{"id":317,"date":"2018-06-24T00:00:00","date_gmt":"2018-06-23T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2018\/06\/24\/recenzja-kino-stylu-zerowego-reaktywacja-recenzja-ksiazki-kino-stylu-zerowego-dwadziescia-lat-pozniej-miroslawa-przylipiaka\/"},"modified":"2021-06-25T12:17:32","modified_gmt":"2021-06-25T11:17:32","slug":"recenzja-kino-stylu-zerowego-reaktywacja-recenzja-ksiazki-kino-stylu-zerowego-dwadziescia-lat-pozniej-miroslawa-przylipiaka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/recenzja-kino-stylu-zerowego-reaktywacja-recenzja-ksiazki-kino-stylu-zerowego-dwadziescia-lat-pozniej-miroslawa-przylipiaka\/","title":{"rendered":"Kino stylu zerowego: reaktywacja \u2013 recenzja ksi\u0105\u017cki „Kino stylu zerowego. Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej” Miros\u0142awa Przylipiaka"},"content":{"rendered":"

Miros\u0142aw Przylipiak, Kino stylu zerowego. Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej<\/i>,
\nGda\u0144skie Wydawnictwo Psychologiczne, Gda\u0144sk 2017.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Z przyjemno\u015bci\u0105 si\u0119gn\u0119\u0142am po drugie wydanie ksi\u0105\u017cki Miros\u0142awa Przylipiaka Kino stylu zerowego<\/i>. Egzemplarz pierwszego wydania z 1994 roku, z podtytu\u0142em Z zagadnie\u0144 estetyki filmu fabularnego<\/i>, mam na p\u00f3\u0142ce i w ci\u0105gu minionych lat wielokrotnie ubolewa\u0142am, \u017ce moi studenci nie mog\u0105 mie\u0107 w\u0142asnego egzemplarza tej od lat niedost\u0119pnej na rynku wydawniczym pozycji. Na szcz\u0119\u015bcie Miros\u0142aw Przylipiak oraz Gda\u0144skie Wydawnictwo Psychologiczne, przy wsparciu Wydzia\u0142u Filologicznego Uniwersytetu Gda\u0144skiego, postanowili nie tylko wznowi\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119, ale i wyda\u0107 j\u0105 w nowej wersji, przejrzanej i uzupe\u0142nionej o kolejne cz\u0119\u015bci, kt\u00f3rych dopisanie zosta\u0142o podyktowane intensywnymi przemianami kina wsp\u00f3\u0142czesnego. Dostajemy publikacj\u0119 bogatsz\u0105, poprawion\u0105 i po prostu grubsz\u0105 (pierwsze wydanie ma 222 strony, nowe a\u017c 366). Na ko\u0144cu znajdziemy nie tylko rozbudowan\u0105, uzupe\u0142nion\u0105 i uaktualnion\u0105 (w por\u00f3wnaniu do pierwszego wydania) bibliografi\u0119, indeks nazwisk i materia\u0142\u00f3w filmowych, ale tak\u017ce indeks hase\u0142; wszystko to pozwoli na \u0142atwiejsze poruszanie si\u0119 po ksi\u0105\u017cce w poszukiwaniu interesuj\u0105cych nas tre\u015bci. Z ok\u0142adki co prawda znikn\u0105\u0142 kadr z Powi\u0119kszenia <\/i>Antonioniego, ale przyjmijmy, \u017ce brak tego charakterystycznego obrazu mo\u017cna w tym wypadku potraktowa\u0107 jako mrugni\u0119cie do czytelnik\u00f3w zar\u00f3wno pierwszego, jak i drugiego wydania Kina stylu zerowego<\/i>.<\/p>\n

