Kiedy wstaj\u0119, patrz\u0119 w okno, kr\u00f3tka chwila<\/em><\/p> Id\u0105 ludzie, tam za bram\u0105, jeszcze senni<\/em><\/p> Na ulicy, ma\u0142y p\u0142omie\u0144 porzucony<\/em><\/p> Nasze domy, po\u015br\u00f3d nocy<\/em><\/p> Nasze domy, obok fabryk<\/em><\/p> Siekiera, Nowa Aleksandria, <\/em>1986 rok <\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n W poszukiwaniu definicji<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n Wprowadzenie w Polsce stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku, przerywaj\u0105ce spontaniczny proces tworzenia si\u0119 niezale\u017cnych od PZPR zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych, powszechnie uznaje si\u0119 za jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych traum wsp\u00f3\u0142czesnej historii Polski. Ograniczenie praw obywatelskich, pacyfikacja struktur Solidarno\u015bci, aresztowanie i internowanie jej cz\u0142onk\u00f3w, obecno\u015b\u0107 wojska na ulicach oraz cenzura korespondencji sta\u0142y si\u0119 dotkliwym do\u015bwiadczeniem wielu warstw spo\u0142ecze\u0144stwa. Do sfery symbolicznej przesz\u0142a niedziela bez Teleranka<\/em>, pocz\u0105tkowo g\u0142uchy, p\u00f3\u017aniej cenzurowany telefon, wojsko na ulicach ogrzewaj\u0105ce si\u0119 przy \u017carz\u0105cych si\u0119 koksownikach itp. Dwa lata stanu wojennego, swoistego stanu spo\u0142ecznego zawieszenia, opr\u00f3cz dyskusji polityczno-historycznych dostarczy\u0142y pot\u0119\u017cnego zasobu temat\u00f3w i w\u0105tk\u00f3w tw\u00f3rczo wykorzystywanych przez ludzi kultury. Skorzysta\u0142o na tej sytuacji polskie kino. Dysponujemy bowiem katalogiem film\u00f3w, kt\u00f3re odnosi\u0142y si\u0119 do wydarze\u0144 lat 1981\u20131983 w Polsce. Pojawia si\u0119 jednak zasadnicze pytanie: czy istnieje precyzyjna definicja kina stanu wojennego? S\u0105dz\u0119, \u017ce wypada si\u0119 zgodzi\u0107 z tez\u0105 Mariusza Guzka, kt\u00f3ry dowodzi\u0142, \u017ce polskie kino nie doczeka\u0142o si\u0119 zwartej formacji dzie\u0142, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by\u0142oby nazwa\u0107 kinem tamtego okresu. Mi\u0119dzy tymi dzie\u0142ami by\u0142o bowiem zbyt wiele r\u00f3\u017cnic gatunkowych, a ich scenariusze cz\u0119sto bazowa\u0142y na odmiennych do\u015bwiadczeniach tw\u00f3rc\u00f3w. Osadzenie akcji film\u00f3w w realiach stanu wojennego lub inspiracja autentycznymi wydarzeniami z tamtego okresu okaza\u0142y si\u0119 niewystarczaj\u0105ce. Ocena ta nie przekre\u015bla jednak ich warto\u015bci jako \u017ar\u00f3d\u0142a historycznego[1]<\/a><\/sup><\/sup>. S\u0105 to obrazy mimo wszystko inne ni\u017c kino moralnego niepokoju, kt\u00f3re towarzyszy\u0142o przemianom politycznej i kulturalnej \u015bwiadomo\u015bci polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa drugiej po\u0142owy lat 70. XX wieku. Wed\u0142ug Dobrochny Dabert moment wprowadzenia stanu wojennego by\u0142 wydarzeniem granicznym, ko\u0144cz\u0105cym ten etap w historii polskiego kina[2]<\/a><\/sup><\/sup>. Wprowadzenie stanu wojennego zasadniczo ograniczy\u0142o prac\u0119 rodzimej kinematografii, zamkni\u0119to bowiem znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 produkcji i ograniczono rozpowszechnianie kina warto\u015bciowego artystycznie. W \u015brodowisku filmowym nast\u0105pi\u0142 regres \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 tw\u00f3rc\u00f3w, np. Andrzej Wajda, Agnieszka Holland i Krzysztof Zanussi, stara\u0142a si\u0119 tworzy\u0107 na emigracji, a inni, np. Krzysztof Kie\u015blowski i Andrzej Kijowski, po\u015bwi\u0119cili si\u0119 pracy ze studentami. Dopiero rok 1982 da\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 powrotu do pracy tw\u00f3rcom krytykuj\u0105cym \u00f3wczesn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107[3]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n Selekcja<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n Na temat stanu wojennego powsta\u0142a obszerna literatura, rejestruj\u0105ca r\u00f3\u017cnorodne strategie przetrwania spo\u0142ecze\u0144stwa w warunkach zaostrzonych represji komunistycznej w\u0142adzy. Si\u0142\u0105 rzeczy badacze analizowali g\u0142\u00f3wnie zmagania zwi\u0105zkowc\u00f3w Solidarno\u015bci z PRL-owskim aparatem bezpiecze\u0144stwa[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Dysponujemy tak\u017ce zapisem wspomnie\u0144 aktywist\u00f3w i aktywistek zwi\u0105zkowych[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Wydarzenia te, cz\u0119sto tragiczne, sta\u0142y si\u0119 inspiracj\u0105 do tworzenia interesuj\u0105cych dzie\u0142 filmowych. <\/p>\n\n\n\n Przedmiotem analizy b\u0119dzie kino fabularne, gdy\u017c ze wzgl\u0119du na za\u0142o\u017cenia gatunkowe mo\u017ce nam pokaza\u0107 r\u00f3\u017cnorodne perspektywy i interpretacje wydarze\u0144 stanu wojennego. Wyb\u00f3r ten uwa\u017cam za zasadny, poniewa\u017c koresponduje on z postulatem Marka Hendrykowskiego, aby histori\u0119 ukazan\u0105 na ekranie, niezale\u017cnie od podzia\u0142\u00f3w gatunkowych, traktowa\u0107 jako histori\u0119 wyobra\u017con\u0105. Ocena jej warto\u015bci poznawczej i przydatno\u015bci do bada\u0144 historycznych sta\u0142aby po stronie badacza, a nie tw\u00f3rcy. Jest to istotne dlatego, \u017ce na przekaz dzie\u0142 filmowych maj\u0105 wp\u0142yw subiektywne pogl\u0105dy autor\u00f3w, w tym wypadku filtrowane przez ich osobiste do\u015bwiadczenia[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Krytycznej refleksji poddane zostan\u0105 wybrane obrazy b\u0119d\u0105ce klasyk\u0105 polskiego kina, rejestruj\u0105ce wydarzenia lat 1981\/1982. Przyjrz\u0119 si\u0119 dzie\u0142om tw\u00f3rc\u00f3w \u017cyczliwych Solidarno\u015bci, takim jak \u015amier\u0107 jak kromka chleba <\/em>Kazimierza Kutza i Bez ko\u0144ca <\/em>Krzysztofa Kie\u015blowskiego. Aby lepiej zilustrowa\u0107 temat, przeanalizuj\u0119 r\u00f3wnie\u017c fabu\u0142\u0119 Zawr\u00f3conego <\/em>wspomnianego ju\u017c Kazimierza Kutza, kt\u00f3rego akcja zosta\u0142a osadzona na tle protest\u00f3w w pocz\u0105tkach istnienia Solidarno\u015bci. Warto te\u017c zastanowi\u0107 si\u0119 nad warto\u015bci\u0105 poznawcz\u0105 kina z tzw. drugiej strony barykady, prezentuj\u0105cego w niewielkim stopniu kamuflowane stanowisko strony rz\u0105dowej. Przekaz ten zawarty zosta\u0142 w Godno\u015bci <\/em>i Czasie nadziei <\/em>Romana Wionczka. Pozwol\u0105 one naszkicowa\u0107 pe\u0142niejszy obraz filmowej klasy robotniczej. <\/p>\n\n\n\n Spo\u015br\u00f3d wielu w\u0105tk\u00f3w zawartych w wymienionych filmach postaram si\u0119 wyodr\u0119bni\u0107 te, kt\u00f3re pozwol\u0105 zrekonstruowa\u0107 indywidualny portret przedstawicieli i przedstawicielek \u00f3wczesnej klasy robotniczej. W tym kontek\u015bcie rodz\u0105 si\u0119 dosy\u0107 oczywiste pytania: jak\u0105 rol\u0119 w wymienionych filmach odgrywali robotnicy i jak byli przedstawiani? Na ile umiejscowienie robotnik\u00f3w w ogniu walki z pa\u0144stwowym re\u017cimem by\u0142o wiern\u0105 rekonstrukcj\u0105 