![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/7055_1.7.jpg\")
<\/p>\n <\/p>\n
\u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n Pokot <\/i>(2017), jak m\u00f3wi\u0142a w wywiadach Agnieszka Holland (kt\u00f3ra wyre\u017cyserowa\u0142a film we wsp\u00f3\u0142pracy z Kasi\u0105 Adamik), to owoc nie\u0142atwego spotkania jej temperamentu tw\u00f3rczego z \u201ekapry\u015bn\u0105\u201d pod wzgl\u0119dem narracyjnym proz\u0105 Olgi Tokarczuk<\/a>[1]<\/a>. Powie\u015b\u0107 Tokarczuk Prowad\u017a sw\u00f3j p\u0142ug przez ko\u015bci umar\u0142ych <\/i>pos\u0142u\u017cy\u0142a za baz\u0119 gatunkowej hybrydy, w kt\u00f3rej przenikaj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 thriller ekologiczny, groteskowa komedia, polityczny pamflet, astrologiczna wyk\u0142adnia prawide\u0142 kosmosu i na po\u0142y dokumentalna wizja przyrody. Historia Janiny Duszejko (Agnieszka Mandat), mieszkaj\u0105cej w Kotlinie K\u0142odzkiej emerytowanej in\u017cynierki, kt\u00f3ra z histeryczn\u0105 furi\u0105 pr\u00f3buje przeszkodzi\u0107 miejscowym wata\u017ckom w bezdusznej eksploatacji przyrody, zosta\u0142a b\u0142yskawicznie \u2013 od razu po premierze i otrzymaniu nagrody na Mi\u0119dzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie \u2013 wpisana w dora\u017ane spory polityczne. Z jednej strony Pokot <\/i>zosta\u0142 uznany za \u201eproekologiczny, feministyczny manifest\u201d, z drugiej \u2013 za utw\u00f3r \u201eg\u0142\u0119boko antychrze\u015bcija\u0144ski\u201d i \u201eapoteoz\u0119 terroryzmu\u201d<\/a>[2]<\/a>. W tym sporze publicystycznym znikn\u0105\u0142 jednak ten wymiar Pokotu<\/i>, kt\u00f3ry wydaje si\u0119 najciekawszy \u2013 miejsce i punkt widzenia przedstawionych w nim nie-ludzkich zwierz\u0105t. Cho\u0107 na wszystkich trzech plakatach promuj\u0105cych film znajduj\u0105 si\u0119 portrety zwierz\u0105t, ich rola w filmie jest niejednoznaczna i budzi liczne pytania, kt\u00f3re w kontek\u015bcie refleksji rozwijanej przez studia nad zwierz\u0119tami mog\u0105 doczeka\u0107 si\u0119 zaskakuj\u0105cych odpowiedzi<\/a>[3]<\/a>. Warto wi\u0119c si\u0119 zastanowi\u0107, jak wygl\u0105da polityczny dyskurs Pokotu <\/i>i jakie miejsce przypad\u0142o w nim zwierz\u0119tom.<\/p>\n Ekspozycja, czyli dominacja przyrody<\/b><\/p>\n Ju\u017c dziewi\u0119\u0107 pierwszych uj\u0119\u0107 filmu wprowadza jego zasadnicz\u0105 tematyk\u0119. Przedstawionym na czarnym tle informacjom (Pokot <\/i>to koprodukcja polsko-niemiecko-czesko-szwedzka z udzia\u0142em S\u0142owacji, powsta\u0142a przy wsparciu EURIMAGES<\/i>, co czyni z niego przedsi\u0119wzi\u0119cie prawdziwie europejskie) towarzyszy senna, lekko melancholijna muzyka Antoniego Komasy-\u0141azarkiewicza oraz odg\u0142osy pohukuj\u0105cych zwierz\u0105t. Czarny ekran jest te\u017c t\u0142em pierwszych s\u0142\u00f3w, jakie s\u0142yszymy, czyli kr\u00f3tkiego wyja\u015bnienia przez \u2013 jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej dowiadujemy \u2013 Janin\u0119 Duszejko, czym jest horoskop urodzeniowy. Wypowiadane zza kadru s\u0142owa s\u0142u\u017c\u0105 za pomost mi\u0119dzy czarn\u0105 plansz\u0105 a pierwszym uj\u0119ciem \u2013 szerokim planem Kotliny K\u0142odzkiej, kt\u00f3ry stopniowo, poprzez przenikanie, pojawia si\u0119 na ekranie. Obraz otwieraj\u0105cy oraz kolejne cztery uj\u0119cia przedstawiaj\u0105 \u015bwiat bez cz\u0142owieka i innych zwierz\u0105t. To widoki przyrody budz\u0105cej si\u0119 powoli z nocnej drzemki; ka\u017cdy kolejny wydaje si\u0119 o p\u00f3\u0142 tonu ja\u015bniejszy, przybli\u017caj\u0105c nas stopniowo do \u015bwitu.<\/p>\n Pokot<\/i> zaczyna si\u0119 zatem pogr\u0105\u017conymi w p\u00f3\u0142mroku, spowitymi we mgle uj\u0119ciami g\u00f3r i las\u00f3w w planie totalnym, szkicuj\u0105cymi miejsce akcji, kt\u00f3re, jak si\u0119 wydaje, jest nieska\u017cone ludzk\u0105 ingerencj\u0105<\/a>[4]<\/a>. Na samym pocz\u0105tku film zdradza niestabilno\u015b\u0107 gatunkow\u0105: czy obrazy, kt\u00f3re ogl\u0105damy, maj\u0105 za zadanie wprowadzi\u0107 nas w fabu\u0142\u0119, czy mo\u017ce stanowi\u0105 wst\u0119p do dokumentalnego obrazu po\u015bwi\u0119conego przyrodzie Kotliny K\u0142odzkiej? Cho\u0107 kino przyrodnicze nie jest w przypadku Pokotu <\/i>najwa\u017cniejszym punktem odniesienia, w kilku miejscach opowie\u015bci Holland u\u017cywa technik w\u0142a\u015bciwych temu gatunkowi<\/a>[5]<\/a>. Jednym z nich jest zreszt\u0105 sama narracja zza kadru: w Pokocie <\/i>jednak wprowadzaj\u0105ca pierwszoosobow\u0105 perspektyw\u0119 g\u0142\u00f3wnej bohaterki zamiast wszechwiedz\u0105cego m\u0119\u017cczyzny, obja\u015bniaj\u0105cego nam tajniki przyrody. Przeniesiona z pierwowzoru literackiego Olgi Tokarczuk narracja pierwszoosobowa umo\u017cliwia wgl\u0105d w my\u015bli Janiny Duszejko, cho\u0107, jak si\u0119 dowiadujemy na ko\u0144cu, by\u0142a ona narratork\u0105 cokolwiek niewiarygodn\u0105.<\/p>\n Agnieszka Mandat (Janina Duszejko) w filmie Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n Sz\u00f3ste uj\u0119cie wprowadza istotn\u0105 zmian\u0119: kamera, umieszczona na wysoko\u015bci polnych traw, obserwuje stoj\u0105ce na drugim planie jelenie, kt\u00f3rych g\u0142owy wystaj\u0105 z zaro\u015bli. Na pocz\u0105tku ich wizerunki s\u0105 niewyra\u017ane, po chwili jednak si\u0119 wyostrzaj\u0105. Operatorka filmu Jolanta Dylewska uchwyci\u0142a kr\u00f3tki moment spotkania spojrzenia ludzkiego (zr\u00f3wnanego z polem widzenia kamery) ze wzrokiem zwierz\u0105t, kt\u00f3re przez kilka sekund wydaj\u0105 si\u0119 odwzajemnia\u0107 zainteresowanie, po czym kieruj\u0105 g\u0142owy na boki. W tle mo\u017cna dostrzec delikatny pomara\u0144cz nieba, o\u015bwietlanego przez pierwsze promienie s\u0142o\u0144ca. Czy \u00f3w szczodry zakres pola widzenia kamery, kt\u00f3ra ju\u017c w pierwszych minutach filmu wy\u0142uskuje spo\u015br\u00f3d plener\u00f3w nie-ludzkich mieszka\u0144c\u00f3w Kotliny K\u0142odzkiej, nie realizuje re\u017cyserskiego programu powi\u0119kszania przestrzeni empatii? Holland tak m\u00f3wi\u0142a o intencjach towarzysz\u0105cych realizacji Pokotu<\/i>: Chodzi<\/i> [w agresywnym stosunku do ludzi broni\u0105cych praw zwierz\u0105t \u2013 przyp. S.S.] o ograniczanie empatii, wypisywanie si\u0119 z filozofii chrze\u015bcija\u0144skiej, kt\u00f3ra m\u00f3wi, \u017ce jeste\u015bmy odpowiedzialni za naszego bli\u017aniego \u2013 a w wydaniu franciszka\u0144skim tak\u017ce za braci mniejszych. Coraz wi\u0119ksza grupa obywateli wy\u0142\u0105cza z tego traktowania z empati\u0105 tak\u017ce innych: islamist\u00f3w, uchod\u017ac\u00f3w, Cygan\u00f3w, gej\u00f3w. Zwierz\u0119ta r\u00f3wnie\u017c nie mieszcz\u0105 si\u0119 w tym polu<\/i><\/a>[6]<\/a>.<\/i> Panoramiczne spojrzenie kamery w prologu filmu wydaje si\u0119 \u015bci\u015ble powi\u0105zane z postaw\u0105 tw\u00f3rcz\u0105 Holland, kt\u00f3ra w wywiadach osadza\u0142a Pokot <\/i>w klarownych kontekstach emancypacyjnej polityki<\/a>[7]<\/a>. Na poziomie autorskiej deklaracji film staje si\u0119 te\u017c \u2013 wbrew tezie Cezarego Gmyza \u2013 dzie\u0142em par excellence <\/i>chrze\u015bcija\u0144skim, przypominaj\u0105c na dodatek o \u015bw. Franciszku z Asy\u017cu, kt\u00f3remu przypi\u0119to \u0142atk\u0119 \u201epierwszego ekologa\u201d.