Uniwersalny s\u0142ownik j\u0119zyka polskiego<\/i> definiuje paradygmat jako przyj\u0119ty spos\u00f3b widzenia rzeczywisto\u015bci w danej dziedzinie, doktrynie itp.; wzorzec, model<\/i><\/a>[4]<\/a>. Odwo\u0142ania do paradygmatu romantycznego s\u0105 stale obecne w polskim filmoznawstwie, zw\u0142aszcza w pracach o adaptacjach literatury i symbolice obrazu. Robocza perspektywa mojej propozycji jest jednak inna. Nie chodzi mi bowiem o badanie recepcji romantyzmu w polskim kinie, lecz o wykorzystanie do analiz kategorii stworzonych przez ten kierunek artystyczny. Oczywistym przy takim za\u0142o\u017ceniu punktem odniesienia staje si\u0119 projekt krytyki fantazmatycznej Marii Janion<\/a>[5]<\/a>. Je\u015bli jednak wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 tak\u017ce s\u0105d Jerzego W\u00f3jcika, \u017ce najwy\u017csz\u0105 form\u0105 praktyki filmowej jest my\u015blenie<\/a>[6]<\/a>, warto uwzgl\u0119dni\u0107 rysuj\u0105c\u0105 si\u0119 w ten spos\u00f3b opozycj\u0119 przy badaniu nie tylko \u017ar\u00f3de\u0142, lecz tak\u017ce cel\u00f3w i skutk\u00f3w procesu powstawania filmu.<\/p>\n Maria Janion, fot. Janusz Sobolewski, <\/span>\u017ar\u00f3d\u0142o: FORUM<\/span><\/p>\n W 1991 roku Maria Janion og\u0142osi\u0142a koniec paradygmatu romantycznego. W tek\u015bcie Zmierzch paradygmatu<\/em> stwierdzi\u0142a, \u017ce stan \u201enormalno\u015bci\u201d osi\u0105gni\u0119ty przez Polsk\u0119 w wyniku prze\u0142omu lat 1989\/1990 os\u0142abi\u0142 si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania romantyzmu jako systemu warto\u015bci i norm post\u0119powania podporz\u0105dkowanych naczelnemu celowi, jakim by\u0142o odzyskanie niepodleg\u0142o\u015bci. Wraz z procesem r\u00f3\u017cnicowania si\u0119 demokratycznego spo\u0142ecze\u0144stwa pozycj\u0119 dominuj\u0105c\u0105 od niemal dwustu lat w polskiej kulturze narodowej straci\u0142 jednolity, \u201eromantyczno-symboliczny\u201d styl kultury, w kt\u00f3rym kluczow\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142y takie warto\u015bci duchowe, jak ojczyzna, niepodleg\u0142o\u015b\u0107, wolno\u015b\u0107 czy solidarno\u015b\u0107 narodowa. Nast\u0105pi\u0142a erozja mit\u00f3w romantycznych, z\u0142amaniu uleg\u0142a \u201eprzemoc mityczna\u201d romantyzmu, polegaj\u0105ca na narzuceniu spo\u0142ecze\u0144stwu okre\u015blonych wzorc\u00f3w zachowa\u0144 ocenianych w kategoriach moralnych<\/a>[7]<\/a>. I cho\u0107 obecnie wiadomo, \u017ce prognoza ta nie do ko\u0144ca si\u0119 sprawdzi\u0142a, trudno zaprzeczy\u0107, \u017ce nasza sytuacja jest zupe\u0142nie inna ni\u017c przed dwudziestu siedmiu laty. Paradygmat romantyczny bowiem nie zosta\u0142 przez nic zast\u0105piony, a je\u015bli nadal wyst\u0119puje, to w szcz\u0105tkowej i niekiedy karykaturalnej formie<\/a>[8]<\/a>.<\/p>\n Nie zmieniaj\u0105 si\u0119 natomiast oczekiwania wobec filmu \u2013 zar\u00f3wno dokumentalnego, jak i fabularnego \u2013 obja\u015bniania \u015bwiata, a czasem te\u017c udzielania praktycznych nauk \u017cyciowych. Ju\u017c Siegfried Kracauer pisa\u0142: Kino pozwala nam pozna\u0107 \u015bwiat, w kt\u00f3rym \u017cyjemy. Ukazuje zjawiska o du\u017cym znaczeniu. Stawia nas twarz\u0105 w twarz z tym, czego si\u0119 l\u0119kamy. I nieraz ka\u017ce nam konfrontowa\u0107 zdarzenia z \u017cycia z wyobra\u017ceniami, jakie o nich \u017cywimy<\/i><\/a>[9]<\/a>. Realizacj\u0119 tych jak\u017ce dydaktycznych cel\u00f3w \u2013 je\u015bli filmowiec bierze je po uwag\u0119 \u2013 trudno sobie wyobrazi\u0107 bez dookre\u015blenia hierarchii warto\u015bci, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych prawda znajdzie si\u0119 nieuchronnie. Film powa\u017cnie podejmuj\u0105cy te zadania jest niechybnie jednak nara\u017cony na utraty jako sztuka<\/i> \u2013 je\u015bli pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 okre\u015bleniem Cypriana Kamila Norwida<\/a>[10]<\/a>, kt\u00f3ry cho\u0107 tak daleko zaszed\u0142 w pojmowaniu ironii, \u017ce przewidywa\u0142, i\u017c tylko ona zechce objawi\u0107 \u017cal po jego \u015bmierci<\/a>[11]<\/a>, jednak nie porozumia\u0142 si\u0119 ze wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u0105, co by\u0142o dla kultury polskiej do\u015bwiadczeniem bardzo dotkliwym. Mimo to s\u0105dz\u0119, \u017ce romantyczna teoria ironii artystycznej daje szans\u0119 na opis \u015bwiata wsp\u00f3lnego filmowcom i widzom. W spos\u00f3b, kt\u00f3ry z pozoru nie zagra\u017ca integralno\u015bci tego \u015bwiata.<\/p>\n <\/b><\/p>\n Ironia i romantyczna teoria ironii artystycznej<\/b><\/p>\n Krzysztof Zanussi nakr\u0119ci\u0142 i umie\u015bci\u0142 na pocz\u0105tku filmu Iluminacja<\/i> wywiad z W\u0142adys\u0142awem Tatarkiewiczem, t\u0142umacz\u0105cym znaczenie tytu\u0142owego poj\u0119cia<\/a>[12]<\/a>. Odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do autorytetu historyka filozofii, tak jakby chcia\u0142, by widzowie nie mieli w\u0105tpliwo\u015bci. A przecie\u017c wkr\u00f3tce po premierze \u2013 przypomina \u0141ukasz Plesnar \u2013 re\u017cyser stwierdzi\u0142, \u017ce poj\u0119cie iluminacji uzyskuje w jego utworze wyraz gorzki, a nawet szyderczy, […] ma ono w kontek\u015bcie zamkni\u0119tej struktury dzie\u0142a charakter wyra\u017anie ironiczny<\/i><\/a>[13]<\/a>. Plesnar uwa\u017ca, \u017ce okre\u015blenie \u201eironia\u201d jest u\u017cyte wobec Iluminacji<\/i> szczeg\u00f3lnie trafnie, je\u015bli nada\u0107 mu pewien specjalny sens, odbiegaj\u0105cy nieco od powszechnie stosowanego w j\u0119zyku potocznym<\/i><\/a>[14]<\/a>. Nast\u0119pnie cytuje Friedricha Schlegla, traktuj\u0105cego ironi\u0119 jako przejaw sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy tym, co sko\u0144czone, a co