ich rzeczywistych dzia\u0142a\u0144, a na ile mieli\u015bmy do czynienia z artystyczn\u0105 kreacj\u0105? I najwa\u017cniejsze \u2013 czy robotnicy w filmach tego okresu traktowani byli podmiotowo, czy raczej instrumentalnie, jako rodzaj \u201et\u0142a\u201d maj\u0105cego uwiarygodni\u0107 polityczne przes\u0142anie filmowc\u00f3w? To tylko najwa\u017cniejsze w\u0105tki, kt\u00f3rym warto si\u0119 przyjrze\u0107. <\/p>\n\n\n\n Polska klasa robotnicza w latach prze\u0142omu<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n Obszerna analiza charakterystyki klasy robotniczej prze\u0142omu lat 70. i 80. XX wieku jako grupy spo\u0142ecznej wykracza poza ramy tematyczne mojego artyku\u0142u, tym bardziej \u017ce ten wycinek dziej\u00f3w PRL nale\u017cy do najmniej zbadanych, g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119du na trudno\u015bci metodologiczne. Stopie\u0144 z\u0142o\u017cono\u015bci postaw wobec problem\u00f3w \u017cycia codziennego, podzia\u0142u r\u00f3l w gospodarstwie domowym, problem\u00f3w ekonomicznych i politycznych poszczeg\u00f3lnych cz\u0142onk\u00f3w i cz\u0142onki\u0144 tej grupy spo\u0142ecznej rodzi wi\u0119cej pyta\u0144 ni\u017c odpowiedzi. Wystarczy przyjrze\u0107 si\u0119 stosunkowi polskiej klasy robotniczej do w\u0142adzy komunistycznej. Badacz musia\u0142by prze\u015bledzi\u0107 r\u00f3wnolegle istniej\u0105ce w tym okresie strategie przystosowania, zaanga\u017cowania i oporu robotnik\u00f3w wobec PRL-owskiego status quo<\/em>[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wymienione problemy, si\u0142\u0105 rzeczy mo\u017cna jedynie naszkicowa\u0107 og\u00f3lny zarys \u00f3wczesnej klasy robotniczej. <\/p>\n\n\n\n Niew\u0105tpliwie porozumienia zawarte w Gda\u0144sku 31 sierpnia 1980 roku zaowocowa\u0142y powstaniem pierwszego w okresie PRL niezale\u017cnego ruchu zawodowego. Nie zako\u0144czy\u0142o to jednak problem\u00f3w gospodarczych dotykaj\u0105cych wi\u0119kszo\u015bci polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Z danych Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych wynika\u0142o, \u017ce w maju 1981 roku produkcja przemys\u0142owa spad\u0142a o 12,5%, a wydajno\u015b\u0107 pracy o 10%. Kryzys gospodarczy post\u0119powa\u0142. Znacz\u0105co pogorszy\u0142a si\u0119 jako\u015b\u0107 \u017cycia os\u00f3b pracuj\u0105cych, co znalaz\u0142o odzwierciedlenie w nastrojach spo\u0142ecznych. Warto te\u017c zaznaczy\u0107, \u017ce w latach 70. XX wieku robotnicy dysponowali powa\u017cn\u0105 si\u0142\u0105 nacisku, osi\u0105gn\u0105wszy w 1979 roku szczyt liczebno\u015bci \u2013 46% og\u00f3\u0142u czynnych zawodowo obywateli. W roku nast\u0119pnym liczebno\u015b\u0107 klasy robotniczej w Polsce wynios\u0142a 4 721 200 pracownik\u00f3w fizycznych i umys\u0142owych. Pog\u0142\u0119bia\u0142o si\u0119 rozwarstwienie spo\u0142eczne mi\u0119dzy robotnikami a innymi warstwami spo\u0142ecznymi, zw\u0142aszcza ze sfery inicjatywy prywatnej. Rosn\u0105ca na pocz\u0105tku lat 80. XX wieku inflacja realnie uszczupla\u0142a bud\u017cety domowe, zatem akcja strajkowa z 1980 roku wynika\u0142a w znacznej mierze z ch\u0119ci poprawy sytuacji ekonomicznej[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Dosz\u0142o r\u00f3wnie\u017c do wyra\u017anej zmiany pokoleniowej w szeregach \u00f3wczesnej klasy robotniczej \u2013 coraz wi\u0119ksz\u0105 jej cz\u0119\u015b\u0107 stanowi\u0142a miejska m\u0142odzie\u017c robotnicza, lepiej wykszta\u0142cona od swoich rodzic\u00f3w, z wi\u0119kszymi potrzebami i oczekiwaniami, g\u0142\u00f3wnie odno\u015bnie do awansu zawodowego i ch\u0119ci poprawy statusu spo\u0142ecznego. Borykaj\u0105ce si\u0119 z problemami ekonomicznymi pa\u0144stwo nie by\u0142o w stanie zaspokoi\u0107 tych oczekiwa\u0144, co powodowa\u0142o frustracj\u0119 zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d wykszta\u0142conej technicznie grupy robotnik\u00f3w. W tej sytuacji \u0142atwo by\u0142o o radykalizacj\u0119 nastroj\u00f3w i dzia\u0142a\u0144 klasy robotniczej, anga\u017cuj\u0105cej si\u0119 w nowo powsta\u0142y, niezale\u017cny ruch robotniczy. Co wi\u0119cej, g\u0142osz\u0105ca has\u0142a emancypacyjne i organizuj\u0105ca kolejne strajki Solidarno\u015b\u0107 znajdowa\u0142a si\u0119 na naturalnym kursie kolizyjnym z komunistyczn\u0105 w\u0142adz\u0105. Konflikt by\u0142 nieuchronny[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Wprowadzenie stanu wojennego przekre\u015bli\u0142o nadzieje solidarno\u015bciowych dzia\u0142aczy robotniczych na szybk\u0105 emancypacj\u0119 tej klasy spo\u0142ecznej. Po serii antyrz\u0105dowych demonstracji na Wybrze\u017cu i strajkach w kopalniach na \u015al\u0105sku w grudniu 1981 roku ruch pracowniczy zosta\u0142 w znacznej mierze spacyfikowany i poza aktywem Solidarno\u015bci pogr\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 w apatii[10]<\/a><\/sup><\/sup>. W\u015br\u00f3d robotnik\u00f3w nadal panowa\u0142o jednak du\u017ce niezadowolenie, kt\u00f3re przyczyni\u0142o si\u0119 do odbudowy niezale\u017cnych struktur zwi\u0105zkowych. Te z kolei doprowadzi\u0142y pod koniec lat 80. XX wieku do kapitulacji komunistycznej w\u0142adzy i rozpocz\u0119cia transformacji ustrojowej[11]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n Robotnik pilnie poszukiwany<\/strong> \n<\/p>\n\n\n\n Kiedy pr\u00f3bujemy si\u0119 zastanowi\u0107 nad kinem dokumentuj\u0105cym ferment spo\u0142eczny lat 1980\u20131981, pierwszym skojarzeniem s\u0105 kadry z Cz\u0142owieka z \u017celaza <\/em>(1981) <\/em>Andrzeja Wajdy. Proponuj\u0119 tym razem odej\u015b\u0107 od stereotypu i przyjrze\u0107 si\u0119 robotnikom w obrazach innych re\u017cyser\u00f3w. Silnie zarysowane postacie robotnicze mo\u017cemy odnale\u017a\u0107 w tw\u00f3rczo\u015bci Kazimierza Kutza, Krzysztofa Kie\u015blowskiego i Romana Wionczka. Tematyka robotnicza szczeg\u00f3lnie odznacza si\u0119 w dorobku filmowym \u015bl\u0105skiego filmowca Kazimierza Kutza. Ten czo\u0142owy re\u017cyser i scenarzysta bardzo dobrze przyj\u0119tych w okresie PRL obraz\u00f3w z historii \u015al\u0105ska, tj. Soli ziemi czarnej <\/em>(1969), Per\u0142y w koronie <\/em>(1971) i Paciork\u00f3w jednego r\u00f3\u017ca\u0144ca <\/em>(1979), <\/em>na pocz\u0105tku lat 90. XX wieku <\/em>podj\u0105\u0142 temat najtragiczniejszego wydarzenia stanu wojennego \u2013 pacyfikacji Kopalni \u201eWujek\u201d 16 grudnia 1981 roku. Tego dnia z r\u0105k milicji i pr\u00f3buj\u0105cego rozbi\u0107 strajk okupacyjny wojska zgin\u0119\u0142o sze\u015bciu g\u00f3rnik\u00f3w, a trzech nast\u0119pnych zmar\u0142o w szpitalu w wyniku ran postrza\u0142owych. Re\u017cyser jako opozycjonista internowany w stanie wojennym czu\u0142 siln\u0105 potrzeb\u0119 opowiedzenia tej historii. Przekonywa\u0142, \u017ce by\u0142 to wyraz ho\u0142du dla walki \u015bl\u0105skich robotnik\u00f3w z brutalno\u015bci\u0105 w\u0142adzy PRL i jednocze\u015bnie podsumowanie jego film\u00f3w o \u015al\u0105sku. Uzna\u0142 wi\u0119c, \u017ce w filmie przedstawi