<\/p>\n Po obrazie zwierz\u0105t otrzymujemy uj\u0119cie si\u00f3dme, kt\u00f3re przedstawia znak ludzkiej obecno\u015bci na tych terenach, czyli my\u015bliwsk\u0105 ambon\u0119. Nieprzypadkowo w\u0142a\u015bnie w tym miejscu pojawia si\u0119 tytu\u0142 filmu, napisany wielkimi, jaskrawymi, czerwonymi literami. Pokot to zwierzyna zabita na polowaniu i u\u0142o\u017cona szeregiem wed\u0142ug hierarchii \u0142owieckiej<\/i> \u2013 film w przewrotny spos\u00f3b dokona odwr\u00f3cenia hierarchii cz\u0142owiek\u2013zwierz\u0119, ka\u017c\u0105c my\u015ble\u0107 o tym pierwszym jak o zwierzynie, na kt\u00f3r\u0105 te\u017c mo\u017cna polowa\u0107<\/a>[8]<\/a>.<\/p>\n \u00d3sme uj\u0119cie jest jednym z najbardziej skomplikowanych w ca\u0142ym filmie: kamera, ogl\u0105daj\u0105ca dolin\u0119 jakby z punktu widzenia ptaka, stopniowo \u201eobni\u017ca lot\u201d do poziomu zaoranego pola (kt\u00f3rym sun\u0105 d\u017cipy my\u015bliwych zmierzaj\u0105ce na zbi\u00f3rk\u0119 przed rozpocz\u0119ciem \u0142ow\u00f3w), nast\u0119pnie zn\u00f3w wznosi si\u0119 wysoko ponad ziemi\u0119 i ods\u0142ania widok budz\u0105cego si\u0119 w tle miasta. Ekspozycj\u0119 ko\u0144czy uj\u0119cie, w kt\u00f3rym kamera p\u0142ynie przez dom Duszejko (i przybli\u017ca nam kr\u0105g jej zainteresowa\u0144 \u2013 otwarty laptop przedstawia kr\u0105\u017c\u0105ce swobodnie planety), by ostatecznie wej\u015b\u0107 do jej pokoju. Pod sam koniec uj\u0119cia s\u0142yszymy brz\u0119czenie muchy, przy jednoczesnych nieznacznych drganiach kamery. Czy owa mucha jest po prostu cz\u0119\u015bci\u0105 diegezy (cho\u0107 nie spos\u00f3b jej dostrzec na ekranie), czy mo\u017ce otrzymujemy w tym miejscu sugesti\u0119, \u017ce to owad lecia\u0142 przez dom Duszejko, a scena przedstawiona jest z jego punktu widzenia?<\/p>\n Otwarcie Pokotu <\/i>sygnalizuje konflikt nie-ludzkich zwierz\u0105t z lud\u017ami, kt\u00f3rzy buduj\u0105 wie\u017cyczki strzelnicze daj\u0105ce im uprzywilejowany punkt widzenia (u\u0142atwiaj\u0105cy zabijanie zwierz\u0105t) i przecinaj\u0105 blady \u015bwit pola oraz lasu \u015bwiat\u0142ami samochodowych reflektor\u00f3w. SUV-y my\u015bliwych zbieraj\u0105 si\u0119 w jednym miejscu niczym wyg\u0142odnia\u0142e s\u0119py \u2013 Antoni Komasa-\u0141azarkiewicz zmienia w tym momencie ton ilustracji muzycznej, kt\u00f3ra z powolnych fraz przechodzi w ostre wybijanie rytmu, kojarz\u0105ce si\u0119 z d\u017awi\u0119kami wojny. Co ciekawe, w tych dziewi\u0119ciu uj\u0119ciach niemal nie ma sylwetek ludzkich, zdominuj\u0105 one dopiero kolejne sceny. Oczywi\u015bcie, ekspozycja w filmie fabularnym cz\u0119sto przechodzi od planu totalnego do zbli\u017cenia na ludzk\u0105 twarz lub sylwetk\u0119 \u2013 stanowi to element sta\u0142ej sk\u0142adni kina narracyjnego<\/a>[9]<\/a>. Pocz\u0105tek Pokotu <\/i>wskazuje jednak na szczeg\u00f3lne zainteresowanie przyrod\u0105, kt\u00f3ra przez pierwsze trzy minuty dominuje nad perspektyw\u0105 antropocentryczn\u0105.<\/p>\n Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n Zbrodnia doskona\u0142a<\/b><\/p>\n Drobiazgowy opis pierwszych uj\u0119\u0107 filmu pozwala dostrzec r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy nimi a p\u00f3\u017aniejsz\u0105 narracj\u0105, w kt\u00f3rej to sylwetka ludzka \u2013 jak w niemal wszystkich filmach fabularnych \u2013 staje si\u0119 miar\u0105 i punktem odniesienia, a ludzcy bohaterowie w przewa\u017caj\u0105cym stopniu koncentruj\u0105 na sobie uwag\u0119 kamery. W tym sensie Pokot <\/i>jest dzie\u0142em typowym i dla kina w og\u00f3le, i dla tw\u00f3rczo\u015bci samej Holland, kt\u00f3ra z wyj\u0105tkiem Tajemniczego ogrodu <\/i>(1993; skoncentrowanego na florze, tak jak Pokot <\/i>koncentruje si\u0119 na faunie) celowa\u0142a w opowie\u015bciach antropocentrycznych (cho\u0107 cz\u0119sto m\u0119skie spojrzenie zast\u0119powa\u0142a spojrzeniem kobiecym lub problematyzowa\u0142a jego status, jak na przyk\u0142ad w Gorzkich \u017cniwach<\/i> z 1985 roku). W obszarze reprezentacji wizualnej zwierz\u0119ta nie s\u0105 w filmie r\u00f3wnorz\u0119dnymi partnerami \u2013 staj\u0105 si\u0119 raczej og\u00f3ln\u0105 metafor\u0105 oraz przyk\u0142adami, kt\u00f3rych u\u017cywa si\u0119 do zilustrowania konkretnych spo\u0142ecznych problem\u00f3w lub poparcia stawianych w filmie tez. Dlatego te\u017c interpretacja Pokotu<\/i>, kt\u00f3ra pod\u0105\u017ca\u0142aby wiernie za eksplikacj\u0105 samej Holland, kr\u0105\u017cy\u0142aby wok\u00f3\u0142 zagadnie\u0144 tolerancji, empatii, wzmo\u017cenia prawicowych nastroj\u00f3w i spo\u0142ecznych wyklucze\u0144, spychaj\u0105c niechybnie zwierz\u0119ta na drugi plan. Aby wi\u0119c przyjrze\u0107 si\u0119 zwierz\u0119tom-aktorom i nie-ludzkiej dynamice filmu, nale\u017cy \u201eprzej\u015b\u0107 na ich stron\u0119\u201d (by pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 sformu\u0142owaniem historyka \u00c9rica Barataya) oraz porzuci\u0107 ram\u0119, kt\u00f3r\u0105 w paratekstach (takich jak wywiady prasowe) konstruuje dla swojego filmu re\u017cyserka<\/a>[10]<\/a>.<\/p>\n Peryferyjny status zwierz\u0105t, umiejscowionych na kraw\u0119dziach kadru lub migaj\u0105cych w tle scen rozgrywaj\u0105cych si\u0119 mi\u0119dzy lud\u017ami, jest zaskakuj\u0105cy, zwa\u017cywszy na ich pierwszorz\u0119dn\u0105 rol\u0119 w samej fabule. W pierwszej scenie po ekspozycji Janina Duszejko zostaje obudzona przez dwie suki \u2013 Bia\u0142k\u0119 i Le\u0119 \u2013 kt\u00f3re witaj\u0105 j\u0105 w radosnym nastroju. Wychodz\u0105 we trzy na polan\u0119 przed domem, gdzie Duszejko rzuca im patyk do aportowania. W nast\u0119pnych uj\u0119ciach psy stopniowo znikaj\u0105 z pola widzenia, a\u017c widzimy sam\u0105 Duszejko, w planie totalnym, kt\u00f3ra wznosi r\u0119ce do g\u00f3ry i patrzy w kierunku wschodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca. \u00d3w wolno\u015bciowy gest wyra\u017ca absolutn\u0105 symbioz\u0119 cz\u0142owieka i krajobrazu, z kt\u00f3rego usuni\u0119te zosta\u0142y \u201eDziewczynki\u201d \u2013 jak nazywa swoje suki bohaterka. Tych kilka uj\u0119\u0107 to zarazem przywitanie i po\u017cegnanie z Bia\u0142k\u0105 i Le\u0105, kt\u00f3rych znikni\u0119cie uruchamia w kolejnych scenach kryminaln\u0105 intryg\u0119. Nie spos\u00f3b zatem okre\u015bli\u0107 z ca\u0142kowit\u0105 pewno\u015bci\u0105, jakie cechy charakteru mia\u0142y psy Duszejko lub jakiego typu wi\u0119\u017a \u0142\u0105czy\u0142a je z opiekunk\u0105. Dziewczynki pe\u0142ni\u0105 zatem funkcj\u0119 zbli\u017con\u0105 do hitchcockowskiego MacGuffina: s\u0105 niezwykle wa\u017cne dla g\u0142\u00f3wnej bohaterki, popychaj\u0105 akcj\u0119 do przodu, b\u0119d\u0105c jednocze\u015bnie kim\u015b lub czym\u015b nieznacz\u0105cym dla widza<\/a>[11]<\/a>.