![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/PRZEKADANIEC\/1-F-517-22-1500x.jpg\")
<\/p>\n <\/p>\n
Fotos z filmu Przek\u0142adaniec<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: nieustalone<\/span><\/p>\n Lata 60. to burzliwy okres w tw\u00f3rczo\u015bci Andrzeja Wajdy. Dekad\u0119 wcze\u015bniej dzi\u0119ki trylogii wojennej re\u017cyser zdoby\u0142 uznanie zar\u00f3wno w kraju, jak i za granic\u0105 i wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce ustali\u0142a ona jego zainteresowania artystyczne. Natomiast dziesi\u0119ciolecie lat 60. mo\u017ce by\u0107 uznane za czas, w kt\u00f3rym Wajda pr\u00f3bowa\u0142 odnale\u017a\u0107 \u201enow\u0105 muz\u0119\u201d, odchodz\u0105c w du\u017cym stopniu od temat\u00f3w i stylistyki, kt\u00f3re zbudowa\u0142y jego karier\u0119. Pojawi\u0142y si\u0119 wprawdzie filmy z tak typow\u0105 dla niego barokow\u0105 symbolik\u0105 oraz odniesieniami do \u015bwiadomo\u015bci narodowej (Samson<\/i>, <\/i>1961; Popio\u0142y<\/i>, <\/i>1965), przewa\u017caj\u0105 jednak produkcje, kt\u00f3re sugeruj\u0105, \u017ce re\u017cyser pr\u00f3bowa\u0142 w\u0142asnych si\u0142 na <\/b>nowych terytoriach: filmu psychologiczno-obyczajowego (Niewinni czarodzieje<\/i>, 1960; Mi\u0142o\u015b\u0107 dwudziestolatk\u00f3w<\/i>, <\/i>1962; Wszystko na sprzeda\u017c<\/i>, <\/i>1968), komedii (Polowanie na muchy<\/i>, 1969) czy pierwszych w jego dorobku produkcji zagranicznych (Powiatowa lady Makbet<\/i>, 1962; Bramy raju<\/i>, 1967). Opr\u00f3cz cz\u0119stych uwag samego Wajdy wskazuj\u0105cych na brak satysfakcji z cz\u0119\u015bci z tych obraz\u00f3w eksperymenty re\u017cysera wywo\u0142a\u0142y mieszane reakcje krytyk\u00f3w. Janina Falkowska na przyk\u0142ad twierdzi, \u017ce produkcje dekady lat 60. korzystnie <\/b>uwidoczni\u0142y jego stylistyczn\u0105 i tematyczn\u0105 wszechstronno\u015b\u0107<\/a>[1]<\/a>. Z kolei John Orr okre\u015bla <\/b>Niewinnych czarodziej\u00f3w<\/i>, Mi\u0142o\u015b\u0107 dwudziestolatk\u00f3w<\/i>, Wszystko na sprzeda\u017c <\/i>oraz Polowanie na muchy<\/i> jako nieudane pr\u00f3by odpowiedzi na zmiany, jakie zachodzi\u0142y w tym czasie w Polsce oraz w Europie Zachodniej: to filmy odznaczaj\u0105ce si\u0119 cz\u0119st\u0105 kapry\u015bno\u015bci\u0105 tonu i zdecydowanie ust\u0119puj\u0105ce nowym obrazom Pola\u0144skiego czy Skolimowskiego. Przyswojenie przez Wajd\u0119 stylu<\/i> modernistycznego balansowa\u0142o na kraw\u0119dzi kiczu, bli\u017cej Claude\u2019a Leloucha ni\u017c Godarda, Truffauta czy Felliniego. Bezpo\u015brednia tera\u017aniejszo\u015b\u0107 wydawa\u0142a si\u0119 wprawia\u0107 go w zak\u0142opotanie<\/i><\/a>[2]<\/a>. <\/i>Szczeg\u00f3lnie intensywne by\u0142y dla re\u017cysera p\u00f3\u017ane lata 60. Jak zauwa\u017ca Boles\u0142aw Micha\u0142ek, pomi\u0119dzy rokiem 1968 a 1970 Wajda prawie nie schodzi\u0142 z planu filmowego. \u017baden wcze\u015bniejszy etap w jego karierze nie by\u0142 tak gor\u0105czkowy (\u2026) \u201eRobi\u0119 jeden film za drugim\u201d, \u017cartowa\u0142, \u201emaj\u0105c nadziej\u0119, \u017ce kt\u00f3ry\u015b w ko\u0144cu mi wyjdzie<\/i>\u201d<\/a>[3]<\/a>.