![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/Jak_by_kochan\/1-F-1800-1.jpg\")
<\/p>\n <\/p>\n
Barbara Krafft\u00f3wna w filmie Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, fot. Janusz Zachwajewski, <\/span> O filmie Wojciecha Jerzego Hasa Jak by\u0107 kochan\u0105<\/i> napisano ju\u017c w\u0142a\u015bciwie wszystko. Trudno pokusi\u0107 si\u0119 o interpretacj\u0119, kt\u00f3ra proponowa\u0142aby nowe odczytanie, odkrywa\u0142a co\u015b, co nie zosta\u0142o sformu\u0142owane wcze\u015bniej, sk\u0142ania\u0142a do obrania \u201edrogi wyj\u015bcia\u201d z filmu w innych kierunkach ni\u017c te, w kt\u00f3rych prowadzili nas autorzy znakomitych monografii re\u017cysera \u2012 Konrad Eberhardt, Iwona Grod\u017a, Marcin Maron i Ma\u0142gorzata Jakubowska<\/a>[1]<\/a>. Z pewno\u015bci\u0105 nale\u017ca\u0142oby te\u017c doda\u0107 nazwiska autor\u00f3w rozlicznych artyku\u0142\u00f3w i analiz, kt\u00f3rych przedmiotem by\u0142 ten w\u0142a\u015bnie film. Nie podejmuj\u0119 si\u0119 jednak ani ich kontynuacji, ani polemik, cho\u0107 niew\u0105tpliwie do tych pozycji oraz kilku innych b\u0119d\u0119 tutaj nawi\u0105zywa\u0107.<\/p>\n Dlaczego zatem pisz\u0119 o Jak by\u0107 kochan\u0105<\/i>? Ot\u00f3\u017c dlatego, \u017ce zafascynowa\u0142o mnie w filmie Hasa nie tylko to, co w nim bezspornie jest<\/b> i stanowi przedmiot nies\u0142abn\u0105cego uznania (film z 1962 roku nie starzeje si\u0119, nadal odbiera si\u0119 go jako arcydzie\u0142o), lecz to, czego w nim nie ma<\/b>, a co sk\u0142ania do przypuszcze\u0144, domys\u0142\u00f3w, hipotez, wniosk\u00f3w z lektury tego, co \u201emi\u0119dzy kadrami\u201d. Dodajmy tak\u017ce, i mi\u0119dzy s\u0142owami, bowiem film jest adaptacj\u0105 opowiadania Kazimierza Brandysa pod tym samym tytu\u0142em<\/a>[2]<\/a>. Jest mo\u017ce jednak nie tyle tout court<\/i> adaptacj\u0105, co szczeg\u00f3lnym przypadkiem adaptacji, jako \u017ce Brandys jest tak\u017ce autorem scenariusza i dialog\u00f3w, pisze wi\u0119c niejako ten tekst na nowo, jeszcze bez \u015bwiadomo\u015bci tego, co nadpisze Wojciech Has. Rzadko lektura filmu przebiega w tym samym czasie co lektura ksi\u0105\u017cki, chyba \u017ce podejmuje si\u0119 jej kto\u015b, kto zamierza pisa\u0107 na ten temat. Najcz\u0119\u015bciej jest tak, \u017ce widz albo czyta\u0142 opowiadanie kiedy\u015b wcze\u015bniej i nie pami\u0119ta go zbyt dok\u0142adnie, albo zainteresowany wersj\u0105 ekranow\u0105 przeczyta je p\u00f3\u017aniej, co ju\u017c nie b\u0119dzie mia\u0142o wp\u0142ywu na interpretacj\u0119 filmu. Natomiast lektura tu\u017c przed obejrzeniem filmu prowadzi do specyficznego odbioru. Ot\u00f3\u017c wpisujemy w film to, czego w nim nie pokazano b\u0105d\u017a nie powiedziano, a co zapami\u0119tali\u015bmy z lektury, tworz\u0105c w ten spos\u00f3b pewien szczeg\u00f3lny utw\u00f3r, jednorazowy, niepowtarzalny, unikalny, tylko w\u0142asny. Z kolei, je\u015bli po filmie wr\u00f3cimy do lektury, wprojektujemy w opowiadanie sceny, kt\u00f3rych pisarz nie przedstawi\u0142, czy nawet ich nie sugerowa\u0142.<\/p>\n Chc\u0119 zatem pisa\u0107 o nieprzedstawionej i nieopowiedzianej historii bohaterki, cho\u0107 aby to uczyni\u0107, musz\u0119 si\u0119 odwo\u0142ywa\u0107 do tego, co opowiedziane i przedstawione. Ju\u017c sam fakt, \u017ce zar\u00f3wno w opowiadaniu, jak i w filmie w\u0142a\u015bnie bohaterka jest podmiotem wypowiedzi, sugeruje, \u017ce opowie nam to, co chce opowiedzie\u0107, \u017ce co\u015b pominie, o czym\u015b zapomni. Fakt, \u017ce opowie\u015b\u0107 ta nie ma odbiorcy (jest to wewn\u0119trzny monolog), niczego jednak nie zmienia. Mo\u017cemy wprawdzie przyj\u0105\u0107, \u017ce bohaterka jest bardziej szczera, m\u00f3wi\u0105c do siebie, a nie do kogo\u015b innego, ale musimy bra\u0107 pod uwag\u0119 selektywne mechanizmy pami\u0119ci.<\/p>\n W czasie podr\u00f3\u017cy samolotem do Pary\u017ca bohaterka wspomina wydarzenia sprzed lat, to, co w czasie tera\u017aniejszym nazwie trzynastoma latami op\u0119tania<\/i>. Je\u015bli kiedy\u015b napisz\u0119 pami\u0119tnik<\/i> \u2012 czytamy kilkana\u015bcie stron p\u00f3\u017aniej \u2012 dam tytu\u0142: \u201eOd Ofelii do Felicji, czyli o tym, jak by\u0107 kochan\u0105\u201d<\/i><\/a>[3]<\/a>. I tak pojawi\u0142y si\u0119 dwa imiona i zarazem podw\u00f3jna perspektywa ogl\u0105du. Pisz\u0119 \u201ebohaterka\u201d, bowiem Ona nie ma tu imienia ani nazwiska. W przeciwie\u0144stwie do innych g\u0142\u00f3wnych postaci \u2012 jej ukochanego Wiktora Rawicza, przyjaciela i partnera radiowego \u2012 Tomasza, czy nawet postaci z odleg\u0142ego planu \u2012 na przyk\u0142ad Petersa, volksdeutscha. Imiona pojawiaj\u0105 si\u0119 zreszt\u0105 w filmie, nie w opowiadaniu. Bohaterka nie nazywa si\u0119 ani Ofelia, ani Felicja, to postaci fikcyjne, w kt\u00f3re przysz\u0142o si\u0119 jej wcieli\u0107 jako aktorce. Mia\u0142a zagra\u0107 Ofeli\u0119, swoj\u0105 pierwsz\u0105 du\u017c\u0105 rol\u0119, w 1939 roku, tu\u017c przed wybuchem wojny. W\u00f3wczas w teatrze wierzono w ni\u0105 i ona wierzy\u0142a w siebie. By\u0107 mo\u017ce po latach postrzega\u0142a dawn\u0105 siebie w\u0142a\u015bnie jako Ofeli\u0119 \u2012 bardzo m\u0142od\u0105 w\u00f3wczas dziewczyn\u0119, zakochan\u0105, ale odtr\u0105con\u0105 i porzucon\u0105, kt\u00f3r\u0105 dramatyczny bieg zdarze\u0144 przyprawia\u0142 o szale\u0144stwo i kt\u00f3ra tragicznie umar\u0142a. Identyfikacja z Ofeli\u0105 to przecie\u017c nie tylko stracona szansa scenicznej kariery, ale i \u015bmier\u0107, cho\u0107 nie w sensie dos\u0142ownym, a metaforycznym. W wielu tekstach bohaterk\u0119 nazywa si\u0119 po prostu Felicj\u0105, uto\u017csamiaj\u0105c j\u0105 z postaci\u0105 cyklicznej audycji radiowej Obiady pa\u0144stwa Konopk\u00f3w<\/i>. To w\u0142a\u015bnie ta audycja zapewni\u0142a jej uznanie, popularno\u015b\u0107, dzi\u0119ki niej sta\u0142a si\u0119 rozpoznawalna. Dla swoich s\u0142uchaczy jest pani\u0105 Felicj\u0105, wiern\u0105, oddan\u0105 \u017con\u0105 pana Tomasza. Bohaterka komentuje swoj\u0105 karier\u0119 nie bez ironii: Zupa, mi\u0119so i ko\u015b\u0107 z kawa\u0142kiem mi\u0119sa, troch\u0119 prostego \u017cycia \u2012 troch\u0119 narzeka\u0144 i anegdot, ciep\u0142o domowego ogniska \u2012 ach, strasznie lubi\u0119 tego s\u0142ucha\u0107. Ja si\u0119 z nich nie \u015bmiej\u0119, mo\u017ce maj\u0105 racj\u0119. \u015amiej\u0119 si\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie ja<\/i><\/a>[4]<\/a>.<\/p>\n Barbara Krafft\u00f3wna i Artur M\u0142odnicki w filmie Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, fot. Janusz Zachwajewski, <\/span> Bohaterka oczywi\u015bcie nie jest Felicj\u0105, jej obecne \u017cycie prywatne nie przypomina \u017cycia Felicji. Mo\u017ce chcia\u0142aby uchodzi\u0107 za Felicj\u0119, ukry\u0107 si\u0119 za ni\u0105, jak za szczeln\u0105, dobrze przylegaj\u0105c\u0105 mask\u0105. Nie ma m\u0119\u017ca, nikomu nie proponuje tego kawa\u0142ka przy ko\u015bci<\/i>. Kim zatem jest? Bo przecie\u017c tylko od niej mo\u017cemy si\u0119 tego dowiedzie\u0107. W opowiadaniu jest kilka pow\u015bci\u0105gliwych informacji: jest \u015bredniego wzrostu, rude w\u0142osy rozja\u015bnia na blond, czerni brwi i rz\u0119sy. W filmie jest to Barbara Krafft\u00f3wna i dzi\u0119ki niej widzimy bohaterk\u0119 jako kobiet\u0119 w \u015brednim wieku, atrakcyjn\u0105, dobrze ubran\u0105, niezaniedbuj\u0105c\u0105 fryzury i makija\u017cu. To kto\u015b, kto mo\u017ce si\u0119 podoba\u0107 i wie o tym. Dla uproszczenia b\u0119d\u0119 j\u0105 nazywa\u0107 \u201eFelicj\u0105\u201d, odr\u00f3\u017cniaj\u0105c cudzys\u0142owem od postaci radiowej. Patrz\u0105c na film, trudniej, ni\u017c czytaj\u0105c opowiadanie, odpowiedzie\u0107 \u2012 kiedy jest \u201eFelicja\u201d? Kiedy to ona do nas m\u00f3wi, nie ukrywaj\u0105c si\u0119 za \u017cadn\u0105 z masek?