Wracam bowiem do tej ksi\u0105\u017cki regularnie, ale przyznam, \u017ce zazwyczaj do\u015b\u0107 wybi\u00f3rczo: przede wszystkim dlatego, \u017ce bywa dla mnie wsparciem podczas zaj\u0119\u0107 akademickich ze studentami i \u2013 jak zamierzy\u0142 jej autor w po\u0142owie lat 90. \u2013 cz\u0119sto staje si\u0119 dla nich pierwsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105<\/i> ucz\u0105c\u0105 odczytywania j\u0119zyka filmu, wyj\u015bcia poza sam\u0105 fabu\u0142\u0119 ogl\u0105danej na ekranie historii. Dla student\u00f3w stawiaj\u0105cych pierwsze kroki w analizie filmu czy krytyce filmowej, ksi\u0105\u017cka Przylipiaka mo\u017ce stanowi\u0107 cenny przewodnik po niezbyt jeszcze oswojonej gramatyce filmowej. Drugie wydanie, z adnotacj\u0105 na ok\u0142adce Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej<\/i>, sprowokowa\u0142o mnie jednak do ponownej lektury ca\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Przypomn\u0119, \u017ce polskie badania nad filmem zawdzi\u0119czaj\u0105 Miros\u0142awowi Przylipiakowi zdefiniowanie poj\u0119cia stylu zerowego w kinie, kt\u00f3re zosta\u0142o dok\u0142adnie opisane, zgodnie z tytu\u0142em, ju\u017c w pierwszej wersji ksi\u0105\u017cki. I od tego czasu na dobre zadomowi\u0142o si\u0119 w rodzimym filmoznawstwie. W encyklopedycznym skr\u00f3cie polega ono na oparciu opowiadanej historii w pe\u0142nometra\u017cowym filmie fabularnym na czterech g\u0142\u00f3wnych cechach: jednoznaczno\u015bci i zrozumia\u0142o\u015bci (wynikaj\u0105cych z odpowiedniego doboru zdarze\u0144 i preferencji dla chronologicznego sposobu opowiadania), realizmie i obiektywizmie (co dotyczy m.in. zachowania prawdopodobie\u0144stwa i wyra\u017anego oddzielenia cz\u0119\u015bci subiektywnych od obiektywnych w filmie), przezroczysto\u015bci formy (opartej np. na nieobecno\u015bci kamery, ale tak\u017ce zawieraj\u0105cej powszechny kiedy\u015b zakaz odniesie\u0144 do innych dzie\u0142 filmowych) oraz oddzia\u0142ywaniu na emocje (czyli wywo\u0142aniu u widz\u00f3w odpowiedniej emocjonalnej reakcji). W filmie podporz\u0105dkowanym zasadom stylu zerowego liczy si\u0119 przede wszystkim opowiadana historia, a styl opowie\u015bci i jej forma s\u0105 podporz\u0105dkowane tre\u015bci. Sam styl zerowy \u0142\u0105czy si\u0119 z epok\u0105 klasycznego kina hollywoodzkiego, czyli mniej wi\u0119cej obejmuje okres od prze\u0142omu d\u017awi\u0119kowego pod koniec lat 20. do pocz\u0105tku lat 60. XX wieku, i na wiele lat wyznaczy\u0142 spos\u00f3b filmowego opowiadania, preferowany i wybierany nie tylko przez producent\u00f3w i tw\u00f3rc\u00f3w, ale przede wszystkim przez widz\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie<\/a>[1]<\/a>.<\/p>\n

Najwi\u0119ksz\u0105 zalet\u0105 ksi\u0105\u017cki Miros\u0142awa Przylipiaka jest bowiem bez w\u0105tpienia jej podr\u0119cznikowy charakter, wraz z systematyzacj\u0105 zagadnienia i szczeg\u00f3\u0142owym om\u00f3wieniem tytu\u0142owego poj\u0119cia. W ksi\u0105\u017cce mo\u017cna odnale\u017a\u0107 liczne przyk\u0142ady film\u00f3w zrealizowanych wed\u0142ug regu\u0142 wyznaczaj\u0105cych styl zerowy w kinie; w\u015br\u00f3d nich s\u0105 m.in.: Ma\u0142y Cezar<\/i>, (re\u017c. Mervyn LeRoy, 1931), Okno na podw\u00f3rze<\/i> (re\u017c. Alfred Hitchcock, 1954) czy Urzeczona<\/i> tego samego re\u017cysera (1945).<\/p>\n

Opowie\u015b\u0107 o historii kina wraz z opisem mechanizmu funkcjonowania stylu zerowego na r\u00f3\u017cnych poziomach zajmuje jednak mniej ni\u017c po\u0142ow\u0119 ksi\u0105\u017cki. O czym jest wi\u0119c jej ci\u0105g dalszy, co stanowi uzupe\u0142nienie opisu kina stylu zerowego?<\/p>\n