<\/p>\n Oparty na scenariuszu Stanis\u0142awa Lema Przek\u0142adaniec<\/i> z 1968 roku \u2013 cz\u0119sto przeoczana ciekawostka w dorobku artystycznym Wajdy \u2013 jest jedn\u0105 z pr\u00f3b p\u00f3j\u015bcia w nowym kierunku. Film kre\u015bli groteskow\u0105 wizj\u0119 przysz\u0142o\u015bci, w kt\u00f3rej kierowca rajdowy Ryszard Fox ulega powa\u017cnym wypadkom samochodowym. W rezultacie poszczeg\u00f3lne cz\u0119\u015bci jego cia\u0142a stopniowo s\u0105 zast\u0119powane pochodz\u0105cymi od ofiar spowodowanych przez niego kraks. Seria operacji zmienia nie tylko cia\u0142o bohatera, ale r\u00f3wnie\u017c osobowo\u015b\u0107. Przek\u0142adaniec<\/i> mo\u017ce by\u0107 uznany za jeden z najodwa\u017cniejszych eksperyment\u00f3w Wajdy jako jego pierwsza komedia, pierwsza produkcja telewizyjna oraz jedyna praca osadzona w konwencji fantastyki naukowej. Eksperyment polega tu nie tylko na wyborze gatunku i odniesieniach do mo\u017cliwej przysz\u0142o\u015bci (tw\u00f3rczo\u015b\u0107 re\u017cysera jest przecie\u017c zwykle zanurzona w przesz\u0142o\u015bci lub tera\u017aniejszo\u015bci), ale r\u00f3wnie\u017c, jak zauwa\u017ca El\u017cbieta Ostrowska, na fakcie, \u017ce ze swoimi <\/i>\u201eobcymi\u201d inspiracjami \u201ePrzek\u0142adaniec\u201d jakby mimowolnie zak\u0142\u00f3ca zwarty wizerunek autorski Wajdy skupiony na polskim romantyzmie<\/i><\/a>[4]<\/a>. <\/i>Niniejszy tekst kre\u015bli genez\u0119 Przek\u0142ada\u0144ca<\/i>, <\/i>umiejscawiaj\u0105c go w szerszym kontek\u015bcie polskiego kina lat 60., a w szczeg\u00f3lno\u015bci rodzimego filmu <\/i>science fiction.<\/p>\n Ponadto, nawi\u0105zuj\u0105c do sugestii Lindy Hutcheon, \u017ce ironia ma silny aspekt oceniaj\u0105cy<\/a>[5]<\/a>, proponuj\u0119 interpretacj\u0119 Przek\u0142ada\u0144ca <\/i>jako ironicznej metafory podsumowuj\u0105cej ca\u0142o\u015b\u0107 dorobku artystycznego Wajdy pod koniec lat 60. Przek\u0142adaniec <\/i>jest tu odczytany jako pr\u00f3ba autorefleksyjnego spojrzenia re\u017cysera na w\u0142asn\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 w momencie rozpoczynania tak trudnego drugiego rozdzia\u0142u kariery po <\/b>sukcesie wczesnych film\u00f3w. Na pierwszy rzut oka <\/b>eksperymentalny tryb omawianego tu filmu oraz, szerzej, kino re\u017cysera z lat 60. wydaj\u0105 si\u0119 przyt\u0142acza\u0107 <\/b>\u201eklasycznego Wajd\u0119\u201d, dodaj\u0105c do ustalonych d\u0105\u017ce\u0144 tw\u00f3rczych nowe, niekiedy nie do ko\u0144ca pasuj\u0105ce elementy (tak jak kolejne warstwy osobowo\u015bci