niesko\u0144czone, co relatywne, a co absolutne<\/i><\/a>[15]<\/a>. W ten spos\u00f3b ironi\u0119 w rozumieniu powszechnie stosowanym w j\u0119zyku potocznym<\/i> zamienia na ironi\u0119 romantyczn\u0105. I cho\u0107 nie u\u017cywa tej nazwy, a dalej sprowadza tak rozumian\u0105 ironi\u0119 do uj\u0119cia Artura Sandauera \u2013 kt\u00f3ry postrzega j\u0105 tylko jako psychologiczny odpowiednik filozoficznej dialektyki, przeciwstawiaj\u0105cy sko\u0144czono\u015bci urzeczywistnienia \u2013 niesko\u0144czono\u015b\u0107 pragnienia<\/i><\/a>[16]<\/a> \u2013 pr\u00f3ba wykorzystania do interpretacji filmu poj\u0119cia w wersji stworzonej przez romantycznego filozofa sztuki ma kapitalne znaczenie. Pozwala bowiem si\u0119gn\u0105\u0107 po narz\u0119dzia, kt\u00f3re s\u0105 dost\u0119pne tw\u00f3rcom romantycznej estetyki i epistemologii, ich spadkobiercom i krytykom.<\/p>\n Profesor W\u0142adys\u0142aw Tatarkiewicz. Kadr z filmu Iluminacja<\/em>, prawa do filmu: SF TOR<\/span><\/p>\n Ironia znana od staro\u017cytno\u015bci (greckie eirone\u00eda<\/i> to dos\u0142ownie \u201eprzestawienie, pozorowanie\u201d), rozumiana jako w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 stylu, polegaj\u0105ca na sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy dos\u0142ownym znaczeniem wypowiedzi a jej znaczeniem w\u0142a\u015bciwym, niewyra\u017conym wprost, ale zamierzonym przez autora i zazwyczaj rozpoznawalnym dla odbiorcy<\/i><\/a>[17]<\/a>, ma oczywisty zwi\u0105zek z warsztatem filmowym i mo\u017ce by\u0107 rozpatrywana w r\u00f3\u017cnych kontekstach: sokratejskim, ironii tragicznej (od strony filozoficznej opisanej przez Maxa Schelera<\/a>[18]<\/a>, w filmie maj\u0105cej zwi\u0105zek z budowaniem postaci), ironii losu, ironii jako figury retorycznej, poprzez zwi\u0105zki z epistemologi\u0105 i hermeneutyk\u0105 (tak\u017ce hermeneutyk\u0105 obrazu), wreszcie w zwi\u0105zkach intertekstualnych<\/a>[19]<\/a>. W definicji zwraca si\u0119 uwag\u0119 na \u015bwiadome pos\u0142ugiwanie si\u0119 ironi\u0105: komunikat, kt\u00f3rego autor ironizowa\u0142, nie zdaj\u0105c sobie z tego sprawy, nie jest zatem ironiczny. Cho\u0107 zarysowano w ten spos\u00f3b granic\u0119 ostro, problem nale\u017cy raczej \u2013 jak si\u0119 wydaje \u2013 przenie\u015b\u0107 na poziom relacji autor\u2013komunikat\u2013odbiorca i decyzji, kto jest w konkretyzacji komunikatu \u201ewa\u017cniejszy\u201d.<\/p>\n W s\u0142owniku wile\u0144skim terminowi \u201eironia\u201d przypisuje si\u0119 pochodzenie z francuskiego i znaczenie spos\u00f3b uszczypliwy, drwi\u0105cy wyra\u017cania swoich my\u015bli, lekka pogarda<\/i><\/a>[20]<\/a>. Definicj\u0119 t\u0119 dos\u0142ownie powtarza s\u0142ownik warszawski, jako ilustracja widnieje w nim cytat z Gra\u017cyny<\/i><\/a>[21]<\/a>. U Witolda Doroszewskiego znajdujemy m.in. fragment z Adama Asnyka: Ironia dziwnym jest zi\u00f3\u0142kiem, co \u017cyje \u0142zami i b\u00f3lem, a \u015bmiechem zakwita<\/i><\/a>[22]<\/a>, u Stanis\u0142awa Dubisza pojawia si\u0119 \u201eironia losu\u201d \u2013 nag\u0142y, niepomy\u015blny obr\u00f3t wypadk\u00f3w, kt\u00f3re zapowiada\u0142y si\u0119 szcz\u0119\u015bliwie<\/i><\/a>[23]<\/a>. W \u017cadnym z tych s\u0142ownik\u00f3w nie ma \u201eironii romantycznej\u201d.<\/p>\n Ironia romantyczna nakazywa\u0142a \u2013 wedle Aleksandry Okopie\u0144-S\u0142awi\u0144skiej \u2013 przyj\u0105\u0107 arty\u015bcie postaw\u0119 charakteryzuj\u0105c\u0105 si\u0119 traktowaniem tw\u00f3rczo\u015bci jako gry ujawniaj\u0105cej przeciwie\u0144stwa rz\u0105dz\u0105ce bytem i sztuk\u0105, pozwalaj\u0105c\u0105 na uzyskanie wobec nich dystansu. Zak\u0142ada\u0142a absolutn\u0105 przewag\u0119 czynnika subiektywnego i podmiotowego nad obiektywnym i przedmiotowym, snu nad jaw\u0105, fantazji (czy te\u017c \u2013 wola\u0142bym powiedzie\u0107 \u2013 wyobra\u017ani) nad rzeczywisto\u015bci\u0105<\/a>[24]<\/a>.<\/p>\n W romantyzmie dzie\u0142o ironiczne nie musia\u0142o by\u0107 \u015bmieszne, mog\u0142o nie mie\u0107 \u017cadnego \u015bmiesznego elementu. Komizm m\u00f3g\u0142 by\u0107 ironicznym zabiegiem, ale autor-ironista nie musia\u0142 si\u0119 nim pos\u0142ugiwa\u0107. Ironia objawia\u0142a si\u0119 tak\u017ce w strukturze dzie\u0142a, w konstrukcji wirtualnego odbiorcy wpisanego w dzie\u0142o albo w samym procesie odbioru, cz\u0119sto w zaskakuj\u0105cy spos\u00f3b. W ka\u017cdym wypadku mog\u0142a odegra\u0107 rol\u0119 w procesie obja\u015bniania \u015bwiata, nawet je\u015bli by\u0142 on \u2013 tak jak s\u0105dzili romantycy \u2013 niepoznawalny.<\/p>\n Tw\u00f3rca poj\u0119cia \u2013 Friedrich Schlegel \u2013 u\u017cywa\u0142 go rzadko. Sam zreszt\u0105 nie stworzy\u0142 dzie\u0142a, kt\u00f3re w pe\u0142ni odpowiada\u0142oby jego teorii \u2013 czyli by\u0142o \u015bwiadectwem harmonii przeciwie\u0144stw. To, co osi\u0105gn\u0105\u0142, to ambiwalencja tekstu, kt\u00f3ry by\u0142 dwuznaczny i przez to wprawdzie uniemo\u017cliwia\u0142 czytelnikowi dotarcie do my\u015bli autora \u2013 co by\u0142o za\u0142o\u017ceniem Schlegla \u2013 ale autor traci\u0142 przy tym panowanie nad przekazem. Godna uwagi wydaje si\u0119 koncepcja, \u017ce \u201eskuteczna\u201d ironia nie mog\u0142a ogranicza\u0107 si\u0119 do tekstu, wymaga\u0142a przekroczenia granicy mi\u0119dzy sztuk\u0105 i \u017cyciem, co romantycy postulowali, a co Schleglowi si\u0119 nie uda\u0142o<\/a>[25]<\/a>.