<\/p>\n Gdy mowa o bohaterach, pierwszoplanow\u0105, determinuj\u0105c\u0105 ich cech\u0105 jest zaw\u00f3d. S\u0105 aktorami i to jest te\u017c g\u0142\u00f3wny w\u0105tek docieka\u0144 po\u015bwi\u0119conych postaciom w literaturze przedmiotu. Ma\u0142gorzata Jakubowska pisze: Si\u0142\u0105 swojej inteligencji tworzy<\/i> [bohaterka] ironicznego sobowt\u00f3ra, za kt\u00f3rym b\u0119dzie mog\u0142a ukry\u0107 si\u0119 razem z w\u0142asnym cierpieniem, zawiedzionymi uczuciami, swoj\u0105 strat\u0105 i kl\u0119sk\u0105<\/i><\/a>[5]<\/a>. Prowadz\u0105c sw\u00f3j monolog, \u201eFelicja\u201d stale ironizuje. Zar\u00f3wno w czasie tera\u017aniejszym (czas podr\u00f3\u017cy samolotem), wypowiadaj\u0105c k\u0105\u015bliwe uwagi pod adresem wsp\u00f3\u0142pasa\u017cer\u00f3w i stewardesy, jak i wtedy, gdy odnosi si\u0119 do swojej przesz\u0142o\u015bci. Wypowiada si\u0119 w pierwszej osobie, dzi\u0119ki ironii zachowuj\u0105c dystans, traktuje jednak dawn\u0105 siebie, t\u0119 m\u0142od\u0105, zakochan\u0105 dziewczyn\u0119, jako obiekt, pozbawiaj\u0105c j\u0105 niejako podmiotowo\u015bci. Najcz\u0119\u015bciej powtarza by\u0142am g\u0142upia<\/i>, nic nie rozumia\u0142am<\/i>, podczas gdy teraz jako \u201eFelicja\u201d ju\u017c wie i rozumie. Czy zatem mamy do czynienia rzeczywi\u015bcie tylko z \u201eironicznym sobowt\u00f3rem\u201d, mask\u0105, zza kt\u00f3rej nie wida\u0107 twarzy, person\u0119, a nie osob\u0119?<\/p>\n \u201eFelicja\u201d jest aktork\u0105 jednak w sensie bardziej ograniczonym ni\u017c jej partner Wiktor Rawicz. Kariera aktorska w teatrze j\u0105 omin\u0119\u0142a. Nie zd\u0105\u017cy\u0142a zagra\u0107 Ofelii, to, co m\u00f3g\u0142 jej zaoferowa\u0107 oficjalny Stadttheater w czasie okupacji, nie mia\u0142o \u017cadnego znaczenia w wymiarze artystycznym, potem wyrokiem s\u0105du kole\u017ce\u0144skiego otrzyma\u0142a kilkuletni zakaz pracy w zawodzie, a rodzaj spe\u0142nienia, kt\u00f3ry przyszed\u0142 p\u00f3\u017aniej, mia\u0142 charakter po\u0142owiczny. \u201eFelicja\u201d sta\u0142a si\u0119 Felicj\u0105, czyli g\u0142osem z audycji radiowej, lekko ochryp\u0142ym (dodajmy \u2012 z przepicia), ale budz\u0105cym zaufanie. \u201eFelicja\u201d nie uto\u017csamia si\u0119 zatem ze swoj\u0105 profesj\u0105, najcz\u0119\u015bciej podczas tych dwudziestu lat, kt\u00f3re dziel\u0105 wybuch wojny od lotu do Pary\u017ca, pozostawa\u0142a poza ni\u0105. Je\u015bli \u201eFelicja\u201d gra\u0142a lub gra nadal, to role w \u017cyciu, a nie na scenie. Role, kt\u00f3re zainicjowa\u0142 los b\u0105d\u017a przypadek (w\u0142a\u015bnie ona dosta\u0142a zadanie przewiezienia Wiktora w bezpieczne miejsce), ale kt\u00f3re akceptowa\u0142a i wykreowa\u0142a, cz\u0119\u015bciej na u\u017cytek w\u0142asny ni\u017c z my\u015bl\u0105 o jakiejkolwiek widowni. Ona by\u0142a przez pi\u0119\u0107 lat publiczno\u015bci\u0105 dla Wiktora, on by\u0142 publiczno\u015bci\u0105 dla niej.<\/p>\n Aktorstwo \u201eFelicji\u201d jest w przewa\u017caj\u0105cej mierze spraw\u0105 jej postawy w \u017cyciu. W jej monologu znajdujemy tak\u0105 kwesti\u0119: Najgorzej czu\u0142am si\u0119 w sytuacjach, w kt\u00f3rych nie mog\u0142am liczy\u0107, \u017ce b\u0119d\u0119 uwzgl\u0119dniona. Tego nie znosz\u0119. Przepraszam: ja mam zainteresowanie, wi\u0119c niech si\u0119 mn\u0105 interesuj\u0105. Nie chc\u0119 by\u0107 py\u0142kiem. Cz\u0142owiek ma swoj\u0105 naturaln\u0105 wielko\u015b\u0107 i prawo, aby by\u0107 widzianym<\/i><\/a>[6]<\/a>. Gdy wspomina w pewnym momencie s\u0105d kole\u017ce\u0144ski, istotne jest dla niej, \u017ce zosta\u0142a personalnie wzi\u0119ta pod uwag\u0119<\/i>. W ka\u017cdym razie dostrze\u017cono mnie jako osob\u0119, kt\u00f3rej przesz\u0142o\u015bci\u0105 nale\u017cy si\u0119 zaj\u0105\u0107. I to nie jest najgorsze, nawet je\u015bli zapada niesprawiedliwy wyrok. Nie czu\u0107 na sobie niczyjego wzroku \u2012 to jest najgorsze<\/i><\/a>[7]<\/a>. Ostatnie zdanie zdaje si\u0119 celnie wyra\u017ca\u0107 to, co stanowi o \u015bwiadomo\u015bci aktora. Wypowiada je wprawdzie \u201eFelicja\u201d z my\u015bl\u0105 o sobie, ale w pe\u0142ni charakteryzuje ono tak\u017ce Wiktora. Wr\u00f3\u0107my jednak jeszcze do bohaterki.<\/p>\n Wobec swego interlokutora w samolocie ma poczucie wy\u017cszo\u015bci. Jest prze\u015bwiadczona, \u017ce niczego z tego, co j\u0105 spotka\u0142o, nie potrafi\u0142by zrozumie\u0107. \u201eFelicja\u201d jest przekonana o absolutnej wyj\u0105tkowo\u015bci i niepowtarzalno\u015bci swojego losu, co zapewnia jej \u2012 we w\u0142asnym prze\u015bwiadczeniu \u2012 przewag\u0119. Ale on jej si\u0119 podoba, cho\u0107 to obcy gatunek m\u0119sko\u015bci<\/i>. Flirtuj\u0105c, wchodzi w rol\u0119 kobiety subtelnej i troch\u0119 tajemniczej (sama tak siebie okre\u015bla). Na jego pytanie odpowiada, blaguj\u0105c, bawi si\u0119 tym. Niemniej pozostaje zestresowana samym lotem (po drodze zdarzaj\u0105 si\u0119 turbulencje, co znosi fatalnie), st\u0105d pro\u015bba o koniak i u\u015bcisk r\u0119ki. Zgodnie te\u017c jednak z przes\u0105dem, \u017ce w czasie pierwszego lotu cz\u0142owiekowi przypomina si\u0119 ca\u0142e \u017cycie, wracaj\u0105 do niej obrazy przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n Wie\u0144czys\u0142aw Gli\u0144ski w filmie Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, fot. Janusz Zachwajewski, <\/span> Mimo \u017ce same fakty nie ulegaj\u0105 zmianie, wracaj\u0105 inaczej w opowiadaniu, inaczej w filmie. Has nie ingerowa\u0142 w tekst (cho\u0107 medium filmowe wyklucza\u0142o przytoczenie pofragmentaryzowanego monologu bohaterki in extenso<\/i>), kt\u00f3ry Brandys zachowa\u0142 w scenariuszu, ale zmieni\u0142 si\u0119 jego ci\u0119\u017car, gdy zosta\u0142 wtopiony w obraz. W opowiadaniu przesz\u0142o\u015b\u0107 nie zjawia si\u0119 w spos\u00f3b chronologiczny, w filmie zostaje zachowany naturalny porz\u0105dek zdarze\u0144 w postaci retrospekcji. \u201eFelicja\u201d nie m\u00f3wi o sobie, widzi siebie w sytuacjach, kt\u00f3re przywo\u0142uje. W ten spos\u00f3b uzyskujemy podwojenie. \u201eFelicja\u201d (podmiot) widzi siebie (obiekt) w przesz\u0142o\u015bci. Fundamentalne zaufanie widza do prawdom\u00f3wno\u015bci kamery (w tych czasach nie dyskutowa\u0142o si\u0119 jeszcze o niewiarygodnym narratorze, cho\u0107 ju\u017c pojawi\u0142y si\u0119 rozwa\u017cania nad tym, czy kamera mo\u017ce k\u0142ama\u0107) sprawia, \u017ce przyjmujemy, i\u017c to wszystko wydarzy\u0142o si\u0119 naprawd\u0119, tak a nie inaczej, cho\u0107 \u201em\u00f3wi\u201d nam o tym nie wszechwiedz\u0105cy trzecioosobowy narrator, lecz kobieta w stanie kra\u0144cowego wzburzenia emocjonalnego, niew\u0105tpliwie te\u017c pod wp\u0142ywem alkoholu. Uzale\u017cnienie \u201eFelicji\u201d od alkoholu jest w filmie rozgrywane nader konsekwentnie, poczynaj\u0105c od momentu, gdy z ut\u0119sknieniem wyczekuje pierwszego kieliszka koniaku, kt\u00f3ry uprzejmie serwuje stewardesa, a ko\u0144cz\u0105c na sytuacji, gdy pijan\u0105 bohaterk\u0119 ta sama stewardesa zabiera z baru do samolotu. \u201eFelicja\u201d zamawia kolejne kieliszki koniaku zapewne zestresowana pierwszym w \u017cyciu lotem oraz inwazj\u0105 wspomnie\u0144, ale te\u017c i faktem, \u017ce si\u0119gni\u0119cie po alkohol jest dla niej pierwsz\u0105 potrzeb\u0105. Podczas lotu podaje si\u0119 trunki, ale zachowanie \u201eFelicji\u201d zwraca uwag\u0119 stewardesy, kt\u00f3ra pocz\u0105tkowo traktuje j\u0105 z zawodow\u0105 uprzejmo\u015bci\u0105, potem jej zam\u00f3wienia przyjmuje z ironicznym u\u015bmiechem, by wreszcie ostro interweniowa\u0107 podczas postoju. \u201eFelicja\u201d jest zatem alkoholiczk\u0105, co deklaruje jednoznacznie w opowiadaniu: Zaraz, kiedy to ja zacz\u0119\u0142am pi\u0107? Tak, w \u201eArtystycznej\u201d. Potem musia\u0142am z nim, teraz od czasu do czasu lubi\u0119 sama. To ma wi\u0119cej sensu. Wtedy plastycznie si\u0119 odczuwa swoje cz\u0142owiecze\u0144stwo. Po \u0107wiartce dobrego alkoholu czuj\u0119 si\u0119 jak rze\u017aba. Co\u015b op\u0142ywowego, jakie\u015b przenikaj\u0105ce si\u0119 kszta\u0142ty, z kt\u00f3rymi cudownie si\u0119 zlewam. Owszem, w takich chwilach czuj\u0119 si\u0119 monumentalna \u2012 potem szybko zasypiam<\/i><\/a>[8]<\/a>.