![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/1-F-313-315-1500x.jpg\")
<\/i><\/p>\n<\/i>(\u2026) nasz\u0105 rewolucj\u0105 kieruj\u0105 nowi ludzie. Nie romantycy ani m\u0119czennicy \u2013 ch\u0142odni stratedzy (\u2026). Ludzie, kt\u00f3rzy widz\u0105 nowy porz\u0105dek nie mi\u0119dzy pa\u0144stwami, ale w skali ludzko\u015bci. Ja jestem jednym z takich ludzi.<\/i><\/p>\n
Leon w rozmowie z ojcem, Gor\u0105czka<\/i><\/p>\n
<\/i><\/p>\n
Zbigniew Zapasiewicz (ojciec Leona) i Olgierd \u0141ukaszewicz (Leon) w filmie <\/span>Gor\u0105czka<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/span><\/p>\n <\/span><\/span> <\/i><\/p>\n Dorasta\u0142am w epoce, w kt\u00f3rej by\u0142a wielka gotowo\u015b\u0107 do zmian; umiej\u0119tno\u015b\u0107 snucia rewolucyjnych wizji. Dzi\u015b m\u00f3wi si\u0119 tylko, jak jest; wierzy, \u017ce zawsze b\u0119dzie tak samo. Ale przecie\u017c musi przyj\u015b\u0107 co\u015b nowego. Zawsze tak by\u0142o. Kiedy Uran przejdzie w znak Barana albo\u2026 Niewa\u017cne. Zdarzy si\u0119 cokolwiek, czego nie umiemy dzi\u015b przewidzie\u0107. Zacznie si\u0119 nowy cykl. I rzeczywisto\u015b\u0107 urodzi si\u0119 na nowo. <\/i><\/p>\n Duszejko w finale filmu Pokot<\/i><\/a>[1]<\/a><\/p>\n Agnieszka Mandat (Janina Duszejko) w filmie Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n Wypowiedzi przytoczone jako motto mojego tekstu to s\u0142owa dwojga bohater\u00f3w kina Agnieszki Holland: Leona z Gor\u0105czki<\/i> (1980) i Janiny Duszejko z Pokotu<\/i> (2017). Filmy te dzieli trzydzie\u015bci siedem lat i ogrom przemian historycznych, jakie dokona\u0142y si\u0119 na przestrzeni tego czasu. Czy zatem s\u0142owa Duszejko mo\u017cna jeszcze wi\u0105za\u0107 z wypowiedzi\u0105 Leona? Co mo\u017ce \u0142\u0105czy\u0107 psychopatycznego bojowca PPS-u z pocz\u0105tk\u00f3w zesz\u0142ego stulecia z ekscentryczn\u0105 ekolo\u017ck\u0105 walcz\u0105c\u0105 na wsp\u00f3\u0142czesnej polskiej prowincji o prawa zwierz\u0105t? Wbrew pozorom nie tylko te dwie postaci, ale te\u017c filmy, z kt\u00f3rych pochodz\u0105, s\u0105 w istotnym aspekcie pokrewne.<\/p>\n Zar\u00f3wno Leon, jak i Duszejko \u017cyj\u0105 w oczekiwaniu na nowy, lepszy \u015bwiat i deklaruj\u0105 sw\u0105 gotowo\u015b\u0107 do walki o jego gruntown\u0105 przemian\u0119. Ka\u017cde z nich ma tak\u017ce za sob\u0105 gorzkie do\u015bwiadczenie rewolucji zd\u0142awionej \u2013 dla Leona i jego towarzyszy by\u0142a to rewolucja 1905 roku, dla Duszejko za\u015b czas jej m\u0142odo\u015bci, czyli epoka wielkiej gotowo\u015bci do zmian, kt\u00f3r\u0105 szybko identyfikujmy z wydarzeniami 1968 roku. Jednocze\u015bnie obydwoje \u017cywi\u0105 g\u0142\u0119bokie przekonanie, \u017ce to w\u0142a\u015bnie na nich niezmiennie spoczywa misja torowania drogi do odnowy \u015bwiata. Przypomnijmy, \u017ce wypowied\u017a Leona pochodzi z jego s\u0142ynnej rozmowy z ojcem, kt\u00f3ra w historii polskiego kina ma status kanoniczny, stanowi\u0105c uniwersalny przyk\u0142ad konfrontacji dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych postaw wobec opresyjnej w\u0142adzy. Serwilistyczny ojciec wierzy, \u017ce jego ugodowo\u015b\u0107 jest cen\u0105 za zachowanie wysokiej pozycji spo\u0142ecznej w warunkach zabor\u00f3w. Przeciwstawiony zostaje mu jego syn Marek, kt\u00f3ry jako bojowiec PPS przybra\u0142 pseudonim Leon i pojawi\u0142 si\u0119 w domu rodzinnym tu\u017c po tym, jak towarzysze odbili go z transportu wi\u0119ziennego. Przyszed\u0142 do ojca po pieni\u0105dze na potrzeby organizacji. Cho\u0107 syn opowiada si\u0119 za rewolucj\u0105 i obaleniem w\u0142adzy na drodze przemocy, a ojciec jawnie z t\u0105 w\u0142adz\u0105 kolaboruje, to jednak pieni\u0105dze dla bojowc\u00f3w przekazuje. Po cz\u0119\u015bci robi to w odruchu serca, ale przede wszystkim po to, by szybko pozby\u0107 si\u0119 Leona z domu, bo sam\u0105 swoj\u0105 obecno\u015bci\u0105 nara\u017ca on wszystkich na niebezpiecze\u0144stwo, cynicznie zreszt\u0105 wykorzystuj\u0105c zwi\u0105zany z tym stres ojca. Leon dzia\u0142a niczym maszyna \u2013 konsekwentnie, bez l\u0119ku i bez hamulc\u00f3w. Jak sam m\u00f3wi, rewolucji nie dokonaj\u0105 ani romantycy, ani m\u0119czennicy, lecz \u201ech\u0142odni stratedzy\u201d. Ma niezachwian\u0105 pewno\u015b\u0107, \u017ce jest jednym z takich ludzi<\/i> i zniewala innych toksyczn\u0105 energi\u0105 ideowca, kt\u00f3ry nigdy si\u0119 nie cofa.<\/p>\n \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n W 2017 roku wchodzi na ekrany Pokot<\/i> \u2013 dwudziesty pe\u0142nometra\u017cowy fabularny kinowy film w re\u017cyserii Agnieszki Holland, do kt\u00f3rego scenariusz re\u017cyserka napisa\u0142a wsp\u00f3lnie z Olg\u0105 Tokarczuk na podstawie jej powie\u015bci z 2009 roku Prowad\u017a sw\u00f3j p\u0142ug przez ko\u015bci umar\u0142ych. <\/i>Nie interesuje mnie jednak Pokot<\/i> jako adaptacja literatury, lecz jako film, kt\u00f3ry pozostaje w znacz\u0105cej korespondencji do Gor\u0105czki<\/i>, odnawiaj\u0105c niekt\u00f3re z jej znacze\u0144. Oto bowiem wynikiem \u201ech\u0142odnej strategii\u201d jest w najnowszym filmie Holland seria morderstw metodycznie dokonywanych na my\u015bliwych i k\u0142usownikach z Kotliny K\u0142odzkiej, kt\u00f3rych skrytob\u00f3jczo pozbawia \u017cycia bohaterka Pokotu<\/i>, energiczna, cho\u0107 ju\u017c niem\u0142oda singielka, Janina Duszejko. Gdy wypowiada ona zacytowane wy\u017cej s\u0142owa o snuciu rewolucyjnych wizji, opowie\u015b\u0107 dobiega ju\u017c ko\u0144ca, a \u0142agodnie refleksyjny, rozmarzony g\u0142os Agnieszki Mandat s\u0142yszymy z offu, podczas gdy w warstwie wizualnej kadr najpierw si\u0119 zaczernia, a nast\u0119pnie pojawia si\u0119 przed nami obraz wiejskiej sielanki, w kt\u00f3rej promienieje posta\u0107 Duszejko. Tymczasem wiemy ju\u017c przecie\u017c, \u017ce trup za ni\u0105 \u015bciele si\u0119 g\u0119sto, wi\u0119c zako\u0144czenie filmu, z jego obrazem wiejskiej harmonii z natur\u0105 i oddanymi bohaterce przyjaci\u00f3\u0142mi, przyprawia nas o lekki dreszcz. Nawet je\u015bli to tylko sen lub fantazja, to przecie\u017c jej idylliczny ton pozostawia poczucie dyskomfortu. Gdy docieramy do fina\u0142u Pokotu<\/i>, orientujemy si\u0119 bowiem, \u017ce kibicowali\u015bmy seryjnej morderczyni, kt\u00f3ra w jego finale do\u015bwiadcza filmowej apoteozy. Niesieni przez sprawnie prowadzon\u0105 fabu\u0142\u0119, z \u0142atwo\u015bci\u0105 uto\u017csamili\u015bmy si\u0119 z Duszejko, bo reprezentuje ona