<\/p>\n W kolejnej scenie poznajemy Dobr\u0105 Nowin\u0119 (Patrycja Volny), m\u0142od\u0105 kobiet\u0119 pracuj\u0105c\u0105 w miejscowym sklepie z tani\u0105 odzie\u017c\u0105, oraz jej patrona Wn\u0119trzaka (Borys Szyc) \u2013 my\u015bliwego i w\u0142a\u015bciciela lisiej fermy, zn\u0119caj\u0105cego si\u0119 nad zwierz\u0119tami. Duszejko, widz\u0105c, \u017ce samoch\u00f3d m\u0119\u017cczyzny wypad\u0142 z drogi, oferuje im podwiezienie. Wn\u0119trzak wysiada przy domu, kt\u00f3ry otoczony jest kamiennym murem i przypomina raczej twierdz\u0119. Scena ko\u0144czy si\u0119 obrazem my\u015bliwego uderzaj\u0105cego pa\u0142k\u0105 w lisie klatki \u2013 Holland umieszcza kilka zbli\u017ce\u0144 na pyszczki przera\u017conych lis\u00f3w. Nast\u0119pnie widzimy cztery uj\u0119cia zwierz\u0105t (borsuka, jeleni, dzik\u00f3w) uciekaj\u0105cych przed odg\u0142osami wystrza\u0142\u00f3w z broni palnej \u2013 po czym wracamy do Duszejko i Dobrej Nowiny kontynuuj\u0105cych jazd\u0119 samochodem. Oba momenty w symptomatyczny spos\u00f3b ukazuj\u0105 fizyczn\u0105 obecno\u015b\u0107 zwierz\u0105t w Pokocie<\/i>. <\/i>W pierwszym przypadku ich cierpienie, ukazane bez nadmiaru szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, stanowi ilustracj\u0119 barbarzy\u0144stwa m\u0119\u017cczyzn (zar\u00f3wno Pokot<\/i>, <\/i>jak i Prowad\u017a sw\u00f3j p\u0142ug przez ko\u015bci umar\u0142ych <\/i>jednoznacznie kieruj\u0105 ostrze krytyki w porz\u0105dek patriarchalny, kt\u00f3rego ubran\u0105 w ceremonia\u0142 emanacj\u0105 jest w obu dzie\u0142ach w\u0142a\u015bnie my\u015blistwo)<\/a>[12]<\/a>. W drugim przypadku obrazy zwierz\u0105t pe\u0142ni\u0105 funkcj\u0119 wizualnego przerywnika oraz przypominaj\u0105 o prozwierz\u0119cej tematyce filmu. Zwierz\u0119ta nie maj\u0105 jednak u Holland podstawowej cho\u0107by sprawczo\u015bci, nie widzimy ich jako samodzielnych uczestnik\u00f3w mi\u0119dzygatunkowej gry spo\u0142ecznej lub jako istot wchodz\u0105cych w intymne relacje z lud\u017ami i innymi zwierz\u0119tami<\/a>[13]<\/a>. Wizualny antropocentryzm Pokotu<\/i> wchodzi w konflikt z podstawowymi przes\u0142ankami fabularnymi filmu.<\/p>\n Agnieszka Holland i Borys Szyc (Wn\u0119trzak) w filmie Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n Pokot <\/i>pozuje bowiem na nieantropocentryczn\u0105 histori\u0119 kryminaln\u0105, w kt\u00f3rej prze\u015bladowane i zabijane przez ludzi zwierz\u0119ta bior\u0105 odwet na sprawcach z\u0142a: komendancie policji, my\u015bliwym Wn\u0119trzaku, prezesie Wolskim i ksi\u0119dzu Szele\u015bcie. Ka\u017cdy z nich uosabia inny aspekt patriarchalnej w\u0142adzy (policyjnej, ekonomicznej, politycznej i religijnej). Z ka\u017cdym kolejnym morderstwem pojawia si\u0119 coraz wi\u0119cej trop\u00f3w wskazuj\u0105cych na to, \u017ce to zwierz\u0119ta dokona\u0142y mord\u00f3w \u2013 obieraj\u0105c swoje cele nadzwyczaj precyzyjnie, wszak czterej zamordowani m\u0119\u017cczy\u017ani to najbardziej wp\u0142ywowe osoby w regionie. Propagatork\u0105 teorii o morderczej sprawczo\u015bci zwierz\u0105t jest przede wszystkim Duszejko, kt\u00f3ra m\u00f3wi na komisariacie, \u017ce historia zna wiele sprawc\u00f3w zwierz\u0119cych zbrodni<\/i>. Kiedy jednak w finale okazuje si\u0119, \u017ce za zab\u00f3jstwa odpowiedzialna jest Duszejko, iluzja zwierz\u0119cej sprawczo\u015bci znika \u2013 mo\u017cna poczu\u0107 autentyczne rozczarowanie, \u017ce czworono\u017cni mieszka\u0144cy Kotliny K\u0142odzkiej nie okazali si\u0119 mordercami (co tym bole\u015bniej odbiera im znaczenie jako podmiotowym bohaterom), a opowie\u015b\u0107 wkroczy\u0142a na dobrze znane \u201eludzkie\u201d tory.<\/p>\n Mi\u0119dzy nami zwierz\u0119tami<\/b><\/p>\n W sytuacji, kiedy fizyczna obecno\u015b\u0107 nie-ludzkich zwierz\u0105t w Pokocie<\/i> \u2013 jako zindywidualizowanych bohater\u00f3w filmowych \u2013 jest niezwykle skromna, \u015blad\u00f3w zwierz\u0119cych innych mo\u017cemy szuka\u0107 w dialogach, czyli na poziomie u\u017cywanego przez ludzi j\u0119zyka. Opowie\u015b\u0107 o Janinie Duszejko dostarcza pod tym wzgl\u0119dem obfitego materia\u0142u, po cz\u0119\u015bci przeniesionego z powie\u015bciowego pierwowzoru, lecz zwykle poddanego istotnym modyfikacjom. To w\u0142a\u015bnie w wypowiedziach Duszejko i reakcjach jej interlokutor\u00f3w zawarty zosta\u0142 pe\u0142ny obraz ludzko-zwierz\u0119cych relacji w Kotlinie K\u0142odzkiej.<\/p>\n W artykule Mi\u0119dzy nami zwierz\u0119tami. O emocjonalnych zwi\u0105zkach mi\u0119dzy lud\u017ami i innymi zwierz\u0119tami <\/i>Monika Bakke krytycznie przygl\u0105da si\u0119 tytu\u0142owemu zagadnieniu, wskazuj\u0105c na dwa przeciwleg\u0142e bieguny wyznaczaj\u0105ce dynamik\u0119 naszych relacji z nie-ludzkimi zwierz\u0119tami: Dwie najcz\u0119stsze i jednocze\u015bnie skrajnie odmienne postawy emocjonalne wobec innych zwierz\u0105t, kt\u00f3rymi si\u0119 tu zajm\u0119, to z jednej strony pozorne mi\u0119dzygatunkowe przybli\u017cenie, a w\u0142a\u015bciwie wt\u0142oczenie zwierz\u0105t w schematy swoi\u015bcie mi\u0119dzyludzkich relacji, nazywane te\u017c edypalizacj\u0105; z drugiej za\u015b strony \u2013 przekonanie o istnieniu totalnej, a zatem absolutnie nieredukowalnej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy \u201enimi\u201d a \u201enami\u201d. Oba te stanowiska i wynikaj\u0105ca z nich praktyka maj\u0105 charakter zgo\u0142a antropocentryczny<\/i><\/a>[14]<\/a>. <\/i>Pod\u0105\u017caj\u0105c za typologi\u0105 zwierz\u0105t sformu\u0142owan\u0105 przez Gilles\u2019a Deleuze\u2019a i Felixa Gauttariego w Tysi\u0105c plateau<\/i>, Bakke wskazuje na domowych pupil\u00f3w jako istoty poddane procesowi edypalizacji: Ten powszechny proces \u201eucz\u0142owieczania\u201d do\u015b\u0107 skutecznie chroni zwierz\u0119ta przed zjedzeniem, jednak nie produkuje sfery ich autonomii, a wr\u0119cz odwrotnie, wpisuje je w kulturowo aprobowane mechanizmy wykorzystywania ich przez ludzi dla w\u0142asnych, emocjonalnie uwarunkowanych cel\u00f3w czy wr\u0119cz zachcianek.<\/i> W skrajnych okoliczno\u015bciach pocieszne zwierz\u0105tko zostaje odrzucone przez \u201ew\u0142a\u015bciciela\u201d, kiedy nie potrafi sprosta\u0107 jego wyobra\u017ceniom. Cho\u0107 tego rodzaju emocjonalny stosunek do zwierz\u0105t (zwi\u0105zany z cz\u0119stym stosowaniem w odniesieniu do nich zaimka \u201em\u00f3j\u201d) jest charakterystyczny dla nowoczesnego mieszcza\u0144stwa i uznawany za zjawisko normalne, opiera si\u0119 na radykalnej nier\u00f3wno\u015bci obu stron i mo\u017ce prowadzi\u0107 do przemocy. Wydaje si\u0119, \u017ce edypalizowane zwierz\u0119ta s\u0105 odzierane z podmiotowo\u015bci przez ustanawiaj\u0105c\u0105 moc ludzkiego j\u0119zyka, kt\u00f3ry okre\u015bla wyobra\u017con\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 zwierz\u0119cia i przypisuje mu pewne cechy, kt\u00f3rymi w rzeczywisto\u015bci wcale nie musi ono dysponowa\u0107.