s\u0105 niejako narzucane Ryszardowi Foxowi, a\u017c zaczyna on przypomina\u0107 tytu\u0142owego przek\u0142ada\u0144ca). Dodatkowo, jak zauwa\u017ca Muecke, autoironia sugeruje rozbicie w\u0142asnego ja<\/i><\/a>[6]<\/a>, swoiste rozdwojenie ja\u017ani w spojrzeniu na samego siebie. Seria artystycznych zmian zwi\u0105zanych z Przek\u0142ada\u0144cem <\/i>\u2013 zwrot ku produkcji telewizyjnej, adaptacja tekstu Lema, realizacja filmu gatunkowego oraz praca z ekranowym humorem \u2013 umo\u017cliwi\u0142a re\u017cyserowi tymczasow\u0105 ucieczk\u0119 od ci\u0119\u017caru jego reputacji oraz pozwoli\u0142a na autoironiczny dystans. Innymi s\u0142owy, Wajda pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 gatunkiem tak jak inny artysta pos\u0142u\u017cy\u0142by si\u0119 pseudonimem. Rozprawiaj\u0105c si\u0119 z seri\u0105 kryzys\u00f3w (podobnych do wypadk\u00f3w, kt\u00f3re spotykaj\u0105 g\u0142\u00f3wnego bohatera filmu, zmieniaj\u0105c jego cia\u0142o i osobowo\u015b\u0107), Wajda wydaje si\u0119 przyjmowa\u0107 zdystansowany punkt widzenia, analizowan\u0105 przez Muecke ironiczn\u0105 pozycj\u0119 obserwatora<\/a>[7]<\/a>.<\/p>\n Historia scenariusza<\/strong><\/p>\n Sam scenariusz Przek\u0142ada\u0144ca<\/i> ma interesuj\u0105c\u0105, cho\u0107 nieco zawik\u0142an\u0105 histori\u0119. Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 od kr\u00f3tkiego <\/b>udramatyzowanego opowiadania zatytu\u0142owanego Czy pan istnieje, Mr Johns?<\/i>, kt\u00f3re ukaza\u0142o si\u0119 w 1955 roku w tygodniku \u201ePrzekr\u00f3j\u201d, <\/i>a nast\u0119pnie w zbiorze Dzienniki gwiazdowe <\/i>(1957). <\/i>Pod tytu\u0142em Are you there, Mr Johns<\/i> tekst zosta\u0142 opublikowany w pierwszym wydaniu \u201eVisions of Tomorrow\u201d <\/i>(1969), australijsko-brytyjskim magazynie <\/i>science fiction. Co istotne, by\u0142o to pierwsze dzie\u0142o Lema, kt\u00f3re ukaza\u0142o si\u0119 po angielsku. W przedmowie t\u0142umacz Peter Roberts napisa\u0142: Stanis\u0142aw Lem jest jednym z najwa\u017cniejszych polskich pisarzy science fiction. Jego teksty s\u0105 szeroko czytane w Europie w siedemnastu j\u0119zykach. Nigdy jednak nie przet\u0142umaczono go na j\u0119zyk angielski i nasz magazyn ma zaszczyt przedstawi\u0107 prace Lema angielskoj\u0119zycznym czytelnikom<\/i><\/a>[8]<\/a>. W grudniu 1955 roku Czy pan istnieje, Mr Johns<\/i> nagrano jako s\u0142uchowisko radiowe dla Teatru Polskiego Radia w re\u017cyserii Micha\u0142a Meliny. Nieco p\u00f3\u017aniej by\u0142o r\u00f3wnie\u017c wystawione przez Teatr Telewizji Polskiej \u2013 w maju 1957 roku przez Zbigniewa Ku\u017ami\u0144skiego oraz w lipcu 1973 roku przez Cezarego \u0141agiewskiego<\/a>[9]<\/a>. W 2014 roku swoj\u0105 wersj\u0119 przedstawi\u0142 Krzysztof Rau wraz z Bia\u0142ostockim Teatrem Lalek<\/a>[10]<\/a>.