<\/p>\n Barbara Krafft\u00f3wna w filmie Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, fot. Janusz Zachwajewski, <\/span> W retrospekcjach alkohol \u2013 fakt, \u017ce nie tylko Rawicz, ale i \u201eFelicja\u201d pije \u2013 urasta do rangi jednego z motyw\u00f3w przewodnich. Po scenie gwa\u0142tu nast\u0119puje scena pija\u0144stwa (w filmie jest inaczej \u2012 o czym p\u00f3\u017aniej). Bohaterowie wypijaj\u0105 przez noc litr pestk\u00f3wki. Kl\u0119li\u015bmy, be\u0142kotali\u015bmy, w\u015bciekli, szcz\u0119\u015bliwi, nieprzytomni z ulgi, nie patrz\u0105c sobie w oczy<\/i><\/a>[9]<\/a>. \u201eFelicja\u201d wspomina swoj\u0105 mocn\u0105 g\u0142ow\u0119 z czas\u00f3w, kiedy pi\u0142a z Wiktorem, zachowuj\u0105c przytomno\u015b\u0107 umys\u0142u, gdy on ju\u017c pogr\u0105\u017ca\u0142 si\u0119 w mroku. Upija\u0142a si\u0119 dalej po jego odej\u015bciu z nienawi\u015bci i w\u015bciek\u0142o\u015bci na my\u015bl o innych kobietach, kt\u00f3re kolejno pojawia\u0142y si\u0119 w jego \u017cyciu. Ponowne spotkanie z Wiktorem te\u017c przebiega pod znakiem alkoholu. \u201eFelicja\u201d wspomina: wr\u00f3cili\u015bmy tej nocy pijani, przez pi\u0119\u0107 dni pili\u015bmy co noc, i to ja namawia\u0142am \u2012 \u017ceby nas wszyscy widzieli w knajpie<\/i><\/a>[10]<\/a>. Ta noc to w\u0142a\u015bnie noc samob\u00f3jstwa, gdy Wiktor wyskoczy\u0142 z okna na bruk.<\/p>\n Akcentuj\u0119 tak mocno alkoholizm bohaterki, kt\u00f3ry cho\u0107 by\u0142 skutkiem, a nie przyczyn\u0105, to znacz\u0105co dope\u0142ni\u0142 obrazu \u201ewypalenia\u201d, spustoszenia, jakie spowodowa\u0142y zar\u00f3wno lata z Wiktorem, jak i bez niego, ta mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 \u201eFelicja\u201d po latach okre\u015bla mianem kociej w\u015bcieklizny<\/i>. Ale te\u017c okre\u015blaj\u0105c j\u0105 jako alkoholiczk\u0119, nie traktuj\u0119 jej monologu z niezachwian\u0105 dobr\u0105 wiar\u0105. Pod wp\u0142ywem alkoholu m\u00f3wi si\u0119 wprawdzie to, czego nigdy nie wypowiedzia\u0142oby si\u0119, b\u0119d\u0105c trze\u017awym, ale te\u017c alkoholika motywuje litowanie si\u0119 nad sob\u0105 (czego jednak nie przypisywa\u0142abym \u201eFelicji\u201d) i upodobanie do konfabulacji. Zapytajmy te\u017c przy tym, czy pod wp\u0142ywem alkoholu bohaterki nie zawodzi pami\u0119\u0107 sytuacji prze\u017cytych tak\u017ce po pijanemu? Ani Brandys, ani Has nie wprowadzaj\u0105 tego typu sygna\u0142\u00f3w, sama je dodaj\u0119, wydobyte spomi\u0119dzy s\u0142\u00f3w i kadr\u00f3w. Jest tylko jeden znacz\u0105cy w tym wzgl\u0119dzie moment (w opowiadaniu). Gdy \u201eFelicja\u201d m\u00f3wi o ponownym spotkaniu Wiktora w knajpie, mamy tak\u0105 oto fraz\u0119: Kiedy mnie pyta\u0142, czy mog\u0142abym do niego wr\u00f3ci\u0107<\/i>. Po chwili jednak poprawia si\u0119: Zdaje si\u0119, to ja pierwsza powiedzia\u0142am<\/i><\/a>[11]<\/a>.<\/p>\n Wr\u00f3\u0107my jeszcze do sprawy profesji bohater\u00f3w. Nieszcz\u0119\u015bliwa mi\u0142o\u015b\u0107 bohaterki wynika oczywi\u015bcie z faktu, \u017ce Wiktor nie odwzajemnia jej uczucia, nie pokocha jej z wdzi\u0119czno\u015bci za uratowanie mu \u017cycia. Dramat losu, kt\u00f3ry ich po\u0142\u0105czy\u0142 pod wsp\u00f3lnym dachem, przy wsp\u00f3lnym stole i w \u0142\u00f3\u017cku, jest jednak spot\u0119gowany faktem, \u017ce Wiktor jest przede wszystkim aktorem. Chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce najpierw jest aktorem, a potem dopiero cz\u0142owiekiem. Rawicz by\u0142 przed wojn\u0105 wybitnym aktorem, uwielbianym i podziwianym. M\u00f3g\u0142 zagra\u0107 ka\u017cd\u0105 rol\u0119, kt\u00f3rej zapragn\u0105\u0142. Identyfikowa\u0142 si\u0119 ze sob\u0105 jako z kim\u015b wielkim, skrojonym na inn\u0105 miar\u0119 ni\u017c zwyk\u0142y cz\u0142owiek. Gra\u0142 nie tylko na scenie, ale i w \u017cyciu. I tu by\u0142 przecie\u017c stale otoczony lud\u017ami. Na adoruj\u0105c\u0105 go m\u0142od\u0105 aktork\u0119, kt\u00f3ra u jego boku mia\u0142a zaszczyt zagra\u0107 Ofeli\u0119, w og\u00f3le nie zwraca\u0142 uwagi. Dla ka\u017cdej sytuacji, w kt\u00f3rej si\u0119 znajdowa\u0142, mia\u0142 wypracowany b\u0105d\u017a stworzony na poczekaniu repertuar gest\u00f3w. Za jeden z nich przysz\u0142o mu drogo zap\u0142aci\u0107.<\/p>\n Barbara Krafft\u00f3wna i Zbigniew Cybulski w filmie Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, fot. Janusz Zachwajewski, <\/span> W \u201eArtystycznej\u201d, gdzie \u201eFelicja\u201d pracowa\u0142a jako kelnerka, a Rawicz przesiadywa\u0142 ponuro przy stoliku, a wszyscy m\u0119\u017cczy\u017ani i wszystkie kobiety nape\u0142niaj\u0105 go rozpacz\u0105,<\/i> \u017ce nie siedz\u0105 w rz\u0119dach, nie bij\u0105 mu brawa <\/i>\u2012 jak powie o nim w pewnej chwili Tomasz ostrzegaj\u0105cy bohaterk\u0119 przed Wiktorem<\/a>[12]<\/a>. W pewnym momencie pojawia si\u0119 Peters, kolega z teatru, w towarzystwie Niemc\u00f3w. To on wcze\u015bniej m\u00f3wi\u0142 Rawiczowi, \u017ce za kilka dni Niemcy b\u0119d\u0105 w Warszawie i trzeba b\u0119dzie si\u0119 zdeklarowa\u0107. Teraz wyra\u017anie jest ju\u017c \u201ezdeklarowany\u201d. Zamawia kaw\u0119 i koniak, a w\u00f3wczas Rawicz wymierza mu policzek. Peters bagatelizuje obraz\u0119 i wraz z Niemcami opuszcza lokal. Incydent zapewne przeszed\u0142by bez \u015bladu, gdyby nie fakt, \u017ce wkr\u00f3tce potem Peters zostaje zastrzelony na ulicy. Podejrzenie pada na Rawicza, jest poszukiwany, rozes\u0142ano listy go\u0144cze. Cz\u0142owiek tak znany musia\u0142by zapa\u015b\u0107 si\u0119 pod ziemi\u0119, \u017ceby go nie schwytano. To w\u0142a\u015bnie bohaterka otrzymuje zadanie przewiezienia Rawicza we wskazane bezpieczne miejsce. I na tym mog\u0142oby si\u0119 sko\u0144czy\u0107, gdyby nie fakt, \u017ce \u201eFelicja\u201d decyduje, i\u017c tym bezpiecznym miejscem b\u0119dzie nie \u00f3w wskazany adres, lecz jej mieszkanie. Przyjmuje, \u017ce wprawdzie Wiktor kiedy\u015b nie zwraca\u0142 na ni\u0105 uwagi, ale teraz jako ta, kt\u00f3ra go ocali, otrzymuje swoj\u0105 szans\u0119.<\/p>\n O tym, jak dalece zawiod\u0142a si\u0119 w swoich rachubach, przekonuje si\u0119 ju\u017c wkr\u00f3tce. Codzienno\u015bci tych pi\u0119ciu lat mo\u017cemy szuka\u0107 zar\u00f3wno mi\u0119dzy s\u0142owami, jak i mi\u0119dzy kadrami. Monolog wewn\u0119trzny opowiadania Brandysa i retrospekcje filmu Hasa skoncentrowane s\u0105 na momentach w\u0119z\u0142owych, kulminacjach, chwilach prze\u0142omowych, pe\u0142nych napi\u0119cia. Ale tym, co wykreowa\u0142o dramat obojga bohater\u00f3w, by\u0142a w\u0142a\u015bnie codzienno\u015b\u0107, powtarzalno\u015b\u0107, nieuchronno\u015b\u0107, przymus. \u201eFelicja\u201d musi pracowa\u0107, najpierw nadal w \u201eArtystycznej\u201d, potem w re\u017cymowym teatrze. Rawicz nie mo\u017ce opu\u015bci\u0107 mieszkania, czego nie potrafi znie\u015b\u0107, jest to dla\u0144 \u017ar\u00f3d\u0142o udr\u0119ki. Ten aktor w stu procentach bez publiczno\u015bci jest nikim i tak w\u0142a\u015bnie si\u0119 czuje. Co robi ca\u0142ymi dniami, gdy nie ma z nim \u201eFelicji\u201d? Zapewne du\u017co \u015bpi, ale spa\u0107 nie daje si\u0119 w niesko\u0144czono\u015b\u0107. Niew\u0105tpliwie te\u017c pije. Pewnego dnia opowiada bohaterce (ta scena jest tylko w filmie), \u017ce sta\u0142 przy oknie, przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 ludziom wchodz\u0105cym i wychodz\u0105cym ze znajduj\u0105cej si\u0119 vis-\u00e0-vis<\/i> kawiarni. Potem zasn\u0105\u0142, przy\u015bni\u0142a mu si\u0119 ta sama sytuacja. Ten rodzaj \u201ezaj\u0119cia\u201d, typowy dla samotnych starc\u00f3w, przypomina mu, \u017ce ludzie, kt\u00f3rych tak potrzebuje, s\u0105 gdzie indziej, \u017cycie jest gdzie indziej.