g\u00f3rnik\u00f3w jako bohatera zbiorowego[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Przygotowuj\u0105c scenariusz jesieni\u0105 1991 roku, opiera\u0142 si\u0119 na materia\u0142ach opublikowanych w reporta\u017cu Jana Dziadula Rozstrzelana kopalnia[13]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em> Film powstawa\u0142 w warunkach, kt\u00f3re \u2013 jak si\u0119 spodziewa\u0142 \u2013 powinny by\u0107 korzystne dla realizacji tego przedsi\u0119wzi\u0119cia. Niestety, pierwsze trudno\u015bci pojawi\u0142y si\u0119 ju\u017c na etapie tworzenia bud\u017cetu, kt\u00f3ry uda\u0142o si\u0119 spi\u0105\u0107 z funduszy zbieranych w ramach Spo\u0142ecznego Komitetu Realizacji Filmu Fabularnego o Tragedii w Kopalni \u201eWujek\u201d, zasilonych \u015brodkami publicznymi pozyskanymi w wyniku usilnych stara\u0144 Kutza. \u015amier\u0107 jak kromka chleba<\/em> (1994) <\/em>okaza\u0142a si\u0119 bodaj najtrudniejszym pod wzgl\u0119dem przygotowa\u0144 obrazem w dorobku re\u017cysera. Brak zrozumienia ze strony opinii publicznej, pomnikowa i paradokumentalna forma filmu, a tak\u017ce tragiczna \u015bmier\u0107 12-letniego statysty na planie odcisn\u0119\u0142y pi\u0119tno na produkcji. Warto wspomnie\u0107, \u017ce premiera przypad\u0142a na bolesny spo\u0142ecznie i gospodarczo okres transformacji ustrojowej, kt\u00f3ry weryfikowa\u0142 mit Solidarno\u015bci, co wp\u0142yn\u0119\u0142o na jego odbi\u00f3r. <\/p>\n\n\n\n Zgo\u0142a odmiennie przebiega\u0142y prace na Zawr\u00f3conym <\/em>(1994), opowie\u015bci o szeregowym robotniku konformi\u015bcie (w tej roli Zbigniew Zamachowski), kt\u00f3ry wys\u0142any przez zak\u0142adowego dzia\u0142acza PZPR z misj\u0105 szpiegowsk\u0105 na wiec Solidarno\u015bci w Katowicach zostaje aresztowany i poddany torturom. Pod wp\u0142ywem prze\u017cy\u0107 na milicyjnym do\u0142ku zachodzi w nim przemiana, kt\u00f3ra sk\u0142ania go do przej\u015bcia do opozycji i zaanga\u017cowania si\u0119 w \u017cycie lokalnej parafii. W\u0105tki komediowe fabu\u0142y pozwoli\u0142y na zdrowy dystans do tematyki filmu, jak\u017ce odmiennego od wcze\u015bniejszej, martyrologicznej produkcji. <\/p>\n\n\n\n Posta\u0107 robotnika pojawia si\u0119 tak\u017ce w filmie Krzysztofa Kie\u015blowskiego Bez ko\u0144ca <\/em>(1984).<\/em> Warto zaznaczy\u0107, \u017ce filmowiec ju\u017c wcze\u015bniej interesowa\u0142 si\u0119 tematyk\u0105 robotnicz\u0105 \u2013 w dokumentach Fabryka <\/em>(1970) i Robotnicy 1971 <\/em>(1972)[14]<\/a><\/sup><\/sup>. Bez ko\u0144ca <\/em>uznaje si\u0119 za obraz kluczowy dla rozwoju artystycznego czo\u0142owego re\u017cysera kina moralnego niepokoju, wa\u017cny tym bardziej, \u017ce okaza\u0142 si\u0119 pierwszym projektem powsta\u0142ym we wsp\u00f3\u0142pracy z prawnikiem i scenarzyst\u0105 Krzysztofem Piesiewiczem. Dla obu tw\u00f3rc\u00f3w produkcja ta oznacza\u0142a nowy rozdzia\u0142 w \u017cyciu artystycznym \u2013 Kie\u015blowski wkr\u00f3tce stworzy\u0142 wybitne obrazy \u015bwiatowego kina, takie jak Dekalog <\/em>(1989\u20131990) <\/em>czy Trzy kolory <\/em>(1993\u20131994),<\/em> Piesiewicz zadebiutowa\u0142 jako scenarzysta (a p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 wiernym towarzyszem i przyjacielem re\u017cysera). Do\u015bwiadczenie Piesiewicza jako obro\u0144cy wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych znalaz\u0142o odzwierciedlenie w fabule filmu. Wspomnianego robotnika Dariusza Stacha, w kt\u00f3rego rol\u0119 wcieli\u0142 si\u0119 Artur Barci\u015b, mo\u017cna uzna\u0107 za jedn\u0105 z centralnych postaci obrazu. Osadzony za organizacj\u0119 nielegalnego strajku podczas stanu wojennego, broniony by\u0142 przez adwokata Antoniego Zyro (Jerzy Radziwi\u0142owicz), a po jego \u015bmierci przez do\u015bwiadczonego, zbli\u017caj\u0105cego si\u0119 do ko\u0144ca kariery mecenasa Mieczys\u0142awa Labradora (Aleksander Bardini). Bohater musi zdecydowa\u0107, czy chce broni\u0107 swoich racji na sali s\u0105dowej, czy skapitulowa\u0107, aby uzyska\u0107 \u0142agodniejszy wyrok. Piesiewicz wspomina\u0142 po latach, \u017ce inspiracj\u0105 do stworzenia tej postaci by\u0142 bohater zbiorowy \u2013 robotnicy, z kt\u00f3rymi spotka\u0142 si\u0119 jako prawnik. Konkretniej chodzi\u0142o o monter\u00f3w z Miejskich Zak\u0142ad\u00f3w Komunikacyjnych w Warszawie, kt\u00f3rzy zostali aresztowani za prowadzenie podziemnej drukarni, w kt\u00f3rej sk\u0142adano tomiki poezji Czes\u0142awa Mi\u0142osza[15]<\/a><\/sup><\/sup>. Scenarzysta zastanawia\u0142 si\u0119 nad dylematami strajkuj\u0105cych w\u00f3wczas robotnik\u00f3w, popieraj\u0105cych Solidarno\u015b\u0107. Nie by\u0142 pewien, czy pragn\u0119li zniszczenia \u00f3wczesnego systemu, czy polepszenia warunk\u00f3w pracy i p\u0142acy w ramach komunistycznego pa\u0144stwa. System, cho\u0107 opresyjny, upodmiotowi\u0142 ich jako grup\u0119 spo\u0142eczn\u0105. S\u0105dzi\u0142 wi\u0119c, \u017ce oczekiwali po prostu wi\u0119cej wolno\u015bci w kraju niewydolnej gospodarki planowej[16]<\/a><\/sup><\/sup>. Film, pomimo sympatii widz\u00f3w, spotka\u0142 si\u0119 ze zdecydowan\u0105 krytyk\u0105 zar\u00f3wno re\u017cimowych, jak i opozycyjnych publicyst\u00f3w. Pierwsi zarzucali obrazowi zbytni pesymizm, strona przeciwna \u2013 zbyt ma\u0142\u0105 wiar\u0119 we wsp\u00f3lnot\u0119 ludzi do\u015bwiadczonych przez system. Negatywnie wypowiadali si\u0119 o filmie tak\u017ce przedstawiciele ko\u015bcio\u0142a, krytykuj\u0105c w\u0105tek samob\u00f3jstwa Urszuli (Gra\u017cyna Szapo\u0142owska), \u017cony Antoniego i matki ich syna[17]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n Z ca\u0142kiem innej perspektywy robotnicze problemy na pocz\u0105tku lat 80. XX wieku pokazali scenarzysta Jerzy Grzymkowski z re\u017cyserem Romanem Wionczkiem, tw\u00f3rcy Godno\u015bci <\/em>(1984) i jej kontynuacji \u2013 Czasu nadziei <\/em>(1987). Interesuj\u0105ce s\u0105 ich biografie. Pierwszy, w przesz\u0142o\u015bci zwi\u0105zany z Korpusem Bezpiecze\u0144stwa Wewn\u0119trznego i Milicj\u0105 Obywatelsk\u0105, pracowa\u0142 w Hucie \u201eWarszawa\u201d na stanowisku suwnicowego. Jego debiut literacki przypada\u0142 na po\u0142ow\u0119 lat 60. XX wieku. Nied\u0142ugo po nim zaj\u0105\u0142 si\u0119 pisaniem scenariuszy filmowych. Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Bohdanem Por\u0119b\u0105 i Januszem Kondratiukiem. Z kolei Roman Wionczek w okresie okupacji s\u0142u\u017cy\u0142 w Armii Krajowej, by\u0142 tak\u017ce uczestnikiem powstania warszawskiego. B\u0119d\u0105c absolwentem Wydzia\u0142u Operatorskiego Pa\u0144stwowej Wy\u017cszej Szko\u0142y Filmowej w \u0141odzi, re\u017cyserowa\u0142 g\u0142\u00f3wnie filmy dokumentalne o tematyce wojennej. W latach 1967\u20131968 pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 redaktora naczelnego Polskiej Kroniki Filmowej. Ani Grzymkowski, ani Wionczek nie mieli opor\u00f3w przed nakr\u0119ceniem film\u00f3w przedstawiaj\u0105cych Solidarno\u015b\u0107 zgodnie z wytycznymi rz\u0105dowej propagandy. Pisz\u0105c scenariusz Godno\u015bci, <\/em>Grzymkowski opar\u0142 si\u0119 na prawdziwych wydarzeniach, jakie mia\u0142y miejsce w pa\u017adzierniku 1981 roku w Fabryce Amortyzator\u00f3w \u201ePolmo\u201d w Kro\u015bnie. Na terenie tamtejszego zak\u0142adu dosz\u0142o do konfliktu mi\u0119dzy lokalnymi strukturami Solidarno\u015bci a J\u00f3zefem Topolskim, przewodnicz\u0105cym Zwi\u0105zku Zawodowego Metalowc\u00f3w. Topolski sprofanowa\u0142 solidarno\u015bciowy transparent, co wywo\u0142a\u0142o gniew niezale\u017cnych zwi\u0105zkowc\u00f3w, kt\u00f3rzy za\u017c\u0105dali od dyrekcji przedsi\u0119biorstwa usuni\u0119cia go z zak\u0142adu. Kiedy im odm\u00f3wiono, robotnicy wzi\u0119li sprawy w swoje r\u0119ce i wywie\u017ali Topolskiego z fabryki na taczce. Pr\u00f3bowano za ten czyn poci\u0105gn\u0105\u0107 do odpowiedzialno\u015bci dzia\u0142aczy Solidarno\u015bci, lecz po wprowadzeniu stanu wojennego spraw\u0119 umorzono. Na kanwie tej historii powsta\u0142 scenariusz, kt\u00f3ry zgodnie z oczekiwaniami czynnik\u00f3w rz\u0105dowych mia\u0142 uzasadnia\u0107 konieczno\u015b\u0107 wprowadzenia stanu wojennego[18]<\/a><\/sup><\/sup>. Widz obserwuje losy rodziny Szostak\u00f3w, na czele z Karolem, sumiennym fachowcem pracuj\u0105cym od 46 lat w Metlapolu. W tej samej fabryce pracuj\u0105 jego syn J\u0119drek, c\u00f3rka Bo\u017cena oraz zi\u0119\u0107 Waldemar. \u017bona Karola zajmuje si\u0119 domem. W pocz\u0105tkowej fazie filmu wyra\u017anie anga\u017cuj\u0105cymi si\u0119 politycznie cz\u0142onkami rodziny s\u0105 nale\u017c\u0105cy do Solidarno\u015bci J\u0119drek i Waldemar, ideowy cz\u0142onek PZPR. Ciesz\u0105cy si\u0119 w zak\u0142adzie autorytetem Karol zostaje wybrany na przewodnicz\u0105cego Niezale\u017cnego Samorz\u0105dnego Zwi\u0105zku Zawodowego Metalowc\u00f3w (konkurencyjnego wobec Solidarno\u015bci). Gdy Karol odmawia wzi\u0119cia udzia\u0142u w strajku organizowanym przez zak\u0142adow\u0105 Solidarno\u015b\u0107, rodzi si\u0119 konflikt, w wyniku kt\u00f3rego za\u0142oga \u017c\u0105da zwolnienia go z pracy. Dyrektor pr\u00f3buje nam\u00f3wi\u0107 go do odej\u015bcia, ale kiedy to si\u0119 nie udaje, za\u0142oga wywozi Karola na taczkach za bramy zak\u0142adu. Ta dramatyczna scena ko\u0144czy film[19]<\/a><\/sup><\/sup>. Film nie spodoba\u0142 si\u0119 publiczno\u015bci, a krytyka, nawet ta oficjalna, by\u0142a wstrzemi\u0119\u017aliwa w ocenie jego warto\u015bci artystycznej. Obraz trafi\u0142 jednak w gusta dygnitarzy z obozu w\u0142adzy. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce jego fanem by\u0142 \u00f3wczesny wicepremier Mieczys\u0142aw Rakowski. Pomimo klapy film doczeka\u0142 si\u0119 kontynuacji. Czas nadziei <\/em>(1987) rozgrywa\u0142 si\u0119 w okresie stanu wojennego. Sugestywna by\u0142a jedna z pierwszych scen obrazu, kiedy k\u0142ad\u0105ca si\u0119 do snu rodzina Szostak\u00f3w s\u0142yszy odg\u0142os jad\u0105cych czo\u0142g\u00f3w, nie wiedz\u0105c, czy to pojazdy radzieckie. Karol Szostak pr\u00f3buje powr\u00f3ci\u0107 do pracy w zak\u0142adzie, ale dyrekcja Metalpolu, kt\u00f3ra chce nie zaognia\u0107 konfliktu z za\u0142og\u0105, nie kwapi si\u0119 do przyj\u0119cia go z powrotem. Ponowne zatrudnienie robotnika umo\u017cliwia dopiero interwencja komisarza wojskowego. <\/p>\n\n\n\n Interesuj\u0105co zosta\u0142 poprowadzony w\u0105tek Marcina Rzewi\u0144skiego, wnuka Szostaka, kt\u00f3ry zaanga\u017cowany w konspiracj\u0119 solidarno\u015bciow\u0105 zostaje aresztowany przez SB. Profil dzia\u0142alno\u015bci jego organizacji mia\u0142 by\u0107 jednoznacznie terrorystyczny. Uwi\u0119zienie Marcina powoduje kryzys w zwi\u0105zku jego rodzic\u00f3w. Waldemar, niezmiennie ideowy cz\u0142onek partii, szuka pocieszenia w ramionach kochanki, a jego \u017cona Bo\u017cena pogr\u0105\u017ca si\u0119 w dewocji. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jednak nie pomaga w uwolnieniu syna, Marcin wychodzi na wolno\u015b\u0107 dopiero dzi\u0119ki interwencji ojca, dzia\u0142acza PZPR. Ratuje to zwi\u0105zek Waldemara i Bo\u017ceny[20]<\/a><\/sup><\/sup>. Wszyscy powracaj\u0105 do swoich ustalonych r\u00f3l \u2013 m\u0142odsze pokolenie Szostak\u00f3w (Marcin i J\u0119drzej) nadal dzia\u0142a w nielegalnych strukturach podziemnych, starsze z kolei akceptuje status quo stanu wojennego. Film ko\u0144czy scena pochodu pierwszomajowego z 1982 roku, atakowanego przez m\u0142odych chuligan\u00f3w, w domy\u015ble robotnik\u00f3w z Solidarno\u015bci. W\u015br\u00f3d tych ostatnich znajduje si\u0119 J\u0119drek Szostak, syn Karola. Chuligani zostaj\u0105 szybko i skutecznie spacyfikowani przez milicj\u0119. Poch\u00f3d, w kt\u00f3rym widzimy Karola i Waldemara w otoczeniu ludzi pracy i oficer\u00f3w, m\u00f3g\u0142 bez przeszk\u00f3d kroczy\u0107 dalej. \u015awi\u0119to pierwszomajowe, kt\u00f3re historycznie mia\u0142o symbolizowa\u0107 op\u00f3r klasy robotniczej wobec kapitalizmu, wykorzystane zosta\u0142o przez Wionczka i Grzymkowskiego jako symbol zgody narodowej pod przewodnictwem jedynie s\u0142usznej partii[21]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n Robotnik zbuntowany?<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n Kino rejestruj\u0105ce wydarzenia stanu wojennego ukazuje te\u017c r\u00f3\u017cne strategie przetrwania w warunkach opresji. Jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych by\u0142 bunt i walka ze znienawidzonym systemem. Uwidoczni\u0142a si\u0119 ona w filmach osadzonych w realiach \u015bl\u0105skich. \u015al\u0105sk to miejsce wyj\u0105tkowe ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107 kulturow\u0105, miejsce z silnym poczuciem to\u017csamo\u015bci i kultywowanym od pokole\u0144 charakterystycznym etosem pracy w g\u00f3rnictwie oraz przemy\u015ble hutniczym. \u015al\u0105sk w okresie PRL sta\u0142 si\u0119 fundamentem krajowej gospodarki z propagandowo utrwalonym mitem miejsca robotniczego sukcesu. Mit ten okaza\u0142 si\u0119 skuteczny, szczeg\u00f3lnie w latach 50. i 60. XX wieku, kiedy odbudowywany po zniszczeniach wojennych i modernizowany przemys\u0142 PRL potrzebowa\u0142 ci\u0105g\u0142ych dostaw w\u0119gla i stali. Dlatego to w\u0142a\u015bnie \u015al\u0105sk sta\u0142 si\u0119 celem migracji tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w innych cz\u0119\u015bci kraju, szukaj\u0105cych awansu spo\u0142ecznego i lepszych warunk\u00f3w \u017cycia. Sta\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c terenem eksperyment\u00f3w z wsp\u00f3\u0142zawodnictwem pracy i \u015brubowaniem norm produkcyjnych odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do g\u0142\u0119boko zakorzenionego w \u015al\u0105zakach etosu pracy i samodyscypliny, jednocze\u015bnie pomijaj\u0105cych niepasuj\u0105ce do ideologii w\u0142adzy elementy kulturowe skupione wok\u00f3\u0142 rodziny i religii[22]<\/a><\/sup><\/sup>. Na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 nie da\u0142o si\u0119 utrzyma\u0107 takiej organizacji