z pe\u0142n\u0105 premedytacj\u0105. Nie dziwi wi\u0119c, \u017ce zasygnalizowan\u0105 zmian\u0119 w badaniach nad histori\u0105 PRL mo\u017cna postrzega\u0107 w kategoriach wielow\u0105tkowego projektu maj\u0105cego zredefiniowa\u0107 dotychczasowe wyobra\u017cenia dotycz\u0105ce przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra to strategia w rezultacie mo\u017ce wp\u0142yn\u0105\u0107 na nasz\u0105 (wsp\u00f3\u0142czesn\u0105) to\u017csamo\u015b\u0107. Jak bowiem pisa\u0142 S\u0142awomir Sierakowski: Psychoanaliza nauczy\u0142a nas, \u017ce najlepsz\u0105 metod\u0105 na uchwycenie istoty danej epoki jest zwr\u00f3cenie uwagi nie na jej wyra\u017ane spo\u0142eczne albo ekonomiczne cechy konstrukcyjne, lecz na <\/i>\u201e<\/i>przep\u0119dzone duchy\u201d<\/i>, kt\u00f3re wci\u0105\u017c w niej strasz\u0105. Cho\u0107 zamieszkuj\u0105 one tereny byt\u00f3w nieistniej\u0105cych, to jednak upieraj\u0105 si\u0119 przy swoim istnieniu i zachowuj\u0105 swoj\u0105 si\u0142\u0119 sprawcz\u0105<\/i><\/a>[14]<\/a>.<\/p>\n Mimo \u017ce w niniejszych rozwa\u017caniach nie chcia\u0142bym si\u0119 odwo\u0142ywa\u0107 do teorii psychoanalitycznych, tematem mojej refleksji stan\u0105 si\u0119, m\u00f3wi\u0105c metaforycznie, r\u00f3\u017cnorakie \u201eprzep\u0119dzone duchy\u201d i inne (pozornie) nieobecne ju\u017c \u201edemony\u201d, kt\u00f3re przez lata, g\u0142\u00f3wnie w okresie PRL, wp\u0142ywa\u0142y na kszta\u0142t obyczajowo\u015bci Polak\u00f3w oraz ich podej\u015bcie do sfery seksu. Warto co prawda zauwa\u017cy\u0107, \u017ce zwi\u0105zki erotyki i rodzimej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej ze wzgl\u0119du na do\u015b\u0107 specyficzny, a nawet nieudolny charakter tego typu przedstawie\u0144 traktowane s\u0105 niekiedy z pewn\u0105 doz\u0105 ironii. Nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce mo\u017cna je uzna\u0107 za jeden z bardziej interesuj\u0105cych obszar\u00f3w badawczych dla tych, kt\u00f3rzy zajmuj\u0105 si\u0119 histori\u0105 kultury polskiej. To w\u0142a\u015bnie one, zw\u0142aszcza te nieporadne i w gruncie rzeczy przypadkowe, staj\u0105 si\u0119 znakomitym \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy na temat obowi\u0105zuj\u0105cych w danym czasie granic tabu, cenzury czy funkcjonuj\u0105cego scenariusza ideologicznego. W tym kontek\u015bcie warto wi\u0119c zapyta\u0107, co m\u00f3wi\u0105 o nas i naszej to\u017csamo\u015bci ukazywane w poszczeg\u00f3lnych filmach sceny erotyczne? Co komunikuj\u0105 w kwestii zmieniaj\u0105cej si\u0119 z biegiem lat obyczajowo\u015bci Polak\u00f3w?<\/p>\n Zazdro\u015b\u0107 i medycyna<\/em>, re\u017c. Janusz Majewski, 1973 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Rozwa\u017cania metodologiczne<\/b><\/p>\n Traktowanie filmu w kategoriach \u015bwiadectwa historycznego, na podstawie kt\u00f3rego bez trudu mo\u017cna zidentyfikowa\u0107 to, co na poz\u00f3r ukryte, wyparte lub nieobecne, nie jest oczywi\u015bcie nowym pomys\u0142em. W\u0105tek ten ju\u017c w latach 70. podejmowa\u0142 chocia\u017cby Marc Ferro w tek\u015bcie Film. Kontranaliza spo\u0142ecze\u0144stwa?<\/i>: Cenzura nie przestaje by\u0107 czujna, cho\u0107 przenios\u0142a uwag\u0119 \u201ez pisma na film, a w filmie \u2013 z tekstu na obraz\u201d. Nie wystarczy stwierdzi\u0107, \u017ce kino fascynuje, \u017ce niepokoi. W\u0142adza publiczna i w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna obawiaj\u0105 si\u0119 rozk\u0142adu, jaki mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 film, zauwa\u017caj\u0105, \u017ce obraz \u2013 nawet je\u015bli kontrolowany \u2013 zawsze daje \u015bwiadectwo. Pozwala te\u017c zdekonstruowa\u0107 wszystko, co kilku generacjom m\u0119\u017c\u00f3w stanu, my\u015blicieli, prawnik\u00f3w, profesor\u00f3w oraz rz\u0105dz\u0105cych z wysi\u0142kiem, s\u0142u\u017cy\u0142o do wznoszenia pi\u0119knej i uporz\u0105dkowanej budowli. Niszczy obraz sobowt\u00f3ra, kt\u00f3rego ka\u017cda instytucja i ka\u017cda jednostka stawia przed spo\u0142ecze\u0144stwem. Kamera wydobywa ich rzeczywiste funkcjonowanie. M\u00f3wi o swoich bohaterach wi\u0119cej, ni\u017c oni sami chcieliby o sobie powiedzie\u0107. Odkrywa sekrety i za pomoc\u0105 czarodziejskiej r\u00f3\u017cd\u017cki zrzuca maski, pokazuje rewers obrazu spo\u0142ecze\u0144stwa oraz jego b\u0142\u0119dy<\/i><\/a>[15]<\/a>. Wyra\u017anie wi\u0119c wida\u0107, \u017ce wed\u0142ug badacza kino mo\u017ce funkcjonowa\u0107 jako swego rodzaju rezerwuar wiedzy na temat przesz\u0142o\u015bci, i to niezale\u017cnie od tego, czy ukazuje \u201eprawdziwy\u201d czy \u201efikcyjny\u201d obraz rzeczywisto\u015bci zewn\u0119trznej (albowiem, jak sam dodawa\u0142, [f]ilm jest Histori\u0105: jako obraz rzeczywisto\u015bci lub nie, jako dokument lub fikcja, intryga autentyczna lub ca\u0142kowicie wymy\u015blona. Postulat? To, co nie ma statusu wydarzenia, czyli wszelkie wierzenia, zamiary oraz ludzkie wyobra\u017cenia, stanowi Histori\u0119 dok\u0142adnie tak, jak sama Historia<\/i>)<\/a>[16]<\/a>.