warto\u015bci owego odmienionego \u015bwiata marze\u0144 \u2013 w pe\u0142ni r\u00f3wno\u015bciowego, ekologicznego, pozbawionego dyskryminacji ze wzgl\u0119du na p\u0142e\u0107 czy pochodzenie. \u015awiata nowej hierarchii, a mo\u017ce nawet wsp\u00f3\u0142istnienia bez hierarchii. Trudno jednak zapomnie\u0107, \u017ce w imi\u0119 walki o zmiany na lepsze bohaterka morduje, i czyni to na zimno, z rozmys\u0142em i bez cienia lito\u015bci dla ofiar. Realizuje wi\u0119c zalecan\u0105 przez Leona \u201ech\u0142odn\u0105 strategi\u0119\u201d i jest mu niezwykle bliska w swej \u017celaznej konsekwencji. Cho\u0107 metody te wydaj\u0105 si\u0119 odra\u017caj\u0105ce, to przecie\u017c dwa zestawione tu filmy Holland dobitnie udowadniaj\u0105, \u017ce \u015brodki takie zyskuj\u0105 aprobat\u0119, je\u015bli uznamy, \u017ce s\u0142u\u017c\u0105 s\u0142usznej sprawie. Pokot<\/i> zdaje si\u0119 wi\u0119c przewrotnym artystycznym testem na nasz margines tolerancji dla przemocy. Zauwa\u017cmy zreszt\u0105, \u017ce gdy Gor\u0105czka<\/i> wesz\u0142a na ekrany kin, psychopatyczny profil osobowo\u015bci Leona nie przeszkadza\u0142 widzom uto\u017csamia\u0107 si\u0119 z nim w scenie konfrontacji z ojcem, co relacjonuje Tadeusz Lubelski: Dok\u0142adnie pami\u0119tam swoje wra\u017cenia odbiorcze z okresu premiery we wrze\u015bniu 1981 roku, bo scena ta wydawa\u0142a si\u0119 wtedy jednym z najmocniej aktualizowanych fragment\u00f3w \u201eGor\u0105czki\u201d. Ucharakteryzowany na m\u0142odego Pi\u0142sudskiego Olgierd \u0141ukaszewicz, odbity w\u0142a\u015bnie przez koleg\u00f3w w czasie transportu z Cytadeli (\u2026), wynio\u015ble niez\u0142omny \u2013 a naprzeciw konformistyczny, fa\u0142szywie u\u015bmiechni\u0119ty Zbigniew Zapasiewicz, wydaj\u0105cy c\u00f3rk\u0119 za carskiego oficera i przyjmuj\u0105cy na weselu samego gubernatora. Podzia\u0142 ten wydawa\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas ca\u0142kowicie czarno-bia\u0142y; ca\u0142a racja znajdowa\u0142a si\u0119 po stronie syna-\u0141ukaszewicza<\/i><\/a>[2]<\/a>.<\/p>\n Agnieszka Mandat (Janina Duszejko) i Miroslav Krobot (Boros Sznajder) <\/span>w filmie Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n Dzi\u015b to ju\u017c nie aktor o twarzy m\u0142odego Pi\u0142sudskiego, lecz dojrza\u0142a aktorka, Agnieszka Mandat, ucharakteryzowana na nonkonformistyczn\u0105 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 inteligentk\u0119, staje si\u0119 w kinie Holland uosobieniem zemsty i wizjonerk\u0105 rewolucji, po kt\u00f3rej<\/i> rzeczywisto\u015b\u0107 narodzi si\u0119 na nowo<\/i>. Dojrza\u0142o\u015b\u0107 aktorki podkre\u015bla tu dojrza\u0142o\u015b\u0107 postaci: kobiety-wywrotowca, kt\u00f3ra nie ma ju\u017c nic wsp\u00f3lnego z pos\u0142usznym narz\u0119dziem w r\u0119kach m\u0119\u017cczyzn, jakim w Gor\u0105czce <\/i>by\u0142a m\u0142odziutka Kama. Siwow\u0142osa nauczycielka z Pokotu <\/i>dzia\u0142a jak rasowy spiskowiec \u2013 trzyma na wodzy emocje, nie pope\u0142nia b\u0142\u0119d\u00f3w i stopniowo skupia wok\u00f3\u0142 siebie garstk\u0119 sprzymierze\u0144c\u00f3w. Sprawnie zarz\u0105dza m\u0119\u017cczyznami i sama wyznacza im role \u2013 pomocnik\u00f3w, informator\u00f3w, kochank\u00f3w. Trudno powstrzyma\u0107 si\u0119 w tym kontek\u015bcie od przytoczenia s\u0142\u00f3w Cezarego Michalskiego, kt\u00f3ry uznawszy Agnieszk\u0119 Holland za najwybitniejsz\u0105 specjalistk\u0119 od pokazywania rewolucji we wsp\u00f3\u0142czesnej kulturze polskiej, pisa\u0142 na kilka lat przed powstaniem filmu o Janinie Duszejko: Wygl\u0105da to troch\u0119 tak, jakby wsp\u00f3\u0142cze\u015bni polscy m\u0119\u017cczy\u017ani bali si\u0119 tematu rewolucji. (\u2026) W\u0142a\u015bciwie poza Holland z tematem rewolucji zmierzy\u0142a si\u0119 w Polsce z sukcesem jedna tylko Stanis\u0142awa Przybyszewska w \u201eSprawie Dantona\u201d. I nie przypadkiem to jej dramat o dialektyce rewolucyjnej przemocy \u201epo\u017ceraj\u0105cej w\u0142asne dzieci\u201d sta\u0142 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em pisanego przez Wajd\u0119 i Holland scenariusza \u201eDantona\u201d<\/i><\/a>[3]<\/a>. <\/p>\n Pokot<\/i> jest niew\u0105tpliwie tym ogniwem w rodzimej filmowej opowie\u015bci o rewolucji, kt\u00f3re potwierdza s\u0142uszno\u015b\u0107 intuicji Michalskiego. Istotnie, Holland jest specjalistk\u0105 od rewolucji i nie jest to wynikiem jedynie jej wybor\u00f3w artystycznych, ale te\u017c do\u015bwiadcze\u0144 osobistych. Gor\u0105czka<\/i> nie by\u0142aby filmem tak dojrza\u0142ym i przenikliwym, gdyby nie prze\u017cycie Praskiej Wiosny z czas\u00f3w studi\u00f3w filmowych p\u00f3\u017aniejszej re\u017cyserki, kt\u00f3ra m\u00f3wi o tym w wywiadzie Marii Kornatowskiej: (\u2026) nie przecz\u0119, \u017ce czeskie do\u015bwiadczenia by\u0142y rzeczywi\u015bcie \u017ar\u00f3d\u0142em inspiracji dla tego filmu. To rzecz o ideowym zrywie. Ludzie wierz\u0105, \u017ce za pomoc\u0105 bomby zmieni\u0105 \u015bwiat \u2013 bomba stanowi tu symbol \u2013 i \u017ce dzi\u0119ki zbiorowemu dzia\u0142aniu ludzi szlachetnych i odwa\u017cnych \u015bwiat mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 lepszy. Takie przekonanie przy\u015bwieca\u0142o Praskiej Wio\u015bnie. A kiedy zryw zd\u0142awiono, przysz\u0142y wielkie rozczarowanie i wielka gorycz. (\u2026) I to bolesne, gorzkie do\u015bwiadczenie znalaz\u0142o odbicie w \u201eGor\u0105czce\u201d. By\u0142 to wa\u017cny dla mnie temat, wa\u017cny rozdzia\u0142 mojej duchowej biografii, wi\u0119c co\u015b ze mnie, z mojej duchowej temperatury, przenikn\u0119\u0142o do filmu<\/i><\/a>[4]<\/a>. Czeskie prze\u017cycia odbijaj\u0105 si\u0119 echem tak\u017ce w Pokocie<\/i> i to nie tylko poprzez przynale\u017cno\u015b\u0107 generacyjn\u0105 autorki filmu i jej bohaterki, ale tak\u017ce za spraw\u0105 s\u0105siaduj\u0105cej z Czechami Kotliny K\u0142odzkiej jako miejscem akcji filmu. Nie dziwi nas pojawienie si\u0119 w tej przestrzeni pogranicza czeskiego przyrodnika Borosa, w kt\u00f3rym rozpoznajemy bez trudu przedstawiciela pokolenia Praskiej Wiosny. Duszejko i Boros natychmiast odnajduj\u0105 porozumienie, bo r\u00f3\u017cnice narodowo\u015bciowe nie maj\u0105 dla nich znaczenia \u2013 wi\u0119\u017a pokoleniowa i zakorzenienie w tej samej formacji ideowej okazuj\u0105 si\u0119 silniejsze. Zauwa\u017cmy, \u017ce za spraw\u0105 tych dwojga Holland pr\u00f3buje dyskretnie przywo\u0142a\u0107 autorytet swojej generacji i pokaza\u0107, \u017ce jej