<\/p>\n O postawie Wiktora i o tym, jak postrzega swoj\u0105 sytuacj\u0119, najlepiej \u015bwiadczy rozmowa bohater\u00f3w, gdy \u201eFelicja\u201d wraca z pracy, przynosz\u0105c obiad i wielk\u0105 nowin\u0119. Jej zdaniem dobr\u0105 nowin\u0119. Ot\u00f3\u017c kawiarniana plotka szerz\u0105ca si\u0119 w \u015brodowisku g\u0142osi, \u017ce Wiktor Rawicz nie \u017cyje. Mia\u0142 wyskoczy\u0107 przez okno, gdy Niemcy podjechali pod kamienic\u0119, gdzie si\u0119 ukrywa\u0142. Pochowano go pod Bram\u0105 Strace\u0144. Skoro nie \u017cyje \u2012 rozumuje logicznie bohaterka \u2012 to znaczy, \u017ce nikt go nie b\u0119dzie tropi\u0142 ani \u015bciga\u0142. Na t\u0119 wiadomo\u015b\u0107 Wiktor wybucha furi\u0105 i rozpacz\u0105, jak gdyby naprawd\u0119 umar\u0142 i zosta\u0142 pogrzebany. My\u015bli jednak nie o tym, \u017ce umar\u0142 jako cz\u0142owiek, lecz \u017ce w momencie, gdy rozesz\u0142a si\u0119 ta wie\u015b\u0107, umar\u0142 jako aktor. Zostanie skre\u015blony, wymazany, zapomniany. Wiktor nawet w sytuacji ekstremalnej pozostaje aktorem. A \u201eFelicja\u201d pr\u00f3buje budzi\u0107 w nim nadziej\u0119, podtrzymywa\u0107 go na duchu, szepc\u0105c mu po nocach o latach rekompensaty, kt\u00f3re musz\u0105 nadej\u015b\u0107, o tym, \u017ce za\u0142o\u017c\u0105 teatr, a on b\u0119dzie gra\u0142 swoje wielkie role. \u201eFelicja\u201d jest jego jedyn\u0105 publiczno\u015bci\u0105. Czy w tych trzystu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu pi\u0119ciu dniach w roku pomno\u017conych przez pi\u0119\u0107 Wiktor gra przed ni\u0105 role ze swojego repertuaru? Czy te\u017c tylko improwizuje na \u017cywo, wymy\u015blaj\u0105c kwestie, gesty, zachowania, kt\u00f3rymi m\u00f3g\u0142by j\u0105 udr\u0119czy\u0107?<\/p>\n W pewnym momencie swojego monologu \u201eFelicja\u201d m\u00f3wi: Jest takie powiedzenie, \u017ce m\u0119\u017cczyzna wybra\u0142 sobie kobiet\u0119, aby jego kl\u0119ski mia\u0142y twarz i oczy. On mnie nawet nie wybra\u0142, spad\u0142am na niego jak rudy kot z dachu. Tym bardziej mia\u0142 prawo si\u0119 na mnie m\u015bci\u0107, to takie proste, by\u0142am jego jedynym widzem przez pi\u0119\u0107 lat. G\u0142upia, nic nie rozumia\u0142am<\/i><\/a>[13]<\/a>. Teraz rozumie, \u017ce Wiktor uwa\u017ca\u0142 j\u0105 za przyczyn\u0119 swoich nieszcz\u0119\u015b\u0107. To ona wybra\u0142a dla niego ten los. Zadzia\u0142a\u0142 tu prostu mechanizm psychologiczny. Cz\u0142owiek nieszcz\u0119\u015bliwy szuka kogo\u015b, kogo m\u00f3g\u0142by wini\u0107 za swoje nieszcz\u0119\u015bcie. Kogo mia\u0142 oskar\u017ca\u0107? Los? Przecie\u017c ja by\u0142am jego losem. Przez pi\u0119\u0107 lat tylko ja<\/i><\/a>[14]<\/a>.<\/p>\n \u201eFelicja\u201d (ta, kt\u00f3ra jeszcze nie rozumie) jest te\u017c nieszcz\u0119\u015bliwa, samotna (straci\u0142a kontakt z lud\u017ami, kiedy przekazali jej Rawicza, potem dowiedzia\u0142a si\u0119, \u017ce wszyscy nie \u017cyj\u0105, rozstrzelani przez Niemc\u00f3w), nikomu nie mo\u017ce powierzy\u0107 swojej tajemnicy, ale nie jest jak Rawicz bezwoln\u0105, biern\u0105 ofiar\u0105 okoliczno\u015bci (sk\u0105din\u0105d przez siebie spowodowanych), jest t\u0105, kt\u00f3ra wybiera, decyduje, dzia\u0142a. I tym samym ma te\u017c powody do dumy. Kilka cytat\u00f3w z monologu ewidentnie tego dowodzi. Nie mog\u0142am przewidzie\u0107 wszystkich wypadk\u00f3w, ale spe\u0142ni\u0142am wszystkie obowi\u0105zki. Ratowa\u0142am go<\/i><\/a>[15]<\/a>. I jeszcze wcze\u015bniej: Sama si\u0119 podziwiam. Przewie\u017a\u0107 cz\u0142owieka \u015bciganego listami go\u0144czymi, taszczy\u0107 si\u0119 w doro\u017cce przez stare, w\u0105skie ulice pe\u0142ne Niemc\u00f3w, na ka\u017cdym miejscu mija\u0107 plakat z jego twarz\u0105 i nagrod\u0105 za jego uj\u0119cie, a jednocze\u015bnie m\u00f3wi\u0107 ze stuprocentowym przekonaniem: \u2012 Ju\u017c niedaleko, zaraz pan b\u0119dzie bezpieczny \u2012 niez\u0142y pocz\u0105tek scenariusza<\/i><\/a>[16]<\/a>.<\/p>\n Tylko scenariusz nie rozwin\u0105\u0142 si\u0119 tak, jak oczekiwa\u0142a. Do niej nale\u017ca\u0142 jedynie pocz\u0105tek, dalszy ci\u0105g pisa\u0142 kto\u015b inny. \u201eFelicja\u201d, zabieraj\u0105c Wiktora do swojego mieszkania, jest prze\u015bwiadczona, \u017ce teraz b\u0119dzie go mia\u0142a tylko dla siebie, na w\u0142asno\u015b\u0107. Pope\u0142nia klasyczny b\u0142\u0105d zakochanych, wierz\u0105c, \u017ce cz\u0142owieka mo\u017cna posi\u0105\u015b\u0107 jak rzecz, \u017ce wystarczy, aby by\u0142, a wszystko u\u0142o\u017cy si\u0119 dobrze. Mo\u017ce pocz\u0105tkowo istotnie by\u0142o dobrze, mimo \u017ce Wiktor nie nale\u017ca\u0142 do ludzi, kt\u00f3rym znane jest uczucie wdzi\u0119czno\u015bci i potrafi\u0105 si\u0119 nim kierowa\u0107. Ale mia\u0142 przy sobie m\u0142od\u0105, \u015bliczn\u0105, bezgranicznie oddan\u0105 dziewczyn\u0119, a seks by\u0142 dla\u0144 pewnie u\u017cywk\u0105 r\u00f3wnie dobr\u0105 jak alkohol. Sprawa tego, co \u0142\u0105czy\u0142o bohater\u00f3w w sferze seksu, jest jednak przemilczana i w opowiadaniu, i w filmie. Przemilczana tak dalece, \u017ce w jednym z tekst\u00f3w na temat filmu pojawia si\u0119 konstatacja, \u017ce bohaterka zostaje kobiet\u0105 za spraw\u0105 brutalnego gwa\u0142tu esesmana. Niemniej w monologu \u201eFelicji\u201d jest jedna kwestia, kt\u00f3ra pozwala domy\u015bla\u0107 si\u0119, co ich \u0142\u0105czy\u0142o przez te pi\u0119\u0107 lat. Gdy \u201eFelicja\u201d spotyka Wiktora po latach i stara si\u0119 go sk\u0142oni\u0107, by do niej wr\u00f3ci\u0142, a on si\u0119 wzbrania, utrzymuj\u0105c, \u017ce na wszystko jest za p\u00f3\u017ano, bohaterka pr\u00f3buje mu t\u0142umaczy\u0107, \u017ce wojna go nie zniszczy\u0142a i b\u0119dzie nadal gra\u0142, wreszcie wybucha s\u0142owami pe\u0142nymi gniewu: Idioto, na co? Na co ma by\u0107 za p\u00f3\u017ano? Czy my\u015blisz, \u017ce b\u0119dziesz musia\u0142 ze mn\u0105 spa\u0107? Nie jestem kretynk\u0105<\/i><\/a>[17]<\/a>. Zapewne Rawicz s\u0105dzi (albo ona my\u015bli, \u017ce on tak s\u0105dzi), \u017ce czeka go powr\u00f3t do roli \u201eprzymusowego\u201d kochanka, jak go okre\u015bli\u0142, relacjonuj\u0105c sytuacj\u0119 bohater\u00f3w, Marcin Maron<\/a>[18]<\/a>.<\/p>\n Jakkolwiek by\u0142o mi\u0119dzy nimi, relacj\u0119 t\u0119 zaburzy\u0142a i zniszczy\u0142a nieodwracalnie trauma podw\u00f3jnego gwa\u0142tu dokonanego na bohaterce przez esesman\u00f3w, podczas gdy Rawicz ukryty by\u0142 w tapczanie. Potem ju\u017c nic nie mog\u0142o by\u0107 takie samo. To w\u0142a\u015bnie wtedy \u201eFelicja\u201d podejmuje decyzj\u0119 przyj\u0119cia roli w Stadttheater, by uzyska\u0107 dobre papiery \u2012 ausweis, dla w\u0142asnego bezpiecze\u0144stwa i oczywi\u015bcie przede wszystkim by chroni\u0107 Wiktora. Nie wstydzi\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas i nie wstydzi tej decyzji tak\u017ce po latach. Tak to wspomina: Fakt, \u017ce w tym czasie przyj\u0119\u0142am rol\u0119 w Stadttheater, przynosi mi zaszczyt w moich w\u0142asnych oczach. [\u2026] Nie jestem pewna, czy istniej\u0105 wielcy ludzie, ale istniej\u0105 chwile, gdy cz\u0142owiek jest wielki. Wtedy by\u0142am wielka. Wtedy, kiedy go ratowa\u0142am. Niemniej konkluzja tej refleksji jest gorzka: \u201eSta\u0107 mnie by\u0142o, by sam\u0105 siebie mie\u0107 gdzie\u015b\u201d<\/i><\/a>[19]<\/a>.