<\/p>\n W Pokocie <\/i>najbardziej oczywistym przyk\u0142adem takiej postawy emocjonalnej jest relacja Duszejko z Bia\u0142k\u0105 i Le\u0105. Kiedy psy znikaj\u0105, bohaterka zapada w g\u0142\u0119boki smutek. Swoimi emocjami dzieli si\u0119 w rozmowie z ksi\u0119dzem Szelestem (Marcin Bosak): Ci\u0119\u017cko mi bez nich. Rozwiesi\u0142am setki og\u0142osze\u0144, szuka\u0142am. By\u0142y moimi jedynymi bliskimi. Rodzin\u0105. C\u00f3rkami. <\/i>Na co duchowny odpowiada bez pardonu: Niech nie blu\u017ani. Nie mo\u017ce m\u00f3wi\u0107 o psach, \u017ce by\u0142y jej c\u00f3rkami. I niech nie p\u0142acze wi\u0119cej. Lepiej si\u0119 pomodli\u0107, to przynosi ulg\u0119 w cierpieniu. <\/i>Scena zawiera oczywist\u0105 krytyk\u0119 konserwatywnego kleru, stanowi\u0105c\u0105 jeden z motyw\u00f3w przewodnich film\u00f3w i znajduj\u0105c\u0105 kulminacj\u0119 w scenie w ko\u015bciele, podczas kt\u00f3rej Duszejko w\u015bcieka si\u0119 na serwowan\u0105 przez ksi\u0119dza Szelesta apoteoz\u0119 my\u015bliwych jako \u201eambasador\u00f3w Pana Boga\u201d, ka\u017ce mu zej\u015b\u0107 z ambony, a potem (tej sceny nie widzimy) zabija go i podpala ko\u015bci\u00f3\u0142. Ciekawszy jest jednak j\u0119zyk, jakiego u\u017cywa Duszejko, by opisa\u0107 swoje przywi\u0105zanie do ps\u00f3w. Po pierwsze, m\u00f3wi\u0105c o nich, ca\u0142y czas m\u00f3wi o sobie: ci\u0119\u017cko mi<\/i>, by\u0142y moimi jedynymi bliskimi<\/i> \u2013 ich los jest istotny o tyle, o ile jest zwi\u0105zany z kondycj\u0105 psychiczn\u0105 bohaterki. Po drugie, edypalizacja Bia\u0142ki i Lei osi\u0105ga swoje apogeum w momencie wpisania ich w antropocentryczne relacje rodzinne i w nazwaniu ich, co znacz\u0105ce, \u201ec\u00f3rkami\u201d \u2013 a nie na przyk\u0142ad siostrami \u2013 a to tylko podkre\u015bla podleg\u0142y status udomowionych zwierz\u0105t, stworze\u0144 potrzebuj\u0105cych jakoby ludzkiej opieki.<\/p>\n Odmiennym od edypalizacji tropem, kt\u00f3ry stanowi kontekst dla relacji Duszejko z jej sukami, jest roztaczana przez Donn\u0119 Haraway wizja koegzystecji r\u00f3\u017cnych istot i byt\u00f3w zaproponowana w Manife\u015bcie gatunk\u00f3w stowarzyszonych<\/i>, jednym z tekst\u00f3w za\u0142o\u017cycielskich dla studi\u00f3w nad zwierz\u0119tami i skupionym na relacji ludzi i ps\u00f3w. Haraway deklaruje na wst\u0119pie: Psy to nie surogat teorii; nie s\u0105 tu tylko po to, \u017ceby z nimi my\u015ble\u0107. S\u0105 po to, \u017ceby z nimi \u017cy\u0107<\/i><\/a>[15]<\/a>. <\/i>Zbli\u017ca j\u0105 to do powie\u015bciowej i filmowej Duszejko, dla kt\u00f3rej koewolucja cz\u0142owieka i zwierz\u0105t, z kt\u00f3rymi on lub ona wchodzi w relacje (szczeg\u00f3lnie ps\u00f3w), jest wi\u0119cej ni\u017c oczywista (tak\u017ce mocno osobisty, cokolwiek egzaltowany j\u0119zyk manifestu ka\u017ce widzie\u0107 w bohaterce Tokarczuk duchow\u0105 \u201esiostr\u0119\u201d Haraway). \u201eManifest gatunk\u00f3w stowarzyszonych\u201d dotyczy wi\u0119c implozji natury i kultury w nieugi\u0119cie swoiste historycznie, wsp\u00f3lne \u017cywoty ludzi i ps\u00f3w, powi\u0105zanych relacjami znacz\u0105cej inno\u015bci<\/i><\/a>[16]<\/a>.<\/i> Owa \u201eznacz\u0105ca inno\u015b\u0107\u201d \u2013 podstawowa kategoria Haraway \u2013 jest w jej manife\u015bcie to\u017csama z relacj\u0105 w og\u00f3le, czyli najmniejsz\u0105 mo\u017cliw\u0105 jednostk\u0105 analizy<\/i><\/a>[17]<\/a>. <\/i>Relacyjna definicja podmiotu, rozwijana na gruncie posthumanistycznym tak\u017ce przez Rosi Braidotti, umo\u017cliwia pe\u0142niejsze opisanie struktur \u201etowarzyszenia\u201d i wsp\u00f3lnego zamieszkiwania przestrzeni przez ludzi i nie-ludzi<\/a>[18]<\/a>. Pokot <\/i>zaprzepaszcza jednak t\u0119 szans\u0119, nie po\u015bwi\u0119caj\u0105c niemal uwagi wzajemnemu wp\u0142ywowi, jaki wywieraj\u0105 na siebie ewoluuj\u0105ce w jednym miejscu i czasie ludzkie i nie-ludzkie zwierz\u0119ta. Warto doda\u0107, \u017ce Olga Tokarczuk nie projektuje a\u017c tak sentymentalnej wizji bliskiego wsp\u00f3\u0142\u017cycia ludzi i innych zwierz\u0105t. Powie\u015bciowa Duszejko przygarnia na jedn\u0105 noc maltretowan\u0105 przez Wielk\u0105 Stop\u0119 suk\u0119, kt\u00f3ra nast\u0119pnego ranka chce jak najszybciej znale\u017a\u0107 si\u0119 na dworze: Suka wybieg\u0142a w podskokach przed dom, zrobi\u0142a siku, \u015bmiesznie unosz\u0105c tyln\u0105 nog\u0119 do g\u00f3ry, jakby nie mog\u0142a si\u0119 zdecydowa\u0107, czy jest Psem, czy Suk\u0105. Potem popatrzy\u0142a na mnie ze smutkiem \u2013 mog\u0119 \u015bmia\u0142o powiedzie\u0107, \u017ce spojrza\u0142a mi g\u0142\u0119boko w oczy \u2013 i p\u0119dem pobieg\u0142a w stron\u0119 domu Wielkiej Stopy. I tak Suka wr\u00f3ci\u0142a do swego Wi\u0119zienia<\/i><\/a>[19]<\/a>. Relacje ludzi i zwierz\u0105t przybieraj\u0105 w tym fragmencie gorzki, bolesny charakter i podszyte s\u0105 autodestrukcyjnym uzale\u017cnieniem zwierz\u0119cia od cz\u0142owieka. Nawet w tym fragmencie zostaje jednak zachowana podstawowa autonomia suki, kt\u00f3ra spojrza\u0142a bohaterce \u201eg\u0142\u0119boko w oczy\u201d. Pozosta\u0142o\u015bci\u0105 tej wzajemno\u015bci <\/i>\u2013 r\u00f3wnorz\u0119dno\u015bci spojrze\u0144 obu istot, kt\u00f3re w trakcie spotkania przegl\u0105daj\u0105 si\u0119 w sobie nawzajem \u2013 jest w Pokocie <\/i>mi\u0119dzy innymi scena z dzikiem, kt\u00f3ry na chwil\u0119 wchodzi do szopy Duszejko. Z planu og\u00f3lnego przechodzimy do zbli\u017cenia na twarz Duszejko, kt\u00f3ra \u201echrumka\u201d i patrzy na przybysza z u\u015bmiechem. Dzik nie przejawia jednak zainteresowania bohaterk\u0105 i szybko wychodzi z szopy.<\/p>\n Marcin Bosak (ksi\u0105dz Szelest) w filmie Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n Cz\u0119\u015bciej od edypalizacji mamy w Pokocie <\/i>do czynienia z podkre\u015blaniem niemo\u017cliwej do usuni\u0119cia r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy lud\u017ami a zwierz\u0119tami. Taki stosunek \u2013 pozbawiony elementu empatii lub wsp\u00f3\u0142czucia \u2013 przejawiaj\u0105 wszyscy m\u0119\u017cczy\u017ani zajmuj\u0105cy si\u0119 eksploatacj\u0105 przyrody. Wyk\u0142adni\u0119 owego \u015bwiatopogl\u0105du, b\u0119d\u0105c\u0105 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 katolick\u0105 wersj\u0105 kartezjanizmu, przytacza na pocz\u0105tku filmu ksi\u0105dz Szelest we wspomnianej powy\u017cej rozmowie, odnosz\u0105c si\u0119 do cmentarza dla zastrzelonych przez my\u015bliwych zwierz\u0105t, kt\u00f3ry zbudowa\u0142a Duszejko: Nie mo\u017cna traktowa\u0107 zwierz\u0105t jak ludzi. To jest grzech, to jest ludzka pycha \u2013 takie cmentarze. B\u00f3g da\u0142 miejsce zwierz\u0119tom ni\u017cej, w s\u0142u\u017cbie cz\u0142owieka. Taki jest porz\u0105dek \u015bwiata. [\u2026] Zwierz\u0119ta nie maj\u0105 duszy, nie s\u0105 nie\u015bmiertelne, nie b\u0119d\u0105 zbawione. Niech si\u0119 modli za siebie<\/i><\/a>[20]<\/a>. <\/i>Okrucie\u0144stwo tych s\u0142\u00f3w podkre\u015bla karykaturalne zbli\u017cenie na otoczone zarostem usta ksi\u0119dza i konsekwentnie stosowana przez niego forma bezosobowa (\u201eniech si\u0119 modli\u201d, \u201eniech nie blu\u017ani\u201d).