Najwi\u0119ksz\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 w stosunku do pierwszego wydania stanowi dopisana cz\u0119\u015b\u0107 czwarta \u2013 W nurcie zmian<\/i>. Autor charakteryzuje w niej trzy fale przemian w odniesieniu do sposob\u00f3w opowiadania filmowego, polegaj\u0105ce w du\u017cej mierze na innym roz\u0142o\u017ceniu akcent\u00f3w w prowadzeniu historii w kinie wsp\u00f3\u0142czesnym (o tym, \u017ce kino klasyczne nie jest a\u017c tak jednolite, jak mo\u017ce si\u0119 nam wydawa\u0107 na pierwszy rzut oka, pisa\u0142 m.in. teoretyk i historyk kina David Bordwell<\/a>[2]<\/a>). Pierwsz\u0105 fal\u0119 zainicjowa\u0142 nurt Kina Nowej Przygody<\/a>[3]<\/a> w latach 70. XX wieku. Druga polega\u0142a na zwrocie postmodernistycznym, kiedy to kino ujawni\u0142o niezwykle rozbudowan\u0105 samo\u015bwiadomo\u015b\u0107 przejawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 licznymi cytatami i odniesieniami, nie tylko do film\u00f3w, ale i do innych dziedzin sztuki. Fala trzecia obejmuje intensywne przemiany kina najnowszego, wraz z ciekaw\u0105 kategori\u0105 film\u00f3w-\u0142amig\u0142\u00f3wek (puzzle films<\/i>), proponuj\u0105cych widzowi nietypowe podej\u015bcie do narracji filmowej, kt\u00f3ra w przypadku niekt\u00f3rych tytu\u0142\u00f3w daleko odbiega od tradycji stylu zerowego, cz\u0119sto przyjmuj\u0105c rozbudowane formy wymagaj\u0105ce od widza wzmo\u017conej czujno\u015bci odbiorczej. Przemiany narracyjne we wsp\u00f3\u0142czesnym kinie doczeka\u0142y si\u0119 licznych opracowa\u0144, tak\u017ce w j\u0119zyku polskim; autor przywo\u0142uje tu po\u015bwi\u0119cony temu zjawisku pierwszy numer \u201eEKRAN\u00f3w\u201d z roku 2014 i opublikowany w nim ciekawy tekst Barbary Szczeka\u0142y M\u00f3zgotrzepy i puzzle, czyli jak wsp\u00f3\u0142czesne kino gra z widzem<\/i>.<\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 t\u0119 uzupe\u0142nia esej o filmie Deadpool<\/i> (re\u017c. Tim Miller, 2016) pt. \u201eDeadpool\u201d jako zwierciad\u0142o przemian filmu fabularnego: studium przypadku<\/i><\/a>[4]<\/a>. Chocia\u017c sam esej stanowi interesuj\u0105ce dope\u0142nienie opisu nurtu przemian kina wsp\u00f3\u0142czesnego, formalnie w pewien spos\u00f3b odstaj\u0105c od reszty ksi\u0105\u017cki, pozbawionej wszak rozbudowanych filmowych analiz, to szkoda, \u017ce klasyfikuj\u0105c go jako po\u0142\u0105czenie komiksowych opowie\u015bci o superbohaterach z melodramatem i (…) elementami horroru cielesnego<\/i><\/a>[5]<\/a>, autor zapomnia\u0142 o komedii, kt\u00f3ra pozostaje jednym z g\u0142\u00f3wnych gatunk\u00f3w, do jakich mo\u017cna ten film zaklasyfikowa\u0107 (co zreszt\u0105 \u015bwietnie wida\u0107 w kampanii promuj\u0105cej wchodz\u0105c\u0105 w\u0142a\u015bnie na nasze ekrany drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107, Deadpool 2<\/i>).<\/p>\n