<\/p>\n W polskim romantyzmie poj\u0119cie \u201eironia romantyczna\u201d by\u0142o r\u00f3wnie\u017c nieobecne, pisano po prostu o ironii, czasem stosowano wymiennie okre\u015blenia \u201ekomizm\u201d, \u201ehumoryzm\u201d (termin Zygmunta Krasi\u0144skiego i Edwarda Dembowskiego). Dlatego te\u017c nie wykorzystuj\u0119 w niniejszym artykule poj\u0119cia \u201eironia romantyczna\u201d, tylko szersz\u0105 kategori\u0119 \u201eromantyczna teoria ironii artystycznej\u201d. Wielkie zas\u0142ugi dla jej rozwoju mieli w Polsce Juliusz S\u0142owacki i Cyprian Kamil Norwid, sk\u0105din\u0105d tak\u017ce intepretuj\u0105cy ironi\u0119 autora Beniowskiego<\/i><\/a>[26]<\/a>.<\/p>\n Badacze ironii i ironii romantycznej nieustannie odnosz\u0105 si\u0119 do , jego krytyki ironii i wizji Sokratesa jako tw\u00f3rcy poj\u0119cia ironii. Tak jak filozofia zaczyna si\u0119 od w\u0105tpienia, tak godne tego miana \u017cycie cz\u0142owieka zaczyna si\u0119 od ironii<\/i> \u2013 pisze autor dysertacji o Sokratesie. \u2013 Dzisiejsza ironia nale\u017cy przede wszystkim do etyki<\/i><\/a>[27]<\/a>. Tomasz Mackiewicz komentuje postaw\u0119 Kierkegaarda nast\u0119puj\u0105co: Ironia taka [Sokratesa \u2013 przyp. K.K.] wytr\u0105ca\u0142a uczni\u00f3w z my\u015blowych schemat\u00f3w i prowadzi\u0142a (w zamierzeniu) do orze\u017awiaj\u0105cego poznawczego szoku. W dialektycznym ruchu my\u015bli zmierza\u0142a od konkretu do maksymalnej, tre\u015bciowo pustej abstrakcji; od iluzorycznej, w\u0105tpliwej pewno\u015bci do faktycznego, pewnego w\u0105tpienia. Nie przynosi\u0142a \u017cadnego pozytywnego rezultatu, nie dawa\u0142a zadowalaj\u0105cej odpowiedzi na postawione na pocz\u0105tku dialogu pytania. Metoda ta by\u0142a zdaniem Kierkegaarda czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko sposobem filozofowania. Du\u0144ski filozof rozumia\u0142 Sokratejsk\u0105 ironi\u0119 bardziej uniwersalnie jako pewn\u0105 postaw\u0119 wobec \u015bwiata. Jako taka nie nale\u017ca\u0142a ju\u017c ona ani do dziedziny retoryki (jak w przypadku ironii Cycerona i Kwintyliana), ani poetyki (jak w przypadku Friedricha Schlegla). Sta\u0142a si\u0119 kategori\u0105 etyczn\u0105<\/i><\/a>[28]<\/a>.<\/p>\n A t\u0142umaczka dzie\u0142a konstatuje: Przez ca\u0142\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 przewija si\u0119 okre\u015blenie ironii jako czystej negatywno\u015bci albo pewnego \u201enic\u201d, kt\u00f3re staje si\u0119 widzialne w powi\u0105zaniu z ruchem. […]. Jednak\u017ce ironista nie interesuje si\u0119 sam\u0105 ekspedycj\u0105 i wcale nie wybiera si\u0119 w podr\u00f3\u017c. A co najwy\u017cej, wzorem Sokratesa, wyrusza w podr\u00f3\u017c odkrywcz\u0105, nie aby co\u015b odkry\u0107, lecz by przekona\u0107 si\u0119, \u017ce nie ma nic do odkrycia […]. Kierkegaard nie bez racji zauwa\u017ca, \u017ce sokratejska niewiedza, zatapiaj\u0105ca wzrok w swej subiektywno\u015bci, niczego nie mo\u017ce wy\u0142oni\u0107 z tej g\u0142\u0119biny<\/i><\/a>[29]<\/a>.<\/p>\n S\u00f8ren Kierkegaard, rysunek Nielsa Christiana Kierkegaarda, \u017ar\u00f3d\u0142o: pl.wikipedia.org<\/span><\/span><\/p>\n Dyskusja nad rol\u0105 ironii w \u017cyciu intelektualnym i spo\u0142ecznym o\u017cywa co pewien czas; tylko niekt\u00f3re jej aspekty s\u0105 istotne dla mojego wywodu. By\u0142a ju\u017c mowa o przeniesieniu ironii w sfer\u0119 etyki. Kwestionowane bywa jej znaczenie jako narz\u0119dzia epistemologicznego. Ironia, wy\u0142\u0105czywszy jej Sokratejsk\u0105 odmian\u0119, jest przede wszystkim spraw\u0105 demoniczn\u0105<\/i> \u2013 stwierdza nawet Stanis\u0142aw Judycki<\/a>[30]<\/a>. Takim z\u0142o\u015bliwym demonem Kartezjusza, kt\u00f3ry stale wprowadza nas w b\u0142\u0105d. Mo\u017ce dzieje si\u0119 tak dlatego, \u017ce ironia rz\u0105dzi stosunkiem j\u0119zyka do rzeczywisto\u015bci […]. J\u0119zyk maj\u0105cy ods\u0142oni\u0107 \u015bwiat zostaje obna\u017cony jako ci\u0105g zas\u0142on. Mamy wi\u0119c do czynienia z paradoksem: im bardziej tekst stara si\u0119 przenikn\u0105\u0107 zas\u0142ony j\u0119zyka, tym bardziej si\u0119 w nie wik\u0142a, a \u015bwiadomo\u015b\u0107 gry j\u0119zykowej i stopie\u0144 fikcjonalno\u015bci tekstu zwi\u0119ksza si\u0119<\/i><\/a>[31]<\/a>. Spostrze\u017cenia te mo\u017cna z powodzeniem zastosowa\u0107 do j\u0119zyka filmu.<\/p>\n Wspomniana wy\u017cej dyskusja nabra\u0142a nowych znacze\u0144 u dekonstrukcjonist\u00f3w i ich spadkobierc\u00f3w. O ironii pisa\u0142 Paul de Man<\/a>[32]<\/a>, a zw\u0142aszcza Richard Rorty, kt\u00f3rego ksi\u0105\u017cka Przygodno\u015b\u0107, ironia i solidarno\u015b\u0107<\/i> bywa\u0142a odbierana jako prosta pochwa\u0142a postawy ironicznej s\u0142u\u017c\u0105cej metafizyce. Metafizyka<\/i> \u2013 zaznacza\u0142 Rorty \u2013 rozumiana jako poszukiwanie teorii, kt\u00f3re uchwyc\u0105 rzeczywist\u0105 istot\u0119 \u2013 stara si\u0119 uczyni\u0107 sensownym twierdzenie, \u017ce istoty ludzkie s\u0105 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c pozbawionymi o\u015brodka sieciami przekona\u0144 i pragnie\u0144. […] wi\u0119ksza otwarto\u015b\u0107, wi\u0119cej przestrzeni dla autokreacji to standardowy wym\u00f3g stawiany przez ironist\u00f3w wobec spo\u0142ecze\u0144stw, kt\u00f3rych s\u0105 cz\u0142onkami, zostaje zneutralizowany przez to, \u017ce wym\u00f3g ten, jak si\u0119 zdaje, dotyczy jedynie wolno\u015bci m\u00f3wienia ironicznym j\u0119zykiem teoretycznym, kt\u00f3ry jest niezrozumia\u0142y dla zwyk\u0142ego zjadacza chleba. […] Ironizm, tak jak go zdefiniowa\u0142em, wyrasta ze \u015bwiadomo\u015bci si\u0142y nowego opisu. Lecz wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi nie chce, by ich na nowo opisywano […]. Albowiem najskuteczniejsz\u0105 metod\u0105 zadania ludziom g\u0142\u0119bokiego b\u00f3lu jest upokorzenie ich poprzez sprawienie, by rzeczy, kt\u00f3re uwa\u017cali za najwa\u017cniejsze, sta\u0142y si\u0119 b\u0142ahe, przestarza\u0142e i bezsilne<\/i><\/a>[33]<\/a>. To, \u017ce ironistom najlepiej w spo\u0142ecze\u0144stwach liberalnych, nie oznacza, \u017ce postawa ironiczna nie bywa antyliberalna. Czy musi ona gardzi\u0107 \u2013 jak twierdzi\u0142 Vladimir Nabokow, analizowany przez Rorty\u2019ego \u2013 tandetn\u0105 aktualno\u015bci\u0105<\/i>? Czy zami\u0142owanie do dekonstrukcji jest wyr\u00f3\u017cnikiem braku odpowiedzialno\u015bci moralnej?