<\/p>\n Barbara Krafft\u00f3wna i Zbigniew Cybulski w filmie Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, fot. Janusz Zachwajewski, <\/span> Te prze\u017cycia niedaj\u0105ce si\u0119 wymaza\u0107, niemo\u017cliwe do wyparcia mia\u0142y decyduj\u0105cy wp\u0142yw na stosunek \u201eFelicji\u201d do w\u0142asnego cia\u0142a (sponiewieranego, splugawionego) i sfery intymnej. M\u00f3wi o tym wprost, jednoznacznie (tylko w opowiadaniu): Nigdy nie pi\u0142am, \u017ceby si\u0119 z kim\u015b przespa\u0107 \u2012 mimo \u017ce mia\u0142am kilkunastu m\u0119\u017cczyzn. Pewnie za du\u017co? Czy ja wiem? Odchodzili, nie robi\u0142am im wyrzut\u00f3w, czeka\u0142am, zjawia\u0142 si\u0119 nast\u0119pny. Odmawia\u0107? Czego \u2012 cia\u0142a? Z jakiej racji? M\u00f3wili: jeste\u015b mi potrzebna \u2012 i to na pewno by\u0142a prawda. Je\u015bli w og\u00f3le cz\u0142owiek mo\u017ce by\u0107 komu\u015b potrzebny, to przede wszystkim kobieta m\u0119\u017cczy\u017anie w \u0142\u00f3\u017cku<\/i><\/a>[20]<\/a>. W filmie nie ma tego monologu. \u201eFelicja\u201d pijaczka, kt\u00f3ra \u201ezaliczy\u0142a\u201d kilkunastu m\u0119\u017cczyzn, po prostu u\u017cyczaj\u0105c im swojego cia\u0142a, by\u0142aby nie do przyj\u0119cia. Pojawia si\u0119 jednak to ostatnie zdanie, ale w innej sytuacji. Oddany jej Tomasz nie traci nadziei, \u017ce zjedna sobie \u201eFelicj\u0119\u201d, m\u00f3wi, \u017ce jest mu potrzebna. W\u00f3wczas pada ta fraza \u2013 wypowiedziana z niech\u0119ci\u0105 i z\u0142o\u015bci\u0105.<\/p>\n Jak prze\u017cy\u0142 tamt\u0105 noc Rawicz? Tego nie wiemy i nie dowiemy si\u0119 nawet z lektury mi\u0119dzy kadrami. Widzimy go tylko oczami bohaterki \u2012 Ofelii i \u201eFelicji\u201d, on nie pojawia si\u0119 nigdy w sytuacji podmiotu. Gdy zostawia \u201eFelicj\u0119\u201d, ona \u017cyje ciekawo\u015bci\u0105, co te\u017c b\u0119dzie z nim dalej. Wini siebie za jego upadek: Mo\u017ce to wszystko by\u0142o przeze mnie? Mo\u017ce p\u0142aci\u0142 za t\u0119 noc, za t\u0119 spraw\u0119 mi\u0119dzy tapczanem a \u015bcian\u0105?<\/i><\/a>[21]<\/a>. Je\u015bli nawet tak by\u0142o, to prze\u017cy\u0142 w\u00f3wczas nie upokorzenie i krzywd\u0119 wyrz\u0105dzon\u0105 kobiecie, lecz w\u0142asne upokorzenie. Upokorzenie m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry musi pozosta\u0107 bezsilny i bezradny w sytuacji, gdy w\u0142a\u015bnie powinien \u201ezachowa\u0107 si\u0119 jak m\u0119\u017cczyzna\u201d. Sui generis<\/i> kastracja? Mo\u017cna to i tak nazwa\u0107. W przypadku Rawicza nie daje si\u0119 jednak wskaza\u0107 jednej okre\u015blonej przyczyny jego degradacji jako cz\u0142owieka i upadku jako aktora. Wojna, pi\u0119\u0107 lat sp\u0119dzonych pod dachem kobiety, kt\u00f3re by\u0142y dla\u0144 r\u00f3wnoznaczne z wi\u0119zieniem, upokorzeniem, alkoholizmem. Po wojnie aktorzy wracali do swojego zawodu, Rawicz te\u017c to uczyni\u0142, gra\u0142 nadal. Ale jego powojenne \u017cycie zdominowa\u0142y kobiety i alkohol. Kobiety zmienia\u0142, rekompensuj\u0105c sobie wojenny, pi\u0119cioletni przymus, pi\u0142 bez umiaru. \u201eFelicja\u201d ogl\u0105da\u0142a go w kolejnych rolach \u2013 wszystkie by\u0142y nijakie, puste, z\u0142e. Odnosi\u0142o si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce gra pod przymusem, bo tak naprawd\u0119 nie chce ju\u017c gra\u0107. Obsadzano go coraz rzadziej, poniewa\u017c nie radzi\u0142 sobie z d\u0142u\u017cszymi tekstami, ba\u0142 si\u0119 wi\u0119kszych r\u00f3l. Nie mog\u0142o by\u0107 inaczej, skoro co noc wynoszono go z knajpy<\/i><\/a>[22]<\/a>.<\/p>\n Je\u015bli bohaterka nie rozumia\u0142a wiele z tego, co dzia\u0142o si\u0119 mi\u0119dzy ni\u0105 a Rawiczem w czasie okupacji, a dopiero po jego odej\u015bciu szereg spraw sta\u0142o si\u0119 jasnych, to jednak po o\u015bmiu latach, kt\u00f3re j\u0105 dziel\u0105 od jego odej\u015bcia, dalej nie wszystko pojmuje. Bezwiednie z idealn\u0105 symetri\u0105 zmierza do powt\u00f3rzenia tamtej relacji. W\u00f3wczas ratowa\u0142a mu \u017cycie, zamykaj\u0105c we w\u0142asnym mieszkaniu \u2013 co dla niego by\u0142o r\u00f3wnoznaczne z wi\u0119zieniem \u2013 a tak\u017ce w pu\u0142apce swojej mi\u0142o\u015bci. By\u0142 od niej ca\u0142kowicie uzale\u017cniony. Pr\u00f3buj\u0105c sk\u0142oni\u0107 wzbraniaj\u0105cego si\u0119 Rawicza, by do niej wr\u00f3ci\u0142, powtarza to, co m\u00f3wi\u0142a w tamtych latach. A szukaj\u0105c argument\u00f3w, dodaje: Przy mnie staniesz si\u0119 znowu sob\u0105, tylko musisz mnie s\u0142ucha\u0107. [\u2026] M\u00f3j biedny, widz\u0119, \u017ce trzeba si\u0119 tob\u0105 zaj\u0105\u0107, nie musisz \u017cy\u0107 sam. B\u0105d\u017a spokojny, urz\u0105dz\u0119 Ci wszystko<\/i><\/a>[23]<\/a>. Nie rozumie postawy Rawicza ani w\u0142a\u015bciwego sensu wypowiadanych przeze\u0144 s\u0142\u00f3w. Nie rozumie, gdy on m\u00f3wi, \u017ce teraz p\u0142aci za tamte lata, \u017ce nie op\u0142aci\u0142o si\u0119 ukrywa\u0107. Z w\u0142a\u015bciw\u0105 komediantowi afektacj\u0105 dodaje, \u017ce w\u00f3wczas powinien da\u0107 si\u0119 rozstrzela\u0107, a pod jej adresem: Gdybym wtedy nie pozwoli\u0142 ci si\u0119 przewie\u017a\u0107 t\u0105 doro\u017ck\u0105, dzi\u015b m\u00f3wiliby o mnie jak o bohaterze<\/i><\/a>[24]<\/a>. Po wojnie, nie mog\u0105c si\u0119 odnale\u017a\u0107 jako wielki aktor, szuka\u0142 dla siebie roli w \u017cyciu, w kt\u00f3rej nadal by\u0142by podziwiany. Cho\u0107 ju\u017c tylko w knajpach, wci\u0105\u017c gra\u0142 wojennego bohatera. Ona obserwuje go zza zas\u0142ony podczas jednej z takich scen, gdy sam pijany zgrywa si\u0119 przed r\u00f3wnie pijanym towarzystwem, kt\u00f3re nie ukrywa swojej dla\u0144 pogardy. Rozk\u0142ada pomi\u0119ty niemiecki plakat z fotografi\u0105, chwali si\u0119, \u017ce Niemcy wyznaczyli cen\u0119 za jego g\u0142ow\u0119, opowiada nie tylko, jak uderzy\u0142 Petersa, lecz jak go zabi\u0142. W odpowiedzi s\u0142yszy jedynie, \u017ce bohaterowie le\u017c\u0105 na cmentarzu.<\/p>\n Rawicz pozornie zgadza si\u0119 na propozycj\u0119 kobiety. Udaje si\u0119 za ni\u0105, ale nie po to, by powt\u00f3rzy\u0107 sytuacj\u0119 sprzed lat. Powtarza tylko jej pocz\u0105tek. A jego samob\u00f3jczy skok z okna to tylko gest finalny. Ten, kt\u00f3rego w\u00f3wczas nie wykona\u0142, oddaj\u0105c si\u0119 w r\u0119ce Ofelii i tym samym wybieraj\u0105c pr\u00f3b\u0119 ocalenia \u017cycia, a nie odegranie roli bohatera. Tyle, ile mo\u017cna by\u0142o z tej sytuacji zrozumie\u0107, pojmie \u201eFelicja\u201d dopiero po latach, jakie up\u0142yn\u0105 od jego \u015bmierci, gdy tamto stanie si\u0119 dla niej jakby z\u0142\u0105, pomylon\u0105 i daremn\u0105 sztuk\u0105, w kt\u00f3rej odegra\u0142am rol\u0119 komicznej tragiczki, a teraz usun\u0119\u0142am si\u0119 za dekoracje<\/i><\/a>[25]<\/a>. Dlaczego jednak przez tyle lat brn\u0119\u0142a przez wypalon\u0105 pustyni\u0119<\/i>? Bezgranicznie oddana swojej mi\u0142o\u015bci, przez te osiem lat, gdy Wiktora przy niej nie by\u0142o, wierzy\u0142a. Bogu? Losowi? Wierzy\u0142a, \u017ce istnieje sprawiedliwo\u015b\u0107, nagroda i zap\u0142ata, inaczej \u017cycie nie mia\u0142oby sensu, a \u015bwiat musia\u0142by przepa\u015b\u0107. St\u0105d, z tej wiary w harmoni\u0119 i r\u00f3wnowag\u0119 \u015bwiata, czerpa\u0142a niez\u0142omne przekonanie, \u017ce Wiktor do niej wr\u00f3ci. Bo jej si\u0119 to po prostu nale\u017cy. Wiedzia\u0142, \u017ce mam do niego prawo \u2012 da\u0142am mu sto razy wi\u0119cej, ni\u017c kobieta mo\u017ce da\u0107 m\u0119\u017cczy\u017anie, wi\u0119cej ni\u017c rozkosz i wierno\u015b\u0107 \u2012 wielkie rzeczy, na to sta\u0107 prawie ka\u017cd\u0105. Ja mu ofiarowa\u0142am g\u0142ow\u0119 \u2012 w\u0142asn\u0105 g\u0142ow\u0119, kt\u00f3r\u0105 po\u0142o\u017cy\u0142am obok jego twarzy, sfotografowanej na policyjnych plakatach z nagrod\u0105, dwukrotnie podwy\u017cszan\u0105 po miesi\u0105cu<\/i><\/a>[26]<\/a>.<\/p>\n Dopiero po latach, gdy ju\u017c zosta\u0142a \u201eg\u0142osem pani Felicji\u201d, bohaterka przestaje si\u0119 mierzy\u0107 z Losem, w imi\u0119 sprawiedliwo\u015bci, kt\u00f3rej jej nie wymierzy\u0142. Z pozycji \u201eironicznego sobowt\u00f3ra\u201d potrafi sobie powiedzie\u0107, \u017ce teraz jest jej nie\u017ale, \u017cycie sta\u0142o si\u0119 przejrzyste i proste. Rodzina? mi\u0142o\u015b\u0107? m\u0119\u017cczyzna? To s\u0105 sprawy mo\u017cliwe do zast\u0105pienia, trzeba by\u0142o mie\u0107 wn\u0119trze. I fonogeniczny g\u0142os, o, to jest konieczne<\/i><\/a>[27]<\/a>. Do samolotu wsiada Felicja Konopka, kt\u00f3ra si\u0119 nie buntuje i nikogo nie oskar\u017ca. Jednak w samolocie przesz\u0142o\u015b\u0107 wraca i w swoim monologu bohaterka prawuje si\u0119 ju\u017c nie z Losem, a z sam\u0105 sob\u0105.