<\/p>\n Podobnego zdania by\u0142 r\u00f3wnie\u017c Peter Burke, kt\u00f3ry w r\u00f3\u017cnych \u015bwiadectwach wizualnych, nie tylko w samym filmie, widzia\u0142 rozbudowane komunikaty, na podstawie kt\u00f3rych nietrudno dociec (pozornie) ukrytych mechanizm\u00f3w obowi\u0105zuj\u0105cej w\u0142adzy czy granic istniej\u0105cego w danym czasie systemu ideologicznego. Jak bowiem mo\u017cna przeczyta\u0107 w jego publikacji Naoczno\u015b\u0107. Materia\u0142y wizualne jako \u015bwiadectwo historyczne<\/i>: [W]izerunki nie s\u0105 ani odbiciem rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej, ani systemem znak\u00f3w pozbawionych zwi\u0105zku z rzeczywisto\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105, lecz mieszcz\u0105 si\u0119 w szerokim spektrum rozci\u0105gaj\u0105cym si\u0119 pomi\u0119dzy tymi skrajno\u015bciami. \u015awiadcz\u0105 one o stereotypowych, lecz stopniowo zmieniaj\u0105cych si\u0119 sposobach postrzegania przez jednostki b\u0105d\u017a grupy \u015brodowiska spo\u0142ecznego, w tym \u015bwiata w\u0142asnej wyobra\u017ani<\/i><\/a>[17]<\/a>.<\/p>\n W my\u015bl refleksji Marca Ferro i Petera Burke\u2019a (nie)utrwalone w kinie polskim sceny erotyczne i sceny nago\u015bci s\u0105 w\u0142a\u015bnie takimi wizerunkami. Rekonstruowanie na ich podstawie narracji o zachodz\u0105cych w naszym kraju przemianach obyczajowych jest zatem uzasadnione, niemniej nieustaj\u0105co trzeba mie\u0107 na uwadze niekiedy z\u0142udny charakter tego typu fantazmat\u00f3w. St\u0105d te\u017c w prowadzonych badaniach lepiej poszukiwa\u0107 g\u0142o\u015bnych tendencji, znacz\u0105cych powt\u00f3rze\u0144, wsp\u00f3lnych cz\u0119\u015bci i jednakowych trop\u00f3w, ni\u017c sw\u00f3j namys\u0142 opiera\u0107 tylko i wy\u0142\u0105cznie na pojedynczych dzie\u0142ach filmowych (cho\u0107 oczywi\u015bcie zdarzy\u0107 si\u0119 mog\u0105 tak\u017ce utwory prze\u0142omowe)<\/a>[18]<\/a>. Nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c pami\u0119ta\u0107 o tym, by czyta\u0107 mi\u0119dzy wierszami, staraj\u0105c si\u0119 jednocze\u015bnie jak najdok\u0142adniej rozpoznawa\u0107 rozliczne p\u0119kni\u0119cia, zastanawiaj\u0105ce nieobecno\u015bci i wymowne niedopowiedzenia<\/a>[19]<\/a>. Dopiero ta detektywistyczna uwa\u017cno\u015b\u0107, z jak\u0105 powinni\u015bmy podchodzi\u0107 do analizy wybranych tekst\u00f3w kultury, jednocze\u015bnie umieszczaj\u0105c rozpatrywane filmy w wielu kontekstach<\/a>[20]<\/a>, pozwoli wyci\u0105gn\u0105\u0107 jak najtrafniejsze wnioski na temat zmian podej\u015bcia do sfery seksu oraz do obowi\u0105zuj\u0105cych norm obyczajowych.<\/p>\n \n Seks w kinie polskim. Uwagi wst\u0119pne<\/b><\/p>\n Namys\u0142 nad seksem w kinie polskim jako \u015bwiadectwem komunikuj\u0105cym wiedz\u0119 na temat rzeczywisto\u015bci r\u00f3wnie\u017c nie stanowi my\u015blenia prze\u0142omowego. Perspektyw\u0119 t\u0119 zastosowa\u0142 niejako Jerzy Krysiak, kt\u00f3ry w tek\u015bcie Romans z w\u0142adz\u0105 <\/i>wskaza\u0142 cztery wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce si\u0119 etapy, a ka\u017cdy z nich charakteryzowa\u0142 si\u0119 odmienn\u0105 strategi\u0105 w sposobach (nie)pokazywania scen erotycznych i scen nago\u015bci oraz by\u0142 \u015bci\u015ble powi\u0105zany z kolejnymi prze\u0142omami politycznymi w historii PRL. Pierwszym z tych etap\u00f3w by\u0142 okres stalinizmu, kiedy to \u2013 je\u015bli chodzi o prezentowanie problematyki seksualno\u015bci \u2013 obowi\u0105zywa\u0142 niemal ca\u0142kowity ascetyzm. Drugi to czas odwil\u017cy i lata 60., gdy w filmach mo\u017cna ju\u017c by\u0142o zobaczy\u0107 pierwsze roznegli\u017cowane, prawie wy\u0142\u0105cznie kobiece, postaci, a tematyka (oko\u0142o)seksualna zaczyna\u0142a si\u0119 cieszy\u0107 zainteresowaniem filmowc\u00f3w. Trzeci okres stanowi\u0142y rz\u0105dy Edwarda Gierka, kiedy rodzime kino, niejako w odpowiedzi na trwaj\u0105c\u0105 na Zachodzie rewolucj\u0119 obyczajow\u0105, pozwala\u0142o sobie na coraz \u015bmielsze sceny seksu oraz przedstawienia nago\u015bci (tak\u017ce m\u0119skiej, cho\u0107 z regu\u0142y niepe\u0142ni\u0105cej funkcji erotycznych). Narracj\u0119 o seksie w kinie polskim czas\u00f3w PRL ko\u0144cz\u0105 za\u015b lata 80., gdy polskie filmy zape\u0142ni\u0142y si\u0119 wizerunkami nagich kobiet, a tzw. sceny i momenty, w\u00f3wczas ju\u017c bardzo \u015bmia\u0142e, przyci\u0105ga\u0142y coraz wi\u0119cej widz\u00f3w do kin<\/a>[21]<\/a>.<\/p>\n Baza ludzi umar\u0142ych<\/em>, re\u017c. Czes\u0142aw Petelski, 1958 r., fot. Tadeusz Roman, \u017cr\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n W podobny spos\u00f3b zale\u017cno\u015b\u0107 t\u0119 dostrzega\u0142 Rafa\u0142 Marsza\u0142ek. W swojej Kr\u00f3tkiej historii cia\u0142a <\/i>pisa\u0142, \u017ce w rzeczywisto\u015bci socrealizmu to [p]os\u0105gowe i post\u0119powe zarazem kszta\u0142ty Niny Dumbadze, wielokrotnej mistrzyni Zwi\u0105zku Radzieckiego w rzucie dyskiem, budowa\u0142y idea\u0142 estetyczny epoki<\/i><\/a>[22]<\/a>, co w konsekwencji spowodowa\u0142o, \u017ce [p]olskie cia\u0142o, wprawdzie nieskazitelnie ideologicznie, marnia\u0142o i dusi\u0142o si\u0119 pod drelichem<\/i><\/a>[23]<\/a>, bo przecie\u017c Polska zwana Ludow\u0105 zaprz\u0119g\u0142a cia\u0142o do zada\u0144 spo\u0142ecznych<\/i><\/a>[24]<\/a>. Pewien prze\u0142om w sposobach m\u00f3wienia o cielesno\u015bci nast\u0105pi\u0142 w czasach rz\u0105d\u00f3w W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki, niemniej w zwi\u0105zku z tym, \u017ce epoka ta by\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie zorientowana na