<\/p>\n Na kanwie interpretacji dzie\u0142a Rorty\u2019ego Piotr Graczyk tworzy zestawienie zachowa\u0144 mo\u017cliwych w obszarze ironii. Nale\u017cy do nich \u2013 jak u Kierkegaarda (a tak\u017ce \u2013 dodaj\u0119 \u2013 Norwida) \u2013 g\u0142\u0119bokie milczenie, przeciwstawione p\u0142ytkiej mowie. Dzi\u0119ki Schleglowi metafizyka (zwana przez Graczyka ironiczn\u0105) wchodzi w faz\u0119 ironiczn\u0105, kt\u00f3rej has\u0142o mo\u017ce brzmie\u0107: \u201ezawsze fragment, nigdy ca\u0142o\u015b\u0107\u201d albo \u201efragment przeciw ca\u0142o\u015bci\u201d. Ironista staje si\u0119 zatem wielbicielem fragmentu, upraszcza to bowiem jego zadanie. Wspomina wreszcie Graczyk o ironicznym stosunku do ironii (Hegel) oraz ironii wobec ironicznego podej\u015bcia do ironii (Kierkegaard, Simone Weil). Wed\u0142ug niego autorka Pism londy\u0144skich<\/i> twierdzi, \u017ce ironia mo\u017ce by\u0107 zar\u00f3wno wyrazem pokory my\u015bliciela czy tw\u00f3rcy, kt\u00f3ry wie, \u017ce nie odkry\u0142 jeszcze prawdy i \u0107wiczy si\u0119 w rozbijaniu w\u0142asnych argument\u00f3w po to, aby nie zagradza\u0142y mu one drogi do m\u0105dro\u015bci, jak i strategi\u0105 pozwalaj\u0105c\u0105 na niedostrzeganie cudzego nieszcz\u0119\u015bcia i w\u0142asnej niesprawiedliwo\u015bci. […] ironia mo\u017ce by\u0107 u\u017cywana zar\u00f3wno przez s\u0142abych przeciwko silnym, jak i przez silnych przeciwko s\u0142abym. Mo\u017ce by\u0107 u\u017cywana zar\u00f3wno przeciw w\u0142asnej lub cudzej pr\u00f3\u017cno\u015bci ku chwale prawdy, jak i przeciw prawdzie ku chwale w\u0142asnej lub cudzej pr\u00f3\u017cno\u015bci<\/i><\/a>[34]<\/a>. Je\u015bli tak jest w istocie, ironia uzyskuje tu wymiar epistemologiczny i etyczny jednocze\u015bnie.<\/p>\n Za pomoc\u0105 ironii mo\u017cna opisywa\u0107 \u015bwiat na nowo i na nowo go ocenia\u0107, w ca\u0142o\u015bci lub we fragmentach. Potrafi ona osi\u0105ga\u0107 wymiar uniwersalny, a mo\u017ce by\u0107 tylko gr\u0105 intelektualn\u0105. Mo\u017ce te\u017c niszczy\u0107, \u015bwiadomie lub nie\u015bwiadomie, adresat\u00f3w i\/lub nadawc\u0119 komunikatu.<\/p>\n <\/b><\/p>\n Romantyczna teoria ironii artystycznej w dziele filmowym<\/b><\/p>\n Przywi\u0105zanie do postawy ironicznej jako pozwalaj\u0105cej lepiej zrozumie\u0107 \u015bwiat wyszydzi\u0107 tak \u0142atwo, \u017ce dokona\u0142o tego nawet ameryka\u0144skie kino popularne. W filmie Luke<\/i> z 2011 roku Agencja \u201eU\u015bmiech\u201d kieruje do pracy Luke\u2019a, dwudziestoparoletniego autystycznego ch\u0142opaka. Po kilkudziesi\u0119ciu minutach zjawia si\u0119 jego superwizor. Nazywa Luke\u2019a debilem, a gdy ten protestuje, m\u00f3wi: Wiem! Gdyby\u015b nie mia\u0142 klapek na oczach, domy\u015bli\u0142by\u015b si\u0119, \u017ce stosuj\u0119 ironi\u0119 i figury retoryczne. Ale te klapki wzi\u0105\u0142e\u015b dos\u0142ownie, co? Wyluzuj<\/i>. A p\u00f3\u017aniej dodaje: Staraj si\u0119 jak najcz\u0119\u015bciej stosowa\u0107 ironi\u0119 i figury retoryczne. S\u0105 niezb\u0119dne do \u017cycia w \u015bwiecie. Ludzko\u015b\u0107 to samo z\u0142o<\/i><\/a>[35]<\/a>.<\/p>\n Polscy badacze dostrzegaj\u0105 oczywi\u015bcie ironi\u0119 w filmach. Jest to jednak, wedle mojej wiedzy \u2013 poza cytowan\u0105 analiz\u0105 Iluminacji<\/i> \u2013 ironia rozumiana tradycyjnie, albo nawet ironia traktowana jako synonim komizmu. Kilka przyk\u0142ad\u00f3w: Marek Hendrykowski pisze o ironii w Popiele i diamencie,<\/i> Bartosz Staszczyszyn o ironii u Romana Pola\u0144skiego i Marka Piwowskiego<\/a>[36]<\/a>, Hendrykowski i Maciej \u0141uczak o Rejsie \u00ad<\/i>\u2013 kt\u00f3ry jest oczywi\u015bcie dla badaczy ironii wdzi\u0119cznym polem obserwacji<\/a>[37]<\/a> \u2013 Ewa Mazierska o artystycznych pokrewie\u0144stwach Marka Koterskiego: Jedn\u0105 z najbardziej rzucaj\u0105cych si\u0119 w oczy w\u0142a\u015bciwo\u015bci [jego \u2013 dop. K.K.] kina jest ironiczny i prze\u015bmiewczy stosunek do przedstawianej rzeczywisto\u015bci. Polskie kino nie stoi prze\u015bmiewcami \u2013 lwia cz\u0119\u015b\u0107 \u201ere\u017cyser\u00f3w narodowych\u201d, na czele z Andrzejem Wajd\u0105, ma powa\u017cny stosunek do \u015bwiata<\/i><\/a>[38]<\/a>.<\/p>\n Ironia nie jest wa\u017cn\u0105 kategori\u0105 w znanych mi ksi\u0105\u017ckach o j\u0119zyku filmu, nawet tych, kt\u00f3re zajmuj\u0105 si\u0119 gramatyk\u0105 j\u0119zyka filmowego od strony filmowego warsztatu, np. pracach Daniela Arijona i Alexandra Mackendricka<\/a>[39]<\/a>. W niewielkim stopniu interesuje si\u0119 ironi\u0105 w ksi\u0105\u017cce o poetyce dokumentu Bill Nicols, pisz\u0105cy o niej tylko w kontek\u015bcie mock documentary<\/i>, gdzie \u2013 jego zdaniem \u2013 ironia ma raczej prowokowa\u0107 podejrzenia wobec metod dokumentalnych, ni\u017c przekonywa\u0107 widza o ich wa\u017cno\u015bci w reprezentowaniu \u015bwiata<\/a>[40]<\/a>. Nie po\u015bwi\u0119ca te\u017c ironii nale\u017cytej uwagi Ian Jarvie w monografii Philosophy of the Film<\/i> \u2013 mo\u017ce dlatego, \u017ce jest ona nieco wcze\u015bniejsza ni\u017c przywo\u0142ana wcze\u015bniej praca Rorty\u2019ego, a mo\u017ce dlatego, \u017ce autor \u2013 ucze\u0144 Karla Poppera \u2013 got\u00f3w jest raczej wykorzystywa\u0107 ironi\u0119 do opisu pogl\u0105d\u00f3w bliskich tw\u00f3rcy dzie\u0142a Przygodno\u015b\u0107, ironia i solidarno\u015b\u0107<\/i><\/a>[41]<\/a>.