<\/p>\n Podobny stosunek do zwierz\u0105t wydaj\u0105 si\u0119 podziela\u0107 wszyscy m\u0119\u017cczy\u017ani w okolicy opr\u00f3cz Matogi (Wiktor Zborowski), Dyzia (Jakub Giersza\u0142) i entomologa Borosa (Miroslav Krobot) \u2013 sojusznik\u00f3w i przyjaci\u00f3\u0142 Duszejko. Przekonanie o fundamentalnej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy warto\u015bci\u0105 \u017cycia ludzkiego a pozosta\u0142ych zwierz\u0105t prowadzi to takiej wymiany zda\u0144 mi\u0119dzy krzycz\u0105c\u0105 p\u0142aczliwie bohaterk\u0105 a my\u015bliwymi: \u2013 Nie wolno strzela\u0107 do zwierz\u0105t! To s\u0105 \u017cywe istoty!<\/i> \u2013 No, ale jakie \u017cywe istoty, pani Janino? Przecie\u017c strzelamy do ba\u017cant\u00f3w.<\/i> Absurd tej rozmowy zostaje wydobyty dopiero w filmie Holland; Tokarczuk proponuje mniej groteskow\u0105 wymian\u0119 zda\u0144: \u2013 Nie wolno wam strzela\u0107 do \u017cywych Istot! [\u2026] \u2013 Wszystko jest w porz\u0105dku, niech pani jedzie do domu. Strzelamy do ba\u017cant\u00f3w<\/i><\/a>[21]<\/a>. <\/i>Jakkolwiek ocenialiby\u015bmy wiarygodno\u015b\u0107 tak jednowymiarowego portretu zwierz\u0119cej aktywistki i jej adwersarzy, powszechna oboj\u0119tno\u015b\u0107 wobec zwierz\u0119cego cierpienia jest tym, co nap\u0119dza dzia\u0142ania bohaterki i przeciwko czemu opowiadaj\u0105 si\u0119 Holland i Tokarczuk.<\/p>\n Oddzieln\u0105 kwesti\u0105 \u2013 niewyzyskan\u0105, jak si\u0119 wydaje, przez Pokot <\/i>w stopniu zadowalaj\u0105cym \u2013 jest nazwany tak przez Bakke \u201eapetyt na innych\u201d: Jak wida\u0107, formy cielesnego obcowania ze zwierz\u0119tami s\u0105 kulturowo \u015bci\u015ble okre\u015blone i silnie kontrolowane, a inkorporacja, jak\u0105 jest zjedzenie, ograniczona jest jednostronnie \u2013 tylko ludzkie zwierz\u0119ta mog\u0105 spo\u017cywa\u0107 cia\u0142a innych zwierz\u0105t. Nie ma tu mowy o \u017cadnej symetrii, a ju\u017c sama my\u015bl o niej jest dla ludzi przera\u017caj\u0105ca<\/i><\/a>[22]<\/a>.<\/i> Kwestia \u201ezjadania zwierz\u0105t\u201d, by pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 polskim tytu\u0142em g\u0142o\u015bnej ksi\u0105\u017cki Jonathana Safrana Foera, jest podstawowym zagadnieniem etycznym studi\u00f3w nad zwierz\u0119tami i ruch\u00f3w walcz\u0105cych o polepszenie sytuacji zwierz\u0105t. Przemys\u0142owa hodowla mi\u0119sa i produkt\u00f3w pochodzenia zwierz\u0119cego na masow\u0105 skal\u0119 zadaje zwierz\u0119tom bezprecedensowy ogrom cierpienia. W Pokocie <\/i>natomiast znajduje si\u0119 ona na marginesie politycznego dyskursu filmu, ust\u0119puj\u0105c miejsca wymierzonym w my\u015bliwych tyradom Duszejko i jej dwuznacznym moralnie dzia\u0142aniom. O ile Tokarczuk pisze wprost, \u017ce Duszejko i Dyzio nie jadaj\u0105 mi\u0119sa<\/i>, o tyle Holland pozostawia t\u0119 kwesti\u0119 niedopowiedzian\u0105, ka\u017c\u0105c nam bezskutecznie szuka\u0107 odpowiedzi w rzadkich migawkach jedzenia spo\u017cywanego przez bohaterk\u0119<\/a>[23]<\/a>. Sama Duszejko podnosi niekiedy temat zjadania zwierz\u0105t. W rozmowie z prokuratorem \u015awirszczy\u0144skim m\u00f3wi z pasj\u0105: Widzicie: zabijanie zwierz\u0105t jest bezkarne. Prawo chroni morderc\u00f3w. My\u015bliwych, rze\u017anik\u00f3w. Zbrodnia sta\u0142a si\u0119 legalna, i przez to nikt jej nie zauwa\u017ca, nikt nie widzi w tym nic z\u0142ego. Przechodzicie ko\u0142o sklep\u00f3w mi\u0119snych, widzicie po\u0142acie mi\u0119sa, a przecie\u017c to jest czyje\u015b po\u0107wiartowane cia\u0142o! <\/i>We wcze\u015bniejszej scenie, kiedy jej interwencja na policji w sprawie zastrzelonego przez my\u015bliwych dzika nie przynosi skutku, rzuca na klawiatur\u0119 policjanta kawa\u0142ek zwierz\u0119cia i dodaje z przek\u0105sem: Brzydzi si\u0119 pan krwi? A przecie\u017c lubi pan kaszank\u0119.<\/i> Intensywna ekspresja aktorska Agnieszki Mandat, \u0142\u0105cz\u0105cej rozpacz z histeri\u0105 i gniewem, odbiera niestety tym momentom si\u0142\u0119 skutecznego gestu: niestabilna psychicznie Duszejko ucieka si\u0119 do emocjonalnego szanta\u017cu wobec swoich rozm\u00f3wc\u00f3w, ale w efekcie s\u0142uchacze \u2013 by\u0107 mo\u017ce \u0142\u0105cznie z widzami \u2013 uznaj\u0105 j\u0105 za lokaln\u0105 odmian\u0119 nieszkodliwej \u201ewariatki\u201d, a nie partnerk\u0119 w dyskusji o polityce ludzi wobec zwierz\u0105t.<\/p>\n Co ciekawe, Pokot <\/i>porusza w\u0105tek ludzi zjadanych przez zwierz\u0119ta. W morderstwo prezesa Wolskiego Duszejko \u201ewrabia\u201d przecie\u017c zgniotki szkar\u0142atne, owady badane przez Borosa. Jak m\u00f3wi Dyzio: Bo prezesa zabi\u0142y insekty<\/i>, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142y konsumowa\u0107 jego cia\u0142o. Podobnie nadjedzone przez larwy i owady zosta\u0142o wcze\u015bniej cia\u0142o \u201estratowanego przez dziki\u201d Wn\u0119trzaka. Ofiar\u0105 w\u0142asnego apetytu na zwierz\u0119ta by\u0142 z kolei Wielka Stopa, kt\u00f3remu utkn\u0119\u0142a w gardle ko\u015b\u0107 z\u0142apanej we wnyki sarny. Konsumpcja ludzkich zw\u0142ok przez mieszka\u0144c\u00f3w lasu nie ma w Pokocie <\/i>charakteru perwersyjnego lub zmieniaj\u0105cego uk\u0142ad si\u0142, ale niewykluczone, \u017ce \u2013 jak twierdzi Bakke o podobnych przypadkach \u2013 stanowi zamach na antropocentryczny porz\u0105dek i jest powa\u017cnym naruszeniem pieczo\u0142owicie strze\u017conej antropogenetycznej granicy<\/i><\/a>[24]<\/a>.<\/p>\n Werk z filmu Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n W kierunku \u017cycia, kt\u00f3re m\u00f3wi<\/b><\/p>\n Skoro na poziomie reprezentacji wizualnej zwierz\u0119ta pe\u0142ni\u0105 w Pokocie <\/i>funkcj\u0119 drugorz\u0119dn\u0105, a wy\u0142aniaj\u0105cy si\u0119 z rozm\u00f3w bohater\u00f3w obraz ludzko-zwierz\u0119cych relacji wpisuje si\u0119 w antropocentryczne, rozpoznawalne schematy, to czy z filmu mo\u017cna w og\u00f3le wyczyta\u0107 spos\u00f3b na w\u0142\u0105czenie nie-ludzkich zwierz\u0105t do wsp\u00f3lnoty politycznej? Tak postawione pytanie pozostaje w \u015bcis\u0142ym zwi\u0105zku z filozoficznym projektem Joanny Bednarek, kt\u00f3ra w eseju \u017bycie, kt\u00f3re m\u00f3wi. Nowoczesna wsp\u00f3lnota i zwierz\u0119ta <\/i>zastanawia si\u0119 nad podstawowymi kryteriami pozwalaj\u0105cymi uzna\u0107 jak\u0105\u015b istot\u0119 za podmiot polityki. Pokot <\/i>dostarcza na ten temat interesuj\u0105cych obserwacji, kt\u00f3re \u2013 jak zobaczymy \u2013 uniewa\u017cnia jednak fina\u0142owe rozwi\u0105zanie kryminalnej zagadki.