pokorn\u0105, ma\u0142o wymagaj\u0105c\u0105 mas\u0119, a nie rozwichrzon\u0105 i zapatrzon\u0105 w zachodnie swobody elit\u0119<\/i><\/a>[25]<\/a>, oczekiwania cia\u0142a \u2013 w szerokim s\u0142owa rozumieniu \u2013 s\u0105 w tym okresie bagatelizowane; styl \u017cycia ujednolicony i z konieczno\u015bci ascetyczny<\/i><\/a>[26]<\/a>, czego rezultatem w takiej sytuacji staje si\u0119 oczywi\u015bcie voyeurism<\/i><\/a>[27]<\/a>. Kolejn\u0105 wa\u017cna cezur\u0105 wed\u0142ug Rafa\u0142a Marsza\u0142ka by\u0142y lata 70., mimo \u017ce, jak dodawa\u0142, [p]owr\u00f3t do<\/i> \u201e<\/i>normalno\u015bci<\/i>\u201d zapowiedziany po roku 1970 przez nowego partyjnego przyw\u00f3dc\u0119 Edwarda Gierka okaza\u0142 si\u0119 kr\u00f3tkotrwa\u0142y i z\u0142udny<\/i><\/a>[28]<\/a>, a [s]kromno\u015b\u0107 p\u0142yn\u0105ca z niewiedzy i poniek\u0105d wymuszona peerelowsk\u0105 depresj\u0105 okazywa\u0142a si\u0119 <\/i>[…] trwalsza od manifestacji swob\u00f3d obyczajowych<\/i><\/a>[29]<\/a>, tym samym [l]udyczne pierwiastki nie przenikn\u0119\u0142y do \u017cycia codziennego<\/i><\/a>[30]<\/a>. Istotn\u0105 zmian\u0119 przynios\u0142y tak\u017ce lata 80., jednak\u017ce, jak zauwa\u017cy\u0142 filmoznawca, im bli\u017cej do wyzwa\u0144 obyczajowych Zachodu, tym bardziej pot\u0119guje si\u0119 niejasno\u015b\u0107: co naprawd\u0119 pocz\u0105\u0107 z cia\u0142em<\/i><\/a>[31]<\/a>, gdy\u017c [n]owoczesna odwaga jest cz\u0119sto deklarowana, ale niekoniecznie praktykowana<\/i><\/a>[32]<\/a>.<\/p>\n Rzeczywi\u015bcie, to w\u0142a\u015bnie te cztery okresy wyznaczaj\u0105 kolejne ramy w m\u00f3wieniu o historii przemian obyczajowych w peerelowskiej Polsce. Nie oznacza to oczywi\u015bcie, \u017ce ka\u017cdy z nich jest wewn\u0119trznie sp\u00f3jny, normatywny czy jednorodny pod wzgl\u0119dem sposob\u00f3w (nie)ukazywania w\u0105tk\u00f3w seksualnych w \u00f3wczesnych filmach. Wszystkie te epoki, ju\u017c cho\u0107by z racji ich d\u0142ugiego trwania, w istocie charakteryzowa\u0142y si\u0119 zauwa\u017caln\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 ewolucj\u0105, staj\u0105c si\u0119 swego rodzaju mikroopowie\u015bci\u0105 na temat mo\u017cliwych w danym momencie przesuni\u0119\u0107, napi\u0119\u0107, wypar\u0107, transformacji czy innych zale\u017cno\u015bci. Niemniej w refleksji o seksie w kinie polskim traktowanym jako \u015bwiadectwo zmieniaj\u0105cych si\u0119 obyczaj\u00f3w faktycznie mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 cztery tendencje w pewnym stopniu pokrywaj\u0105ce si\u0119 z kolejnymi prze\u0142omami spo\u0142eczno-politycznymi.<\/p>\n Jak daleko st\u0105d, jak blisko<\/em>, re\u017c. Tadeusz Konwicki, 1971 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/span> <\/p>\n Okres stalinizmu<\/b><\/p>\n Czasy stalinizmu to okres znacz\u0105cych nieobecno\u015bci w kontek\u015bcie wzajemnych zwi\u0105zk\u00f3w problematyki (oko\u0142o)seksualnej i rodzimej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej, co czyni go szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105cym w tego rodzaju badaniach. W \u00f3wczesnych filmach pr\u00f3\u017cno bowiem szuka\u0107 nie tylko jednoznacznych scen seksu, ale te\u017c przedstawie\u0144 erotycznych w og\u00f3le. Mo\u017ce to dziwi\u0107 zw\u0142aszcza w obliczu licznych, sprzyjaj\u0105cych kontaktom seksualnym migracji spo\u0142ecznych czy zapocz\u0105tkowanej w Polsce w 1948 roku tzw. akcji \u201eW\u201d, czyli pr\u00f3by zwalczenia wielkiej epidemii chor\u00f3b wenerycznych <\/i>[…], jaka mia\u0142a miejsce w Polsce po drugiej wojnie \u015bwiatowej<\/i><\/a>[33]<\/a>. Mimo \u017ce prze\u0142om lat 40. i 50. nietrudno uzna\u0107 za czas pewnego o\u017cywienia w \u017cyciu seksualnym Polak\u00f3w (o czym, obok wspomnianej akcji, mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 r\u00f3wnie\u017c tzw. powojenny boom<\/i> urodze\u0144) i daleko id\u0105cych zmian spo\u0142eczno-obyczajowych, kwestie te nie znalaz\u0142y jednak odzwierciedlenia w kinie polskim tego okresu. Wynika\u0142o to przede wszystkim z wytycznych propagandowych, kt\u00f3re w zgodzie z duchem socrealizmu wyra\u017anie regulowa\u0142y kszta\u0142t rzeczywisto\u015bci pokazywanej na ekranie. Tym samym nadrz\u0119dna dla kultury stalinowskiej figura homo duplex<\/i>, czyli istot[y] biseksualn[ej], a \u015bci\u015blej \u2013 przekraczaj\u0105c[ej] barier\u0119 p\u0142ci<\/i><\/a>[34]<\/a>, przenikn\u0119\u0142a tak\u017ce do polskiej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej. Jej podstawowym zadaniem by\u0142o konstytuowanie symptomatycznego dla sztuki tego okresu wizerunku tzw. nowego cz\u0142owieka, czyli wyobra\u017cenia, z kt\u00f3rym w zgodzie pojedynczy byt, jak pisa\u0142a Monika Brz\u00f3stowicz-Klajn, traci rysy indywidualne <\/i>[\u2026], traci cielesno\u015b\u0107, gubi instynkty i pop\u0119dy (poza tymi, kt\u00f3re wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 ze spo\u0142ecze\u0144stwem)<\/i><\/a>[35]<\/a>, a proces jego \u201eobr\u00f3bki\u201d mia\u0142 przebiega\u0107 przede wszystkim w pracy<\/i><\/a>[36]<\/a>.