wywrotowy potencja\u0142 jest wci\u0105\u017c \u017cywy i potrzebny. W przeciwie\u0144stwie do Pepeesowc\u00f3w z Gor\u0105czki<\/i>, Duszejko i Boros nie dzia\u0142aj\u0105 w spos\u00f3b zorganizowany i spotykaj\u0105 si\u0119 zupe\u0142nie przypadkiem. Uwodz\u0105 jednak innych si\u0142\u0105 swego poczucia wolno\u015bci. Najbardziej udziela si\u0119 ono w\u0142a\u015bnie m\u0142odym \u2013 Dobrej Nowinie i Dyziowi \u2013 cho\u0107 oddzia\u0142uje tak\u017ce na starszych bohater\u00f3w, jak wyobcowany i neurotyczny s\u0105siad bohaterki, Matoga. Zbli\u017cywszy si\u0119 z Duszejko postaci te do\u015bwiadczaj\u0105 indywidualnego wyzwolenia, bez kt\u00f3rego nie ma autentycznego buntu. O ile za\u015b w Gor\u0105czce<\/i> modelowym rewolucjonist\u0105 by\u0142 Leon, o tyle posta\u0107 emblematycznego buntownika przyj\u0105\u0142 tam pami\u0119tny anarchista Gryziak. Tak, Gryziak, grany ciekawie przez Bogus\u0142awa Lind\u0119, jest jednym z \u201emoich\u201d buntownik\u00f3w <\/i>\u2013 wspomina dalej Holland w rozmowie z Kornatowsk\u0105 \u2013 Jako domoros\u0142y anarchista formu\u0142uje swoje pogl\u0105dy wprost. W powie\u015bci i w scenariuszu by\u0142a ca\u0142a galeria buntownik\u00f3w. Podoba\u0142o mi si\u0119, \u017ce ci ludzie d\u0105\u017c\u0105 do tego samego celu, a s\u0105 bardzo r\u00f3\u017cni, maj\u0105 r\u00f3\u017cne motywacje. Gryziak by\u0142 prawdziwie wolnym cz\u0142owiekiem, mia\u0142 najwi\u0119cej \u015bwiat\u0142a. By\u0107 mo\u017ce przez jego posta\u0107 wyrazi\u0142am moje anarchistyczne sk\u0142onno\u015bci. Nie bardzo wierz\u0119, by cz\u0142owiek podczepiony do jakiej\u015b partii by\u0142 autentycznym buntownikiem. Bunt, w moim przekonaniu, mo\u017ce by\u0107 tylko indywidualny<\/i><\/a>[5]<\/a>.<\/p>\n Bogus\u0142aw Linda (Gryziak) w filmie Gor\u0105czka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Wydawa\u0142oby si\u0119 zatem, \u017ce w postaci Duszejko strategiczny ch\u0142\u00f3d i dyscyplina wewn\u0119trzna Leona po\u0142\u0105czony zosta\u0142 z gor\u0105c\u0105 buntowniczo\u015bci\u0105 i brawurow\u0105 odwag\u0105 Gryziaka. Spoiwem tych przeciwstawnych cech jest za\u015b kobieco\u015b\u0107 bohaterki, kt\u00f3ra czyni j\u0105 nieprzewidywaln\u0105 i zarazem wysoce niebezpieczn\u0105. A w zwi\u0105zku z tym, \u017ce jej bunt jest indywidualny, dostrzegamy w genealogii Duszejko lini\u0119, kt\u00f3ra zaowocowa\u0142a w kinie Holland takimi postaciami jak Gryziak czy Rimbaud w Ca\u0142kowitym za\u0107mieniu <\/i>(1995). Zwraca uwag\u0119 fakt, \u017ce bohaterowie ci cz\u0119sto bywaj\u0105 portretowani w otwartej, roz\u015bwietlonej przestrzeni, kt\u00f3ra jest w tw\u00f3rczo\u015bci autorki znakiem wolno\u015bci. Z drugiej strony Duszejko, jako spadkobierczyni linii Leona, jest charyzmatyczna, ale w spos\u00f3b subtelny i nienarzucaj\u0105cy si\u0119. Nie przyci\u0105ga do siebie ludzi manifestacj\u0105 si\u0142y, ale empati\u0105 wobec s\u0142abszych istot, w tym zwierz\u0105t, stawianych na r\u00f3wni z lud\u017ami. G\u0142\u0119boka wra\u017cliwo\u015b\u0107 na ich cierpienie nie przeszkadza wszak\u017ce starszej pani z zimn\u0105 krwi\u0105 wymordowa\u0107 wszystkich, kt\u00f3rych uzna za wrog\u00f3w i ciemi\u0119\u017cycieli tych istot.<\/p>\n Pokot<\/i> jest zatem fantazj\u0105 na temat mordu usprawiedliwionego, kt\u00f3ry to problem znamy z Gor\u0105czki<\/i>. Wskaza\u0142a na\u0144 Maria Janion, gdy oczarowana filmem m\u0142odej re\u017cyserki, zrealizowanym na podstawie powie\u015bci Andrzeja Struga, pisa\u0142a w 1981 roku: Problem przemocy i terroru, podst\u0119pu i zdrady \u201esprawiedliwie\u201d u\u017cytych w celu zg\u0142adzenia tyrana i zaborcy to jeden z wielkich utajonych problem\u00f3w nowo\u017cytnej kultury polskiej<\/i><\/a>[6]<\/a>. W Gor\u0105czce<\/i> jest to mord usprawiedliwiony politycznie, natomiast w Pokocie<\/i> \u2013 kulturowo. Trzymaj\u0105c si\u0119 rewolucyjnej retoryki, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce niepodleg\u0142o\u015b\u0107 ju\u017c mamy, ale rewolucja mentalna wci\u0105\u017c si\u0119 nie dokona\u0142a i nadal wymaga ofiar. Po niemal czterech dekadach, kt\u00f3re min\u0119\u0142y od realizacji Gor\u0105czki<\/i>, Agnieszka Holland nakr\u0119ci\u0142a sw\u00f3j kolejny film brutalny, okrutny, po prostu \u2013 \u201edziki\u201d<\/i><\/a>[7]<\/a>. Brutalni, okrutni i dzicy s\u0105 w nim zn\u00f3w ludzie.<\/p>\n Naiwno\u015bci\u0105 by\u0142oby s\u0105dzi\u0107, \u017ce Duszejko morduje tylko w imieniu pokrzywdzonych zwierz\u0105t. Pr\u00f3buje zreszt\u0105 obarczy\u0107 je win\u0105 za swe czyny. Zr\u0119cznie sugeruje policjantom, \u017ce my\u015bliwych i k\u0142usownik\u00f3w rozmy\u015blnie zabijaj\u0105 zwierz\u0119ta, mszcz\u0105c si\u0119 w ten spos\u00f3b za wyrz\u0105dzan\u0105 im krzywd\u0119. Przecie\u017c jednak tak metodyczny zamys\u0142 nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 zrodzi\u0107 w umy\u015ble zwierz\u0119cia. Sugestia Duszejko jest tyle\u017c nieprawdziwa, ile krzywdz\u0105ca dla zwierz\u0105t. Tak wykoncypowany i precyzyjny plan seryjnych zab\u00f3jstw m\u00f3g\u0142 zrodzi\u0107 si\u0119 tylko w umy\u015ble cz\u0142owieka i tylko przez niego m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 przeprowadzony. Bo cz\u0142owiek to nie jest pi\u0119kne zwierz\u0119, jak pisa\u0142a Barbara Skarga w swoich rozwa\u017caniach filozoficznych: Cz\u0142owiek, ten osobliwy byt, nosi w sobie etyczne wyzwanie<\/i><\/a>[8]<\/a>. <\/i>To w\u0142a\u015bnie, zdaniem Skargi, odr\u00f3\u017cnia nas od zwierz\u0105t. Czy zemsta mo\u017ce by\u0107 wyzwaniem etycznym? Motywacja Duszejko ma charakter etyczny, cho\u0107 potrzeb\u0119 dokonania odwetu uruchamiaj\u0105 w niej dopiero emocje wywo\u0142ane przez odnalezione przypadkiem zdj\u0119cie. Zostali na nim uwiecznieni dobrze znani kobiecie my\u015bliwi z le\u017c\u0105c\u0105 pokotem u ich st\u00f3p zwierzyn\u0105. Obok saren, zaj\u0119cy i dzik\u00f3w Duszejko zobaczy swoje zastrzelone suki, Le\u0119 i Bajk\u0119. To zdj\u0119cie z\u0142amie jej serce i wywo\u0142a lawin\u0119 zdarze\u0144.