<\/p>\n Stanis\u0142aw Lem, \u017ar\u00f3d\u0142o: PAP\/archiwum<\/span><\/p>\n Tekst Lema zainteresowa\u0142 Andrzeja Wajd\u0119, kt\u00f3ry poprosi\u0142 pisarza o pozwolenie na ekranizacj\u0119 utworu jako telewizyjnego filmu kr\u00f3tkometra\u017cowego. W odpowiedzi Lem stworzy\u0142 scenariusz zatytu\u0142owany Przek\u0142adaniec<\/i> i w li\u015bcie datowanym na 28 stycznia 1968 roku napisa\u0142: <\/b>J<\/i>ak Pan si\u0119 zorientuje, ten utw\u00f3r jest bardzo lu\u017ano zwi\u0105zany z \u201eCzy pan istnieje, Mr Johns?\u201d. I chodzi o rzecz now\u0105. Gdyby znalaz\u0142a Pana zainteresowanie i gdyby chcia\u0142 j\u0105 Pan nakr\u0119ci\u0107 dla telewizji, b\u0119d\u0119 bardzo rad<\/i><\/a>[11]<\/a>. <\/b>Przek\u0142adaniec. Scenariusz filmowy<\/i> zosta\u0142 opublikowany po raz pierwszy w \u201eEkranie\u201d <\/i>z 1968 roku, a nast\u0119pnie w 1971 roku w kolekcji kr\u00f3tkich opowiada\u0144 Bezsenno\u015b\u0107<\/i>. Co ciekawe, scenariusz zosta\u0142 adaptowany przez Dereka Hoddinotta na potrzeby brytyjskiej telewizji BBC i pokazany 15 maja 1969 roku jako cz\u0119\u015b\u0107 serii Teatr trzydziestominutowy <\/i>(Thirty-Minute Theatre<\/i>)<\/a>[12]<\/a>. <\/i>Stosunkowo niedawno, bo 7 czerwca 2018 roku (data premiery), spektakl oparty na Przek\u0142ada\u0144cu<\/i> <\/b>w re\u017cyserii Marcina Fortuny wystawiony zosta\u0142 przez Teatr Resursa<\/a>[13]<\/a>.<\/p>\n Czy pan istnieje, Mr Johns?<\/i> i Przek\u0142adaniec<\/i> ukaza\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w wydanym w 2000 roku tomie Przek\u0142adaniec<\/i>, <\/i>zawieraj\u0105cym scenariusze filmowe, telewizyjne i radiowe Lema. W pos\u0142owiu do zbioru Jerzy Jarz\u0119bski zasugerowa\u0142: <\/b>Lem swym utworom spoza prozy narracyjnej i eseistyki nie po\u015bwi\u0119ca\u0142 zwykle zbytniej uwagi; powstawa\u0142y jakby na marginesie jego tw\u00f3rczo\u015bci, drukowane by\u0142y zazwyczaj w tomach zawieraj\u0105cych poza nimi opowiadania<\/i><\/a>[14]<\/a>.<\/p>\n Natomiast Maciej Parowski, pisz\u0105c o kolekcji, nadmieni\u0142: Reszta tekst\u00f3w zaleca si\u0119 dowcipem s\u0142ownym, ale niefilmow\u0105 narracj\u0105. Nawet scenariusz \u201ePrzek\u0142ada\u0144ca\u201d ods\u0142ania walory tego utworu jako s\u0142uchowiska radiowego raczej, tylko ko\u0144cowa kreacja Kobieli graj\u0105cego posta\u0107 \u201ez\u0142o\u017con\u0105 naraz z dw\u00f3ch m\u0119\u017cczyzn i kobiety, z nieokre\u015blon\u0105 bli\u017cej domieszk\u0105 psa\u201d (Jerzy Jarz\u0119bski w pos\u0142owiu) czyni\u0142a z tego dzie\u0142o filmowe<\/i><\/a>[15]<\/a>.<\/i><\/p>\n Czy pan istnieje, Mr Johns?