<\/p>\n Nie oznacza to jednak, \u017ce ekrany polskich kin w czasach stalinizmu zape\u0142nia\u0142y wy\u0142\u0105cznie monumentalne, statyczne sylwety bohater\u00f3w oraz bohaterek socjalizmu, kt\u00f3rzy skupiaj\u0105c si\u0119 na wykonywanej pracy, pozbawiali si\u0119 jednostkowej pop\u0119dowo\u015bci, by dzia\u0142a\u0107 na rzecz kolektywu. Przy pewnej dozie uwa\u017cno\u015bci da si\u0119 dostrzec wyra\u017ane \u015blady swoistego, cho\u0107 jeszcze nie\u015bmia\u0142ego zainteresowania \u00f3wczesnego kina problematyk\u0105 seksu. Co ciekawe, tendencja ta wynika\u0142a bezpo\u015brednio z samej specyfiki medium filmowego. Warto bowiem zauwa\u017cy\u0107, \u017ce du\u017co pro\u015bciej zapanowa\u0107 nad cia\u0142em, kt\u00f3re, jak t\u0142umaczy\u0142a Anita Skwara, si\u0119 rze\u017abi lub maluje. Jego wiarygodno\u015b\u0107, jednoznaczno\u015b\u0107, oczywisto\u015bci pos\u0142usznie stwarzaj\u0105 przestrze\u0144, w obr\u0119bie kt\u00f3rej dzia\u0142a\u0107 mo\u017ce ideologia<\/i><\/a>[37]<\/a>. Natomiast cia\u0142o, kt\u00f3re jest fotografowane lub filmowane, mo\u017ce zaskoczy\u0107, zwie\u015b\u0107 widza na manowce zainteresowania jego <\/i>[\u2026] somatyczn\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 i niezale\u017cno\u015bci\u0105<\/i><\/a>[38]<\/a>. Tak wi\u0119c w powstaj\u0105cych wtedy filmach na pierwszy plan zacz\u0119\u0142y si\u0119 wysuwa\u0107 nie tre\u015bci propagandowe, ale atrakcyjne wizerunki portretowanych w nich aktor\u00f3w i przede wszystkim aktorek. R\u00f3wnie\u017c w tym okresie po raz pierwszy w historii kina polskiego pojawi\u0142o si\u0119 roznegli\u017cowane cia\u0142o kobiety: w M\u0142odo\u015bci Chopina <\/i>(1951) Aleksandra Forda przez kr\u00f3tki moment mo\u017cna by\u0142o dostrzec nagi biust Hanny Skar\u017canki. Biust ten, w pewnym sensie zideologizowany i przez to mieszcz\u0105cy si\u0119 w granicach obowi\u0105zuj\u0105cej cenzury obyczajowej, zostaje ods\u0142oni\u0119ty po brutalnym ataku \u017candarm[a], rozdzieraj\u0105c[ego] jej sukni\u0119 na piersi<\/i><\/a>[39]<\/a>, przez co rewolucjonistka, jak s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142 Rafa\u0142 Marsza\u0142ek, upodabnia si\u0119 w ten spos\u00f3b do postaci z obrazu Delacroix<\/i><\/a>[40]<\/a>. P\u00f3\u0142nagie sylwetki k\u0105pi\u0105cych si\u0119 w \u0142a\u017ani statystek, odbijaj\u0105ce si\u0119 w zawieszonym nad g\u0142owami kobiet lustrze, mo\u017cna zobaczy\u0107 tak\u017ce w Niedaleko Warszawy <\/i>(1954) Marii Kaniewskiej. Natomiast w Celulozie <\/i>(1953) Jerzego Kawalerowicza pojawi\u0142a si\u0119 scena sugeruj\u0105ca zbli\u017cenie seksualne.<\/p>\n Celuloza<\/em>, re\u017c. Jerzy Kawalerowicz, 1953 r., fot. Bie\u0142ous Mieczys\u0142aw, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Odwil\u017c i lata 60.<\/b><\/p>\n Du\u017co wyra\u017aniejsz\u0105 zmian\u0119 w podej\u015bciu do przedstawiania w filmach scen erotycznych i nago\u015bci przynios\u0142y czasy odwil\u017cy i lata 60. Stanowi\u0142o to przede wszystkim bezpo\u015bredni efekt (pozornego) rozlu\u017anienia atmosfery ideologicznej oraz transformacji spo\u0142eczno-obyczajowych, jakie nast\u0105pi\u0142y po \u015bmierci J\u00f3zefa Stalina i doj\u015bciu W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki do w\u0142adzy, a tak\u017ce (rzekomej) stabilizacji poziomu \u017cycia. By\u0142 to r\u00f3wnie\u017c moment, w kt\u00f3rym dosz\u0142a do g\u0142osu kultura m\u0142odzie\u017cowa, a m\u0142odzi ludzie zacz\u0119li zajmowa\u0107 dominuj\u0105c\u0105 pozycj\u0119 w strukturze spo\u0142ecznej. Ponadto w latach 60. nast\u0105pi\u0142o (pozorne) nie\u015bmia\u0142e otwarcie na Zach\u00f3d, a co za tym idzie na przenikaj\u0105ce stamt\u0105d mody i wzorce, zw\u0142aszcza w obszarze norm obyczajowych oraz popkultury. W konsekwencji, niejako w reakcji na rozszczelnienie granic, wa\u017cn\u0105 funkcj\u0119 zacz\u0119\u0142a pe\u0142ni\u0107 tak\u017ce rodzima kultura masowa (i popularna), kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 swego rodzaju przestrzeni\u0105 dzia\u0142a\u0144 ideologicznych<\/a>[41]<\/a>.<\/p>\n O zmieniaj\u0105cym si\u0119 w\u00f3wczas podej\u015bciu do sfery cielesno\u015bci i seksualno\u015bci mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 chocia\u017cby fenomen <\/i>tzw. kociak\u00f3w, czyli promowanego w mediach nowego typu wizerunku \u201ezwyk\u0142ej dziewczyny\u201d. W czasach odwil\u017cy na ok\u0142adkach m.in. \u201ePrzekroju\u201d, \u201ePo Prostu\u201d, \u201eFilmu\u201d, \u201eEkranu\u201d czy p\u00f3\u017aniej \u201eKina\u201d zacz\u0119\u0142y si\u0119 pojawia\u0107 fotografie m\u0142odych, atrakcyjnych i odpowiednio stylizowanych kobiet, kt\u00f3rych spos\u00f3b obrazowania, wpisuj\u0105c si\u0119 w polityczny wymiar \u00f3wczesnej kultury masowej, ni\u00f3s\u0142 te\u017c konkretne sensy ideologiczne. Jak przekonywa\u0142a Iwona Kurz: \u201eKociak\u201d<\/i> <\/i>[…] na ok\u0142adce stawa\u0142 si\u0119 polityczny, cho\u0107 wed\u0142ug do\u015b\u0107 zgodnych relacji cenzura tu raczej nie ingerowa\u0142a. Doda\u0107 jednak nale\u017cy, \u017ce nie musia\u0142a: dziewczyny by\u0142y polskie, wz\u00f3r zachodni daleki, a w samych przedstawieniach nic bezpo\u015brednio wywrotowego si\u0119 nie pojawia\u0142o <\/i>[…]. Jednak <\/i>\u201ekociak\u201d <\/i>pojawi\u0142 si\u0119 na sta\u0142e dopiero po Odwil\u017cy, wcze\u015bniej, je\u015bli bywa\u0142y kobiety na ok\u0142adkach, to raczej traktorzystki lub, jeszcze lepiej, \u017co\u0142nierki. <\/i>\u201eKociak\u201d<\/i> <\/i>[…] mia\u0142 