<\/p>\n Gor\u0105czka<\/i> i Pokot<\/i> to filmy zg\u0142\u0119biaj\u0105ce mechanizm kluczowy dla funkcjonowania kultury, je\u015bli pojmowa\u0107 j\u0105 nie tyle jako dobrodziejstwo ludzko\u015bci, ile jako z\u0142o konieczne. Doskonale oddaje to Joanna Tokarska-Bakir w recenzji ksi\u0105\u017cki Tomasza Matkowskiego Polowaneczko<\/i><\/a>[9]<\/a>, <\/i>wydanej nota bene<\/i> w roku ukazania si\u0119 powie\u015bci Tokarczuk, na podstawie kt\u00f3rej powsta\u0142 scenariusz Pokotu<\/i>. Wnioski antropolo\u017cki p\u0142yn\u0105ce z lektury ksi\u0105\u017cki Matkowskiego, kt\u00f3ry opisa\u0142 swe dwudziestoletnie do\u015bwiadczenia t\u0142umacza bior\u0105cego udzia\u0142 w polowaniach organizowanych dla cudzoziemc\u00f3w, s\u0105 w ca\u0142ej rozci\u0105g\u0142o\u015bci pesymistyczne. Pisze Tokarska-Bakir: kultura to nie jest wcale poj\u0119cie heroiczne. To sid\u0142a, kt\u00f3re stawiamy i w kt\u00f3re wpadamy, chc\u0105c unikn\u0105\u0107 jeszcze gorszych side\u0142<\/i><\/a>[10]<\/a>. <\/i>Nie dajmy si\u0119 wi\u0119c zwie\u015b\u0107 atrakcyjnej konwencji Pokotu <\/i>\u2013 ten zgrabny formalnie film, kt\u00f3ry sama re\u017cyserka okre\u015bli\u0142a jako anarchistyczno-ekologiczno-feministyczny thriller z elementami czarnej komedii, to w istocie wci\u0105\u017c gorzkie kino<\/i> Agnieszki Holland<\/a>[11]<\/a>.<\/p>\n Andrzej Grabowski (prezes Wolski) i Agnieszka Mandat <\/span>(Janina Duszejko) <\/span>w filmie Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n Bojowcy z Gor\u0105czki<\/i>, podobnie jak ekolo\u017cka z Pokotu<\/i>, wsp\u00f3\u0142tworz\u0105 kultur\u0119 odwetu. Cho\u0107 akcja ka\u017cdego z film\u00f3w toczy si\u0119 w innej epoce, a motywacje bohater\u00f3w s\u0105 r\u00f3\u017cnej natury, to mechanizm ich dzia\u0142ania jest niemal dos\u0142own\u0105 ilustracj\u0105 my\u015bli Tokarskiej-Bakir. Oto bohaterowie omawianych film\u00f3w zastawiaj\u0105 sid\u0142a na tych, kt\u00f3rzy poddaj\u0105 ich opresji politycznej b\u0105d\u017a kulturowej. Atakuj\u0105 z pe\u0142nym poczuciem moralnej wy\u017cszo\u015bci, tak charakterystycznym dla ofiar przemocy. Okrucie\u0144stwo jednych wyzwala brutalno\u015b\u0107 drugich i usprawiedliwia j\u0105 \u2013 chc\u0105c wyzwoli\u0107 z side\u0142 sterroryzowane przez my\u015bliwych zwierz\u0119ta, Duszejko zastawia na nich swoje w\u0142asne pu\u0142apki i wyka\u0144cza jednego m\u0119\u017cczyzn\u0119 po drugim. W ten spos\u00f3b trwa nieprzerwanie krwawy taniec ofiar i kat\u00f3w, kt\u00f3rzy tocz\u0105c walk\u0119 o dominacj\u0119, zamieniaj\u0105 si\u0119 tylko rolami. Nie inaczej rzecz si\u0119 mia\u0142a w przypadku bojowc\u00f3w z Gor\u0105czki.<\/i> Pami\u0119tamy doskonale strach Gubernatora, kt\u00f3ry trz\u0105s\u0142 si\u0119 w obliczu perspektywy ataku zamachowc\u00f3w i wiedzia\u0142 doskonale, \u017ce brutalno\u015b\u0107 Polak\u00f3w b\u0119dzie odpowiedzi\u0105 na jego okrucie\u0144stwo. Powie\u015b\u0107 Struga, na podstawie kt\u00f3rej scenariusz napisa\u0142 Krzysztof Teodor Toeplitz, a Agnieszka Holland nakr\u0119ci\u0142a nast\u0119pnie sw\u00f3j film, by\u0142a doskona\u0142ym materia\u0142em dla studium funkcjonowania kultury odwetu. Ta za\u015b jest odmian\u0105 kultury oporu, g\u0142\u0119boko przecie\u017c zakorzenionej w polskiej tradycji. St\u0105d te\u017c zrealizowana w 1980 roku Gor\u0105czka<\/i> odbierana by\u0142a jako adaptacja aktualizuj\u0105ca, doskonale koresponduj\u0105ca z \u00f3wczesnymi nastrojami spo\u0142ecznymi. Tadeusz Lubelski uznaje ten w\u0142a\u015bnie utw\u00f3r Holland za jedn\u0105 z najwybitniejszych filmowych prefiguracji etycznych, zrealizowanych w poczuciu, \u017ce (\u2026) \u015bwiat jest w przededniu zmian; materia\u0142 historyczny dawa\u0142 sposobno\u015b\u0107 przygotowania si\u0119 na te zmiany, rozwa\u017cenia ich konsekwencji i uwarunkowa\u0144, nie tylko politycznych, g\u0142\u00f3wnie etycznych.<\/i><\/a>[12]<\/a> <\/i>To poczucie gotowo\u015bci do zmian i zarazem potrzeb\u0119 ich przemy\u015blenia wyra\u017caj\u0105 wypowiedzi Leona i Duszejko, przywo\u0142ane jako motto tego artyku\u0142u. Towarzyszy\u0142o to poczucie zar\u00f3wno bohaterom powie\u015bci Struga z 1910 roku, jak i p\u00f3\u017aniejszego o siedemdziesi\u0105t lat filmu Holland i nie zgas\u0142o bynajmniej wraz z wej\u015bciem na ekrany Pokotu <\/i>w roku 2017. Czy zatem film ten jest kolejn\u0105 filmow\u0105 prefiguracj\u0105 etyczn\u0105? Czy dowodzi, \u017ce nadal \u017cyjemy w kulturze odwetu i nie jeste\u015bmy w stanie wyj\u015b\u0107 poza jej paradygmat? Kultura odwetu daje o sobie zna\u0107 w sytuacji opresji politycznej lub wtedy, gdy w \u015bwiadomo\u015bci zbiorowej pojawia si\u0119 l\u0119k przed dominacj\u0105 jednej uprzywilejowanej grupy. Pokot <\/i>wymownie za\u015b obrazuje, \u017ce kultura nasza wci\u0105\u017c jeszcze nie wykszta\u0142ci\u0142a form pozwalaj\u0105cych na wsp\u00f3\u0142istnienie w odmienno\u015bci, cho\u0107 tego rodzaju interpretacja nie narzuca si\u0119 od razu. Tymczasem film ten w istocie pokazuje, \u017ce zbyt g\u0142\u0119boko tkwimy w hierarchicznym postrzeganiu rzeczywisto\u015bci, by\u015bmy byli w stanie negocjowa\u0107 wsp\u00f3\u0142istnienie. Dlatego wci\u0105\u017c reprodukujemy ten sam wzorzec: dominacja grupy uprzywilejowanej prowadzi u mniejszo\u015bci do poczucia bezsilno\u015bci, a nast\u0119pnie do oporu i histerycznej, cz\u0119sto strace\u0144czej zemsty. O negocjacjach nie ma mowy. Maski i przebrania, znacz\u0105co wyeksponowane w Pokocie<\/i>, s\u0105 typowe dla kultury odwetu, w kt\u00f3rej dzia\u0142a si\u0119 z ukrycia, atakuj\u0105c wtedy, gdy wr\u00f3g oka\u017ce s\u0142abo\u015b\u0107 lub pope\u0142ni b\u0142\u0105d. Doskona\u0142y tego obraz zawiera scena poprzedzaj\u0105ca zamordowanie prezesa Wolskiego, gdy przebrana za wilka Duszejko raczy pijanego prezesa zgubnymi feromonami. \u017beby jednak w pe\u0142ni zrozumie\u0107 wymow\u0119 tej sceny, przyjrzyjmy si\u0119 bli\u017cej postaci g\u0142\u00f3wnego antagonisty Janiny Duszejko. Je\u015bli bowiem jej posta\u0107 uosabia w filmie gotowo\u015b\u0107 do zmian, to prezes Wolski reprezentuje postaw\u0119 przeciwstawn\u0105, podobnie jak to mia\u0142o miejsce w Gor\u0105czce<\/i> w przypadku ojca i syna.