<\/p>\n Jadwiga Has i Barbara Krafft\u00f3wna w filmie Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, fot. Janusz Zachwajewski, <\/span> Wi\u0119kszo\u015b\u0107 autor\u00f3w pisz\u0105cych o filmie Hasa zgadza si\u0119 w swoich opiniach co do charakteru monologu wewn\u0119trznego bohaterki, zaznaczaj\u0105c, \u017ce jest on w istocie dialogiem Felicji z sam\u0105 sob\u0105, ze swoimi wcze\u015bniejszymi wcieleniami. Pod sam koniec wypowiada znamienne s\u0142owa: M\u00f3j prawdziwy los polega nie na tym, co si\u0119 ze mn\u0105 stanie, lecz na tym, jaka si\u0119 stan\u0119 \u2012 i my\u015bl\u0119, \u017ce nigdy nie b\u0119dzie to do ko\u0144ca wy\u015bwietlone, bo nie spos\u00f3b przes\u0142ucha\u0107 wstecz wszystkich swoich ta\u015bm, aby to oceni\u0107 jako osi\u0105gni\u0119cie<\/i><\/a>[28]<\/a>. \u201eFelicja\u201d, kt\u00f3ra wysiada z samolotu, jest t\u0105 sam\u0105 osob\u0105, kt\u00f3ra do\u0144 wsiad\u0142a. Nie sta\u0142a si\u0119 kim\u015b innym, wracaj\u0105c do przesz\u0142o\u015bci i tego, jak stawa\u0142a si\u0119 kolejno kim\u015b, kto odchodzi\u0142 od punktu startowego, od Ofelii.<\/p>\n Je\u015bli jest zgoda co do tego, \u017ce \u201eFelicja\u201d w istocie prowadzi dialog, to jednak pojawiaj\u0105 si\u0119 odmienne oceny charakteru i funkcji tego dialogu, nie tyle z uwagi na tryb prowadzenia narracji, ile na konsekwencje, jakie st\u0105d p\u0142yn\u0105 dla bohaterki. Chcia\u0142abym w tym miejscu nawi\u0105za\u0107 do polemiki Ma\u0142gorzaty Jakubowskiej z El\u017cbiet\u0105 Ostrowsk\u0105, kt\u00f3re zaj\u0119\u0142y w tej materii stanowiska skrajnie odmienne. Ostrowska utrzymuje, \u017ce w procesie opowiadania pami\u0119\u0107 traumatyczna zostaje przetransponowana w pami\u0119\u0107 narracyjn\u0105. Freudowska melancholia obecna w literackim pierwowzorze zostaje zast\u0105piona w filmie prac\u0105 \u017ca\u0142oby. Sytuacj\u0119 t\u0119 komplikuje jednak fakt, i\u017c mamy w nim do czynienia z narracj\u0105 w formie monologu wewn\u0119trznego. W obr\u0119bie rzeczywisto\u015bci diegetycznej nie ma wi\u0119c bezpo\u015bredniego adresata opowie\u015bci, dzi\u0119ki kt\u00f3remu \u2012 wedle tego, co twierdzi <\/i>[Mieke] Bal \u2012 gwarantuje proces ulokowania przesz\u0142o\u015bci w kontek\u015bcie tera\u017aniejszo\u015bci, co jest warunkiem odbycia pracy \u017ca\u0142oby. [\u2026] Cho\u0107 w filmie Hasa nie ma wewn\u0105trzdiegetycznego odbiorcy \/ s\u0142uchacza opowiadania, to komunikatywno\u015b\u0107 narracji sprawia, \u017ce przesz\u0142o\u015b\u0107 staje si\u0119 wreszcie \u201emo\u017cliwa do opowiedzenia\u201d. Podsumowuj\u0105c, mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce struktura narracyjna filmu Hasa stanowi estetyczny ekwiwalent Freudowskiej pracy \u017ca\u0142oby, dzi\u0119ki kt\u00f3rej nast\u0119puje separacja \u2012 a tym samym uwolnienie \u2012 podmiotu od traumatycznej przesz\u0142o\u015bci<\/i><\/a>[29]<\/a>.<\/p>\n W literaturze XX wieku<\/i> \u2012 pisze Jakubowska, komentuj\u0105c tez\u0119 Ostrowskiej \u2012 zabieg ten<\/i> [monolog \u2012 mowa pozornie niezale\u017cna] na\u015bladuje stadium mowy wewn\u0119trznej poprzedzaj\u0105cej wypowied\u017a, dlatego mi\u0119dzy innymi operuje nieuporz\u0105dkowan\u0105 sk\u0142adni\u0105, anakolutami, rwanym tokiem my\u015bli oddawanym przez r\u00f3wnowa\u017cniki zda\u0144, zaburzenia jasno\u015bci i klarowno\u015bci wywodu. W monologu Felicji mowa wydaje si\u0119 uporz\u0105dkowana, czy jednak \u015bwiadczy to o gotowo\u015bci do dialogu, czy raczej o wielokrotnym powtarzaniu niemal wyuczonych kwestii? <\/i>Odbicie w oczach Innego posiada, zdaniem autorki, absolutnie odmienny walor niepor\u00f3wnywalny z narcystycznym spojrzeniem w lustro\u201d.<\/i> [\u2026] Zwierzenie traci sw\u00f3j walor, gdy zosta\u0142o skierowane jedynie do wirtualnego odbiorcy. Dopiero dialog, zak\u0142adaj\u0105cy wsp\u00f3\u0142obecno\u015b\u0107 z Innym, mo\u017ce pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 katharsis. Melancholia jest natomiast<\/i> \u201enaszym ja zwr\u00f3conym do samego siebie\u201d, jest \u201ezapa\u015bci\u0105 w milczenie\u201d. I tak\u0105 sytuacj\u0119 obserwujemy w filmie Hasa<\/i><\/a>[30]<\/a>.<\/p>\n Zgadzaj\u0105c si\u0119 z Jakubowska, chcia\u0142abym zwr\u00f3ci\u0107 te\u017c uwag\u0119 na znamienny fakt. Ani w filmie, ani w opowiadaniu nie znajdujemy \u017cadnej wzmianki o tym, \u017ce \u201eFelicja\u201d podczas tych wszystkich lat zwierzy\u0142a si\u0119 komukolwiek ze swoich prze\u017cy\u0107. Pomija nawet fakty (podczas s\u0105du kole\u017ce\u0144skiego nie powo\u0142uje si\u0119 na swoje alibi \u2012 podj\u0119\u0142a prac\u0119 w Stadttheater, by zapewni\u0107 bezpiecze\u0144stwo cz\u0142owiekowi, kt\u00f3rego ukrywa\u0142a), nie zwierza si\u0119 wsp\u00f3\u0142czuj\u0105cemu jej wiernemu Tomaszowi, pozostaje \u2012 jak ju\u017c wspomnia\u0142am \u2012 \u201ekobiet\u0105 z tajemnic\u0105\u201d. Jej monolog \u015bwiadczy o samotno\u015bci, pozbawionej wsp\u00f3\u0142obecno\u015bci i wsp\u00f3\u0142odczuwania Innego.<\/p>\n O tym, jak bohaterka odwraca si\u0119 od \u015bwiata, pisze te\u017c Andrzej Werner: Ci\u0119\u017car okupacyjnych prze\u017cy\u0107 odgradza j\u0105 od \u015bwiata, rodzi przekonanie o absolutnej niemo\u017cliwo\u015bci przek\u0142adu na do\u015bwiadczanie innych ludzi, ka\u017ce na nich patrze\u0107 z pewnego rodzaju bolesn\u0105 wy\u017cszo\u015bci\u0105, zamyka\u0107 oczy na to, co dzieje si\u0119 doko\u0142a. Zamiast jednoczy\u0107 \u2012 odgradza od siebie ludzkie monady<\/i><\/a>[31]<\/a>. Nie zmieni tego zwierzenie wsp\u00f3\u0142pasa\u017cera, z kt\u00f3rym Felicja po trosze flirtuje, ale w swoim monologu kpi z niego, pe\u0142na poczucia pob\u0142a\u017cliwej nieco wy\u017cszo\u015bci. Na chwil\u0119 otwiera si\u0119 szczelina, by si\u0119 za moment zamkn\u0105\u0107.<\/p>\n Barbara Krafft\u00f3wna w filmie Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, fot. Janusz Zachwajewski, <\/span> Podzielam opini\u0119 Jakubowskiej na temat roli ironii (moment podnoszony niemal we wszystkich interpretacjach filmu), maj\u0105cej zdaniem innych autor\u00f3w \u015bwiadczy\u0107 o dystansie wobec w\u0142asnych prze\u017cy\u0107 i zerwaniu z emocjonalnym zaanga\u017cowaniem w przesz\u0142o\u015b\u0107. Jednak czym innym s\u0105 ironiczne uwagi<\/i> \u2012 pisze autorka \u2012 wobec w\u0142asnych s\u0142abostek, wad, przyzwyczaje\u0144, a czym innym ironia skierowana wobec najwa\u017cniejszej, najbardziej wstrz\u0105saj\u0105cej i najbardziej bolesnej cz\u0119\u015bci w\u0142asnego \u017cycia. Ironiczna postawa wobec w\u0142asnej straty, pora\u017cki, cierpienia ma aspekt masochistyczny, niejako dzieli bohaterk\u0119 wewn\u0105trz: na kogo\u015b, kto wci\u0105\u017c cierpi po stracie Wiktora, i kogo\u015b, kto z premedytacj\u0105, znaj\u0105c swoje najczulsze punkty, pastwi si\u0119 nad t\u0105 \u201ecierpi\u0105c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 wyobra\u017ani\u201d<\/i><\/a>[32]<\/a>. Obsesja, z jak\u0105 \u201eFelicja\u201d powraca do tego, co w jej przesz\u0142o\u015bci najbardziej dotkliwe i bolesne, przypomina j\u0105trzenie niezagojonej rany, szamotanie si\u0119 wi\u0119\u017ania, kt\u00f3ry pragn\u0105c zrzuci\u0107 p\u0119taj\u0105ce go wi\u0119zi, tym mocniej je zaciska.