pracy, zw\u0142aszcza w przypadku oporu robotnik\u00f3w, kt\u00f3rych sprowadzono do roli \u201etrybik\u00f3w\u201d w procesie produkcji. Trudno wi\u0119c si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce wydarzenia z sierpnia 1980 roku na Wybrze\u017cu spotka\u0142y si\u0119 z poparciem \u015al\u0105zak\u00f3w. Wywalczone przez nich porozumienie jastrz\u0119bskie z 3 wrze\u015bnia 1980 roku gwarantowa\u0142o zniesienie znienawidzonego czterobrygadowego systemu pracy oraz wprowadzenie wolnych sob\u00f3t. Jastrz\u0119bscy g\u00f3rnicy poparli tak\u017ce 21 postulat\u00f3w gda\u0144skich stoczniowc\u00f3w. Porozumienie z w\u0142adz\u0105 PRL okaza\u0142o si\u0119 kr\u00f3tkotrwa\u0142e, poniewa\u017c wprowadzenie stanu wojennego narzuci\u0142o now\u0105 organizacj\u0119 pracy przekre\u015blaj\u0105c\u0105 wrze\u015bniowe porozumienie[23]<\/a><\/sup><\/sup>. Wycofanie si\u0119 w\u0142adz z wcze\u015bniejszych ustale\u0144 by\u0142o jedn\u0105 z iskier wzniecaj\u0105cych w \u015bl\u0105skich kopalniach bunt, kt\u00f3ry zosta\u0142 krwawo st\u0142umiony przez milicj\u0119 i wojsko. <\/p>\n\n\n\n Robotniczy bunt mia\u0142 r\u00f3\u017cne oblicza w zale\u017cno\u015bci od intencji re\u017cyser\u00f3w i scenarzyst\u00f3w. \u015amier\u0107 jak kromka chleba<\/em> w zamy\u015ble re\u017cysera mia\u0142a by\u0107 jak najwierniejsz\u0105 rekonstrukcj\u0105 wydarze\u0144 zako\u0144czonych pacyfikacj\u0105 Kopalni \u201eWujek\u201d. Widzimy wi\u0119c scen\u0119 aresztowania przewodnicz\u0105cego zak\u0142adowej Solidarno\u015bci Jana Ludwiczaka (Kazimierz Borowiec) w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku wraz z pobiciem broni\u0105cych go m\u0142odych g\u00f3rnik\u00f3w. Informacja o jego aresztowaniu wywo\u0142uje w kopalni reakcj\u0119 \u0142a\u0144cuchow\u0105 \u2013 za\u0142oga w prote\u015bcie decyduje si\u0119 na strajk okupacyjny. Obserwujemy nast\u0119pnie sekwencj\u0119 zdarze\u0144 zako\u0144czon\u0105 16 grudnia 1981 roku krwaw\u0105 pacyfikacj\u0105 zak\u0142adu przez milicj\u0119 i wojsko. Zbuntowani robotnicy przejmuj\u0105 kontrol\u0119 nad kopalni\u0105, \u017c\u0105daj\u0105 wypuszczenia na wolno\u015b\u0107 przewodnicz\u0105cego zwi\u0105zku. Czekaj\u0105c na realizacj\u0119 postulat\u00f3w, buduj\u0105 barykady, przygotowuj\u0105 narz\u0119dzia mog\u0105ce s\u0142u\u017cy\u0107 do obrony przed atakiem milicji. Pracuj\u0105 w duchu oddolnej samoorganizacji, czuj\u0105 si\u0119 odpowiedzialni za swoje miejsce pracy. Zabezpieczaj\u0105 urz\u0105dzenia, aby nie dopu\u015bci\u0107 do awarii i zniszcze\u0144 przedsi\u0119biorstwa podczas przerwy w wydobyciu. Kolektywnie podejmuj\u0105 decyzj\u0119 o kolejnych dzia\u0142aniach. Nikt nie jest zmuszany do udzia\u0142u w prote\u015bcie, to dobrowolna decyzja ka\u017cdego z g\u00f3rnik\u00f3w. Nie wszyscy wytrzymuj\u0105 napi\u0119cie, co pokazuje powtarzaj\u0105ca si\u0119 scena ucieczki z kopalni \u2013 robotnicy przeskakuj\u0105 przez mur i znikaj\u0105 w ciemno\u015bci nocy. Wreszcie nadchodzi oczekiwany atak wspieranej przez wojsko milicji. Na nic zda\u0142y si\u0119 negocjacje, na barykadach rozpoczyna si\u0119 zaci\u0119ta walka wr\u0119cz. Robotnicy walcz\u0105 w chmurze gazu \u0142zawi\u0105cego i s\u0105 przemokni\u0119ci od strumieni wody z milicyjnych armatek wodnych, ale nie ust\u0119puj\u0105. Mog\u0142oby si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce jednak zwyci\u0119\u017c\u0105. Wtedy padaj\u0105 strza\u0142y. Bunt ma swoj\u0105 cen\u0119. Ko\u0144cowa scena ukazuje cia\u0142a zamordowanych g\u00f3rnik\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n Robotnikiem zbuntowanym jest tak\u017ce Darek, bohater Bez ko\u0144ca <\/em>Kie\u015blowskiego, uwi\u0119ziony za kierowanie strajkiem w bli\u017cej nieokre\u015blonej fabryce \u2013 czyn odwa\u017cny, za kt\u00f3ry musi ponie\u015b\u0107 konsekwencje. W wi\u0119zieniu, namawiany do pragmatyzmu przez starego mecenasa Labradora b\u0105d\u017a do radykalnej obrony swojego stanowiska przez m\u0142odego aplikanta (Micha\u0142 Bajor), nie chce podejmowa\u0107 pochopnej decyzji. Wydaje mu si\u0119, \u017ce mo\u017ce pozosta\u0107 niezale\u017cny w swoich postanowieniach, dochodzi jednak do wniosku, \u017ce nale\u017cy z\u0142o\u017cy\u0107 zeznania, licz\u0105c na \u0142agodniejszy wyrok[24]<\/a><\/sup><\/sup>. Zosta\u0142 skazany na p\u00f3\u0142tora roku w zawieszeniu. Jego decyzja stawia go w dwuznacznej sytuacji, gdy\u017c przyznaj\u0105c si\u0119, niejako godzi\u0142 si\u0119 na okre\u015blenie jego s\u0142usznego buntu przest\u0119pstwem. Musi pogodzi\u0107 si\u0119 z wyrokiem, z kt\u00f3rym si\u0119 nie zgadza \u2013 bunt ma swoje konsekwencje. <\/p>\n\n\n\n W omawianych filmach bunt robotniczy budzi\u0142 sympati\u0119 widza i zrozumienie motyw\u00f3w tych postaw, jednak w filmach duetu Wionczek i Grzymowski robotniczy bunt cz\u0142onk\u00f3w Solidarno\u015bci jest w zawoalowany spos\u00f3b przedstawiony w negatywnym \u015bwietle. W Godno\u015bci <\/em>i Czasie nadziei<\/em> zgodnie z w\u0142asnymi pogl\u0105dami, koresponduj\u0105cymi z oczekiwaniami w\u0142adzy, musieli sugestywnie przedstawi\u0107 cz\u0142onk\u00f3w klasy robotniczej po obydwu stronach politycznej barykady. Sympati\u0119 widza kierowali na tych, kt\u00f3rzy kontestowali struktury Solidarno\u015bci. Ich sprzeciw mia\u0142 si\u0119 opiera\u0107 na do\u015bwiadczeniu i swoi\u015bcie pojmowanej etyce pracy, kt\u00f3ra wyklucza\u0142a jakiekolwiek zatrzymanie produkcji, nawet gdy cele wi\u0119kszo\u015bci strajkuj\u0105cej za\u0142ogi by\u0142y s\u0142uszne. Szostak pod tym wzgl\u0119dem by\u0142 wr\u0119cz idea\u0142em i dlatego sta\u0142 si\u0119 ofiar\u0105 strajku. Ciekawe jest to, \u017ce robotnik\u00f3w z Solidarno\u015bci nie krytykowano bezpo\u015brednio \u2013 ich postulaty i wzburzenie uznano za s\u0142uszne i wynikaj\u0105ce z b\u0142\u0119d\u00f3w partii, ale ich zachowanie za nieodpowiedzialne, a postulaty \u2013 nierealne. Mo\u017cna wr\u0119cz odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce mamy do czynienia z grup\u0105 zbuntowanych marzycieli. T\u0119 \u201enaiwno\u015b\u0107\u201d wykorzystywa\u0142 mecenas Franczuk, jedyny czarny charakter obydwu film\u00f3w, zewn\u0119trzny doradca fabrycznych struktur Solidarno\u015bci, rzekomo pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 m\u0142odymi robotnikami do niejasnych, antypa\u0144stwowych cel\u00f3w. W filmach Wionczka i Grzymkowskiego robotniczy bunt i \u201enieodpowiedzialno\u015b\u0107\u201d nale\u017ca\u0142o ukara\u0107, co uwidoczni\u0142o si\u0119 zw\u0142aszcza w ostatniej scenie Czasu nadziei<\/em>, <\/em>kiedy dano do zrozumienia, \u017ce rozp\u0119dzenie awanturniczej (w domy\u015ble solidarno\u015bciowej) grupy atakuj\u0105cej poch\u00f3d pierwszomajowy by\u0142o niezb\u0119dne. Zgodnie z frazeologi\u0105 w\u0142adzy, \u017ceby poskromi\u0107 zwi\u0105zkowy ekstremizm, nale\u017ca\u0142o og\u0142osi\u0107 stan wojenny, czyli, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 poetyk\u0105 re\u017cimowych tw\u00f3rc\u00f3w, czas nadziei[25]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n W sferze sacrum?