<\/p>\n Nawi\u0105zuj\u0105c do wspomnianej refleksji Tokarskiej-Bakir, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce osiedliwszy si\u0119 w malowniczej Kotlinie K\u0142odzkiej, Janina Duszejko niespodziewanie wpada w sid\u0142a kultury neosarmackiej. Okazuje si\u0119 bowiem, \u017ce zamiast prowadzi\u0107 na wsi spokojne \u017cycie w zgodzie z natur\u0105, musi zacz\u0105\u0107 uk\u0142ada\u0107 si\u0119 z my\u015bliwymi, nieustannie j\u0105 osaczaj\u0105cymi za spraw\u0105 swoich polowa\u0144. Chc\u0105c wyobrazi\u0107 sobie przestrze\u0144 \u015bwiata przedstawionego Pokotu<\/i>, trzeba nam zobaczy\u0107 dolno\u015bl\u0105sk\u0105 prowincj\u0119 jako terytorium, w kt\u00f3rym grup\u0105 dominuj\u0105c\u0105 s\u0105 w\u0142a\u015bnie neosarmaci. Niby mamy XXI wiek, niby \u017cyjemy w r\u00f3wno\u015bciowym spo\u0142ecze\u0144stwie, a kraj nasz nale\u017cy do Unii Europejskiej, tymczasem tu jak Feniks z popio\u0142\u00f3w odradza si\u0119 i staje przed nami w\u0105saty op\u00f3j z brzuchem i strzelb\u0105 my\u015bliwsk\u0105 u boku, kt\u00f3ry nie liczy si\u0119 z nikim, bo wszyscy licz\u0105 si\u0119 z nim. To prezes Wolski w Pokocie<\/i> Agnieszki Holland. Sarmata doskonale zregenerowany, dysponuj\u0105cy form\u0105 pojemn\u0105 i niezwykle \u0142atw\u0105 do przyswojenia dla ka\u017cdego, kto jest bia\u0142ym m\u0119\u017cczyzn\u0105 wyznania rzymskokatolickiego, dysponuj\u0105cym odpowiednim kapita\u0142em ekonomicznym i towarzyskim. Prezes Wolski to m\u0119\u017cczyzna mniej wi\u0119cej sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioletni, a wi\u0119c nale\u017c\u0105cy do generacji urodzonej po wojnie i wychowanej w PRL \u2013 krainie r\u00f3wnych i r\u00f3wniejszych, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych ci drudzy dysponowali pozycj\u0105 i \u015brodkami pozwalaj\u0105cymi na reprodukowanie sarmackich wzorc\u00f3w. Chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107: nic nowego pod s\u0142o\u0144cem.<\/p>\n Andrzej Grabowski (prezes Wolski) w filmie Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n Sp\u00f3jno\u015b\u0107 zdominowanego przez neosarmat\u00f3w terytorium rozbijaj\u0105 wyspy zamieszkiwane przez rozmaitych odmie\u0144c\u00f3w, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych najbardziej k\u0142opotliwa dla \u201egospodarzy\u201d okazuje si\u0119 Duszejko. Jej domek jest wysp\u0105 w przestrzeni, kt\u00f3rej nie traktuje ona jednak jako terytorium, lecz miejsce, gdzie chce wsp\u00f3\u0142istnie\u0107 z przyrod\u0105 i zadomowi\u0107 si\u0119 w spos\u00f3b nieburz\u0105cy jej spokoju. Tymczasem dla my\u015bliwych skromna posiad\u0142o\u015b\u0107 starszej pani to obrze\u017ca teren\u00f3w \u0142owieckich, a wi\u0119c ich terytorium. To oni kontroluj\u0105 tutejszy o\u015brodek w\u0142adzy i wp\u0142yw\u00f3w, oni znacz\u0105 teren wie\u017cami strzelniczymi, oni narzucaj\u0105 pozosta\u0142ym swe rytua\u0142y, kt\u00f3re celebruj\u0105 regularnie pod postaci\u0105 publicznych manifestacji przemocy kulturowej i fizycznej. Mowa oczywi\u015bcie o polowaniach i zwi\u0105zanym z nimi obyczaju. Wszystko to sk\u0142ada si\u0119 na obraz, w kt\u00f3rym rozpoznajemy istotne elementy kultury sarmackiej z powodzeniem funkcjonuj\u0105ce we wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. U\u017cywaj\u0105c okre\u015blania neosarmatyzm, inspiruj\u0119 si\u0119 pracami Przemys\u0142awa Czapli\u0144skiego, od lat zg\u0142\u0119biaj\u0105cego fenomen \u017cywotno\u015bci sarmatyzmu. Autor Resztek nowoczesno\u015bci<\/i> w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b wyja\u015bnia swoje stanowisko badawcze: (\u2026) czytelnik b\u0119dzie mia\u0142 do czynienia nie z rekonstrukcj\u0105, lecz z opowie\u015bci\u0105 o sposobach konstruowania tradycji. Zamiast pyta\u0107: \u201eCzym by\u0142 sarmatyzm?\u201d, rozwa\u017cam, do czego po wojnie go wykorzystywano \u2013 jak, z czego i dla jakich cel\u00f3w go wytwarzano. Wychodz\u0119 wi\u0119c z za\u0142o\u017cenia, \u017ce nie istnieje prawda historyczna sarmatyzmu, cho\u0107 mog\u0105 istnie\u0107 zajad\u0142e spory o jego znaczenia<\/i><\/a>[13]<\/a>.<\/p>\n W uj\u0119ciu Czapli\u0144skiego sarmatyzm okazuje si\u0119 nadal \u201espo\u0142ecznie u\u017cyteczny\u201d. Czy dlatego, \u017ce nie stawia wysokich wymaga\u0144 i jest kultur\u0105, kt\u00f3r\u0105 \u0142atwo sobie przyswoi\u0107? Ideologi\u0105 prowincjonalnych \u201eklas panuj\u0105cych\u201d, kt\u00f3re \u201ena zagrodzie\u201d czuj\u0105 si\u0119 po sobiepa\u0144sku wolne i samowystarczalne? Portret neosarmat\u00f3w nakre\u015blony przez Holland w Pokocie<\/i> potwierdza\u0142by tak\u0105 interpretacj\u0119, kt\u00f3ra zreszt\u0105 mie\u015bci si\u0119 w nurcie wsp\u00f3\u0142czesnej refleksji humanistycznej nad wp\u0142ywem dziedzictwa szlacheckiego na kondycj\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego, tak ekonomiczn\u0105, jak i mentaln\u0105<\/a>[14]<\/a>. Korzystaj\u0105c z ustale\u0144 zawartych w Resztkach nowoczesno\u015bci<\/i>, Czapli\u0144ski w jednym z p\u00f3\u017aniejszych artyku\u0142\u00f3w formu\u0142uje tez\u0119, \u017ce sarmatyzm od drugiej po\u0142owy XX wieku nie jest ju\u017c, o dziwo, opozycj\u0105 nowoczesno\u015bci, lecz jej cz\u0119\u015bci\u0105. Zanim do tego dosz\u0142o, stanowi\u0142 oczywi\u015bcie dla modernizacji przeszkod\u0119, kt\u00f3ra jednak zosta\u0142a przezwyci\u0119\u017cona: (\u2026) sarmatyzm by\u0142 ideologi\u0105 stanow\u0105, kolonialn\u0105, ksenofobiczn\u0105, antydemokratyczn\u0105 i konserwatywn\u0105. P\u00f3\u017ana nowoczesno\u015b\u0107 jest procesem nap\u0119dzanym przez idee r\u00f3wno\u015bciowe, internacjonalistyczne, kooperacyjne, antydyskryminacyjne i post\u0119powe<\/i><\/a>[15]<\/a>.<\/p>\n Kieruj\u0105c si\u0119 pierwszym wra\u017ceniem odbiorczym z Pokotu<\/i> i pierwszym odruchem interpretacyjnym w odniesieniu do tego filmu, mo\u017cna by zastosowa\u0107 powy\u017csze rozr\u00f3\u017cnienia dla opisu zarysowanego przez Holland konfliktu. Oto neosarmacka bra\u0107 \u0142owiecka pastwi si\u0119 nad post\u0119pow\u0105 Duszejko, kt\u00f3ra w desperacji zaczyna mordowa\u0107 my\u015bliwych. Film ten nie jest jednak przecie\u017c prost\u0105 agitk\u0105 neguj\u0105c\u0105 jedne warto\u015bci i propaguj\u0105c\u0105 inne. Z opowiedzianej w nim historii nikt nie wychodzi czysty, bo jej tematem jest w istocie permanentna wojna zawiniona przez obie strony. To w\u0142a\u015bnie konflikt pozwala ka\u017cdej z nich zaistnie\u0107. Stwarza p\u0142aszczyzn\u0119 do kreowania i manifestowania przybranych to\u017csamo\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 jedynie konstruktem; dramatyczn\u0105 pr\u00f3b\u0105 wype\u0142nienia pustki. Zauwa\u017cmy, \u017ce polsko\u015b\u0107 krainy ukazanej w Pokocie<\/i> jest polsko\u015bci\u0105 \u201epo przeszczepie\u201d, nie za\u015b form\u0105 g\u0142\u0119boko zakorzenion\u0105 (odrzuciwszy rzecz jasna propagandow\u0105 wizj\u0119, w kt\u00f3rej pozostajemy wci\u0105\u017c w \u017cywym kontakcie z epok\u0105 Piast\u00f3w i ziemie poniemieckie s\u0105 dla nas odzyskanymi). Ta