Wspominam o tym dlatego, \u017ce jedn\u0105 ze s\u0142abo\u015bci ksi\u0105\u017cki wydaje si\u0119 jej ko\u0144cowa cz\u0119\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cona w\u0142a\u015bnie zagadnieniu gatunku oraz koncepcji autora filmowego. O ile jeszcze w po\u0142owie lat 90. mo\u017cna by\u0142o narzeka\u0107 na raczej znikom\u0105 literatur\u0119 przedmiotu w j\u0119zyku polskim, to jednak przez ostatnie dwadzie\u015bcia lat sporo si\u0119 zmieni\u0142o, badania nad gatunkami sta\u0142y si\u0119 bardzo popularne w\u015br\u00f3d wsp\u00f3\u0142czesnych filmoznawc\u00f3w (i medioznawc\u00f3w), a samo zagadnienie obros\u0142o w poka\u017an\u0105 literatur\u0119; mam tu na my\u015bli przede wszystkim przet\u0142umaczon\u0105 na j\u0119zyk polski klasyczn\u0105 pozycj\u0119 Ricka Altmana Gatunki filmowe<\/i> (ksi\u0105\u017cka z ko\u0144ca lat 90., wydana po polsku w t\u0142umaczeniu Marii Zawadzkiej przez Wydawnictwo Naukowe PWN w roku 2012), a tak\u017ce m.in. kilka tom\u00f3w zbiorowych po\u015bwi\u0119conych gatunkowi pod redakcj\u0105 Krzysztofa Loski (pierwszy z nich Kino gatunk\u00f3w wczoraj i dzi\u015b<\/i> zosta\u0142 wydany dok\u0142adnie dwadzie\u015bcia lat temu, w 1998 roku). Szkoda tak\u017ce, \u017ce kategoria autora filmowego nie doczeka\u0142a si\u0119 chocia\u017cby kr\u00f3tkiego rysu historycznego, z przywo\u0142aniem francuskiej Nowej Fali i jej tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy wprowadzili t\u0119 kategori\u0119 do \u015bwiatowego obiegu. Od lat 90. literatura dotycz\u0105ca tego zagadnienia tak\u017ce zosta\u0142a rozbudowana, a samo poj\u0119cie wci\u0105\u017c pobudza do dyskusji nad jego u\u017cyteczno\u015bci\u0105, przemianami i mo\u017cliwo\u015bciami nowych zastosowa\u0144<\/a>[6]<\/a>.<\/p>\n

Chwilami zabrak\u0142o w ksi\u0105\u017cce Przylipiaka redakcyjnej staranno\u015bci: np. w rozdziale Symbole, symbole…<\/i> pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 przypis\u00f3w do przywo\u0142ywanych w tek\u015bcie Zygmunta Freuda i Paula Ric\u0153ura (s. 329), a wybitny niemiecki znawca i teoretyk kina z karier\u0105 mi\u0119dzynarodow\u0105 Thomas Elsaesser zosta\u0142 nazwany badaczem holenderskim (s. 275). Zdecydowanie brakuje tak\u017ce zako\u0144czenia czy te\u017c podsumowania ca\u0142o\u015bci (cho\u0107 by\u0107 mo\u017ce mog\u0105 je do pewnego stopnia rekompensowa\u0107 a\u017c dwa wst\u0119py, do starego i nowego wydania).<\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka Kino stylu zerowego<\/i> nadal, zgodnie z tytu\u0142em, pozostaje opowie\u015bci\u0105 przede wszystkim o kinie; autor co prawda sugeruje, \u017ce tak\u017ce np. w telenoweli rozwi\u0105zania stylu zerowego s\u0105 powszechnie stosowane, ale niestety nie pog\u0142\u0119bia tego w\u0105tku. Badania nad telewizj\u0105 i nowymi mediami, rozw\u00f3j gatunk\u00f3w telewizyjnych (i nie tylko) czy przemiany w dziedzinie wsp\u00f3\u0142czesnych seriali, wykraczaj\u0105cych przecie\u017c poza domen\u0119 telewizji, o czym pisali wielokrotnie np. Wies\u0142aw Godzic, Miros\u0142aw Filiciak i wielu innych autor\u00f3w, to bardzo ciekawe, \u017cywe pole badawcze, w ksi\u0105\u017cce ledwie zasugerowane. Badania nad mediami to tak\u017ce jedna z tych dziedzin, kt\u00f3re przez dwie ostatnie dekady mocno si\u0119 w naszym kraju rozwin\u0119\u0142y. Mo\u017ce inny badacz czy badaczka pokusz\u0105 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci o zastosowanie kategorii stylu zerowego w serialach? Chocia\u017cby w odniesieniu do polskich seriali telewizyjnych, gdzie \u2013 jak si\u0119 wydaje \u2013 kategoria ta, jako metoda produkcji, nadal pozostaje w powszechnym obiegu.<\/p>\n