<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n Tematyka religijna, a \u015bci\u015blej katolicka, by\u0142a silnie obecna w obrazach nawi\u0105zuj\u0105cych do stanu wojennego, zw\u0142aszcza w produkcjach Kutza. Na ile korespondowa\u0142y one z \u00f3wczesn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105? Religia w tradycyjnej \u015bl\u0105skiej kulturze g\u00f3rniczej by\u0142a istotn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 kompleksu kulturowego. Modlitwy, pozdrowienia i kult \u015bw. Barbary, \u017cywe w starszym pokoleniu g\u00f3rnik\u00f3w, mia\u0142y cechy magiczno-ochronne, zwi\u0105zane z zabezpieczeniem przed trudno\u015bciami, jakie ni\u00f3s\u0142 ze sob\u0105 ten wymagaj\u0105cy zaw\u00f3d[26]<\/a><\/sup><\/sup>. W omawianym okresie wyra\u017ana identyfikacja z ko\u015bcio\u0142em by\u0142a domen\u0105 m\u0142odszego pokolenia \u015al\u0105zak\u00f3w, znajduj\u0105cego w nauce chrze\u015bcija\u0144skiej moralne uzasadnienie krytyki sytuacji spo\u0142eczno-politycznej w PRL. Nie oznacza\u0142o to jednak pe\u0142nej akceptacji dla nauk ko\u015bcio\u0142a, zw\u0142aszcza w sferze prywatnej[27]<\/a><\/sup><\/sup>. Dla por\u00f3wnania \u2013 Bez ko\u0144ca <\/em>Kie\u015blowskiego pozbawione by\u0142o wyra\u017anych w\u0105tk\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich. <\/p>\n\n\n\n Robotnicy w \u015amier\u0107 jak kromka chleba <\/em>identyfikowani byli jako praktykuj\u0105cy katolicy. W codziennych kontaktach pos\u0142ugiwali si\u0119 tradycyjnym g\u00f3rniczym pozdrowieniem \u201eszcz\u0119\u015b\u0107 Bo\u017ce\u201d. Re\u017cyserowi bardzo zale\u017ca\u0142o na wyeksponowaniu ich silnej wi\u0119zi z kap\u0142anem, w tym wypadku ks. Henrykiem Bolczykiem z parafii \u015bw. Micha\u0142a w Katowicach, kapelanem strajkuj\u0105cych. To na pro\u015bb\u0119 przedstawicieli komitetu strajkowego duchowny odprawia\u0142 w halach kopalni msze maj\u0105ce dodawa\u0107 otuchy za\u0142odze, przygotowuj\u0105c ich tak\u017ce na najgorsze. Robotnicy przynosz\u0105 do zak\u0142adu krzy\u017c, pieczo\u0142owicie aran\u017cuj\u0105 miejsce liturgii. Sceny z udzia\u0142em ksi\u0119dza (w tej roli Janusz Radziwi\u0142owicz), zw\u0142aszcza w trakcie mszy, s\u0105 niezwykle sugestywne i na\u0142adowane patosem. Religijno\u015b\u0107 jest cech\u0105 charakterystyczn\u0105 strajkuj\u0105cych, wyra\u017anie odr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 ich od komunistycznego re\u017cimu. Mo\u017cna wr\u0119cz odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce ks. Bolczyk wchodzi w rol\u0119 najwy\u017cszego autorytetu, przewodnika duchowego, cz\u0142owieka bez skazy. W tym kontek\u015bcie interesuj\u0105ce jest to, \u017ce Kutz, korzystaj\u0105cy w pracy nad scenariuszem z reporta\u017cu Dziadula, pomin\u0105\u0142 scen\u0119 spotkania ksi\u0119dza z g\u0142\u00f3wnym in\u017cynierem kopalni Piotrem Ko\u015bcielnym i cywilnymi osobami, najprawdopodobniej cz\u0142onkami partii lub aparatu bezpiecze\u0144stwa. Do spotkania dosz\u0142o po odprawieniu absolucji generalnej strajkuj\u0105cym g\u00f3rnikom. G\u0142\u00f3wny in\u017cynier poleci\u0142 zwolennikowi Solidarno\u015bci Kazimierzowi Matyce sprowadzenie ksi\u0119dza na teren kopalni. Podczas spotkania proponowano kap\u0142anowi odprawienie mszy, kt\u00f3ra mia\u0142a uspokoi\u0107 nastroje za\u0142ogi. Ksi\u0105dz mia\u0142 w kazaniu nam\u00f3wi\u0107 g\u00f3rnik\u00f3w do rozej\u015bcia si\u0119 i przerwania strajku. Ks. Bolczyk odm\u00f3wi\u0142 i po kr\u00f3tkiej dyskusji odwieziono go z powrotem na plebani\u0119[28]<\/a><\/sup><\/sup>. Dlaczego re\u017cyser nie wykorzysta\u0142 tej sceny? Czy\u017cby zak\u0142ada\u0142, \u017ce rozmowa z przedstawicielami strony komunistycznej mog\u0142aby postawi\u0107 duchownego w niejednoznacznej sytuacji? Dodana do fabu\u0142y mog\u0142aby nada\u0107 postaci autentyzmu. Decyzja deklaruj\u0105cego agnostycyzm Kutza pozostaje kwesti\u0105 nierozstrzygni\u0119t\u0105. <\/p>\n\n\n\n Osob\u0105 wierz\u0105c\u0105 jest te\u017c Tomek Siwek, g\u0142\u00f3wny bohater Zawr\u00f3conego<\/em> Kutza. Skromny, pochodz\u0105cy ze wsi zaopatrzeniowiec jednego ze \u015bl\u0105skich zak\u0142ad\u00f3w, zadowolony ze swojego ustabilizowanego \u017cycia, niezbyt si\u0119 orientuje w sytuacji politycznej w kraju, co nara\u017ca go na drwiny ze strony koleg\u00f3w z pracy. Wys\u0142any przez partyjnego naczelnika Biernackiego (Henryk Bista) na opozycyjn\u0105 demonstracj\u0119 do Katowic daje si\u0119 porwa\u0107 atmosferze t\u0142umu. S\u0142ysz\u0105c intonowan\u0105 przez manifestant\u00f3w religijno-patriotyczn\u0105 pie\u015b\u0144 Bo\u017ce co\u015b Polsk\u0119, <\/em>\u015bpiewa j\u0105 mocno i szczerze. Uwalnia si\u0119 w nim g\u0142\u0119boko zakorzeniona ch\u0142opska religijno\u015b\u0107. Przechodz\u0105c pod wp\u0142ywem aresztowania duchow\u0105 i polityczn\u0105 metamorfoz\u0119, pomaga w budowie osiedlowego ko\u015bcio\u0142a. Podczas pierwszej liturgii, w trakcie kt\u00f3rej Tomek pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 ministranta, zem\u015bci\u0142 si\u0119 na znajomym milicjancie obecnym na mszy. Czyn ten symbolicznie dope\u0142ni\u0142 przemian\u0119 Siwka. <\/p>\n\n\n\n Dotykaj\u0105c tematyki chrze\u015bcija\u0144skiej, prawdziw\u0105 przewrotno\u015bci\u0105 wykazali si\u0119 tw\u00f3rcy Godno\u015bci.<\/em> Uwidoczni\u0142o si\u0119 to zw\u0142aszcza w scenie wywiezienia Szostaka na taczkach. Interesuj\u0105ce jest to, \u017ce moment usuni\u0119cia Karola z terenu fabryki Andrzej Zawistowski por\u00f3wnuje do m\u0119cze\u0144stwa Chrystusa[29]<\/a><\/sup><\/sup>. Zwi\u0105zkowcy udaj\u0105 si\u0119 do dyrektora z \u017c\u0105daniem zwolnienia starego pracownika z zak\u0142adu. Gdy pr\u00f3by namowy, \u017ceby Karol sam si\u0119 zwolni\u0142 spe\u0142z\u0142y na niczym, dyrektor podobnie do Pi\u0142ata umywa r\u0119ce. Ostrze\u017cony o zamiarach za\u0142ogi godzi si\u0119 z losem. Nast\u0119pnie zaczyna si\u0119 pe\u0142na poni\u017cenia m\u0119ka \u2013 wywiezienie robotnika na taczkach w otoczeniu szydz\u0105cego i z\u0142orzecz\u0105cego t\u0142umu. R\u00f3wnocze\u015bnie widzimy podobnego do Judasza szefa Solidarno\u015bci, Jacka Hajduka (Ryszard Faron), kt\u00f3ry nie mo\u017ce pogodzi\u0107 si\u0119 z decyzj\u0105 t\u0142umu. Gdyby chcie\u0107 odnale\u017a\u0107 w tej scenie \u015bw. Piotra, to m\u00f3g\u0142by nim by\u0107 przewodnicz\u0105cy zak\u0142adowych struktur partyjnych \u2013 nie chce on broni\u0107 cz\u0142owieka, kt\u00f3rego do tej pory wspiera\u0142[30]<\/a><\/sup><\/sup>. W Czasie nadziei <\/em>ko\u015bci\u00f3\u0142 jest przedstawiany jednoznacznie negatywnie. Mia\u0142 doprowadzi\u0107 do kryzysu w ma\u0142\u017ce\u0144stwie Waldemara, gdy\u017c jego \u017cona Bo\u017cena szuka pocieszenia w praktykach religijnych. M\u0105\u017c natomiast nawi\u0105za\u0142 