<\/p>\n Ironia mo\u017ce pojawia\u0107 si\u0119 na poziomie struktury dzie\u0142a albo s\u0142u\u017cy\u0107 jej obja\u015bnieniu. Ironii organizuj\u0105cej struktur\u0119 poetyck\u0105 po\u015bwi\u0119cona jest rozprawa Cleantha Brooksa, kt\u00f3rej jednak, jak s\u0105dz\u0119, nie da si\u0119 wykorzysta\u0107 do analizy filmu<\/a>[42]<\/a>. Nie oznacza to, \u017ce ironia nie mo\u017ce by\u0107 podstaw\u0105 struktury filmu. Pisz\u0105c o budowaniu struktury i znaczenia filmu, autor popularnego hollywoodzkiego podr\u0119cznika scenariopisarstwa wyr\u00f3\u017cnia trzy mo\u017cliwe postawy pozwalaj\u0105ce kontrolowa\u0107 idee: idealisty, pesymisty i ironisty. Ironia wyst\u0119puje w dw\u00f3ch wariantach. Pozytywnym \u2013 kiedy to po\u015bcig za dobrami wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata (sukcesem, fortun\u0105, s\u0142aw\u0105, seksem, w\u0142adz\u0105) niszczy wprawdzie bohatera, ale je\u015bli odkrywa on we w\u0142a\u015bciwym czasie prawd\u0119 i wyrzuca z siebie obsesje, mo\u017ce si\u0119 ocali\u0107. Negatywnym \u2013 gdy posta\u0107 filmowa uczepi\u0142a si\u0119 swoich obsesji tak mocno, \u017ce w bezwzgl\u0119dnym wobec siebie samej d\u0105\u017ceniu osi\u0105ga cel, kt\u00f3ry j\u0105 niszczy. Robert Mckee uwa\u017ca, \u017ce historie z ironicznym zako\u0144czeniem \u017cyj\u0105 najd\u0142u\u017cej i osi\u0105gaj\u0105 popularno\u015b\u0107 w ca\u0142ym \u015bwiecie, poniewa\u017c rzeczywisto\u015b\u0107 jest nieub\u0142aganie ironiczna. Ich tworzenie wymaga jednak najwi\u0119kszych kompetencji warsztatowych<\/a>[43]<\/a>.<\/p>\n Wa\u017ckich argument\u00f3w za u\u017cyteczno\u015bci\u0105 ironii romantycznej w analizie dzie\u0142a filmowego dostarcza wydana w 2007 roku ksi\u0105\u017cka Richarda Allena Hitchcock\u2019s Romantic Irony<\/i><\/a>[44]<\/a>.<\/i> Praca ta jest wynikiem kilkunastoletnich studi\u00f3w i potrzeby znalezienia nowego klucza interpretacyjnego do tw\u00f3rczo\u015bci autora Zawrotu g\u0142owy,<\/i> tak cz\u0119sto przecie\u017c komentowanej. Wyrasta te\u017c z niezgody na Bordwellowskie rozumienie interpretacji jako naturalnego aktu tworzenia \u2013 a nie odkrywania \u2013 sensu<\/a>[45]<\/a>. Allen przyjmuje, \u017ce ironia romantyczna, podejmuj\u0105c pr\u00f3b\u0119 osi\u0105gni\u0119cia harmonii doskona\u0142o\u015bci i celu, nie musi stawia\u0107 ocen pozytywnych ani negatywnych, mo\u017ce trzyma\u0107 s\u0105d w zawieszeniu. Na poziomie kreacji bohater\u00f3w, a tak\u017ce budowania narracji filmowej \u00f3w s\u0105d mo\u017ce by\u0107 postrzegany jako pierwotna forma ironii romantycznej, z kt\u00f3rej wywodzi si\u0119 zar\u00f3wno pozytywna dialektyka transcendencji, jak i spirala upadku. Dla autora ksi\u0105\u017cki r\u00f3wnie wa\u017cny jak \u015brodki narracyjne jest styl obrazu Alfreda Hitchcocka \u2013 ironia romantyczna jest rzeczywi\u015bcie kategori\u0105 dobrze t\u0142umacz\u0105c\u0105 jego \u201esubiektywny ekspresjonizm\u201d. Ironia romantyczna, kt\u00f3rej formu\u0142\u0119 Allen czerpie bezpo\u015brednio od Schlegla, nie wdaj\u0105c si\u0119 zbytnio w p\u00f3\u017aniejsze spory, pozwala mu znale\u017a\u0107 sp\u00f3jn\u0105 i kompletn\u0105 metodologi\u0119 opisu dzie\u0142 tak r\u00f3\u017cnych, jak romantyczny thriller P\u00f3\u0142noc, p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d,<\/i> czarna komedia K\u0142opoty z Harrym<\/i> i horror Psychoza.<\/i> A tak\u017ce otworzy\u0107 obszar dalszych bada\u0144 stwierdzeniem, \u017ce romantyzm \u2013 dzi\u0119ki romantycznej ironii wykorzystanej i udoskonalonej przez Hitchcocka \u2013 jest silnie obecny w fabularnych dzie\u0142ach wizualnych postmodernizmu<\/a>[46]<\/a>.<\/p>\n Alfred Hitchcock i Janet Leigh na planie filmu Psychoza<\/em>, re\u017c. i prod. Alfred Hitchcock, \u017ar\u00f3d\u0142o: pl.wikipedia.org<\/span><\/p>\n Wa\u017cniejsze ni\u017c to, co jest naprawd\u0119<\/b><\/p>\n Dotychczasowe uwagi mia\u0142y stworzy\u0107 podstaw\u0119 do dyskusji nad najwa\u017cniejsz\u0105 dla mnie kwesti\u0105: czy ironia zgodna z koncepcj\u0105 romantyczn\u0105 daje filmowcom i widzom szans\u0119 na dystans do siebie i \u015bwiata albo \u2013 jak chcia\u0142 Schlegel, a potem Norwid \u2013 pozwala uchwyci\u0107 sprzeczno\u015b\u0107 (dystans, odleg\u0142o\u015b\u0107) mi\u0119dzy idea\u0142em a \u201erzeczywisto\u015bci\u0105 sko\u0144czon\u0105\u201d? Czy te\u017c racja znalaz\u0142a si\u0119 po stronie krytyk\u00f3w ironii romantycznej, przede wszystkim Kierkegaarda, kt\u00f3ry zarzuca\u0142 jej destrukcj\u0119 poznawcz\u0105, negacj\u0119, prowadz\u0105c\u0105 do rezygnacji ze z\u0142udze\u0144, \u017ce mamy co\u015b jeszcze do odkrycia, sk\u0105din\u0105d jednak pisz\u0105c o postawie ironicznej jako powinno\u015bci \u2013 w tej sprawie b\u0119d\u0105c blisko Norwida, nazywaj\u0105cego j\u0105 koniecznym bytu cieniem<\/i>?<\/p>\n Proponuj\u0119 przyjrze\u0107 si\u0119 pod tym k\u0105tem sekwencji karmienia wszy z Trzeciej cz\u0119\u015bci nocy<\/i><\/a>[47]<\/a> Andrzeja \u017bu\u0142awskiego (1971). To ogl\u0105d wst\u0119pny, ograniczony rozmiarem niniejszego artyku\u0142u.