<\/p>\n Bednarek dokonuje przegl\u0105du funduj\u0105cych nowoczesno\u015b\u0107 teorii filozoficznych i politycznych, wskazuj\u0105c na kryj\u0105cy si\u0119 za ich liberalnymi i r\u00f3wno\u015bciowymi deklaracjami wykluczaj\u0105cy charakter: Dobitnym przyk\u0142adem jest historia rasizmu, tego swoi\u015bcie nowoczesnego sposobu na nadanie cz\u0119\u015bci ludzko\u015bci statusu podludzi \u2013 w majestacie nauki, przy wsp\u00f3\u0142udziale wi\u0119kszo\u015bci teoretyk\u00f3w zachodniej demokracji. Rozw\u00f3j nauki \u2013 zw\u0142aszcza biologii i antropologii \u2013 wzmacnia\u0142 i wype\u0142nia\u0142 tre\u015bci\u0105 pocz\u0105tkowo lu\u017ane spekulacje na temat hierarchii ras, pot\u0119guj\u0105c spo\u0142eczne uprzedzenia. Wszystko to w imi\u0119 ograniczenia zasi\u0119gu polityki, utrzymania jej we w\u0142a\u015bciwym, w\u0105skim zakresie<\/i><\/a>[25]<\/a>. <\/i>Przywo\u0142uje jednocze\u015bnie wci\u0105\u017c aktualn\u0105 definicj\u0119, wedle kt\u00f3rej: Aby sta\u0107 si\u0119 podmiotem, a nie tylko przedmiotem polityki, trzeba sta\u0107 si\u0119 istot\u0105 m\u00f3wi\u0105c\u0105. Dowie\u015b\u0107, \u017ce si\u0119 my\u015bli i m\u00f3wi, a nie tylko wydaje g\u0142os jak zwierz\u0119ta \u2013 to droga dost\u0119pna, co oczywiste, tylko dla ludzi (tak si\u0119 przynajmniej wydaje)<\/i><\/a>[26]<\/a>. <\/i>Ca\u0142y p\u00f3\u017aniejszy wyw\u00f3d filozofki b\u0119dzie pr\u00f3b\u0105 podwa\u017cenia tego ostatniego s\u0105du. Opisawszy dziedzictwo autor\u00f3w dw\u00f3ch \u201eakt\u00f3w za\u0142o\u017cycielskich\u201d dzisiejszego my\u015blenia o zwierz\u0119tach i naturze, Kartezjusza i Spinozy, Bednarek podwa\u017ca zar\u00f3wno pogl\u0105d, zgodnie z kt\u00f3rym kategoria \u017cycia powinna by\u0107 kryterium decyduj\u0105cym o uznaniu zwierz\u0105t za podmioty polityki, jak r\u00f3wnie\u017c krytycznie odnosi si\u0119 do wp\u0142ywowego dyskursu praw zwierz\u0105t. \u017bycie jako warto\u015b\u0107 absolutna i podstawa my\u015blenia o prawach zwierz\u0105t jest zdaniem autorki stanowiskiem nie do utrzymania \u2013 wi\u0105\u017ce si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 por\u00f3wnywania ze sob\u0105 r\u00f3\u017cnych form \u017cycia, co prowadzi tylko do kolejnych wyklucze\u0144. Dyskurs praw zwierz\u0105t z kolei \u2013 kt\u00f3rego najpopularniejszym przedstawicielem jest autor Wyzwolenia zwierz\u0105t <\/i>Peter Singer \u2013 wi\u0105\u017ce si\u0119 z ryzykiem wyrzucania kolejnych gatunk\u00f3w poza kr\u0105g istot obj\u0119tych ochron\u0105, utylitarystycznym podej\u015bciem do zwierz\u0119cego cierpienia (cierpienie staje si\u0119 w tym uj\u0119ciu stopniowalne) oraz wpisanymi w t\u0119 koncepcj\u0119 antropocentrycznymi uprzedzeniami<\/i><\/a>[27]<\/a>.<\/p>\n Bednarek szuka zatem innej drogi \u2013 i znajduje j\u0105 w oparciu o najnowsz\u0105 wiedz\u0119 z zakresu nauk biologicznych oraz adaptuj\u0105c na potrzeby refleksji o politycznej wsp\u00f3lnocie elementy my\u015bli posthumanistycznej, nowego materializmu i biosemiotyki. Autorka polemizuje z wizj\u0105 mowy jako narz\u0119dzia, kt\u00f3rym w\u0142adaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie ludzie: Nie jest jednak wcale oczywiste, \u017ce \u017cycie to domena niemoty, g\u0142osu, kt\u00f3ry sygnalizuje b\u00f3l lub przyjemno\u015b\u0107, ale nic nie znaczy. Deleuzja\u0144skie uj\u0119cie, zgodnie z kt\u00f3rym \u017cycie jest produktywne i organizuje si\u0119 samo, pozwala uzna\u0107 j\u0105 za jedn\u0105 z form organizacji \u017cycia. Nadal jednak zak\u0142adamy, \u017ce musi chodzi\u0107 o ludzki j\u0119zyk. Biosemiotyka zrywa z tym prze\u015bwiadczeniem. Dziedzina ta, czerpi\u0105ca z dokona\u0144 Thomasa Sebeoka, Jakoba von Uexk\u00fclla, Charlesa Sandersa Peirce\u2019a i Gregory\u2019ego Batesona, zajmuje si\u0119 badaniem kod\u00f3w wytwarzanych przez \u017cycie w jego r\u00f3\u017cnych formach \u2013 od najprostszych do bardziej z\u0142o\u017conych. Stawia tez\u0119 o \u201esemiotycznej naturze wszelkiego \u017cycia\u201d. \u017bycie i wytwarzanie znak\u00f3w s\u0105 tym samym, definicja \u017cycia pokrywa si\u0119 z definicj\u0105 semiozy; ludzki j\u0119zyk stanowi tylko jeden, cho\u0107 pewnie r\u00f3wnie\u017c jeden z bardziej imponuj\u0105cych, przyk\u0142ad\u00f3w biologicznej ekspresji<\/i><\/a>[28]<\/a>. <\/i>Biosemiotyka umo\u017cliwia dostrze\u017cenie, \u017ce wszystkie \u017cywe organizmy wysy\u0142aj\u0105 i odbieraj\u0105 znaki, co podkre\u015bla ich zdolno\u015bci komunikacyjne. Nurt ten przypisuje r\u00f3wnie\u017c zwierz\u0119tom sprawczo\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 \u2013 jak podkre\u015bla Bednarek \u2013 zaczynaj\u0105 dostrzega\u0107 badacze pisz\u0105cy z perspektywy nieantropocentrycznej, szukaj\u0105cy w historii moment\u00f3w oporu, buntu i akt\u00f3w precyzyjnie ukierunkowanej agresji<\/i><\/a>[29]<\/a>. <\/i>Cho\u0107 prze\u0142o\u017cenie tych obserwacji na konkretne dzia\u0142ania polityczne nie jest zadaniem \u0142atwym, taka wizja wsp\u00f3lnoty \u2013 \u017cywych istot i natury pogr\u0105\u017conej w nieustannej \u201erozmowie\u201d oraz wymianie znak\u00f3w \u2013 pozwala spojrze\u0107 na kwesti\u0119 podmiotowo\u015bci zwierz\u0105t od innej strony, r\u00f3wnie\u017c je\u015bli my\u015blimy o nich jako bohaterach ludzkich (w tym filmowych) opowie\u015bci.<\/p>\n Agnieszka Mandat (Janina Duszejko) i Miroslav Krobot (Boros Sznajder) w filmie Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/p>\n Symptomatyczne, \u017ce Duszejko i Boros \u2013 dwie postaci Pokotu<\/i> najbardziej zatroskane o przyrod\u0119 \u2013 formu\u0142uj\u0105 problematyczne s\u0105dy o naturze, z kt\u00f3rych nie mo\u017cna raczej wyprowadzi\u0107 konsekwentnej polityki zwierz\u0105t i wobec zwierz\u0105t. Po kr\u00f3tkim wyk\u0142adzie Borosa o obyczajach badanych przez niego zgniotk\u00f3w szkar\u0142atnych entomolog m\u00f3wi do Duszejko: W swojej ludzkiej pysze wierzysz w swoj\u0105 woln\u0105 wol\u0119. W przyrodzie nie ma wolnej woli. S\u0105 feromony, hormony, a B\u00f3g nazywa si\u0119 Samolubny Gen. <\/i>W nast\u0119pnej scenie ewolucja zosta\u0142a przez bohaterk\u0119 zr\u00f3wnana z determinizmem. Zawarty w wypowiedzi Borosa tytu\u0142 popularnej ksi\u0105\u017cki Richarda Dawkinsa z 1976 roku osadza ich dyskusj\u0119 w kr\u0119gu funkcjonalistycznych i teleologicznych interpretacji ewolucji, od kt\u00f3rych biosemiotyka odchodzi na rzecz podkre\u015blania altruizmu, wsp\u00f3\u0142pracy i symbiozy, czyli cech charakteryzuj\u0105cych produktywn\u0105, tw\u00f3rcz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119<\/a>[30]<\/a>. Co wi\u0119cej, Duszejko \u2013 skupiona na zwierz\u0119cym cierpieniu i u\u017cywaj\u0105ca go jako argumentu w walce o przyznanie zwierz\u0119tom zbli\u017conych do ludzi praw i ochrony przed bezkarnym mordowaniem \u2013 z r\u00f3wnym sentymentem odnosi si\u0119 do swojego d\u017cipa, kt\u00f3rego nazywa moim dobrym przyjacielem<\/i>. Jest to zapewne wypowied\u017a cokolwiek \u017cartobliwa, ale doskonale pokazuje bezmiar empatii, jaki chcia\u0142aby roztoczy\u0107 nad \u015bwiatem Duszejko \u2013 bezmiar, kt\u00f3ry nie prowadzi\u0142by do polityki istot \u017cywych (jako jej podmiot\u00f3w i przedmiot\u00f3w).