<\/i> i Przek\u0142adaniec<\/i> s\u0105 podobne pod wzgl\u0119dem tematu, r\u00f3\u017cnica tkwi w podej\u015bciu do niego. Wcze\u015bniejszy utw\u00f3r skupia si\u0119 na dylematach z pola cybernetyki. Jego akcja osadzona jest w s\u0105dzie: Cybernetics Company, producent sztucznych ko\u0144czyn, syntetycznych organ\u00f3w oraz elektronicznych m\u00f3zg\u00f3w, pozywa tytu\u0142owego bohatera za d\u0142ugi i \u017c\u0105da zwrotu zainstalowanych protez. Sytuacj\u0119 pogarsza fakt, \u017ce sztuczne cz\u0119\u015bci stanowi\u0105 w tym momencie znakomit\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 cia\u0142a Harry\u2019ego Johnsa. Prawnik reprezentuj\u0105cy firm\u0119 wyrokuje, \u017ce pozwany jest w rzeczywisto\u015bci automatem, i opisuje go jako samozwa\u0144czy zesp\u00f3\u0142 protez<\/i><\/a>[16]<\/a> <\/i><\/b>lub materialny przedmiot g\u0142osz\u0105cy, \u017ce nale\u017cy sam do siebie<\/i><\/a>[17]<\/a>. <\/b>Pan Johns stanowczo si\u0119 sprzeciwia i stara si\u0119 udowodni\u0107 w\u0142asne cz\u0142owiecze\u0144stwo, przedstawiaj\u0105c sw\u00f3j akt urodzenia i dowodz\u0105c, \u017ce prawo nie pozwala <\/b>pozwa\u0107 maszyny. Z kolei Przek\u0142adaniec<\/i>, scenariusz do filmu Wajdy, przenosi si\u0119 z obszaru cybernetyki do stosunkowo m\u0142odego w\u00f3wczas pola transplantologii, badaj\u0105c <\/b>wielopoziomowe komplikacje i kryzysy to\u017csamo\u015bci, kt\u00f3re pojawiaj\u0105 si\u0119 po serii trzech wypadk\u00f3w samochodowych i przeszczepie poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bci cia\u0142a g\u0142\u00f3wnego bohatera.<\/p>\n Warto tu wspomnie\u0107 opinie samego Lema na temat jego wsp\u00f3\u0142pracy z Wajd\u0105. Dziesi\u0119\u0107 lat przed Przek\u0142ada\u0144cem <\/i>Lem rozp\u0142ywa\u0142 si\u0119 w podziwach nad Popio\u0142em i diamentem<\/i>, <\/i>uznaj\u0105c obraz Wajdy za dow\u00f3d na skok rozwojowy, jaki przeszed\u0142 Film Polski<\/i><\/a>[18]<\/a>. Natomiast zapytany o ekranowe adaptacje w\u0142asnych prac, Lem podsumowa\u0142: ja tych film\u00f3w zwyczajnie nie znosz\u0119<\/i><\/a>[19]<\/a>. <\/b>Pisarz zwykle nie szcz\u0119dzi\u0142 ma\u0142o pochlebnych epitet\u00f3w ekranizacjom swoich tekst\u00f3w: Milcz\u0105c\u0105 gwiazd\u0119 <\/i>(1960) Kurta Maetziga opart\u0105 na noweli Astronauci <\/i>(1951) okre\u015bli\u0142 jako okropn\u0105 cha\u0142\u0119, be\u0142kotliwy socrealistyczny pasztet<\/i>. O Szpitalu Przemienienia <\/i>(1979) <\/i>Edwarda \u017bebrowskiego powiedzia\u0142: na ekranie zobaczy\u0142em wy\u0142\u0105cznie rozmaite elementarne nonsensy, kt\u00f3rych przecie\u017c nie mog\u0142em napisa\u0107<\/i>. W Te\u015bcie<\/i> Pilota Pirxa <\/i>(1979) Marka Piestraka wia\u0142o tandet\u0105 i nud\u0105 w stopniu ju\u017c niebywa\u0142ym<\/i><\/a>[20]<\/a>. Lem zas\u0142yn\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c z negatywnej opinii o Solaris <\/i>Tarkowskiego, jak stwierdzi\u0142: on wcale nie nakr\u0119ci\u0142 \u201eSolaris\u201d, ale \u201eZbrodni\u0119 i kar\u0119\u201d. (\u2026) sosy emocjonalne, w kt\u00f3rych Tarkowski zanurzy\u0142 moich bohater\u00f3w, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o tym, i\u017c amputowa\u0142 zupe\u0142nie pejza\u017c scjentyczny i wprowadzi\u0142 moc dziwactw, s\u0105 dla mnie zupe\u0142nie nie do zniesienia<\/i><\/a>[21]<\/a>.