polsko\u015b\u0107 przeszczepiona okazuje si\u0119 niepewna siebie i neurotyczna. St\u0105d bierze si\u0119 w\u0142a\u015bnie jej neosarmacki charakter, kt\u00f3ry sam w sobie jest neurotyczny jako objaw histerycznego prze\u017cywania przesz\u0142o\u015bci. Histerycznego, a wi\u0119c takiego, kt\u00f3rego celem nie jest poznanie przesz\u0142o\u015bci, ale czerpanie z niej zaspokojenia emocjonalnego, pozwalaj\u0105cego na ukojenie l\u0119k\u00f3w i uleczenie kompleksu ni\u017cszo\u015bci. Poubierani w futra pa\u0144stwo prezesostwo Wolscy z filmu Holland zdaj\u0105 si\u0119 pogrobowcami kultury, kt\u00f3rej naj\u0142atwiej strawne resztki przyswoili sobie niczym talizmany. To drobnomieszczanie ucharakteryzowani na sarmat\u00f3w, wcale nie wyp\u0142oszeni z przesz\u0142o\u015bci, lecz na wskro\u015b nowocze\u015bni \u2013 uskuteczniaj\u0105 z powodzeniem gry w to\u017csamo\u015b\u0107 za pomoc\u0105 kostium\u00f3w i masek. Nie bez znaczenia jest obsadzenie Andrzeja Grabowskiego w roli prezesa Wolskiego i nie chodzi tu tylko o nieocenion\u0105 fizjonomi\u0119 oraz talent aktora, ale tak\u017ce o jego posta\u0107 jako przypomnienie roli w pami\u0119tnym Opisie obyczaj\u00f3w, <\/i>wyre\u017cyserowanym przez jego brata, Miko\u0142aja Grabowskiego, kt\u00f3ry to spektakl wystawiany by\u0142 w latach 90. w krakowskim Teatrze STU. O znaczeniu tej inscenizacji dla wsp\u00f3\u0142czesnej kultury polskiej pisze Przemys\u0142aw Czapli\u0144ski: Im bardziej traktowano Grabowskiego jako kontynuatora tradycji prze\u015bmiewczej, kogo\u015b z linii Mro\u017cka, tym wyra\u017aniej umyka\u0142a dziwna, mimowiedna fascynacja polsko\u015bci\u0105. Re\u017cyser nie tylko wystawia\u0142 polsko\u015b\u0107, lecz tak\u017ce jako\u015b j\u0105 wyznawa\u0142; opowie\u015b\u0107 o Polakach sarmackich \u0142\u0105czy\u0142 z opowie\u015bci\u0105 o sobie, portret prze\u015bmiewczy \u2013 z duchowym autoportretem, wystawienie kontuszowc\u00f3w na po\u015bmiewisko widz\u00f3w \u2013 z gestem czu\u0142ego obj\u0119cia. Polsko\u015b\u0107 szlachecka nie traci\u0142a nic ze swej dziwaczno\u015bci, ale stawa\u0142a si\u0119 nasza. I w dodatku pe\u0142na \u017cycia. Grabowski pokazywa\u0142 przecie\u017c ludzi obsesyjnie przywi\u0105zanych do detalu, pozoru, powierzchni, maski, roli, wygl\u0105du, ale zarazem by\u0142y to postaci zdolne wykrzesa\u0107 z siebie ludzkie i polskie \u201ewszystko\u201d dla owego detalu<\/i><\/a>[16]<\/a>. Taki te\u017c jest prezes Wolski w Pokocie<\/i> Agnieszki Holland \u2013 opis obyczaj\u00f3w w jej filmie za spraw\u0105 obsadzenia Andrzeja Grabowskiego trwa w najlepsze. A min\u0119\u0142o przecie\u017c od premiery przedstawienia w Teatrze STU 27 lat, od powstania ksi\u0105\u017cki ksi\u0119dza Kitowicza lat kilkaset\u2026 Okazuje si\u0119 zatem, \u017ce niemo\u017cno\u015b\u0107 przezwyci\u0119\u017cenia sarmatyzmu jest tak\u017ce jednym z temat\u00f3w Pokotu<\/i>. Zgodnie z t\u0105 optyk\u0105 zabijanie my\u015bliwych staje si\u0119 form\u0105 mordu usprawiedliwionego kulturowo, celem kt\u00f3rego ma by\u0107 symboliczne zg\u0142adzenie sarmaty-tyrana jako aktu toruj\u0105cego drog\u0119 do zniszczenia patriarchalnego paradygmatu kultury.<\/p>\n Marcin Bosak (ksi\u0105dz Szelest) w filmie Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n Innym uosobieniem patriarchalnej tyranii jest w filmie ksi\u0105dz Szelest o demonicznej twarzy Marcina Bosaka. Przypada mu i\u015bcie neosarmacka rola celebransa mszy odprawianej w dniu patrona my\u015bliwych, \u015bwi\u0119tego Huberta. Anachronizm i dziko\u015b\u0107 tego makabrycznego rytua\u0142u uderza tym bardziej, \u017ce jest on cytatem z polskiej wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, o czym wspomina Holland w jednym z wywiad\u00f3w: Pomys\u0142 na upolowanego dzika wzi\u0119li\u015bmy jednak z prawdziwej mszy, kt\u00f3r\u0105 odprawi\u0142 arcybiskup J\u00f3zef Kowalczyk. Wypchane zwierz\u0119ta w szopkach my\u015bliwskich to rzecz do\u015b\u0107 powszechna, a kazanie ksi\u0119dza w \u201ePokocie\u201d oparte jest na prawdziwym kazaniu<\/i><\/a>[17]<\/a>. Karykaturalna posta\u0107 ksi\u0119dza, kt\u00f3ry zdaje si\u0119 bardziej kap\u0142anem kultury paternalistycznej przemocy ni\u017c duchownym, s\u0142u\u017cy temu, by\u015bmy anachroniczne formy sarmackich rytua\u0142\u00f3w zobaczyli w oprawie wsp\u00f3\u0142czesnej i odnie\u015bli je do naszych dzisiejszych standard\u00f3w estetycznych i kod\u00f3w smaku. Temu samemu s\u0142u\u017cy te\u017c zabieg na\u0142o\u017cenia staropolskiej pie\u015bni Pojedziemy na \u0142\u00f3w<\/i> na tekst utworu zespo\u0142u Republika Moja krew<\/i>. Oto spos\u00f3b na przefiltrowanie tradycji przez wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107. Efekty tego zestawienia s\u0105 nadzwyczajne, bo cierpnie nam sk\u00f3ra, gdy s\u0142yszmy ch\u0142opi\u0119cy ch\u00f3r, kt\u00f3ry z ko\u015bcielnej \u0142awy wy\u015bpiewuje: <\/p>\n A\u017c tam biegnie panna, panna,<\/i><\/p>\n towarzyszu m\u00f3j!<\/i><\/p>\n Puszczaj charty ze smycz\u0105,<\/i><\/p>\n niechaj pann\u0119 uchwyc\u0105, towarzyszu m\u00f3j!<\/i><\/p>\n Tekst \u00f3w, przepleciony melodyjnie z lamentacyjn\u0105 piosenk\u0105 Grzegorza Ciechowskiego, nabiera nieoczekiwanego sensu, gdy s\u0142yszymy swoisty kontr\u015bpiew do s\u0142\u00f3w:<\/p>\n Moj\u0105 krwi\u0105 tajna bro\u0144 konstruowana, <\/i><\/p>\n Aby jeszcze lepiej, jeszcze pi\u0119kniej,<\/i><\/p>\n Bezbole\u015bniej uciele\u015bni\u0107 krew.<\/i><\/p>\n Moj\u0105 krew wypijan\u0105 przez kap\u0142an\u00f3w,<\/i><\/p>\n Na trybunach, na m\u00f3wnicach, na dyskretnych rokowaniach.<\/i><\/p>\n Moja krew.