<\/p>\n Po rozmowie z ojcem Micha\u0142 wchodzi do siedziby Instytutu Weigla. Wita si\u0119, zdejmuje p\u0142aszcz i kapelusz, d\u0142ugo idzie korytarzem i wchodzi do pokoju, w kt\u00f3rym wok\u00f3\u0142 sto\u0142u gromadz\u0105 si\u0119 inni karmiciele. Siadaj\u0105, przygotowuj\u0105 nogi do karmienia, zak\u0142adaj\u0105c opaski. W pokoju zjawia si\u0119 hodowczyni wszy. Karmiciel Andrzej<\/a>[48] <\/a>k\u0142adzie przed sob\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3r\u0105 czyta podczas karmienia. Micha\u0142 przygl\u0105da si\u0119 wszom, nast\u0119pnie wk\u0142ada trzy pude\u0142ka z nimi za opask\u0119. To samo robi siedz\u0105ca obok niego karmicielka, jedyna kobieta przy stole. Zbli\u017cenie na Micha\u0142a, zaczyna tyka\u0107 zegar. Karmienie trwa w milczeniu. Tykanie zegara ustaje, pojawia si\u0119 Marta, kt\u00f3ra t\u0142umaczy Micha\u0142owi, jak wa\u017cne jest jego zaj\u0119cie i \u017ce sama codziennie bada ka\u0142 wszy. Sprawdza, czy nie ma w nim bakterii i czy wszy nie choruj\u0105 od krwi karmicieli. Na zbli\u017ceniu na Micha\u0142a zn\u00f3w zaczyna tyka\u0107 zegar i wtedy widzimy, \u017ce szk\u0142o z ka\u0142em trzyma nie Marta, tylko milcz\u0105ca hodowczyni wszy, kt\u00f3ra d\u0142ugo patrzy na Micha\u0142a, ten odwraca g\u0142ow\u0119. Zaczyna si\u0119 rozmowa przy stole [TC 58:44].<\/p>\n Micha\u0142: Nie wolno ci si\u0119 drapa\u0107, Marian. One od tego umieraj\u0105.<\/p>\n Marian: Kto\u015b si\u0119 wyprzedaje z ksi\u0105\u017cek. Widzia\u0142em wczoraj nies\u0142ychane tomy w antykwariacie. Zbi\u00f3r Nietzschego, C\u00e9line\u2019a, Spenglera.<\/p>\n Andrzej: Conrada nie by\u0142o?<\/p>\n Tadeusz: Za p\u00f3\u017ano, by czyta\u0107 Spenglera.<\/p>\n Marian: Za p\u00f3\u017ano, by czyta\u0107.<\/p>\n Tadeusz: Widzia\u0142em wielkie zdobione tomy Encyklopedii powszechnej.<\/i><\/p>\n Marian: Nie by\u0142o ch\u0119tnych?<\/p>\n Tadeusz: Ale si\u0119 znajd\u0105. To jest czas wielkiego czytania.<\/p>\n Marian: Tak nie jest. Ksi\u0105\u017cki si\u0119 czyta dla szyderstwa.<\/p>\n Micha\u0142: Nie zgadzam si\u0119. Nigdy losy ludzi nieistniej\u0105cych nie by\u0142y bardziej nieistotne. Balzac, kiedy umiera\u0142, wezwa\u0142 do swego wezg\u0142owia lekarza, kt\u00f3rego sam stworzy\u0142. Proust, umieraj\u0105c, martwi\u0142 si\u0119 o losy jednego ze swoich drugoplanowych bohater\u00f3w. Kre\u015bli\u0142 paznokciem po ko\u0142drze korekty. W godzin\u0119 \u015bmierci by\u0142o to dla niego wa\u017cniejsze ni\u017c to, co jest naprawd\u0119.<\/p>\n Marian: Ani Balzac, ani Proust nie zgin\u0119li z g\u0142odu ani w obozie. \u017badnego z nich nie \u0142apano jak psa na ulicy.<\/p>\n Micha\u0142: Tote\u017c to, co b\u0119dziecie pisa\u0107, nie b\u0119dzie mia\u0142o tamtej wielko\u015bci.<\/p>\n Marian: Nie trzeba pisa\u0107, Micha\u0142, trzeba si\u0119 opiekowa\u0107 dzie\u0107mi.<\/p>\n Micha\u0142: Co ty m\u00f3wisz? Powiedz nam wiersz, Marian. Ty, kt\u00f3ry wiesz, jak \u017cy\u0107.<\/p>\n Marian: M\u00f3j wiersz? Nie m\u00f3j. Kolegi.<\/p>\n Trzy razy ksi\u0119\u017cyc odmieni\u0142 si\u0119 z\u0142oty,<\/p>\n Jak na tym piasku rozbi\u0142em namioty.<\/p>\n Male\u0144kie dziecko karmi\u0142a mi \u017cona,<\/p>\n Pr\u00f3cz tego dziecka, trzech syn\u00f3w, trzy c\u00f3rki,<\/p>\n Ca\u0142a rodzina, dzisiaj pogrzebiona […]<\/a>[49]<\/a>.<\/p>\n Micha\u0142: Przesta\u0144!<\/p>\n Hodowczyni wszy: Prosz\u0119 sko\u0144czy\u0107 te rozmowy! One s\u0105 chore od tego waszego gadania. Strzykacze i kontrolerzy poznaj\u0105 je z daleka.<\/p>\n Andrzej: Prosz\u0119 pani, one tn\u0105 dzisiaj, jakby od tygodnia nic nie \u017car\u0142y.<\/p>\n Hodowczyni wszy: Wszy pan\u00f3w s\u0105 najgorzej karmione w ca\u0142ym zak\u0142adzie. Panowie drapiecie si\u0119 po k\u0105tach. Panowie pij\u0105 w\u00f3dk\u0119!<\/p>\n Inny karmiciel: Prosz\u0119 pani, my tracimy co najmniej po litrze krwi za jednym zamachem.<\/p>\n Hodowczyni wszy: Prosz\u0119 milcze\u0107! Przy karmieniu nie wolno rozmawia\u0107!<\/p>\n Karmiciele ch\u00f3rem: Bo si\u0119 wszy zaka\u017c\u0105!<\/p>\n Leszek Teleszy\u0144ski. Kadr z filmu Trzecia cz\u0119\u015b\u0107 nocy,<\/em> prawa do filmu: SF KADR<\/span><\/p>\n Rozmowa a\u017c do momentu, gdy wtr\u0105ca si\u0119 hodowczyni wszy, jest nakr\u0119cona w p\u00f3\u0142zbli\u017ceniach kamer\u0105 okr\u0105\u017caj\u0105c\u0105 st\u00f3\u0142 i siedz\u0105cych przy nim karmicieli p\u0142ynnym ruchem. Dopiero interwencja podchodz\u0105cej do sto\u0142u hodowczyni zmusza operatora obrazu do przej\u015bcia na plan og\u00f3lny, jednak jest on najcia\u015bniejszy, jak to mo\u017cliwe. Takie nakr\u0119cenie sceny pozwala widzowi na lepsze \u015bledzenie dialogu, a zarazem jest nierealistyczne \u2013 nikt w rzeczywisto\u015bci tak nie ogl\u0105da rozmawiaj\u0105cych ludzi. Witold Soboci\u0144ski czyni te uj\u0119cia magicznymi, co dostrze\u017cemy lepiej, gdy por\u00f3wnamy je ze zrealizowanymi rok i dwa lata p\u00f3\u017aniej przez tego samego operatora scenami ta\u0144ca w Weselu <\/i>(re\u017c. Andrzej Wajda, 1972) <\/i>i Sanatorium pod Klepsydr\u0105<\/i> (re\u017c. Wojciech Jerzy Has, 1973).<\/i> Ca\u0142o\u015b\u0107 budzi skojarzenia z ekspresjonizmem, pokazana jest w ciemnych kolorach, w szaro\u015bci. W ca\u0142ej sekwencji tylko raz, na ko\u0144cu korytarza, wida\u0107 ostre \u015bwiat\u0142o \u2013 ale tak daleko Micha\u0142 nie dochodzi.<\/p>\n Przerwa w tykaniu zegara wyznacza granice przestrzeni \u2013 Marta, cho\u0107 na pocz\u0105tku uj\u0119cia jest obecna w pokoju karmicieli, naprawd\u0119 pojawia si\u0119 tylko w wyobra\u017ani Micha\u0142a, by\u0107 mo\u017ce retrospektywnej.<\/p>\n Jako jeden z karmicieli zosta\u0142 obsadzony Andrzej Dobosz, kt\u00f3ry rok wcze\u015bniej zagra\u0142 filozofa w Rejsie <\/i>(re\u017c. Marek Piwowski, 1970),<\/i> co zapewni\u0142o mu rozpoznawalno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d polskiej widowni. To on w charakterystyczny, przypominaj\u0105cy rol\u0119 z filmu Piwowskiego spos\u00f3b pyta, czy w antykwariacie nie sprzedaj\u0105 Conrada. Pytanie to ma g\u0142\u0119boki sens \u2013 autor J\u0105dra ciemno\u015bci<\/i> jest w \u015bwiecie Trzeciej cz\u0119\u015bci nocy<\/i> tak samo niepotrzebny, jak wykorzystany przez faszyst\u00f3w Friedrich Nietzsche, kolaborant Louis-Ferdinand C\u00e9line, katastrofista Oswald Spengler.