by\u0107 zarazem naturalny i nowoczesny, swojski i \u201e<\/i>zachodni\u201d, <\/i>by\u0142 przedmiotem estetycznego m\u0119skiego ogl\u0105du \u2013 i znakiem estetycznej emancypacji. Niew\u0105tpliwie po\u015bwiadcza\u0142 otwarcie na \u015bwiat, ale by\u0142 te\u017c form\u0105 zamkni\u0119cia pewnego aspektu dyskursu emancypacyjnego \u2013 zamiana traktorzystki na <\/i>\u201edziewczyn\u0119\u201d <\/i>oznacza\u0142a odrzucenie okre\u015blonego statusu spo\u0142ecznego na rzecz stanu przej\u015bciowego, pomi\u0119dzy (cz\u0119sta przypad\u0142o\u015b\u0107 kultury PRL tam, gdzie nie chcia\u0142a przyjmowa\u0107 status\u00f3w oficjalnych). Brigitte Bardot jako <\/i>\u201edziewczyna\u201d <\/i>sta\u0142a si\u0119 instytucj\u0105, jednak w kontek\u015bcie polskiego purytanizmu nie by\u0142o miejsca na jej amoralno\u015b\u0107 (ani niemoralno\u015b\u0107) i zwi\u0105zan\u0105 z ni\u0105 autonomi\u0119. Pozostawa\u0142a jedynie naturalno\u015b\u0107, czasem blask lokalnej s\u0142awy \u2013 zawsze obietnica lepszego, zachodniego \u015bwiata<\/i><\/a>[42]<\/a>.<\/p>\n Jowita<\/em>, re\u017c. Janusz Morgenstern, 1967 r., fot. Jerzy Bia\u0142ek, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Ten nowy typ (urodziwych) bohaterek w latach 60. zadomowi\u0142 si\u0119 tak\u017ce na ekranach kina polskiego<\/a>[43]<\/a>. Wtedy to w polskich filmach z coraz wi\u0119ksz\u0105 intensywno\u015bci\u0105 zacz\u0119\u0142y si\u0119 pojawia\u0107 rozmaite sceny nago\u015bci, cho\u0107 najcz\u0119\u015bciej ukazywa\u0142y one nago\u015b\u0107 kobiec\u0105, przedstawian\u0105 z regu\u0142y w spos\u00f3b pretekstowy<\/a>[44]<\/a>. W tym okresie zauwa\u017calnej erotyzacji uleg\u0142o co prawda tak\u017ce cia\u0142o (m\u0142odego) m\u0119\u017cczyzny, by wspomnie\u0107 chocia\u017cby o Jerzym Skolimowskim w Niewinnych czarodziejach <\/i>(1960, re\u017c. Andrzej Wajda), Jerzym Jogalle w Tarpanach <\/i>(1961, re\u017c. Kazimierz Kutz) czy Danielu Olbrychskim w Bokserze<\/i> (1966, re\u017c. Julian Dziedzina) b\u0105d\u017a Jowicie <\/i>(1967, re\u017c. Janusz Morgenstern), niemniej tendencja ta stanowi\u0142a tylko margines \u00f3wczesnej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej<\/a>[45]<\/a>. Warto przy tym podkre\u015bli\u0107, \u017ce w tym czasie w polskich filmach mo\u017cna te\u017c ju\u017c dostrzec pierwsze w\u0105tki homoseksualne, cho\u0107 w gruncie rzeczy wszystkie z nich konstytuowa\u0142y raczej niechlubn\u0105, \u201eukobiecon\u0105\u201d tradycj\u0119 pokazywania homoseksualist\u00f3w w rodzimej kinematografii<\/a>[46]<\/a>.<\/p>\n W kinie lat 60. ujawni\u0142y si\u0119 te\u017c pierwsze symptomy prze\u0142omu w sposobach pokazywania zbli\u017ce\u0144 seksualnych i w\u0105tk\u00f3w erotycznych. Sceny erotyczne wplatano do polskich film\u00f3w coraz ch\u0119tniej, cho\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich by\u0142a podporz\u0105dkowana ma\u0142o intensywnej i wywrotowej dynamice konserwatywnego zazwyczaj scenariusza<\/a>[47]<\/a>, co zreszt\u0105 w 1967 roku <\/i>skomentowa\u0142 Stanis\u0142aw Janicki: Sceny mi\u0142osne zbudowane s\u0105 wed\u0142ug schematu: wznios\u0142y, \u201eweltschmerzowy\u201d lub wyalienowany z akcji dialog, zbli\u017cenie bohater\u00f3w i zbli\u017cenie kamery do twarzy bohater\u00f3w, b\u0142\u0105dzenie tej\u017ce kamery po suficie lub rozrzuconych cz\u0119\u015bciach garderoby oraz \u015bciemnienie<\/i><\/a>[48]<\/a>. Podobnie \u201eintensywno\u015b\u0107\u201d ukazywanych w filmach zbli\u017ce\u0144 postrzega\u0142a Iwona Kurz, kt\u00f3ra po latach t\u0142umaczy\u0142a: Je\u015bli sugerowano scen\u0119 erotyczn\u0105, w domy\u015ble \u2013 rozbieran\u0105, opiera\u0142a si\u0119 ona zwykle na wielkich zbli\u017ceniach twarzy lub plec\u00f3w oraz dialogach<\/i><\/a>[49]<\/a>.<\/p>\n Skok<\/em>, re\u017c. Kazimierz Kutz, 1967 r., \u017cr\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Nie oznacza to jednak, \u017ce w kinie czas\u00f3w tzw. ma\u0142ej stabilizacji ca\u0142kowicie zabrak\u0142o \u015bmielszych przedstawie\u0144 seksu. Dowodem na to mo\u017ce by\u0107 m.in. film Skok <\/i>(1967, premiera: 1969) w re\u017cyserii Kazimierza Kutza, w kt\u00f3rym pojawi\u0142a si\u0119 do\u015b\u0107 odwa\u017cna scena inicjacji seksualnej dwojga m\u0142odych bohater\u00f3w (Ma\u0142gorzata Braunek i Marian Opania), kt\u00f3ra wzbudzi\u0142a spore kontrowersje podczas posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej<\/a>[50]<\/a> i odbi\u0142a si\u0119 echem na \u0142amach \u00f3wczesnej prasy. Wyra\u017any odd\u017awi\u0119k mia\u0142y r\u00f3wnie\u017c zilustrowane w Pierwszym dniu wolno\u015bci <\/i>(1964) Aleksandra Forda dwie (estetyzowane) sceny gwa\u0142t\u00f3w, w kt\u00f3rych centrum kadru zajmowa\u0142 obna\u017cony biust g\u0142\u00f3wnej bohaterki \u2013 Ingi Rhode (Beaty Tyszkiewicz). Sceny te zreszt\u0105 w satyryczny spos\u00f3b zosta\u0142y p\u00f3\u017aniej skomentowane w jedenastym odcinku Wojny domowej <\/i>(1965\u20131966, re\u017c. Jerzy Gruza) zatytu\u0142owanym Co ka\u017cdy ch\u0142opiec<\/i>. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce ju\u017c sam fakt erotyzowania przemocy seksualnej mo\u017ce stanowi\u0107 wyczerpuj\u0105cy komunikat \u015bwiadcz\u0105cy o patriarchalnym naddaniu \u00f3wczesnej kultury dominuj\u0105cej i obowi\u0105zuj\u0105cym w niej m\u0119skim spojrzeniu<\/a>[51]<\/a>.