romans z inn\u0105 kobiet\u0105. Waldemar te\u017c ostro reaguje na \u017cywno\u015b\u0107 przyniesion\u0105 przez \u017con\u0119 z plebanii, krzycz\u0105c, \u017ce takie post\u0119powanie uw\u0142acza jej godno\u015bci. Co istotne, fakt, \u017ce to w\u0142a\u015bnie Waldemarowi udaje si\u0119 doprowadzi\u0107 do uwolnienia syna, daje widzom do zrozumienia, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w sytuacji kryzysowej okaza\u0142 si\u0119 nieskuteczny[31]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n W omawianych obrazach uwidoczni\u0142y si\u0119 dwa rodzaje interpretacji robotniczej religijno\u015bci zgodne z podzia\u0142em ideologicznym tw\u00f3rc\u00f3w. Kazimierz Kutz eksponowa\u0142 tradycyjn\u0105, \u015bl\u0105sk\u0105 religijno\u015b\u0107, bardzo mocno staraj\u0105c si\u0119 pokaza\u0107 jej wp\u0142yw na moraln\u0105 kondycj\u0119 strajkuj\u0105cych. Roman Wionczek, je\u017celi nie przedstawia\u0142 ko\u015bcio\u0142a w negatywnym \u015bwietle, jako instytucji wspieraj\u0105cej buntownik\u00f3w, to stara\u0142 si\u0119 przedstawia\u0107 g\u0142\u00f3wnego bohatera na wz\u00f3r cierpi\u0105cego Chrystusa padaj\u0105cego ofiar\u0105 t\u0142umu. Niezale\u017cnie od intencji tw\u00f3rc\u00f3w tematyka religijna jest obecna w tych fabu\u0142ach. Religijno\u015b\u0107 mo\u017cna wi\u0119c uzna\u0107 za jedn\u0105 z cech wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmow\u0105 stanu wojennego. Mo\u017cliwe, \u017ce zanurzenie w liturgii chrze\u015bcija\u0144skiej w tym okresie to rodzaj poszukiwania bezpiecznej przestrzeni, a nawet, u\u017cywaj\u0105c s\u0142\u00f3w Piesiewicza, ucieczki od odpowiedzialno\u015bci[32]<\/a><\/sup><\/sup>. Czy z wzajemno\u015bci\u0105? To interesuj\u0105ce pytanie. Charakterystyczny by\u0142 bowiem \u017cyczliwy stosunku w\u0142adz stanu wojennego do hierarchii ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Prymas ks. J\u00f3zef Glemp potrafi\u0142 r\u00f3wnie\u017c skrytykowa\u0107 akcj\u0119 strajkow\u0105 podziemnej Solidarno\u015bci w listopadzie 1982 roku. Nie ulega\u0142o te\u017c w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 w Polsce nie popar\u0142 stanu wojennego i s\u0142u\u017cy\u0142 pomoc\u0105 opozycjonistom[33]<\/a><\/sup><\/sup>. Problematyka ta z pewno\u015bci\u0105 wymaga pog\u0142\u0119bionych bada\u0144. <\/p>\n\n\n\n Tradycja czy emancypacja?<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n Czas zada\u0107 pytanie o to, gdzie w omawianych obrazach znalaz\u0142o si\u0119 miejsce dla robotnic. To, \u017ce trudno je odnale\u017a\u0107 w rolach pierwszoplanowych, mo\u017ce mie\u0107 r\u00f3\u017cne przyczyny. Bohaterowie Kutza wywodz\u0105 si\u0119 z zawod\u00f3w w tamtym okresie tradycyjnie zmaskulinizowanych (g\u00f3rnicy i zaopatrzeniowiec). W \u015amier\u0107 jak kromka chleba <\/em>kobiety widzimy g\u0142\u00f3wnie jako \u017cony i matki strajkuj\u0105cych robotnik\u00f3w z Wujka: wspieraj\u0105ce ich, dodaj\u0105ce otuchy, przekazuj\u0105ce paczki \u017cywno\u015bciowe. Niekt\u00f3re staraj\u0105 si\u0119 nak\u0142oni\u0107 swoich partner\u00f3w do powrotu do domu. Tu warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na epizodyczn\u0105 rol\u0119 kobiety (Anna Dymna) sprawiaj\u0105cej wra\u017cenie nietrze\u017awej, krzycz\u0105cej w nocy pod kopalnianym murem na swojego m\u0119\u017ca, domagaj\u0105c si\u0119 jego powrotu[34]<\/a><\/sup><\/sup>. Bardziej wyraziste role kobiece pojawiaj\u0105 si\u0119 w kulminacyjnym momencie filmu podczas walk g\u00f3rnik\u00f3w z ZOMO. To piel\u0119gniarki zak\u0142adowe opatruj\u0105ce poszkodowanych robotnik\u00f3w i lekarka (Teresa Budzisz-Krzy\u017canowska), kt\u00f3ra z du\u017cym zaanga\u017cowaniem koordynuje dzia\u0142alno\u015b\u0107 prowizorycznego przyzak\u0142adowego szpitala. Posta\u0107 lekarki jest najwa\u017cniejsz\u0105 z nielicznych kobiecych r\u00f3l w filmie \u2013 wykazuje si\u0119 ona heroizmem, przedzieraj\u0105c si\u0119 przez barykady, chc\u0105c nak\u0142oni\u0107 dow\u00f3dztwo wojska i milicji do dopuszczenia karetek do obl\u0119\u017conego zak\u0142adu. Jej misja zako\u0144czy\u0142a si\u0119 niepowodzeniem. W Zawr\u00f3conym <\/em>widzimy kobiety w tradycyjnych rolach spo\u0142ecznych \u2013 s\u0105 \u017conami, matkami, w zak\u0142adzie pracuj\u0105 na stanowiskach biurowych. Fela, \u017cona g\u0142\u00f3wnego bohatera, jest m\u0142od\u0105, bezdzietn\u0105 kobiet\u0105, niepracuj\u0105c\u0105 i bez reszty oddan\u0105 swojemu m\u0119\u017cowi. Stoi na stra\u017cy domowego ogniska i faktycznie opiekuje si\u0119 swoim ukochanym. Symboliczne wydaj\u0105 si\u0119 sceny przytulania si\u0119 Tomka do piersi \u017cony przed wyj\u015bciem do pracy i jedzenia ugotowanej przez ni\u0105 zupy. Ona te\u017c opatruje m\u0119\u017ca po pobiciu przez milicj\u0119. Fela wydaje si\u0119 zadowolona ze swojej pozycji w zwi\u0105zku. Mieszkaj\u0105ca na \u015bl\u0105skiej wsi matka Tomka jest szanowan\u0105 seniork\u0105 rodu ciesz\u0105c\u0105 si\u0119 w rodzinie autorytetem. Kiedy g\u0142\u00f3wny bohater udaje si\u0119 do niej z wizyt\u0105 i chce opowiedzie\u0107 jej o swoich problemach, traktuje go ona oschle, zachwycona jego bratem, m\u0142odym szeregowcem ZOMO. Symptomatyczne, \u017ce bardziej j\u0105 interesuje sytuacja Feli. Gdy dowiaduje si\u0119, \u017ce Tomek nie chce mie\u0107 nic wsp\u00f3lnego z bratem w zwi\u0105zku z jego s\u0142u\u017cb\u0105 w milicji, bez zastanowienia odrzuca go. Okrutnie potraktowany przez matk\u0119 wraca do domu. W tym filmie Kutz wyra\u017anie postawi\u0142 na staro\u015bwiecki wz\u00f3r \u015bl\u0105skiej rodziny, w kt\u00f3rej kobieta jest utrzymywana przez m\u0119\u017ca. Okazuje si\u0119, \u017ce w roku wprowadzenia stanu wojennego kobiety niepracuj\u0105ce nale\u017ca\u0142y do mniejszo\u015bci. Na \u015al\u0105sku Opolskim odsetek kobiet aktywnych zawodowo wynosi\u0142 65\u201373%[35]<\/a><\/sup><\/sup>, co by\u0142o zasadniczo akceptowane przez m\u0119\u017cczyzn. Jak wynika\u0142o z bada\u0144 w latach 70. XX wieku, tylko 17% \u015al\u0105zak\u00f3w pragn\u0119\u0142o widzie\u0107 swoj\u0105 wybrank\u0119 w tradycyjnej roli organizatorki \u017cycia rodzinnego[36]<\/a><\/sup><\/sup>. Pytanie o to, dlaczego wi\u0119c re\u017cyser umie\u015bci\u0142 w filmie formu\u0142\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144stwa, kt\u00f3re by\u0142o marginesem na \u015al\u0105sku, r\u00f3wnie\u017c pozostaje nierozstrzygni\u0119te. <\/p>\n\n\n\n Najciekawsz\u0105 rol\u0105 kobiec\u0105 wydaje si\u0119 Joanna Stach (Maria Pakulnis), \u017cona Darka, uwi\u0119zionego robotnika z filmu Bez ko\u0144ca <\/em>Kie\u015blowskiego. Wspiera m\u0119\u017ca i walczy o jego uwolnienie, a po \u015bmierci mecenasa Antoniego Zyro, prowadz\u0105cego spraw\u0119 Darka, podejmuje walk\u0119 o ukochanego. Musi wykaza\u0107 si\u0119 hartem ducha, gdy\u017c \u2013 jak wynika z fabu\u0142y \u2013 by\u0142a kobiet\u0105 niepracuj\u0105c\u0105, a dodatkowo samotnie wychowuje