<\/p>\n Wszyscy, kt\u00f3rzy pisz\u0105 o tym filmie Hasa, podkre\u015blaj\u0105, \u017ce jest to film o mi\u0142o\u015bci. Zapytajmy jednak \u2013 jakiej mi\u0142o\u015bci, je\u015bli przez mi\u0142o\u015b\u0107 rozumiemy to, co dzieje si\u0119 mi\u0119dzy dwojgiem ludzi. Mi\u0119dzy bohaterami nie dzieje si\u0119 mi\u0142o\u015b\u0107. Uczucie Felicji jest przez te wszystkie latam jednostronne. Tylko ona kocha. Mi\u0142o\u015bci\u0105 bezwarunkow\u0105, bezgraniczn\u0105, pe\u0142n\u0105 oddania, mi\u0142o\u015bci\u0105 wielk\u0105. Jednak dylemat bohaterki, wyra\u017cony w jej monologu\/dialogu, \u015bwiadczy o tym, \u017ce ona tej mi\u0142o\u015bci nie chce zaakceptowa\u0107, pogodzi\u0107 si\u0119 z faktem, \u017ce przez wiele lat kocha\u0142a cz\u0142owieka, kt\u00f3ry nigdy tego uczucia nie odwzajemnia\u0142. W pewnym momencie zdaje si\u0119 kwestionowa\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 jako tak\u0105, a nawet fakt, \u017ce w og\u00f3le kocha\u0142a. Czym jest to, co inne kobiety nazywaj\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105? Tego przecie\u017c si\u0119 nie wie. Ka\u017cdy zna tylko swoje uczucia i opatruje je przyj\u0119tymi nazwami: dobro\u0107 \u2012 mi\u0142o\u015b\u0107 \u2012 nienawi\u015b\u0107 \u2012 z\u0142o. A je\u015bli to by\u0142o tylko moje urojenie, moje nerwy, m\u00f3j strach? Gdyby zosta\u0142 ze mn\u0105 po wojnie, nie wiem, czy wszystko by si\u0119 szybko nie sko\u0144czy\u0142o<\/i><\/a>[33]<\/a>. Felicja pyta siebie sam\u0105, kiedy przesta\u0142a kocha\u0107 Wiktora, i stawia si\u0119 wobec alternatywy \u2012 albo nigdy nie przesta\u0142a go kocha\u0107, albo w og\u00f3le nigdy kocha\u0107 nie zacz\u0119\u0142a.<\/p>\n Uczucie bohaterki mo\u017cemy analizowa\u0107 na r\u00f3\u017cne sposoby, rozpatrywa\u0107 je z wielu punkt\u00f3w widzenia, wspieraj\u0105c si\u0119 \u2012 jak czyni\u0105 to autorzy \u2012 autorytetami filozof\u00f3w i psycholog\u00f3w. W moim przekonaniu podstawowe znaczenie ma fakt, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 ta podlega drastycznej deformacji, jak gdyby odbita w dwu krzywych zwierciad\u0142ach: wojny i strachu. To one determinowa\u0142y uczucia i zwi\u0105zki mi\u0119dzy lud\u017ami, uniewa\u017cniaj\u0105c b\u0105d\u017a relatywizuj\u0105c kryteria i prawa moralne, zawieszaj\u0105c obowi\u0105zuj\u0105ce niegdy\u015b s\u0105dy, stawiaj\u0105c jednostk\u0119 wobec przera\u017caj\u0105cej niekiedy wiedzy o sobie, kt\u00f3rej w normalnym czasie nigdy by nie dost\u0105pi\u0142a. Mi\u0142o\u015b\u0107 jednostronna i nieodwzajemniona mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107 zawsze i wsz\u0119dzie, ale historia \u201eFelicji\u201d i Rawicza nie mog\u0142aby zdarzy\u0107 si\u0119 i dzia\u0107 w ten spos\u00f3b, gdyby nie wojna. Wojna, kt\u00f3ra rodzi\u0142a na ka\u017cdym kroku strach. Strach o wszystko, co ze sob\u0105 nios\u0142a, strach Rawicza o siebie, strach \u201eFelicji\u201d tak\u017ce o siebie, ale przede wszystkim o niego. Jednostkowy, indywidualny problem \u201eFelicji\u201d najdobitniej wyrazi\u0142 przytoczony ju\u017c przeze mnie cytat. Dla niej wa\u017cne nie jest to, co si\u0119 zdarza, lecz to, jaka wskutek tego si\u0119 staje.<\/p>\n Jak s\u0105dz\u0119, tym, co w \u017cyciu bohaterki pozosta\u0142o nieu\u0142adzone, mo\u017ce nie do ko\u0144ca nazwane, co stale si\u0119 j\u0105trzy, jest brak zgody na siebie, na swoje kolejne wcielenia, na to, jak\u0105 si\u0119 stawa\u0142a. Na zakochan\u0105 Ofeli\u0119 patrzy z pewn\u0105 wyrozumia\u0142o\u015bci\u0105. M\u0142oda, naiwna debiutantka zakochana w wielkim aktorze i upieraj\u0105ca si\u0119, by trwa\u0107 w tym uczuciu, \u017cy\u0107 w nim, to kto\u015b, komu mo\u017cna wsp\u00f3\u0142czu\u0107, mo\u017ce z odcieniem zniecierpliwienia, \u017ce nie daje sobie tego wyperswadowa\u0107. Natomiast to, co dzieje si\u0119 dalej, sprawia, \u017ce bohaterka zaczyna gardzi\u0107 t\u0105 kobiet\u0105, kt\u00f3r\u0105 si\u0119 sta\u0142a, gdy zamkn\u0119\u0142a Wiktora w swoim mieszkaniu. Nietrudno sobie wyobrazi\u0107 jego histeri\u0119, fanaberie, dr\u0119czenie oddanej mu istoty. Rzadko ogl\u0105damy chwile z ich codziennego \u017cycia, ale to, co widzimy, ukazuje bezwzgl\u0119dne podporz\u0105dkowanie bohaterki. Zawsze jakby nieco zal\u0119knionej, gdy wraca do domu. Na jaki humor Rawicza trafi? Czy b\u0119dzie z\u0142o\u015bliwy, obra\u017cony nie wiadomo o co, milcz\u0105cy? Liczy si\u0119 tylko on, nie ona, nie oni. Nie ma przecie\u017c \u017cadnych \u201eonych\u201d. Najbardziej wymowna w tym wzgl\u0119dzie jest scena rozgrywaj\u0105ca si\u0119 po tym, jak esesmani, zgwa\u0142ciwszy bohaterk\u0119, opuszczaj\u0105 mieszkanie. W opowiadaniu, jak to opisa\u0142am w innym kontek\u015bcie, jest ona inaczej uj\u0119ta. Tutaj bohaterka daje sobie kr\u00f3tk\u0105 chwil\u0119, by och\u0142on\u0105\u0107, a potem zaj\u0105\u0107 si\u0119 Rawiczem, kt\u00f3rego wyci\u0105ga spod materacy. Wp\u00f3\u0142przytomnego cuci, koi, jak gdyby to jego, a nie j\u0105 spotka\u0142o najgorsze. Pada mu do kolan, przyk\u0142ada policzek do jego d\u0142oni. Jest w tym jakie\u015b bolesne, niemal psie oddanie siebie istocie wy\u017cszej. Nasuwa si\u0119 tu por\u00f3wnanie z Dor\u0105 Carrington, kt\u00f3ra zwraca si\u0119 do Stracheya, nie prosz\u0105c o mi\u0142o\u015b\u0107, bo wie, \u017ce jej nie otrzyma, lecz o miejsce w jego \u017cyciu. M\u00f3wi w\u00f3wczas: u\u017cyj mnie<\/i><\/a>[34]<\/a>. I tak w\u0142a\u015bnie dzieje si\u0119 w filmie Hasa. Rawicz u\u017cywa Felicji, a ona po latach, gdy ju\u017c nie ma \u017cadnej nadziei, nie mo\u017ce tego znie\u015b\u0107. Nie mo\u017ce wybaczy\u0107, nie Rawiczowi, a sobie. Tym wi\u0119ksz\u0105 niech\u0119\u0107 i pogard\u0119 czuje dla swojego kolejnego wcielenia \u2012 kobiety odtr\u0105conej i porzuconej, kt\u00f3ra obsesyjnie trwa przy swojej mi\u0142o\u015bci. Jedna ob\u0142\u0119dna my\u015bl na jeden ob\u0142\u0119dny temat<\/i> \u2012 wyrzuca sobie w swoim monologu \u2012 halucynacje na stosie. Wszystko tworzy\u0142am sama, jego obecno\u015b\u0107 nie by\u0142a mi ju\u017c potrzebna<\/i><\/a>[35]<\/a>. A dalej, po \u015bmierci Rawicza? Jaki jest stosunek bohaterki do siebie, gdy sta\u0142a si\u0119 Felicj\u0105 Konopk\u0105? Zapewne trudno by\u0142o jej te\u017c zaakceptowa\u0107 t\u0119 kobiet\u0119, kt\u00f3ra chandr\u0119 zalewa\u0142a alkoholem i uprawia\u0142a seks z przypadkowymi m\u0119\u017cczyznami, cho\u0107 wobec niej monolog nie jest ju\u017c agresywnie napastliwy.<\/p>\n Nie jest \u0142atwo nad\u0105\u017ca\u0107 za \u201eFelicj\u0105\u201d. Wik\u0142a si\u0119 w sprzeczno\u015bciach, w\u0105tpi, wycofuje, milknie w najmniej oczekiwanych momentach, mo\u017ce troch\u0119 udaje, pozuje czy nawet k\u0142amie. Na pytanie: kiedy jest \u201eFelicja\u201d?, kt\u00f3re postawi\u0142am na pocz\u0105tku, najbli\u017csza prawdy jest odpowied\u017a \u2012 nigdy. \u201eFelicji\u201d po prostu nie ma, nie narodzi\u0142a si\u0119 po mi\u0142osnym samospaleniu. Otrz\u0105\u015bni\u0119ta z tego p\u0142omienia, pozosta\u0142a resztk\u0105, szcz\u0105tkiem, czarnym \u015bladem po ognisku. To istota martwa unoszona przez potok \u017cycia. Z kim mamy zatem do czynienia? Trafnie na ten temat pisze Jakubowska: Jej nie interesuje tera\u017aniejszo\u015b\u0107. Bieg \u017cycia nie mo\u017ce si\u0119 toczy\u0107 w spos\u00f3b \u201enaturalny\u201d: nie posuwa si\u0119 ono naprz\u00f3d, bo przytrzymuje je w miejscu refleksja. Dla Felicji istnie\u0107 to by\u0107 w\u0142asn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 i wspomnieniami kosztem niedocenianej tera\u017aniejszo\u015bci. Je\u015bli bohaterka nie mo\u017ce ogarn\u0105\u0107 siebie w chwili bie\u017c\u0105cej, to nie mo\u017ce tak\u017ce autentycznie przyj\u0105\u0107 chwili nadchodz\u0105cej, kt\u00f3ra odci\u0119ta od tera\u017aniejszo\u015bci wydaje si\u0119 pusta i nierealna. Jedynie przesz\u0142o\u015b\u0107 posiada znami\u0119 realno\u015bci, z ca\u0142\u0105 g\u0142\u0119bi\u0105 psychicznych dozna\u0144 i pragnie\u0144<\/i><\/a>[36]<\/a>.