<\/p>\n <\/span><\/p>\n Lata 70.<\/b><\/p>\n Najbardziej widoczne przeformu\u0142owania w podej\u015bciu do erotyki i seksualno\u015bci nast\u0105pi\u0142y w latach 70. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to przede wszystkim ze zmianami spo\u0142eczno-polityczno-obyczajowymi, zar\u00f3wno na \u015bwiecie, jak i w Polsce. Z jednej strony na zwi\u0119kszenie zainteresowania seksem i erotyk\u0105 mia\u0142y wp\u0142yw echa przetaczaj\u0105cej si\u0119 w\u0142a\u015bnie przez Zach\u00f3d rewolucji seksualnej, z drugiej za\u015b \u2013 widocznemu uwolnieniu piersi i pup<\/i><\/a>[52]<\/a> na polskich ekranach sprzyja\u0142o doj\u015bcie do w\u0142adzy Edwarda Gierka, kt\u00f3rego rz\u0105dy nada\u0142y nieco odmienny kierunek dotychczasowej linii rozwoju kraju. Tak oto \u201enow\u0105\u201d rzeczywisto\u015b\u0107 lat 70. opisywa\u0142 Marcin Zaremba: Nast\u0105pi\u0142a cz\u0119\u015bciowa liberalizacja, a z ni\u0105 otwarcie na Zach\u00f3d. Niepomiernie wzros\u0142a wymiana handlowa z innymi krajami zachodnimi. Po wielu latach izolowania Polski od reszty \u015bwiata otworzono granice. Polacy zacz\u0119li podr\u00f3\u017cowa\u0107, na pocz\u0105tku g\u0142\u00f3wnie do kraj\u00f3w bloku wschodniego, pod koniec dekady r\u00f3wnie\u017c na Zach\u00f3d. Do powszechnego obiegu w kraju dopuszczone zosta\u0142y produkty zachodniej kultury masowej. Sporo zachodniej muzyki rozrywkowej nadawano w radio. W 1972 r. ruszy\u0142a produkcja Coca-Coli \u2013 napoju wcze\u015bniej obj\u0119tego ideologiczn\u0105 anatem\u0105. W kioskach pojawi\u0142y si\u0119 papierosy Marlboro. Po okresie \u201esiermi\u0119\u017cnego socjalizmu\u201d w latach 1956-1970 zwrot w stron\u0119 konsumpcjonizmu odpowiada\u0142 na oczekiwania spo\u0142ecze\u0144stwa, sfrustrowanego wcze\u015bniejsz\u0105 stagnacj\u0105 \u017cycia, uzasadniaj\u0105c\u0105 proprzysz\u0142o\u015bciowy ascetyzm Gomu\u0142ki<\/i><\/a>[53]<\/a>.<\/p>\n Ziemia obiecana<\/em>, re\u017c. Andrzej Wajda, 1975 r., fot. Renata Pajchel, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Kino r\u00f3wnie\u017c mia\u0142o si\u0119 sta\u0107 jedn\u0105 z tych przestrzeni, dzi\u0119ki kt\u00f3rym mo\u017cna by\u0142o legitymizowa\u0107 wizerunek Polski jako kraju nowoczesnego, technokratycznego, liberalnego, pod\u0105\u017caj\u0105cego za duchem czas\u00f3w i otwartego na przemiany obyczajowe. To w\u0142a\u015bnie w tym ostatnim obszarze tematyka (oko\u0142o)seksualna mia\u0142a do odegrania najwi\u0119ksz\u0105 rol\u0119. W latach 70. w polskich filmach coraz wi\u0119cej by\u0142o \u015bmia\u0142ych scen erotycznych, by wymieni\u0107 tylko Kardiogram <\/i>(1971) i Anatomi\u0119 mi\u0142o\u015bci <\/i>(1972) Romana Za\u0142uskiego, Dekameron 40, czyli cudowne przytrafienie pewnego nieboszczyka <\/i>(1971) Jana Budkiewicza, Per\u0142a w koronie <\/i>(1972) Kazimierza Kutza, Rewizja osobista <\/i>(1972) Andrzeja Kostenki i Witolda Leszczy\u0144skiego, Uciec jak najbli\u017cej <\/i>(1972) Janusza Zaorskiego, Trzeba zabi\u0107 t\u0119 mi\u0142o\u015b\u0107 <\/i>(1972) Janusza Morgensterna, Zazdro\u015b\u0107 i medycyna <\/i>(1973) Janusza Majewskiego, Ziemia obiecana <\/i>(1975) Andrzeja Wajdy, Dzieje grzechu <\/i>(1975) Waleriana Borowczyka (cz\u0119sto nazywane te\u017c pierwszym polskim filmem erotycznym, a nawet pornograficznym) czy serial telewizyjny 07 zg\u0142o\u015b si\u0119 <\/i>(1976\u20131987) w re\u017cyserii Krzysztofa Szmagiera i innych. W tym okresie na polskich ekranach coraz cz\u0119\u015bciej zaczyna si\u0119 pojawia\u0107 r\u00f3wnie\u017c nago\u015b\u0107 m\u0119ska, jak w Dyrygencie <\/i>(1979) Andrzeja Wajdy czy wspomnianych ju\u017c Dziejach grzechu<\/i>. Z regu\u0142y nie pe\u0142ni\u0142a jednak funkcji erotycznych, a by\u0142a przede wszystkim elementem opisu danej sytuacji (np. m\u0119\u017cczyzna si\u0119 przebiera lub dokonuje czynno\u015bci higienicznych).<\/p>\n Co wa\u017cne, wspomniane przemiany spo\u0142eczno-polityczno-obyczajowe nie wp\u0142yn\u0119\u0142y jedynie na tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmow\u0105. To w\u0142a\u015bnie w latach 70. coraz cz\u0119\u015bciej pojawiaj\u0105 si\u0119 w prasie zdj\u0119cia nagich kobiet (umieszczane cho\u0107by na tzw. ty\u0142\u00f3wkach, jak w miesi\u0119czniku \u201eKino\u201d), popularno\u015bci\u0105 ciesz\u0105 si\u0119 wystawy fotografii erotycznej (np. s\u0142ynna Venus <\/i>organizowana przez Krakowskie Towarzystwo Fotograficzne od 1970 roku<\/a>[54]<\/a>), rozwija si\u0119 \u201egazetowe\u201d poradnictwo seksualne, a w drugiej po\u0142owie dekady, po pewnych perturbacjach, zostaje wydana s\u0142ynna Sztuka kochania<\/i> Michaliny Wis\u0142ockiej<\/a>[55]<\/a> \u2013 pierwszy polski podr\u0119cznik na masow\u0105 skal\u0119 ucz\u0105cy Polak\u00f3w seksu, kt\u00f3ry natychmiast sta\u0142 si\u0119 czytelniczym hitem<\/a>[56]<\/a>. Wyra\u017anie wida\u0107 wi\u0119c, \u017ce ka\u017cde z przywo\u0142anych zjawisk mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 o przeformu\u0142owaniach w obszarze norm obyczajowych. Cho\u0107 mimo wszystko, jak pisa\u0142 Rafa\u0142 Marsza\u0142ek, [p]rzeci\u0119tyny Polak doby gierkowskiej z urok\u00f3w natury korzysta[\u0142] ukradkiem. Obudzono w nim ciekawo\u015b\u0107 \u015bwiata, ale to nie znaczy, \u017ce go wyzwolono<\/i><\/a>[57]<\/a>.