Niew\u0105tpliwie dobrze si\u0119 jednak sta\u0142o, \u017ce kolejne pokolenia filmoznawc\u00f3w b\u0119d\u0105 mia\u0142y dost\u0119p do tej ksi\u0105\u017cki, nawet je\u015bli pozostawia ona pewien niedosyt. W trakcie ostatnich dw\u00f3ch dekad na Uniwersytecie Gda\u0144skim rozr\u00f3s\u0142 si\u0119 tak\u017ce dzia\u0142 bada\u0144 nad filmem i odnosz\u0119 nieodparte wra\u017cenie, \u017ce sta\u0142o si\u0119 to w du\u017cej mierze dzi\u0119ki wydanej w po\u0142owie lat 90. XX wieku skromnej, niewielkiej publikacji Kino stylu zerowego<\/i>.<\/p>\n

\n
\n
\n

<\/a>[1] Co prawda Przylipiak nie wspomina o tym w swojej ksi\u0105\u017cce, ale krytycznie o negacji stylu w obszarze kultury masowej, do kt\u00f3rej bez w\u0105tpienia zaliczali tak\u017ce ameryka\u0144ski film w okresie klasycznym, pisali w swoim g\u0142o\u015bnym eseju Przemys\u0142 kulturalny. O\u015bwiecenie jako masowe oszustwo<\/i> Max Horkheimer i Theodor W. Adorno. Zob. M. Horkheimer, T. W. Adorno, Dialektyka o\u015bwiecenia<\/i>, t\u0142um. Ma\u0142gorzata \u0141ukasiewicz, Warszawa 2010. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] M. Przylipiak, Kino stylu zerowego<\/i>, <\/i>Sopot 2016, s. 189\u2013191. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] Termin wprowadzony przez Jerzego P\u0142a\u017cewskiego. Zob. https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Kino_Nowej_Przygody (dost\u0119p: 8.05.2018). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] M. Przylipiak, dz. cyt., s. 277\u2013289. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] Tam\u017ce, s. 279. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] W tym miejscu warto si\u0119 odwo\u0142a\u0107 do przynajmniej dw\u00f3ch ksi\u0105\u017cek Tadeusza Lubelskiego: Strategie autorskie w polskim filmie fabularnym lat 1945\u20131961<\/i> (pierwsze wydanie 1992) oraz Nowa Fala. O pewnej przygodzie kina francuskiego<\/i> (2000). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

\n

S\u0142owa kluczowe:<\/strong> Kino stylu zerowego; kino klasyczne; j\u0119zyk filmu<\/p>\n

Anna Taszycka <\/strong>\u2013 filmoznawczyni, doktor nauk humanistycznych. Adiunkt w Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Jako wyk\u0142adowczyni ma na swoim koncie tak\u017ce wsp\u00f3\u0142prac\u0119 m.in. z Instytutem Sztuk Audiowizualnych oraz Wydzia\u0142em Polonistyki Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego, Gender Studies w Instytucie Bada\u0144 Literackich Polskiej Akademii Nauk, Gender Studies ISNS Uniwersytetu Warszawskiego oraz krakowsk\u0105 Akademi\u0105 Sztuk Pi\u0119knych. Koordynatorka projektu Akademia Polskiego Filmu w Krakowie i Tychach. Wsp\u00f3\u0142autorka tekst\u00f3w w tomach (Nie)widzialne kobiety kina<\/i> oraz Nowa kinofilia: przestrzenie i afekty<\/i> (2018).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miros\u0142aw Przylipiak, Kino stylu zerowego. Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej, Gda\u0144skie Wydawnictwo Psychologiczne, Gda\u0144sk 2017.   Z przyjemno\u015bci\u0105 si\u0119gn\u0119\u0142am po drugie wydanie ksi\u0105\u017cki Miros\u0142awa Przylipiaka Kino stylu zerowego. Egzemplarz pierwszego wydania z 1994 roku, z podtytu\u0142em Z zagadnie\u0144 estetyki filmu fabularnego, mam na p\u00f3\u0142ce i w ci\u0105gu minionych lat wielokrotnie ubolewa\u0142am, \u017ce moi studenci nie mog\u0105 mie\u0107 w\u0142asnego… Czytaj wi\u0119cej »Kino stylu zerowego: reaktywacja \u2013 recenzja ksi\u0105\u017cki „Kino stylu zerowego. Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej” Miros\u0142awa Przylipiaka<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1653,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[748,11],"tags":[244,727,779,780],"ppma_author":[115],"class_list":["post-317","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-2-2018","category-recenzja","tag-agnieszka-holland","tag-jezyk-filmu","tag-kino-klasyczne","tag-kino-stylu-zerowego"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t