<\/p>\n Przek\u0142adaniec <\/i>by\u0142 jedn\u0105 z niewielu adaptacji zaakceptowanych przez Lema, kt\u00f3ry napisa\u0142 o filmie: film Wajdy z Kobiel\u0105 w roli g\u0142\u00f3wnej jest jedyn\u0105 chyba ekranizacj\u0105 mojej prozy, kt\u00f3ra w pe\u0142ni mnie satysfakcjonuje. Pierwsze \u017ar\u00f3d\u0142o tej satysfakcji dotyczy wewn\u0119trznej budowy filmu. Wajda mi si\u0119 przyzna\u0142, \u017ce pr\u00f3bowa\u0142 m\u00f3j scenariusz przekonstruowa\u0107, przestawiaj\u0105c w nim klocki, i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce si\u0119 to zrobi\u0107 nie daje; by\u0142a to dla mnie prywatna satysfakcja jako budowniczego<\/i><\/a>[22]<\/a>.<\/i><\/p>\n Pisarz szczeg\u00f3lnie pochlebnie wyra\u017ca\u0142 si\u0119 o scenografii i aktorach, w li\u015bcie z 20 sierpnia 1968 roku stwierdzi\u0142: Zar\u00f3wno robota Pana, jak dzie\u0142o aktor\u00f3w oraz wystr\u00f3j scenograficzny wydawa\u0142y mi si\u0119 bardzo dobre. Zw\u0142aszcza ju\u017c dobry by\u0142 w swojej roli adwokat, sympatyczny bardzo chirurg, no a Kobiela nie wymaga pochwa\u0142 specjalnych (\u2026) \u201ePrzysz\u0142o\u015b\u0107\u201d bliska a nieokre\u015blona zosta\u0142a zrobiona bardzo pomys\u0142owo, bior\u0105c pod uwag\u0119 to zw\u0142aszcza, jak szczup\u0142ymi \u015brodkami Pan tego dokona\u0142. Do najlepszych scen zalicza\u0142bym uj\u0119cie w szpitalu, w biurze towarzystwa ubezpieczeniowego, natomiast<\/i> uj\u0119cie u psychoanalityka wydawa\u0142o mi si\u0119 troch\u0119 przerysowane w sensie groteskowo\u015bci silniejszej ni\u017c w tamtych<\/i><\/a>[23]<\/a>.<\/p>\n Bogumi\u0142 Kobiela w filmie Przek\u0142adaniec<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: nieustalone<\/span><\/p>\n Kilka fakt\u00f3w o samym filmie<\/strong><\/p>\n Trzydziestosze\u015bciominutowy czarno-bia\u0142y Przek\u0142adaniec <\/i>mia\u0142 swoj\u0105 premier\u0119 w Telewizji Polskiej. Kierownictwo artystyczne nad filmem obj\u0105\u0142 Zesp\u00f3\u0142 Filmowy \u201eKamera\u201d pod przewodnictwem Jerzego Bossaka. Bossak zaproponowa\u0142 wprowadzenie do scenariusza Lema kilku zmian, kt\u00f3re zdynamizowa\u0142y narracj\u0119 filmow\u0105, takich jak u\u017cycie czasu tera\u017aniejszego zamiast przesz\u0142ego, rozpocz\u0119cie filmu od szybkiej sceny rajdu czy wprowadzenie charakterystycznych gest\u00f3w oraz powiedzonek kluczowych postaci. Rysunkowe plansze oraz napisy u\u017cyte w scenach wypadku \u2013 inspirowane ameryka\u0144skim pop artem, a szczeg\u00f3lnie pracami Roya Lichtensteina oraz zachodnimi komiksami \u2013 zosta\u0142y stworzone przed