<\/i><\/p>\n Krew staje si\u0119 tu znakiem kultury jako takiej \u2013 znakiem zdobywc\u00f3w czyni\u0105cym sobie ziemi\u0119 poddan\u0105, wedle s\u0142\u00f3w ksi\u0119dza. Obna\u017ca dominacyjn\u0105, ujarzmiaj\u0105c\u0105 i porz\u0105dkuj\u0105c\u0105 funkcj\u0119 kultury. Nie brak w Pokocie<\/i> scen potwierdzaj\u0105cych ten stan rzeczy. Oto kobiety, kt\u00f3re jak Dobra Nowina czy \u017cona Wolskiego wpad\u0142y w sid\u0142a neosarmackiej kultury, maj\u0105 si\u0119 \u017ale. Dobitnie obrazuje to scena \u201ezamkni\u0119tej imprezy\u201d w domu hodowcy lis\u00f3w Wn\u0119trzaka. W oku patrz\u0105cego neosarmaty dziewczyny-\u0142anie i dziewczyny-kr\u00f3liczki maj\u0105 na sobie kostiumy, kt\u00f3re degraduj\u0105 je do pozycji zwierz\u0119cia \u0142ownego, erotycznie za\u015b czyni\u0105 je nader atrakcyjnymi \u2013 m\u0142ode, dzikie (zn\u00f3w kostiumy) i odizolowane, znajduj\u0105 si\u0119 pod pe\u0142n\u0105 kontrol\u0105. S\u0105 stadkiem, kt\u00f3re zamkni\u0119te w saloniku domku \u0142owieckiego, nie wymknie si\u0119 donik\u0105d. Z kolei m\u0119\u017cczy\u017ani, zw\u0142aszcza za\u015b ci nale\u017c\u0105cy do braci \u0142owieckiej, s\u0105 w filmie przedstawieni tak, by wzbudzali obrzydzenie, a w najlepszym wypadku politowanie. To drugie odnosi si\u0119 do Matogi, kt\u00f3ry jest pociesznym autykiem testosteronowym (wedle diagnozy Duszejko), a tak\u017ce do listonosza cierpi\u0105cego na nerwicowy s\u0142owotok i obsesyjn\u0105 podejrzliwo\u015b\u0107. Galeri\u0119 typ\u00f3w prawdziwie obmierz\u0142ych tworz\u0105 jednak k\u0142usownicy i my\u015bliwi, kt\u00f3rych cia\u0142a i twarze budz\u0105 wstr\u0119t. Je\u015bli nie od razu, to za spraw\u0105 zbli\u017ce\u0144 wydobywaj\u0105cych to, co w ich fizyczno\u015bci wstydliwe i niekontrolowane, jak \u015blina zbieraj\u0105ca si\u0119 w k\u0105cikach ust, kt\u00f3r\u0105 uparcie eksponuje oko kamery. Widok martwego cielska prezesa Wolskiego, bezlito\u015bnie z\u017ceranego przez larwy zgniotka, tak\u017ce nie zostanie nam oszcz\u0119dzony.<\/p>\n Zrzeszeni w kole \u0142owieckim m\u0119\u017cczy\u017ani stanowi\u0105 bra\u0107 \u0142owieck\u0105, samozwa\u0144czo kreuj\u0105c\u0105 si\u0119 na lokaln\u0105 elit\u0119, do kt\u00f3rej nale\u017c\u0105 najzamo\u017cniejsi mieszka\u0144cy, ksi\u0105dz i policjanci. Brzmi ten opis cokolwiek archaicznie, ale przecie\u017c odnosi si\u0119 do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Bo te\u017c owi drobnomieszczanie z malowniczej Kotliny K\u0142odzkiej zr\u0119cznie przysposobili sobie wybrane formy kultury sarmackiej. Oto dlaczego w rzeczywisto\u015bci dolno\u015bl\u0105skiego miasteczka Duszejko jest odszczepie\u0144cem. Spe\u0142nia w niej zarazem bardzo wa\u017ck\u0105 kulturowo rol\u0119: jest przybyszem, figur\u0105 obcego, za spraw\u0105 kt\u00f3rej spo\u0142eczno\u015b\u0107 neosarmat\u00f3w musi walczy\u0107 o swoje. Najpierw kobieta jest przez nich lekcewa\u017cona, potem nast\u0119puje pr\u00f3ba jej zasymilowania i wreszcie wykluczenia, bo nieoczekiwanie okazuje si\u0119 gro\u017anym przeciwnikiem. Jest wi\u0119c katalizatorem procesu, w kt\u00f3rym miejscowa bra\u0107 \u0142owiecka zwiera szyki, bo traci kontrol\u0119 nad swoim terytorium. Nast\u0119puje mobilizacja, swoiste pospolite ruszenie maj\u0105ce na celu wykrycie sprawcy zagadkowych mord\u00f3w. Nikomu nawet nie przejdzie przez my\u015bl, \u017ce zabija kobieta, skromna nauczycielka angielskiego, wegetarianka i ekolo\u017cka, uczulona na punkcie ochrony przyrody. Uwa\u017cana za nawiedzon\u0105, ale niegro\u017an\u0105, tym bardziej \u017ce nikt za ni\u0105 nie stoi \u2013 ani m\u0105\u017c, ani rodzinne koligacje, ani instytucja. Jej pozycja w szkolnym gronie nauczycielskim jest bardzo s\u0142aba, a dyrektorka grozi jej zwolnieniem. Jednak Duszejko si\u0119 nie boi. Wci\u0105\u017c si\u0119 czego\u015b domaga, sk\u0142ada doniesienia na policj\u0119 w zwi\u0105zku z zagini\u0119ciem swoich zwierz\u0105t. Domy\u015blamy si\u0119, \u017ce osiedlaj\u0105c si\u0119 w Kotlinie K\u0142odzkiej, wybra\u0142a \u017cycie prawie samotnicze w otoczeniu zwierz\u0105t i przyrody. Jako nauczycielka nie ma w sobie nic z pozytywistycznej Si\u0142aczki \u2013 jest postaci\u0105 barwn\u0105 i bezpo\u015bredni\u0105, podchodz\u0105c\u0105 do dzieci z naturalno\u015bci\u0105 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zje\u017adzi\u0142 \u015bwiat i wsz\u0119dzie czuje si\u0119 swobodnie. Ma w sobie \u00f3w uwodzicielski, niewymuszony luz, kt\u00f3ry nasuwa skojarzenia z Agnieszk\u0105 Holland. I cho\u0107 trudno uzna\u0107 Duszejko za alter ego autorki, to jednak mo\u017cemy traktowa\u0107 t\u0119 bohaterk\u0119 jako reprezentantk\u0119 formacji pokoleniowej i \u015bwiatopogl\u0105dowej, kt\u00f3ra jest artystce bliska. M\u00f3wi do nas Duszejko, ale m\u00f3wi te\u017c do nas Holland \u2013 ikona dojrza\u0142ego kina polskiego, kt\u00f3re sw\u0105 \u017cywotno\u015b\u0107 czerpie z zakorzenienia w epoce gotowo\u015bci do rewolucyjnych zmian. Ma wreszcie Duszejko wszystkie cechy po\u017c\u0105dane w kulturze wsp\u00f3\u0142czesnego matriarchatu: nie zale\u017cy od m\u0119\u017cczyzn i potrafi ich sobie podporz\u0105dkowa\u0107; jest starsza i nie ci\u0105\u017cy na niej obowi\u0105zek opieki nad dzie\u0107mi; przyjmuje rol\u0119 edukatorki i przewodniczki. To nie rzeczywisto\u015b\u0107 zmienia j\u0105, lecz ona zmienia rzeczywisto\u015b\u0107 pod\u0142ug swoich idei. Ma g\u0142\u0119bokie poczucie sprawczo\u015bci. Szkoda, \u017ce morduje. Mo\u017ce jednak w kolejnym filmie Agnieszki Holland pojawi si\u0119 bohaterka, kt\u00f3ra zmieni metody i rzeczywi\u015bcie \u2013 \u015bwiat urodzi si\u0119 na nowo; zacznie si\u0119 nowy cykl<\/i>. <\/p>\n Agnieszka Holland i Agnieszka Mandat (Janina Duszejko) <\/span>na planie filmu Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n \n <\/a>[1] Wszystkie wypowiedzi bohater\u00f3w zosta\u0142y spisane ze \u015bcie\u017cek d\u017awi\u0119kowych film\u00f3w. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] Por. T. Lubelski, Historia kina polskiego 1895\u20132014<\/i>, Krak\u00f3w 2015, s. 467. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] C. Michalski, \u201e<\/i>Gor\u0105czka\u201d <\/i>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d 2012, nr 9, dodatek \u201eAgnieszka Holland \u2013 przed Oscarem\u201d, s. 5. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] A. Holland, Magia i pieni\u0105dze. Rozmowy przeprowadzi\u0142a Maria Kornatowska<\/i>, Krak\u00f3w 2002, s. 172. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] Tam\u017ce, s. 179\u2013180. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] M. Janion, Filozofia bomby<\/i>, \u201eKino\u201d 1981, nr 7, s. 6. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] Tam\u017ce, s. 8. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] B. Skarga, Wyk\u0142ad o cz\u0142owieku<\/i>, [w:] tej\u017ce, Cz\u0142owiek to nie jest pi\u0119kne zwierz\u0119<\/i>, Krak\u00f3w 2007, s. 27. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] T. Matkowski, Polowaneczko<\/i>, Warszawa 2009. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] J. Tokarska-Bakir, Lewa strona lasu<\/i>, http:\/\/www.dwutygodnik.com\/artykul\/736-lewa-strona-lasu.html, [dost\u0119p: 28 IV 2018]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[11] Por. M. Jankun-Dopartowa, Gorzkie kino Agnieszki Holland<\/i>, Gda\u0144sk 2000. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[12] T. Lubelski, Historia kina polskiego<\/i>, op. cit., s. 466. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[13] P. Czapli\u0144ski, Resztki nowoczesno\u015bci. Dwa studia o literaturze i \u017cyciu<\/i>, Krak\u00f3w 2011, s. 11. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[14] Por. A. Leder, Prze\u015bniona rewolucja. \u0106wiczenia z logiki historycznej<\/i>, Warszawa 2014; J. Sowa, Fantomowe cia\u0142o kr\u00f3la. Peryferyjne zmagania z nowoczesn\u0105 form\u0105<\/i>, Krak\u00f3w 2011. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[15] P. Czapli\u0144ski, Plebejski, populistyczny, posthistoryczny. Formy polityczno\u015bci sarmatyzmu masowego<\/i>, \u201eTeksty Drugie\u201d 2015, nr 1, s. 22. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[16] P. Czapli\u0144ski, Konstruowanie tradycji. Sarmatyzm, uw\u0142aszczenie mas i p\u00f3\u017ana nowoczesno\u015b\u0107<\/i>, \u201ePrzegl\u0105d Polityczny\u201d 2008, nr 87, s. 58\u201359. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[17] A. Holland, Cz\u0142owiek cz\u0142owiekowi wilkiem<\/i>, <\/i>rozmowa Sebastiana Smoli\u0144skiego z Agnieszk\u0105 Holland, \u201eKino\u201d 2017, nr 2, s. 20. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n Cz\u0142owiek to nie jest pi\u0119kne zwierz\u0119. Pokot<\/i><\/b> Agnieszki Holland jako kino zemsty<\/b><\/p>\n Artyku\u0142 jest pr\u00f3b\u0105 dowiedzenia, \u017ce Pokot<\/i> Agnieszki Holland stanowi perwersyjny test naszej tolerancji wobec przemocy. Autorka prezentuje g\u0142\u00f3wn\u0105 bohaterk\u0119 filmu Janin\u0119 Duszejko jako nonkonformistyczn\u0105, charyzmatyczn\u0105 kobiet\u0119, b\u0119d\u0105c\u0105 kolejn\u0105 w dorobku Holland rewolucjonistk\u0105. Dlatego te\u017c Pokot <\/i>mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 z wcze\u015bniejszym o niemal trzydzie\u015bci lat filmem re\u017cyserki Gor\u0105czka<\/i>, kt\u00f3ry wprowadzi\u0142 w histori\u0119 polskiego kina niezwykle emblematyczn\u0105 rewolucyjn\u0105 figur\u0119 \u2013 Leona. Morstin interpretuje Pokot<\/i> tak\u017ce w perspektywie studi\u00f3w nad sarmatyzmem jako kultur\u0105 nieoczekiwanie odrodzon\u0105 w nowoczesno\u015bci, a w filmie Holland reprezentowan\u0105 przez spo\u0142eczno\u015b\u0107 my\u015bliwych.<\/p>\n Man is not a beautiful animal.<\/i><\/b> <\/i>Agnieszka Holland\u2019s Spoor<\/i> <\/i>as a Cinema of Revenge<\/b><\/p>\n The article is an attempt to prove that Agnieszka Holland\u2019s film Spoor<\/em> is a perverse test on our tolerance for violence. The author shows the main character of the film, Janina Duszejko, as a non-conformist and charismatic woman who seems to be another revolutionary in Holland\u2019s work. This is why Spoor<\/i> is compared to the director\u2019s earlier film \u2013 Fever<\/i>, which introduced an emblematic revolutionary figure, Leon, into the history of the Polish cinema. In addition, the author also interprets Spoor<\/i> in the perspective of Sarmatism as a culture unexpectedly reborn in modernity and represented in the film by the hunters\u2019 community.<\/p>\n S\u0142owa kluczowe<\/b>: Agnieszka Holland, Pokot<\/i>, Gor\u0105czka<\/i>, sarmatyzm, rewolucja, przemoc, nowoczesno\u015b\u0107<\/p>\n Agnieszka Morstin<\/b> \u2013 specjalizuje si\u0119 w historii kina polskiego. W 2007 roku doktoryzowa\u0142a si\u0119; do roku 2010 pracowa\u0142a na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim. Za magisterium Kicz w kinie polskim lat 90<\/i>. otrzyma\u0142a Nagrod\u0119 G\u0142\u00f3wn\u0105 w Konkursie im. Jana J\u00f3zefa Lipskiego. Na podstawie pracy doktorskiej opublikowa\u0142a Jak daleko st\u0105d do raju? Religia jako pami\u0119\u0107 w polskim filmie fabularnym<\/i> (2010); wsp\u00f3\u0142redagowa\u0142a tak\u017ce tomy Cia\u0142o i seksualno\u015b\u0107 w kinie polskim<\/i> (2009) oraz Kompleks Konwicki<\/i> (2010). Zorientowana badawczo na antropologi\u0119 kultury oraz komparatystyk\u0119, od 2010 roku prowadzi\u0142a wyk\u0142ady dla Muzeum Narodowego w Krakowie, w\u015br\u00f3d nich cykle autorskie: P\u0142\u00f3tno i ekran. Kino polskie wobec tradycji malarskich<\/i> w roku 2012, a w roku kolejnym cykl Andrzej Wajda \u2013 malarz i re\u017cyser<\/i> oraz Filmowe obrazy idylli<\/i> i Ogrody filmowe<\/i>. Zajmuje si\u0119 edukacj\u0105 humanistyczn\u0105 w nowych mediach jako wsp\u00f3\u0142autorka projektu Filmoteka Szkolna<\/i>. Od 2010 prowadzi tak\u017ce wyk\u0142ady dla nauczycieli, a obecnie cykl Polak\u00f3w portret w\u0142asny w filmowych tekstach kultury<\/i>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" (\u2026) nasz\u0105 rewolucj\u0105 kieruj\u0105 nowi ludzie. Nie romantycy ani m\u0119czennicy \u2013 ch\u0142odni stratedzy (\u2026). Ludzie, kt\u00f3rzy widz\u0105 nowy porz\u0105dek nie mi\u0119dzy pa\u0144stwami, ale w skali ludzko\u015bci. Ja jestem jednym z takich ludzi. Leon w rozmowie z ojcem, Gor\u0105czka Zbigniew Zapasiewicz (ojciec Leona) i Olgierd \u0141ukaszewicz (Leon) w filmie Gor\u0105czka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA Dorasta\u0142am w… Czytaj wi\u0119cej »Cz\u0142owiek to nie jest pi\u0119kne zwierz\u0119. „Pokot” Agnieszki Holland jako kino zemsty<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":662,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[748],"tags":[244,763,627,750,764,765,766],"ppma_author":[352],"class_list":["post-313","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-2-2018","tag-agnieszka-holland","tag-goraczka","tag-nowoczesnosc","tag-pokot","tag-przemoc","tag-rewolucja","tag-sarmatyzm"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/cf8b7a1d24c2abe605eb02b45c90.1000.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/7055_1.7.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/z21124149VKadr-z-filmu--Pokot-.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/1-F-313-109-632x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/z21124150IHKadr-z-filmu--Pokot-.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/7ae7e5d4520499dc2c3464d150fa.1000.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/0e3a4b984f86ff818cc275f32a75.1000.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/cd84b56469b88c1bacbbcbb463af.1000.jpg\")
<\/p>\n\n
\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n