<\/p>\n Marian cytuje z pami\u0119ci pocz\u0105tek Ojca zad\u017cumionych<\/i> Juliusza S\u0142owackiego, poematu o niezas\u0142u\u017conej \u015bmierci, b\u00f3lu i zrodzonej z tego b\u00f3lu nienawi\u015bci ojca i matki, i o wierze w Boga, kt\u00f3ry mo\u017ce wszystko naprawi\u0107. Tak\u0105 wiar\u0119 prezentuje w filmie ojciec Micha\u0142a, maj\u0105cy jednak \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce dawny \u015bwiat ju\u017c nie istnieje, a nowy nie ustanowi\u0142 jeszcze swoich regu\u0142, albo je\u015bli ustanowi\u0142, nie zd\u0105\u017cyli\u015bmy jeszcze ich pozna\u0107. W latach trzydziestych \u2013 czasach nauki Miros\u0142awa \u017bu\u0142awskiego, wsp\u00f3\u0142autora scenariusza, a tak\u017ce bohater\u00f3w filmu \u2013 poemat S\u0142owackiego uwa\u017cany by\u0142 za arcydzie\u0142o, cytat z niego musia\u0142 wi\u0119c by\u0107 rozpoznawalny<\/a>[50]<\/a>. Dlatego te\u017c Marian m\u00f3wi\u0105cy o wierszu \u201ekolegi\u201d drwi z nieuk\u00f3w, albo mo\u017ce chodzi mu o zwr\u00f3cenie uwagi na jak\u0105\u015b wsp\u00f3lnot\u0119, do kt\u00f3rej razem ze S\u0142owackim nale\u017c\u0105. Notabene gra w tym miejscu tak, jakby chcia\u0142 na\u015bladowa\u0107 poet\u0119 z Po\u017cegna\u0144<\/i><\/a>[51]<\/a> (re\u017c. Wojciech Jerzy Has, 1958),<\/i> kt\u00f3ry przy barze cytuje poemat W Szwajcarii,<\/i> wydany przecie\u017c razem z Ojcem zad\u017cumionych. <\/i>Ciekawe, \u017ce uczestniczka dyskusji po pokazie w 1971 roku twierdzi, i\u017c scena z cytatem jest dowodem na to, \u017ce film \u017bu\u0142awskiego to film o wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci \u2013 co mo\u017ce stanowi\u0107 ciekawy punkt wyj\u015bcia do dyskusji o tym, jak re\u017cyser wyobra\u017ca\u0142 sobie dialog z publiczno\u015bci\u0105 i rol\u0119 wirtualnego odbiorcy w konkretyzacji dzie\u0142a<\/a>[52]<\/a>.<\/p>\n Interpretatorzy filmu zwracali uwag\u0119 na obecno\u015b\u0107 w nim ironii \u2013 ale nie ironii romantycznej \u2013 a tak\u017ce na pewne jego romantyczne cechy, nie zawsze nazywaj\u0105c je romantycznymi. Ewa Dienstl i Ryszard Bernatowicz m\u00f3wi\u0105 o ironii jako metodzie deklamacji Mariana, a p\u00f3\u017aniej, \u017ce zamiast hierarchii poziom\u00f3w rzeczywisto\u015bci waloryzowanych pod k\u0105tem ich realno\u015bci, istnieje w utworze wiele rzeczywisto\u015bci jednakowo \u201erealnych\u201d lub je\u015bli kto\u015b woli \u201enierealnych\u201d, zbudowanych paralelnie<\/i><\/a>[53]<\/a>. Wedle Aleksandra Led\u00f3chowskiego mamy tu do czynienia ze zjawiskiem filmowego symultanizmu \u2013 nieobecno\u015bci fizycznej i obecno\u015bci psychicznej<\/i><\/a>[54]<\/a>. Ryszard W. Kluszczy\u0144ski pisze, \u017ce jest to \u2013 by\u0107 mo\u017ce \u2013 wykreowana przez usuwaj\u0105cego si\u0119 w cie\u0144 bohatera wizja subiektywna, ale nieto\u017csama z jego \u015bwiadomo\u015bci\u0105<\/a>[55]<\/a>. Robert Chazal konstatuje: Granice mi\u0119dzy marzeniem i rzeczywisto\u015bci\u0105 s\u0105 p\u0142ynne, film jest bardziej seri\u0105 nast\u0119puj\u0105cych po sobie impresji ni\u017c zwartym opowiadaniem<\/i><\/a>[56]<\/a>. Bo\u017cena Syc\u00f3wna podsumowuje rozwa\u017cania o strukturze, pisz\u0105c, \u017ce jest ona zorganizowana jak labirynt i spirala \u2013 czyli, dodaj\u0119, jak struktura narracyjna podlegaj\u0105ca ironii romantycznej<\/a>[57]<\/a>. Struktura ta odpowiada przyj\u0119tym za\u0142o\u017ceniom epistemologicznym, w my\u015bl kt\u00f3rych powr\u00f3t do apokaliptycznej wojennej przesz\u0142o\u015bci jest niemal ja\u0142owy, bo w prze\u017cyciach trudno znale\u017a\u0107 sens<\/a>[58]<\/a>. Ponadto perspektywa historyczna zostaje zast\u0105piona egzystencjaln\u0105, \u015bwiat filmu nie jest organizowany przez ducha dziej\u00f3w, tylko przez l\u0119k i nieuchronno\u015b\u0107 \u015bmierci<\/a>[59]<\/a>. I je\u015bli nie mo\u017cna wyja\u015bni\u0107 tajemnicy losu, trzeba przynajmniej wskaza\u0107 na jej istnienie<\/a>[60]<\/a>.<\/p>\n Sekwencja karmienia wszy jest nakr\u0119cona \u2013 jak ca\u0142y film \u2013 z dystansem do \u015bwiata, z kt\u00f3rym widz nie mo\u017ce si\u0119 uto\u017csami\u0107. Prawa tego \u015bwiata nie s\u0105 rozpoznane. Niekt\u00f3rzy z bohater\u00f3w czuj\u0105 powinno\u015b\u0107 uczenia si\u0119 ich \u2013 by\u0107 mo\u017ce licz\u0105c, \u017ce daje to szans\u0119 ocalenia. Nie wydaje si\u0119 mo\u017cliwe oderwanie si\u0119 od zaj\u0119cia, kt\u00f3re pozwala zaspokoi\u0107 codzienne obowi\u0105zki wobec najbli\u017cszych. Je\u015bli w sekwencji pojawia si\u0119 B\u00f3g, to tylko nie wprost w postawie ojca zad\u017cumionych \u2013 a wi\u0119c bardzo, bardzo daleko. Nic nie dadz\u0105 dociekania rozumem, kt\u00f3rych symbolem s\u0105 ksi\u0105\u017cki uwa\u017cane niegdy\u015b za m\u0105dre.<\/p>\n Hierarchia obowi\u0105zuj\u0105ca przy stole nie jest jednak nie zagro\u017cona. Buntownicy jednocz\u0105 si\u0119 w ko\u0144cu przecie\u017c w aprobuj\u0105cym okrzyku. Wszyscy bowiem zgadzaj\u0105 si\u0119 z hodowczyni\u0105, \u017ce wszy s\u0105 wa\u017cniejsze ni\u017c cokolwiek innego. Je\u015bli motywacj\u0105 niekt\u00f3rych z nich jest mi\u0142o\u015b\u0107, to na pewno nie mi\u0142o\u015b\u0107 romantyczna. Je\u017celi poznali si\u0142\u0119 ironii romantycznej, to nie wierz\u0105 ju\u017c, \u017ce co\u015b dzi\u0119ki niej jeszcze odkryj\u0105 w \u015bwiecie uj\u0119tym w ramy Apokalipsy. Przestrze\u0144, w kt\u00f3rej si\u0119 znale\u017ali, mo\u017cna na pewno nazwa\u0107 przestrzeni\u0105 harmonii przeciwie\u0144stw.<\/p>\n Ksi\u0105\u017cki czyta si\u0119 dla szyderstwa, filmy ogl\u0105da dla ironii. Dzi\u015b jest ju\u017c z pewno\u015bci\u0105 za p\u00f3\u017ano na lektur\u0119 Zmierzchu<\/i> Oswalda Spenglera, ale mo\u017ce nie jest za p\u00f3\u017ano na ironi\u0119 romantyczn\u0105.