<\/p>\n Per\u0142a w koronie<\/em>, re\u017c. Kazimierz Kutz, 1972 r., fot. Wojciech Urbanowicz, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fotoeka FINA<\/span><\/p>\n Lata 80.<\/b><\/p>\n Kolejny wa\u017cny prze\u0142om w sposobach pokazywania w filmie scen erotycznych nast\u0105pi\u0142 w latach 80. Po pierwsze, wi\u0105za\u0142 si\u0119 ze \u015bwiatowymi przemianami spo\u0142eczno-obyczajowymi, b\u0119d\u0105c te\u017c efektem niekiedy bezkrytycznego powielania wzorc\u00f3w czerpanych z kultury Zachodu, przez kt\u00f3ry przechodzi\u0142a w\u0142a\u015bnie druga fala porno-chicu<\/i>, \u0142\u0105cz\u0105ca si\u0119 wyra\u017an\u0105 pornografizacj\u0105 kultury popularnej<\/a>[58]<\/a>. Po drugie, prze\u0142om ten stanowi\u0142 te\u017c konsekwencj\u0119 komercjalizacji \u00f3wczesnego kina. W latach 80. bowiem przynoszenie zysk\u00f3w przez zespo\u0142y filmowe sta\u0142o si\u0119 jednym z priorytet\u00f3w<\/i><\/a>[59]<\/a>, a wi\u0119c \u2013 w my\u015bl zasady sex sells<\/i> \u2013 wplatanie do film\u00f3w w\u0105tk\u00f3w seksualnych mog\u0142o si\u0119 przyczyni\u0107 do frekwencyjnego i komercyjnego sukcesu. Po trzecie za\u015b, silniejsza obecno\u015b\u0107 scen erotycznych w polskich filmach by\u0142a tak\u017ce efektem \u201e[u]popularnieni[a]\u201d sztuki filmowej po 13 grudnia 1981<\/i><\/a>[60]<\/a>, kt\u00f3ra to strategia, jak t\u0142umaczy\u0142 Krzysztof Kornacki, by\u0142[a] cz\u0119\u015bci\u0105 \u00f3wczesnej polityki kulturalnej w\u0142adz. Jak pisa\u0142 Maciej [Marcin \u2013 przyp. K.J.] Zaremba, \u201elata osiemdziesi\u0105te to jeden z najwi\u0119kszych kryzys\u00f3w legitymizacyjnych, przed jakim stan\u0119\u0142y w\u0142adze komunistyczne od pocz\u0105tku swego istnienia\u201d. W tej sytuacji rozrywka przesta\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 d\u0142ugofalowym celom ideologicznym, propagowaniu marksizmu, a wspomaga\u0142a jedynie proces neutralizacji opozycyjnych nastroj\u00f3w. Jedynym bowiem systemem warto\u015bci, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego mog\u0142a si\u0119 koncentrowa\u0107 spo\u0142eczna aktywno\u015b\u0107, by\u0142 \u2013 o czym doskonale wiedziano \u2013 etos \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Chodzi\u0142o wi\u0119c o jak najszybsz\u0105 jego neutralizacj\u0119, o jak najszybsz\u0105 \u201eindywidualizacj\u0119 zbiorowo\u015bci\u201d<\/i><\/a>[61]<\/a>.<\/p>\n Wskutek wszystkich tych proces\u00f3w \u015bmia\u0142e sceny erotyczne i obrazy nago\u015bci, cho\u0107 przede wszystkim kobiecej, mo\u017cna by\u0142o obejrze\u0107 w ogromnej liczbie film\u00f3w \u2013 zar\u00f3wno tych artystycznych, jak i popularnych. Dobrym przyk\u0142adem mog\u0105 tu by\u0107: Konopielka <\/i>(1981) Witolda Leszczy\u0144skiego, Kamienne tablice<\/i> (1983), Kim jest ten cz\u0142owiek? <\/i>(1985) i Gorzka mi\u0142o\u015b\u0107 <\/i>(1989) Ewy i Czes\u0142awa Petelskich, Bez ko\u0144ca <\/i>(1984) i Kr\u00f3tki film o mi\u0142o\u015bci <\/i>(1988) Krzysztofa Kie\u015blowskiego, ale te\u017c Seksmisja <\/i>(1983) i Kingsajz <\/i>(1987) Juliusza Machulskiego, Thais <\/i>(1983) Ryszarda Bera, Widziad\u0142o <\/i>(1983) Marka Nowickiego, Alabama <\/i>(1984) Ryszarda Rydzewskiego, Medium <\/i>(1985) Jacka Koprowicza, \u017bycie wewn\u0119trzne <\/i>(1987) Marka Koterskiego czy \u0141uk Erosa <\/i>(1988) Jerzego Domaradzkiego. Co ciekawe, w latach 80. pojawi\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c seria do dzi\u015b popularnych komedii erotycznych, jak Och, Karol <\/i>(1985) Romana Za\u0142uskiego, Porno <\/i>(1989) Marka Koterskiego, Sztuka kochania <\/i>(1989) Jacka Bromskiego czy Co lubi\u0105 tygrysy <\/i>(1989) Krzysztofa Nowaka. Wszystkie one mia\u0142y przyci\u0105gn\u0105\u0107 jak najwi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 widz\u00f3w do sal kinowych, odpowiadaj\u0105c na niekiedy ma\u0142o wyrafinowane oczekiwania masowej publiczno\u015bci (Na pewno ten rodzaj humoru nie jest specjalnie subtelny, ale je\u017celi chcemy trafi\u0107 do szerokiego widza, to nie mo\u017cemy nastawi\u0107 si\u0119 na subtelne dowcipy, bo one mog\u0142yby stanowi\u0107 przeszkod\u0119 w odbiorze filmu, ale zgadzam si\u0119 z tym, \u017ce w tym wypadku nie mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o filmie w kategoriach sztuki, natomiast m\u00f3wimy o filmie popularnym, na jaki jest zapotrzebowanie i jestem przekonany, \u017ce na ten film p\u00f3jdzie spora ilo\u015b\u0107 widz\u00f3w<\/i><\/a>[62]<\/a> <\/i>\u2013 jak m\u00f3wiono w czasie kolaudacji). Po latach mog\u0105 one stanowi\u0107 wa\u017cne \u015bwiadectwo kszta\u0142tuj\u0105cego si\u0119 w Polsce dyskursu dotycz\u0105cego seksualno\u015bci.