<\/p>\n Je\u015bli autentyczne istnienie bohaterki zamyka przesz\u0142o\u015b\u0107, to jak odpowiedzie\u0107 na postawione ju\u017c uprzednio pytanie: z kim mamy do czynienia? Maria Kornatowska utrzymuje, \u017ce z dojrza\u0142\u0105, opanowan\u0105, pe\u0142n\u0105 m\u0105drej ironii i dystansu wobec \u015bwiata Felicj\u0105<\/i><\/a>[37]<\/a>. Tak mo\u017cna by okre\u015bla\u0107 Felicj\u0119 Konopk\u0119, na tak\u0105 posta\u0107 wystylizowa\u0142a \u201eFelicja\u201d sw\u00f3j \u201eironiczny sobowt\u00f3r\u201d. Przyjrzyjmy si\u0119 jednak nieco bli\u017cej. Redukuj\u0105c siebie, czy mo\u017ce przystaj\u0105c na t\u0119 redukcj\u0119, kt\u00f3ra mog\u0142a si\u0119 dokona\u0107 poza jej wiedz\u0105 i wol\u0105, \u201eFelicja\u201d akceptuje w\u0142asn\u0105 marginalno\u015b\u0107, byt raczej wirtualny ni\u017c rzeczywisty. Istnieje dla innych jako g\u0142os, jako g\u0142os jest odbierana, akceptowana, a nawet kochana. Ta jej cz\u0105stka funkcjonuje w eterze. Jej publiczno\u015b\u0107, kt\u00f3rej zawdzi\u0119cza prze\u015bwiadczenie, \u017ce jest potrzebna, wr\u0119cz nieodzowna, to anonimowy zbi\u00f3r, kt\u00f3rego nie zobaczy i nie us\u0142yszy, ich istnienie zapo\u015bredniczaj\u0105 jedynie listy. Dopiero poza ramami opowiadania, poza kadrem spotka jedn\u0105 ze s\u0142uchaczek, przypadkiem o nazwisku Konopka, kt\u00f3ra zaprosi\u0142a j\u0105 do Pary\u017ca.<\/p>\n Barbara Krafft\u00f3wna w filmie Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, fot. Janusz Zachwajewski, <\/span> \u201eFelicja\u201d nie uto\u017csamia si\u0119 w \u017caden spos\u00f3b z bohaterk\u0105 audycji radiowej. M\u00f3wi o tym expressis verbis<\/i>: Nigdy nie wypowiadam takich zda\u0144, nie mia\u0142abym nawet do kogo. I co to w og\u00f3le znaczy \u201ezaczyna\u0107 od pocz\u0105tku\u201d? Ja bym tak nie powiedzia\u0142a<\/i><\/a>[38]<\/a>. I dalej, jeszcze bardziej jednoznacznie: Ja tak nie m\u00f3wi\u0119, to prawda, ale na ziemi kochaj\u0105 mnie za te s\u0142owa. Wypowiadam je w imieniu miliona abonent\u00f3w. Mojego prawdziwego tekstu nigdy by nie przyj\u0119li. I nie dziwi\u0119 im si\u0119. Ja sama go nie lubi\u0119. Moja prawda nie powinna by\u0107 transmitowana. Pr\u00f3cz wspomnie\u0144 nic mnie nie r\u00f3\u017cni od drzewa, od psa<\/i><\/a>[39]<\/a>. Nie trzeba si\u0119 zag\u0142\u0119bia\u0107 w wymow\u0119 swego \u017cycia \u2012 lepiej udawa\u0107, \u017ce jest ono logiczne. Wykonywa\u0107 przepisowe gesty na rachunek \u015bwiata, nie zapominaj\u0105c o tym, \u017ce jest si\u0119 b\u0119kartem<\/i><\/a>[40]<\/a>.<\/p>\n \u201eFelicja\u201d opowiedzia\u0142a nam swoj\u0105 histori\u0119, ale nie dopu\u015bci\u0142a do swojej tera\u017aniejszo\u015bci, skryta za \u201eprzepisowymi gestami\u201d, pozwalaj\u0105c mniema\u0107, \u017ce w istocie jej nie ma. Nie \u0142udz\u0119 si\u0119, \u017ce dotar\u0142am do niej, pr\u00f3buj\u0105c doczytywa\u0107 mi\u0119dzy kadrami i s\u0142owami to, co nie zosta\u0142o powiedziane ani wyra\u017cone w inny spos\u00f3b. Opowiedzia\u0142am Jak by\u0107 kochan\u0105<\/i> jako sw\u00f3j utw\u00f3r, b\u0119d\u0105cy kontaminacj\u0105 tekstu literackiego i filmowego, dope\u0142niony pr\u00f3bami odczytania ich pustych przestrzeni. Nie jest to zapewne zabieg naukowo prawid\u0142owy. Raczej sprawozdanie z pewnego odbiorczego do\u015bwiadczenia.<\/p>\n \n <\/a>[1] K. Eberhardt, Wojciech Has<\/em>, WAiF, Warszawa 1967; I. Grod\u017a, Zaszyfrowane w obrazie. O filmach Wojciecha Hasa<\/em>, S\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2008; M. Maron, Dramat czasu i wyobra\u017ani. Filmy Wojciecha J. Hasa<\/em>, Universitas, Krak\u00f3w 2010; M. Jakubowska, Kryszta\u0142y czasu. Kino Wojciecha Jerzego Hasa<\/em>, Wyd. PWSFTViT \u2012 Wyd. Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, \u0141\u00f3d\u017a 2013. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[2] K. Brandys, Jak by\u0107 kochan\u0105 i inne opowiadania<\/em>, Czytelnik, Warszawa 1976. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[3] Tam\u017ce, s. 169. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[4] Tam\u017ce, s. 156. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[5] M. Jakubowska, Kryszta\u0142y czasu<\/em>, dz. cyt., s. 128. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[6] K. Brandys, Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, dz. cyt., s. 152. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[7] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[8] Tam\u017ce, s. 161. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[9] Tam\u017ce, s. 162. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[10] Tam\u017ce, s. 177. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[11] Tam\u017ce, s. 175. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[12] Cytat ze \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej filmu. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[13] K. Brandys, Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, dz. cyt., s. 159. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[14] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[15] Tam\u017ce, s. 153. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[16] Tam\u017ce, s. 150. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[17] Tam\u017ce, s. 176. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[18] M. Maron, Dramat czasu i wyobra\u017ani<\/em>, dz. cyt., s. 210. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[19] K. Brandys, Jak by\u0107 kochan\u0105<\/em>, dz. cyt., s. 163. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[20] Tam\u017ce, s. 161. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[21] Tam\u017ce, s. 172. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[22] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[23] Tam\u017ce, s. 176. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[24] Tam\u017ce, s. 176\u2012177. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[25] Tam\u017ce, s. 178. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[26] Tam\u017ce, s. 164. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[27] Tam\u017ce, s. 178. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[28] Tam\u017ce, s. 179. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[29] E. Ostrowska, Jak by\u0107 kochan\u0105 \u2012 (nie)pami\u0119\u0107 wojny<\/em>, [w:] Filmowe ogrody Wojciecha Jerzego Hasa<\/em>, red. M. Jakubowska, K. \u017byto, A.M. Zarychta, Wyd. PWSFTViT, \u0141\u00f3d\u017a 2011, s. 113\u2012114. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[30] M. Jakubowska, Kryszta\u0142y czasu<\/em>, dz. cyt., s. 127. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n <\/a>[31] A. Werner, Film fabularny<\/em>, [w:] Historia filmu polskiego<\/em>, t. 5, red. R. Marsza\u0142ek, WAiF, Warszawa 1985, s. 45. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: SF KADR<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/Jak_by_kochan\/1-F-1800-18-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: SF KADR<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/Jak_by_kochan\/1-F-1800-8-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: SF KADR<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/1-F-1800-26-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: SF KADR<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/Jak_by_kochan\/1-F-1800-47-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: SF KADR<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/Jak_by_kochan\/1-F-1800-53-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: SF KADR<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/Jak_by_kochan\/1-F-1800-17-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: SF KADR<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/Jak_by_kochan\/1-F-1800-49-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: SF KADR<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/Jak_by_kochan\/1-F-1800-30-1500x.jpg\")
<\/p>\n
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: SF KADR<\/span><\/p>\n\n
\n\n