<\/p>\n Aczkolwiek je\u015bli jest inaczej \u2013 to kt\u00f3\u017c zap\u0142acze po nas?<\/p>\n <\/a>[1] Tekst powsta\u0142 na kanwie referatu wyg\u0142oszonego na zebraniu Zak\u0142adu Retoryki i Medi\u00f3w Instytutu Polonistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego. Dzi\u0119kuj\u0119 za cenne uwagi Agnieszce Budzy\u0144skiej-Dacy, Paw\u0142owi Jaskulskiemu, Olafowi Krysowskiemu i Wojciechowi Micherze. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] J. Wojnicka, O. Katafiasz, S\u0142ownik wiedzy o filmie<\/i>, Wydawnictwo Park, Bielsko-Bia\u0142a 2005, s. 421. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] A. Helman, J\u0119zyk filmu<\/i>, [w:] Encyklopedia kina<\/i>, red. T. Lubelski, Bia\u0142y Kruk, Krak\u00f3w 2003, s. 459. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] Uniwersalny s\u0142ownik j\u0119zyka polskiego,<\/i> red. S. Dubisz, t. 3, PWN, Warszawa 2003, s. 43. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] M. Janion, Projekt krytyki fantazmatycznej. Szkice o egzystencjach ludzi i duch\u00f3w<\/i>, <\/i>Wydawnictwo PEN, Warszawa 1991. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] J. W\u00f3jcik, Labirynt \u015bwiat\u0142a<\/i>, oprac. S. Ku\u015bmierczyk, Wydawnictwo Canonia, Warszawa 2006, s. 121. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] M. Janion, Do Europy \u2013 tak, ale razem z naszymi umar\u0142ymi<\/i>, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000, s. 19\u201334. Zob. te\u017c T. Plata, Romantyczna melancholia Marii Janion<\/i>, [w:] tego\u017c, Po\u015bmiertne \u017cycie romantyzmu<\/i>, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza, Warszawa 2017, s. 7\u201331. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] Jednym z najwa\u017cniejszych gatunk\u00f3w filmowych nale\u017c\u0105cych do stale rozszerzaj\u0105cego si\u0119 obszaru \u201e\u015bwiata rozbawionego\u201d jest wprawdzie komedia romantyczna, osi\u0105gaj\u0105ca najwy\u017csz\u0105 frekwencj\u0119 w kinach polskich. Jej perfekcyjnie skonstruowana jednowymiarowo\u015b\u0107 by\u0142aby jednak obca romantykom, nie dlatego nawet, \u017ce raczej nie byli weso\u0142kami, lecz dlatego, i\u017c poszukiwali wielowarstwowej syntezy sztuk, a tak\u017ce nowej epistemologii i w\u0142asnych kryteri\u00f3w prawdy \u2013 we wspomnianym wy\u017cej \u015bwiecie niepotrzebnych. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] S. Kracauer, Teoria filmu. Wyzwolenie materialnej rzeczywisto\u015bci<\/i>, <\/i>t\u0142um. W. Wertenstein, S\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2008, s. 344. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] C. Norwid, Vade-mecum<\/i>, <\/i>oprac. J. Fert, Ossolineum, Wroc\u0142aw 1990, s. 9. Ilustracj\u0105 tego zjawiska jest ostatnio film Pewnego razu w listopadzie<\/i> Andrzeja Jakimowskiego (2017), sk\u0105din\u0105d absolwenta filozofii. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[11] A kt\u00f3\u017c zap\u0142acze po nas \u2013 kto? Opr\u00f3cz Ironii<\/i> \u2013 C. Norwid, Do Walentego Pomiana Z.<\/i>, [w:] tego\u017c, Vade-mecum<\/i>, dz. cyt., s. 200. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[12] Iluminacja<\/i>, re\u017c. Krzysztof Zanussi (1972), TC 1:10\u20132:18. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[13] \u0141. Plesnar, W poszukiwaniu absolutu (\u201eIluminacja\u201d Krzysztofa Zanussiego)<\/i>, [w:] Analizy i interpretacje. Film polski<\/i>, red. A. Helman, T. Miczka, Uniwersytet \u015al\u0105ski, Katowice 1984, s. 181. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[14] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[15] Tam\u017ce. Inaczej, ni\u017c twierdzi autor artyku\u0142u, termin \u201eironia\u201d pojawia si\u0119 u Schlegla w latach 1797\u20131801. Zob. T. Ososi\u0144ski, Ironia a jednostka. Koncepcje ironii u Friedricha Schlegla i Sokratesa<\/i>, <\/i>WUW, Warszawa 2014, s. 22\u201323. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[16] \u0141. Plesnar, dz. cyt., s. 181. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[17] A. Okopie\u0144-S\u0142awi\u0144ska, Ironia<\/i>, [w:] M. G\u0142owi\u0144ski, T. Kostkiewiczowa, A. Okopie\u0144-S\u0142awi\u0144ska, J. S\u0142awi\u0144ski, S\u0142ownik termin\u00f3w literackich<\/i>, Ossolineum, Wroc\u0142aw 2001, s. 221. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[18] M. Scheler, O zjawisku tragiczno\u015bci<\/i>, t\u0142um. R. Ingarden, [w:] Arystoteles, Dawid Hume, Max Scheler, O tragedii i tragiczno\u015bci<\/i>, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 1976, s. 49\u201395. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[19] Micha\u0142 G\u0142owi\u0144ski pisze, \u017ce za podstawowe odmiany ironii uznaje si\u0119 ironi\u0119 sokratyczn\u0105, retoryczn\u0105 i romantyczn\u0105, natychmiast jednak ten podzia\u0142 \u2013 rzeczywi\u015bcie ma\u0142o przekonuj\u0105cy \u2013 kwestionuje. Zob. M. G\u0142owi\u0144ski, Ironia jako akt komunikacyjny<\/i>, [w:] Ironia<\/i>, red. M. G\u0142owi\u0144ski, S\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2002, s. 6. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/IRONIA_ROMANTYCZNA\/maria_janion_forum_1.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/IRONIA_ROMANTYCZNA\/tatarkiewicz.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/IRONIA_ROMANTYCZNA\/gordon_1-111016.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/IRONIA_ROMANTYCZNA\/800px-Hitchcock_Leigh_Psycho_1.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/IRONIA_ROMANTYCZNA\/0006ADKWDOCL0AD3-C322-F4.jpg\")
<\/p>\n
<\/p>\n
\n