<\/p>\n W Pokocie <\/i>jak najbardziej mo\u017cemy jednak dostrzec obraz \u201e\u017cycia, kt\u00f3re m\u00f3wi\u201d: linia narracyjna opowiada wszak o zwierz\u0119tach, kt\u00f3re maj\u0105 jakoby dokonywa\u0107 wyrafinowanej i brutalnej zemsty na ludziach, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 \u201eprecyzyjnie ukierunkowan\u0105 agresj\u0105\u201d. W zwi\u0105zku z tym, \u017ce wydarzenia w filmie przedstawione s\u0105 w pewnym stopniu z perspektywy Duszejko narratorki, dajemy si\u0119 nabra\u0107 na przygotowan\u0105 przez ni\u0105 intryg\u0119, kt\u00f3ra okazuje si\u0119 jednak ledwie zas\u0142on\u0105 dymn\u0105 maj\u0105c\u0105 ukry\u0107 jej w\u0142asn\u0105 win\u0119. Mechanizm narracyjny d\u0105\u017cy oczywi\u015bcie do tego, \u017ceby\u015bmy byli fina\u0142ow\u0105 wolt\u0105 zaskoczeni nie mniej ni\u017c filmowi bohaterowie, podobnie jak my wrabiani w teori\u0119 o zwierz\u0119tach mordercach (nawet je\u015bli wymaga to od nas na czas seansu zawieszenia niewiary). Duszejko podrzuca liczne tropy: odciski sarnich racic przy zw\u0142okach komendanta, powalony przez dziki i nadjedzony przez le\u015bn\u0105 faun\u0119 Wn\u0119trzak oraz konsumowany przez zgniotki szkar\u0142atne prezes Wolski. Wszystkie trzy morderstwa wydaj\u0105 si\u0119 naszpikowane \u015bladami (resztkami, znakami, dowodami, detalami) wskazuj\u0105cymi na zorganizowan\u0105 zwierz\u0119c\u0105 akcj\u0119, akcj\u0119 podmiot\u00f3w prowadz\u0105cych w\u0142asn\u0105 zbrodnicz\u0105 polityk\u0119 (polityk\u0119 zemsty i czystki ideologicznej).<\/p>\n Duszejko zrzuca przy tym win\u0119 na zwierz\u0119ta, wieszcz\u0105c w rozmowie z prokuratorem \u015awirszczy\u0144skim co\u015b na kszta\u0142t ma\u0142ej apokalipsy: Chodzi o to, \u017ce powinni\u015bcie wzi\u0105\u0107 pod lup\u0119 jeszcze jedn\u0105 hipotez\u0119. Zabijaj\u0105 ich zwierz\u0119ta. \u2013 Pani Duszejko… \u2013 Dlaczego pan si\u0119 wzdryga przed tak\u0105 my\u015bl\u0105, co w niej jest nie tak? Oni polowali! Wn\u0119trzak w okrutny spos\u00f3b m\u0119czy\u0142 lisy, obdziera\u0142 ich ze sk\u00f3ry, i to w \u015bwietle prawa! Dlaczego zwierz\u0119ta nie mia\u0142yby mie\u0107 do\u015b\u0107? Przecie\u017c punkt krytyczny cierpienia m\u00f3g\u0142 by\u0107 przekroczony i nadszed\u0142 czas odwetu! [\u2026] Prosz\u0119 pana, historia zna wiele sprawc\u00f3w zwierz\u0119cych zbrodni.<\/i> [\u2026] I <\/i>to jest wyszukana zemsta na ludziach za to, co im robimy. Zwierz\u0119tom!<\/i> Uwa\u017cna lektura filmu potwierdza, \u017ce Duszejko wiedzia\u0142a o tym, \u017ce jest morderczyni\u0105 (w jednej ze scen chowa przed Dyziem zdj\u0119cie pokotu, kt\u00f3re by\u0142o punktem zapalnym jej zbrodniczej furii). Przypisywanie winy zwierz\u0119tom jest wi\u0119c dzia\u0142aniem celowym i \u015bwiadomym, a nie wynikiem psychologicznego wyparcia i za\u015blepienia. Mo\u017cna si\u0119 pokusi\u0107 wr\u0119cz o stwierdzenie, \u017ce Duszejko w przebieg\u0142y spos\u00f3b pozuje na wariatk\u0119, co sytuuje j\u0105 poza kr\u0119giem podejrze\u0144 (powie\u015b\u0107 Tokarczuk dostarcza informacji, \u017ce Duszejko zdawa\u0142a sobie spraw\u0119, i\u017c tak w\u0142a\u015bnie jest odbierana przez du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ludzi).<\/p>\n Retrospektywn\u0105 wskaz\u00f3wk\u0105 dla widza dotycz\u0105c\u0105 rozwi\u0105zania zagadki mo\u017ce by\u0107 fakt, \u017ce filmowe zwierz\u0119ta nie s\u0105 zindywidualizowanymi lub nawet zbiorowymi bohaterami opowie\u015bci, kt\u00f3rych mogliby\u015bmy zaobserwowa\u0107 podczas jakiejkolwiek konsekwentnie przeprowadzanej czynno\u015bci \u2013 Pokot <\/i>twardo trzyma si\u0119 obrazu zwierz\u0105t jako przedmiot\u00f3w\/ofiar (my\u015bliwskiej polityki) lub obserwator\u00f3w ludzkich poczyna\u0144. Narracja o domniemanej sprawczo\u015bci zwierz\u0105t jest wymys\u0142em Duszejko \u2013 siatk\u0105 znacze\u0144, jak\u0105 nak\u0142ada ona na wydarzenia w Kotlinie K\u0142odzkiej. Wymy\u015blona (i wymy\u015blna) intryga pozbawiona jest swojego odpowiednika czy te\u017c uzupe\u0142nienia w planie narracji wizualnej, nie licz\u0105c kr\u00f3tkich uj\u0119\u0107 sponiewieranych przez zwierz\u0119ta ludzkich trup\u00f3w. Nie zmienia to jednak faktu, \u017ce film dostarcza fantazji o tym, jak m\u00f3g\u0142by wygl\u0105da\u0107 odwet nie-ludzkich zwierz\u0105t, co zbli\u017ca go do takich film\u00f3w o zem\u015bcie, jak po\u015bwi\u0119cony psom Bia\u0142y B\u00f3g <\/i>Korn\u00e9la Mundrucz\u00f3. Pokot <\/i>zawiera wi\u0119c emancypacyjny przekaz \u2013 ale b\u0119d\u0105cy ledwie le\u015bn\u0105 ba\u015bni\u0105, \u017cartem narracyjnym czy te\u017c rojeniem dobrodusznej starszej kobiety.<\/p>\n Film Holland rozrzuca liczne tropy pozwalaj\u0105ce uzna\u0107 zwierz\u0119ta za istoty polityczne, aktywne i zg\u0142aszaj\u0105ce sprzeciw, lecz na koniec okazuje si\u0119 antropocentryczn\u0105 opowie\u015bci\u0105 o s\u0142usznym ideologicznie, ale ludzkim szale\u0144stwie. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wag\u0119 polityki i namys\u0142u nad jej mechanizmami w tw\u00f3rczo\u015bci re\u017cyserki \u2013 od Gor\u0105czki <\/i>(1980) po seriale Ekipa <\/i>(2007) i Gorej\u0105cy krzew <\/i>(2013) \u2013 warto dostrzec w Pokocie <\/i>przede wszystkim obraz czysto ludzkiej polityki. W tym wzgl\u0119dzie jest to film nies\u0142ychanie rozczarowuj\u0105cy: archaicznie traktuj\u0105cy kwesti\u0119 zwierz\u0119c\u0105 i odbieraj\u0105cy zwierz\u0119tom mo\u017cliwo\u015b\u0107 rzeczywistej wypowiedzi politycznej \u2013 morderczego gestu politycznego \u2013 a w zamian przyznaj\u0105cy im rol\u0119 obiekt\u00f3w ludzkiej troski. Dlatego te\u017c ostatnia scena filmu, przedstawiaj\u0105ca nowe \u017cycie parahipisowskiej wsp\u00f3lnoty bohater\u00f3w, utwierdza tak naprawd\u0119 status quo <\/i>ludzko-zwierz\u0119cych relacji: Duszejko robi przerw\u0119 w swojej pracy pszczelarki (opiekunki dogl\u0105daj\u0105cej zwierz\u0105t i dbaj\u0105cej o ich dobrobyt, na kt\u00f3rym skorzystaj\u0105 p\u00f3\u017aniej ludzie) i do\u0142\u0105cza do siedz\u0105cych przy stole i zaczynaj\u0105cych wsp\u00f3lny posi\u0142ek bliskich. Zwierz\u0119ta mo\u017ce i maj\u0105 \u201edusz\u0119\u201d, ale nie maj\u0105 w Pokocie <\/i>osobowo\u015bci, przebieg\u0142o\u015bci, zdolno\u015bci do komunikowania si\u0119 i wyp\u0142ywania na ludzk\u0105 \u2013 i polityczn\u0105 \u2013 rzeczywisto\u015b\u0107.<\/p>\n Dlatego te\u017c naczeln\u0105 metafor\u0105 filmu jest kostium wilka, kt\u00f3ry Duszejko ogl\u0105da w sklepie Dobrej Nowiny i kt\u00f3ry zak\u0142ada na bal przebiera\u0144c\u00f3w \u2013 i w kt\u00f3rym doprowadza do zguby prezesa Wolskiego. Duszejko, w zwierz\u0119cej sk\u00f3rze, podszywa si\u0119 pod nie-ludzkie zwierz\u0119ta, do\u015bwiadcza stawania-si\u0119-zwierz\u0119ciem, by u\u017cy\u0107 terminu Deleuze\u2019a i Guattariego, do kt\u00f3rego nawi\u0105zuj\u0105 Bakke i Bednarek. Realizuje jednak wci\u0105\u017c tak\u017ce ludzkie, partykularne i osobiste interesy. Podobnie w orbicie polskiej polityki pozostaje Holland, kt\u00f3ra na potrzeby realizacji Pokotu <\/i>sta\u0142a si\u0119 by\u0107 mo\u017ce re\u017cyserk\u0105 w wilczej sk\u00f3rze. Wystarczy jednak zdj\u0105\u0107 ten kostium, by dostrzec, \u017ce Pokot <\/i>nie tyle traktuje o polityce zwierz\u0105t, ile o zezwierz\u0119ceniu polityki prowadzonej przez ludzi. A to ju\u017c wniosek maj\u0105cy d\u0142ug\u0105, antropocentryczn\u0105 i humanistyczn\u0105 tradycj\u0119.<\/p>\n <\/a>[1] S. Smoli\u0144ski, Cz\u0142owiek cz\u0142owiekowi wilkiem. Z Agnieszk\u0105 Holland rozmawia Sebastian Smoli\u0144ski<\/i>, \u201eKino\u201d 2017, nr 2. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] Por. Srebrny Nied\u017awied\u017a dla filmu \u201ePokot\u201d. \u201eTo proekologiczny, feministyczny manifest\u201d<\/i>, TVN24 BiS, 20 lutego 2017 roku, https:\/\/tvn24bis.pl\/otwarcie-dnia,116,m\/srebrny-niedzwiedz-dla-filmu-pokot-to-proekologiczny-feministyczny-manifest,717014.html oraz tweet Cezarego Gmyza z 12 lutego 2017 roku: Jestem po premierze \u201ePokotu\u201d Holland na Berlinare. G\u0142\u0119boko antychrze\u015bcija\u0144ski, w\u0142a\u015bciwie poga\u0144ski film. Apoteoza ekoterroryzmu<\/i> [zachowano oryginaln\u0105 pisowni\u0119 \u2013 S.S.], https:\/\/twitter.com\/cezarygmyz\/status\/830721679781408768 [dost\u0119p: 10.04.2018]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] Jeden z plakat\u00f3w przedstawia bli\u017cej nieokre\u015blony czerwony kleks na bia\u0142ym tle. Mo\u017cna jednak zgadywa\u0107, \u017ce jest to zniekszta\u0142cony obraz zgniotka szkar\u0142atnego, przypominaj\u0105cy te\u017c krwaw\u0105 plam\u0119. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] Dla porz\u0105dku warto jednak doda\u0107, \u017ce w jednym z uj\u0119\u0107 daleko w tle mo\u017cna dostrzec kszta\u0142ty przypominaj\u0105ce snopki siana, a wi\u0119c \u015bwiadcz\u0105ce o obecno\u015bci cz\u0142owieka. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] Szeroki przegl\u0105d technik kina przyrodniczego g\u0142\u00f3wnego nurtu: zob. D. Bous\u00e9, Wildlife Films<\/i>, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 2000. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] S. Smoli\u0144ski, Cz\u0142owiek cz\u0142owiekowi wilkiem<\/i>, <\/i>dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] W innym miejscu w tej samej rozmowie otwarcie przyznaje si\u0119 do inspiracji filmami zemsty Quentina Tarantino, zauwa\u017caj\u0105c wcze\u015bniej, \u017ce: W wielu krajach porozumienie poprzez dialog lub wypracowanie kompromisu staje si\u0119 niemo\u017cliwe. W momencie, gdy rz\u0105dz\u0105cy nie s\u0105 w stanie zagwarantowa\u0107 mniejszo\u015bciom bezpiecze\u0144stwa, s\u0105 one zmuszone si\u0119gn\u0105\u0107 po inne <\/i>\u015brodki. <\/em>[powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] Definicja internetowego S\u0142ownika j\u0119zyka polskiego<\/i> PWN<\/i>, https:\/\/sjp.pwn.pl\/sjp\/pokot;2503588.html. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] Przyk\u0142adem ekspozycja Okna na podw\u00f3rze <\/i>(1954) Alfreda Hitchcocka, w kt\u00f3rym kamera najpierw pokazuje podw\u00f3rze i s\u0105siad\u00f3w bohatera, po czym kieruje uwag\u0119 na jego twarz. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] \u00c9. Baratay, Zwierz\u0119cy punkt widzenia. Inna wersja historii<\/i>, prze\u0142. P. Tarasewicz, Wydawnictwo w Podw\u00f3rku, Gda\u0144sk 2014, s. 10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[11] Hitchcockowska wyk\u0142adnia MacGuffina: zob. H. Scott, F. Truffaut, Hitchcock\/ Truffaut<\/i>, t\u0142um. T. Lubelski, \u015awiat Literacki, Izabelin 2004, s. 123\u2013126. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[12] Holland, co ciekawe, ma na ten temat inne zdanie, twierdz\u0105c, \u017ce s\u0105 te\u017c w \u201ePokocie\u201d m\u0119\u017cczy\u017ani troch\u0119 po\u0142amani, kt\u00f3rzy zachowali wra\u017cliwo\u015b\u0107, i \u0142atwo ich skrzywdzi\u0107. W\u0142a\u015bnie z powodu tych cech Duszejko przyjmuje ich do swojego \u015bwiata. Nie chcia\u0142abym, \u017ceby film by\u0142 odczytywany jako wymierzony przeciw m\u0119\u017cczyznom. Matoga, Boros, Dyzio to wa\u017cne postaci, zaprzeczaj\u0105ce takiej upraszczaj\u0105cej interpretacji.<\/i> Cytat ten pokazuje, z jak\u0105 \u0142atwo\u015bci\u0105 recepcja Pokotu <\/i>oddali\u0142a si\u0119 od intencji tw\u00f3rc\u00f3w. S. Smoli\u0144ski, Cz\u0142owiek cz\u0142owiekowi wilkiem<\/i>, <\/i>dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[13] Za wyj\u0105tek mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 scena, w kt\u00f3rej Duszejko kl\u0119ka obok martwego lub b\u0119d\u0105cego w stanie agonalnym dzika (nie jest to jasne w obr\u0119bie fabu\u0142y), by go pog\u0142aska\u0107, ale zdarzenie jest raczej \u017ca\u0142obnym czuwaniem ni\u017c spotkaniem. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[14] M. Bakke, Mi\u0119dzy nami zwierz\u0119tami. O emocjonalnych zwi\u0105zkach mi\u0119dzy lud\u017ami i innymi zwierz\u0119tami<\/i>, \u201eTeksty Drugie\u201d 2007, nr 1\u20132, s. 222\u2013234. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[15] D. Haraway, Manifest gatunk\u00f3w stowarzyszonych<\/i>, t\u0142um. J. Bednarek, [w:] Teorie wywrotowe<\/i>, red. A. Gajewska, Wydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 2012, s. 245. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[16] Tam\u017ce, s. 252\u2013253. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[17] Tam\u017ce, s. 255. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[18] R. Braidotti, Po cz\u0142owieku<\/i>, <\/i>t\u0142um. J. Bednarek, PWN, Warszawa 2014. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[19] O. Tokarczuk, Prowad\u017a sw\u00f3j p\u0142ug przez ko\u015bci umar\u0142ych<\/i>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2009, s. 44. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[20] Jak pisze Joanna Bednarek: Kartezjusz jest czarnym charakterem dwudziestowiecznej filozofii. Obwinia si\u0119 go o oddzielenie ludzkiego umys\u0142u od cia\u0142a, mechanizacj\u0119 przyrody i zwi\u0105zan\u0105 z tym eksploatacj\u0119 \u015brodowiska, maskulinistyczn\u0105 wizj\u0119 rozumu \u2013 a przede wszystkim o bezlitosny stosunek cz\u0142owieka nowoczesnego do zwierz\u0105t. Z pewno\u015bci\u0105 jest on, jako jeden z filozoficznych za\u0142o\u017cycieli nowoczesno\u015bci, odpowiedzialny za wiele spo\u015br\u00f3d z\u0142ych jej cech; ale przypisywanie jednemu filozofowi, cho\u0107by wp\u0142ywowemu, wy\u0142\u0105cznej odpowiedzialno\u015bci za tak wiele z\u0142a wydaje si\u0119 przesad\u0105<\/i>; zob. J. Bednarek, \u017bycie, kt\u00f3re m\u00f3wi. Nowoczesna wsp\u00f3lnota i zwierz\u0119ta<\/i>, PWN, Warszawa 2017, s. 49\u201350. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[21] O. Tokarczuk, Prowad\u017a sw\u00f3j p\u0142ug przez ko\u015bci umar\u0142ych<\/i>, dz. cyt., s. 80. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/z21124148IHKadr-z-filmu--Pokot-.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/qDDktkqTURBXy8yZjRjZTdjNmVlMjI2YmMzYjg5ZmQwNTMxYWRhYzY3ZS5qcGVnkZUDAADNBADNAkA.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/50a544fd-75f6-408c-8d28-746ae9d7e62b.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/0e3a4b984f86ff818cc275f32a75.1000.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/z19185420VPlan-zdjeciowy-filmu--Pokot--w-rezyserii-Agnieszki.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/z21124149VKadr-z-filmu--Pokot-.jpg\")
<\/p>\n ![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/pleograf\/2.2018_Holland\/GORACZKA_I_POKOT\/z21124150IHKadr-z-filmu--Pokot-.jpg\")
<\/div>\n<\/div>\nAndrzej Grabowski (prezes Wolski) i Agnieszka Mandat (Janina Duszejko) w filmie Pokot<\/i>, fot. Robert Pa\u0142ka, \u017ar\u00f3d\u0142o: Next Film<\/span><\/div>\n
<\/p>\n
\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n