<\/p>\n Konopielka<\/em>, re\u017c. Witold Leszczy\u0144ski, 1981 r., fot. Tomasz Weso\u0142owski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Warto ponadto doda\u0107, \u017ce w latach 80. wyra\u017anej erotyzacji uleg\u0142a nie tylko tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmowa i telewizyjna. W 1983 roku na rynku wydawniczym ukaza\u0142y si\u0119 m.in. Seks partnerski <\/i>Zbigniewa Lwa-Starowicza<\/a>[63]<\/a> i skandalizuj\u0105ca powie\u015b\u0107 Raz w roku w Skiro\u0142awkach <\/i>Zbigniewa Nienackiego<\/a>[64]<\/a>. Wtedy tak\u017ce, po ponad dwudziestoletniej nieobecno\u015bci, zosta\u0142 przywr\u00f3cony konkurs Miss Polonia. Nowe w\u0142adze telewizji zdecydowa\u0142y si\u0119 na emisj\u0119 \u201er\u00f3\u017cowej\u201d serii zagranicznych film\u00f3w erotycznych, a w drugiej po\u0142owie dekady na antenie TVP mo\u017cna by\u0142o obejrze\u0107 program rodzimej produkcji pod wdzi\u0119cznym tytu\u0142em Sekscesy. <\/i>Ogromn\u0105 popularno\u015bci\u0105 cieszy\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c tzw. kalendarze (d\u0142ugopisy, karty etc.) \u201ez go\u0142\u0105 bab\u0105\u201d, jak zwyk\u0142o si\u0119 o nich m\u00f3wi\u0107, kt\u00f3re kolportowa\u0142 w gruncie rzeczy niemal ka\u017cdy \u201eszanuj\u0105cy si\u0119\u201d zak\u0142ad produkcyjny<\/a>[65]<\/a>. Rozwija\u0142 si\u0119 ruch naturyst\u00f3w, wspierany przez magazyn \u201eVeto. Tygodnik Ka\u017cdego Konsumenta\u201d, a w popkulturze obecny przede wszystkim za spraw\u0105 piosenki Cha\u0142upy welcome to <\/i>za\u015bpiewanej przez Zbigniewa Wodeckiego<\/a>[66]<\/a>. Pod auspicjami Polskiego Towarzystwa Naturystycznego zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 tzw. Kluby Samotnych, na \u0142amach prasy pojawia\u0142y si\u0119 doniesienia na temat raczkuj\u0105cego jeszcze ruchu swingers\u00f3w, za\u015b m.in. w \u201eRelaksie i Kolekcjonerze Polskim\u201d <\/i>publikowano anonse towarzyskie<\/a>[67]<\/a>. Do g\u0142osu zacz\u0119\u0142y dochodzi\u0107 \u015brodowiska gejowskie (z kt\u00f3rymi wi\u0105\u017ce si\u0119 niechlubna akcja \u201eHiacynt\u201d, przeprowadzona w latach 1985\u20131987 przez Milicj\u0119 Obywatelsk\u0105<\/a>[68]<\/a>), z wolna powo\u0142uj\u0105ce w\u0142asne struktury i organizacje<\/a>[69]<\/a>. Pod koniec dekady w kioskach mo\u017cna ju\u017c by\u0142o kupi\u0107 wydawane w Polsce i niestroni\u0105ce od erotyki \u201episma dla pan\u00f3w\u201d, jak cho\u0107by s\u0142ynny \u201ePlaytboy\u201d czy miesi\u0119cznik \u201ePan. Magazyn Poradniczo-Hobbystyczny\u201d. Ju\u017c po prze\u0142omie, w grudniu 1992 roku, ukaza\u0142 si\u0119 pierwszy numer polskiej edycji \u201ePlayboya\u201d, z Malwin\u0105 Rzeczkowsk\u0105 w roli playmate<\/i> (pozuj\u0105c\u0105 w stylu i w scenografii rodem z Dynastii<\/i>). Zacz\u0119\u0142y te\u017c by\u0107 wydawane rodzime czasopisma pornograficzne, z \u201eWampem. Pikantnym Magazynem dla Koneser\u00f3w\u201d, \u201eNowym Wampem\u201d, \u201eMenem\u201d i \u201eNowym Menem\u201d na czele<\/a>[70]<\/a>.<\/p>\n \n Podsumowanie<\/b><\/p>\n Artyku\u0142 ten to pr\u00f3ba rekonesansu, glosa, cz\u0105stkowe podsumowanie projektu, kt\u00f3rym zajmuj\u0119 si\u0119 od pewnego czasu. Poszczeg\u00f3lne w\u0105tki, niekiedy rozproszone, uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 jednak w sp\u00f3jn\u0105 refleksj\u0119 o znacz\u0105cej roli rodzimej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej i innych materia\u0142\u00f3w audiowizualnych w badaniach nad histori\u0105 polskiej obyczajowo\u015bci. Utrwalone w filmach sceny erotyczne stanowi\u0105 bowiem cenne \u015bwiadectwo zachodz\u0105cych z biegiem lat przemian obyczajowych, ujawniaj\u0105c chocia\u017cby stale rosn\u0105c\u0105 dynamik\u0119 poszerzenia si\u0119 granic obowi\u0105zuj\u0105cej cenzury (obyczajowej) i scenariusza ideologicznego. Nie oznacza to oczywi\u015bcie, \u017ce ukazywane w polskich filmach w\u0105tki seksualne bezpo\u015brednio odbijaj\u0105 ca\u0142y zestaw praktyk zwi\u0105zanych z t\u0105 sfer\u0105 \u017cycia cz\u0142owieka. Wyw\u00f3d oparty na analizie wybranych scen erotycznych jest przecie\u017c raczej opowie\u015bci\u0105 o funkcjonuj\u0105cych w danym czasie wyobra\u017ceniach, postawach, (nie)akceptowanych normach czy dopuszczalnym repertuarze tego typu temat\u00f3w ni\u017c de facto<\/i> antropologiczn\u0105 narracj\u0105 o faktycznym \u017cyciu seksualnym Polak\u00f3w. Niemniej wszystkie te w\u0105tki, niczym ukryte duchy kr\u0105\u017c\u0105ce przez lata i kszta\u0142tuj\u0105ce nasz\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 erotyczn\u0105, stanowi\u0105 w gruncie rzeczy podwaliny naszego my\u015blenia o seksie. Tym samym staj\u0105 si\u0119 g\u0142o\u015bno rezonuj\u0105cym komunikatem, przez kt\u00f3ry przeziera\u0107 zaczyna rzeczywisto\u015b\u0107 zewn\u0119trzna.<\/p>\n <\/a>[1] Zob. m.in. L. Mulvey, Przyjemno\u015b\u0107 wzrokowa a kino narracyjne<\/i>, t\u0142um. J. Mach, [w:] tej\u017ce, Do utraty wzroku. Wyb\u00f3r tekst\u00f3w<\/i>, red. K. Kuc, L. Thompson, Korporacja Ha!art, Krak\u00f3w\u2013Warszawa 2010. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1.2018_CIALO\/kmak\/1-F-2051-763-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1.2018_CIALO\/kmak\/1-F-69-52-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1.2018_CIALO\/kmak\/1-F-455-323-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1.2018_CIALO\/kmak\/1-F-2425-261-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1.2018_CIALO\/kmak\/1-F-380-3-1500x.jpg\")
<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1.2018_CIALO\/kmak\/1-F-57-56-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1.2018_CIALO\/kmak\/1-F-473-118-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1.2018_CIALO\/kmak\/1-F-2474-10-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/1.2018_CIALO\/kmak\/1-F-320-61-1500x.jpg\")
<\/p>\n\n
\n\n