c\u00f3rk\u0119. Udziela si\u0119 w \u015brodowisku Solidarno\u015bci, sk\u0105d te\u017c otrzymuje wsparcie. To posta\u0107 silnej kobiety, kt\u00f3ra osi\u0105ga za\u0142o\u017cony cel \u2013 jej m\u0105\u017c wychodzi na wolno\u015b\u0107. <\/p>\n\n\n\n W filmach Wionczka kobiety nie wychodz\u0105 z tradycyjnych r\u00f3l spo\u0142ecznych. W rodzinie Szostak\u00f3w wida\u0107 trwale ustalon\u0105 hierarchi\u0119 \u2013 Karol senior jest g\u0142ow\u0105 rodziny i centraln\u0105 postaci\u0105, jego \u017cona zajmuje si\u0119 domem, jednocze\u015bnie zamartwiaj\u0105c si\u0119 sytuacj\u0105 rodzinn\u0105. Pracuj\u0105ca w Metalpolu c\u00f3rka Bo\u017cena, uzale\u017cniona od m\u0119\u017ca Waldemara, po aresztowaniu syna pogr\u0105\u017ca si\u0119 w dewocji. Szostakowie mieli uchodzi\u0107 za przeci\u0119tn\u0105 famili\u0119 pr\u00f3buj\u0105c\u0105 si\u0119 odnale\u017a\u0107 w trudnym politycznie czasie (prawdopodobnie dlatego, \u017ceby widz m\u00f3g\u0142 si\u0119 z ni\u0105 identyfikowa\u0107, zgodnie z oczekiwaniami partyjnych mocodawc\u00f3w). <\/p>\n\n\n\n Poza Joann\u0105 z filmu Kie\u015blowskiego pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 w omawianych filmach wyrazistych r\u00f3l kobiet z klasy robotniczej. Trudno si\u0119 oprze\u0107 wra\u017ceniu, \u017ce mia\u0142y by\u0107 one g\u0142\u00f3wnie t\u0142em dla m\u0119\u017cczyzn bior\u0105cych na siebie ci\u0119\u017car walki z w\u0142adz\u0105. Mo\u017cna si\u0119 zastanawia\u0107, w jakim stopniu by\u0142 to \u015bwiadomy wyb\u00f3r tw\u00f3rc\u00f3w, a w jakim, jak w przypadku \u015amierci jak kromka chleba, <\/em>pr\u00f3ba rekonstrukcji walki g\u00f3rnik\u00f3w, w kt\u00f3rej rol\u0105 kobiet mia\u0142o by\u0107 wspieranie m\u0119\u017cczyzn zza muru kopalni, a nie bezpo\u015brednie uczestnictwo w strajku. To o tyle interesuj\u0105ce, \u017ce w\u015br\u00f3d strajkuj\u0105cych na Wybrze\u017cu w 1980 roku nie brakowa\u0142o wyrazistych kobiecych postaci, takich jak Anna Walentynowicz czy Henryka Krzywonos. <\/p>\n\n\n\n Wnioski<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n Robotnicy s\u0105 wyra\u017anie obecni w filmach fabularnych tamtego czasu, gdy\u017c kino odnosz\u0105ce si\u0119 do konkretnych wydarze\u0144 historycznych pocz\u0105tku lat 80. XX wieku musia\u0142o uwzgl\u0119dnia\u0107 ludowy charakter oporu wobec w\u0142adzy. Warto si\u0119 w tym kontek\u015bcie zastanowi\u0107, czy robotnicy w tych obrazach byli upodmiotowieni, czy stanowili raczej grup\u0119 statyst\u00f3w maj\u0105cych uwiarygodni\u0107 przes\u0142anie produkcji. Przedstawiciele klasy robotniczej w pierwszej kolejno\u015bci musieli by\u0107 lud\u017ami idei, w ich dzia\u0142aniu dominowa\u0142 paradygmat walki. Niezale\u017cnie od strony konfliktu starali si\u0119 broni\u0107 swoich racji, byli zdolni do po\u015bwi\u0119ce\u0144 i przyj\u0119cia konsekwencji oporu wobec przeciwnika. Musieli by\u0107 odpowiednio zmotywowani, dlatego ci zwi\u0105zani z opozycj\u0105 zazwyczaj znajdowali oparcie w religii. Religijno\u015b\u0107, zw\u0142aszcza w filmach Kutza, ukazana zosta\u0142a w spos\u00f3b granicz\u0105cy z hagiografi\u0105. W Zawr\u00f3conym <\/em>okaza\u0142a si\u0119 jedyn\u0105 mo\u017cliw\u0105 drog\u0105 przemiany ideowej. Natomiast motywacje bohater\u00f3w z film\u00f3w \u017cyczliwych komunistycznej w\u0142adzy opiera\u0142y si\u0119 na zasadach obowi\u0105zku klasowego, kulcie pracy i narodowej zgody. Filmowy robotnik mia\u0142 by\u0107 uniwersalnym wzorem, kt\u00f3ry mo\u017cna by\u0142o wygodnie dopasowa\u0107 do wybranej politycznej matrycy. I niestety niezbyt skomplikowanym. Jedynie bohater z filmu Bez ko\u0144ca <\/em>Kie\u015blowskiego stan\u0105\u0142 przed powa\u017cnym psychologicznie dylematem, kt\u00f3rego rozwi\u0105zanie nie przynosi\u0142o jednoznacznie pozytywnych efekt\u00f3w. Pr\u00f3\u017cno tak\u017ce szuka\u0107 w analizowanych filmach wyrazistych postaci kobiecych z klasy robotniczej dor\u00f3wnuj\u0105cych m\u0119\u017cczyznom. Nawet w fabule Zawr\u00f3conego <\/em>Kutza, inspirowanej \u015bl\u0105sk\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 pocz\u0105tku lat 80. XX wieku, re\u017cyser wola\u0142 umie\u015bci\u0107 kobiety w archaicznej ju\u017c wtedy formule silnie patriarchalnej rodziny. Jedyn\u0105 ciekaw\u0105 kobiec\u0105 postaci\u0105 by\u0142a Joanna z filmu Kie\u015blowskiego, wzbudzaj\u0105c\u0105 w widzu sympati\u0119 swoj\u0105 konsekwencj\u0105 i odwag\u0105 w obronie partnera. Reasumuj\u0105c, omawiani tw\u00f3rcy, poza Kie\u015blowskim, mimo \u017ce dysponowali odpowiednimi mo\u017cliwo\u015bciami artystycznymi, nie pokazali w pe\u0142ni wiarygodnych postaci robotniczych \u2013 zbyt uwik\u0142ani w polityczne inklinacje swojej epoki nie podeszli do tematyki stanu wojennego z dystansem niezb\u0119dnym do przedstawienia bardziej skomplikowanych psychologicznie i emocjonalnie postaci z polskiej klasy robotniczej. <\/p>\n\n\n\n <\/p>\n\n\n\n Tomasz Romanowicz<\/strong> \u2013 historyk, muzealnik, doktor nauk humanistycznych, absolwent Wydzia\u0142u Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. W kr\u0119gu jego zainteresowa\u0144 naukowych znajduje si\u0119 historia polskiego ruchu syndykalistycznego. Autor biografii historyka i ideologa prof. Kazimierza Zakrzewskiego. Bliskie s\u0105 mu tak\u017ce dzieje regionu \u0142\u00f3dzkiego, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem historii lokalnej. Autor monografii Dzieje spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w G\u0142ownie,<\/em> G\u0142owno 2014.<\/em><\/p>\n\n\n\n Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n Artyku\u0142 jest pr\u00f3b\u0105 naszkicowania portretu robotnika w obrazach filmowych odnosz\u0105cych si\u0119 do stanu wojennego. Analizie poddano nast\u0119puj\u0105ce dzie\u0142a polskich re\u017cyser\u00f3w opozycyjnych: \u015amier\u0107 jak kromka chleba <\/em>(1994), Zawr\u00f3cony<\/em> (1994) <\/em>Kazimierza Kutza i Bez ko\u0144ca <\/em>(1984) <\/em>Krzysztofa Kie\u015blowskiego, a tak\u017ce obrazy ukazuj\u0105ce propagandow\u0105 perspektyw\u0119 w\u0142adz PRL: Godno\u015b\u0107 <\/em>(1984) <\/em>i Czas nadziei <\/em>(1987)![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/Robotnik_Trela_Kutz-1024x689.png\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/Robotnik_Barcis_Kieslo-1024x875.png\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/Robotnik_Braszek_Godnosc.png\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/ZAWROCONY_001-prawa-TVP-fot.-Wiktor-Nitkiewicz-1024x791.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/Robotnik_Czas-nadziei_1-1024x682.png\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/Robotnik_Kutz_2-1-1024x683.png\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/Robotnik_Godonosc_2.png\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/Robotnik_Kutz_3-1024x652.png\")
![\"\"](\"https:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/uploads\/2022\/01\/Robotnik_Pakulinis_Bez-konca-1024x710.png\")