par\u0119 projektant\u00f3w ok\u0142adek magazyn\u00f3w oraz czcionek, El\u017cbiet\u0119 i Bogdana \u017bochowskich. Za warstw\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105, sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z muzyki jazzowej oraz typowych dla <\/i>science fiction efekt\u00f3w audialnych, odpowiedzialny by\u0142 Andrzej Markowski, znany ze swojej wcze\u015bniejszej wsp\u00f3\u0142pracy z Wajd\u0105 przy Pokoleniu<\/i> (1954) oraz Popio\u0142ach<\/i> (1965). Kostiumami oraz charakteryzacj\u0105 zaj\u0119\u0142a si\u0119 Barbara Hoff, kt\u00f3ra <\/b>zrewolucjonizowa\u0142a mod\u0119 PRL, pisz\u0105c o niej dla \u201ePrzekroju\u201d oraz, nieco p\u00f3\u017aniej, projektuj\u0105c popularne kolekcje odzie\u017cy dla Dom\u00f3w Handlowych Centrum. Hoff zaproponowa\u0142a kostiumy, kt\u00f3re odzwierciedla\u0142y popularne w latach 60. zachodnie trendy, ale by\u0142y r\u00f3wnie\u017c wiarygodne jako wizja przysz\u0142o\u015bci mody. Wies\u0142aw Zdort stworzy\u0142 dynamiczne zdj\u0119cia; warto tu zwr\u00f3ci\u0107 szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na sekwencj\u0119 pokazuj\u0105c\u0105 miasto na pocz\u0105tku filmu, zw\u0142aszcza niecodziennemu ustawieniu kamery graj\u0105cej z liniami i geometri\u0105 i przywodz\u0105cej na my\u015bl fotografi\u0119 uliczn\u0105 Aleksandra Rodczenki.<\/p>\n R\u00f3wnie imponuj\u0105ca by\u0142a obsada aktorska. Mamy wi\u0119c okazj\u0119 ogl\u0105da\u0107 Ryszarda Filipskiego jako prawnika, Piotra Wysockiego jako doktora Bengalow oraz Jerzego Zelnika jako doktora Burtona. Pojawi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Tadeusz Pluci\u0144ski w roli pastora z g\u0142osem Barbary Krafft\u00f3wny oraz Anna Prucnal, kt\u00f3ra wyst\u0105pi\u0142a p\u00f3\u017aniej w S\u0142odkim filmie (Sweet Movie<\/i>, <\/i>1974) Du\u0161ana Makavejeva oraz Mie\u015bcie kobiet <\/i>(La citt\u00e0 delle donne<\/i>, 1980) Federica Felliniego. Nieprzypadkowy by\u0142 na pewno wyb\u00f3r g\u0142\u00f3wnego aktora: w tej roli wyst\u0105pi\u0142 podziwiany przez samego Lema Bogumi\u0142 Kobiela. W filmie aktor wcieli\u0142 si\u0119 w dynamiczn\u0105 posta\u0107 Ryszarda Foxa, kt\u00f3rego cia\u0142o i osobowo\u015b\u0107 ulegaj\u0105 serii zmian. Wyzwaniem dla Kobieli by\u0142o odegranie owych licznych warstw sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na g\u0142\u00f3wnego bohatera. Sceny otwieraj\u0105ce film s\u0105 jedyn\u0105 szans\u0105 na obserwowanie Ryszarda Foxa przed jego p\u00f3\u017aniejszymi zmianami: kiedy kopiuje g\u0142os, charakterystyczny \u015bmiech i mimik\u0119 zmar\u0142ego brata (granego przez Marka Kobiel\u0119, brata Bogumi\u0142a); kiedy uzbrojony w takie akcesoria jak torebka damska i puderniczka staje si\u0119 kobiecy i emocjonalny (jak pisze Przyborowska, jego g\u0142os brzmi bardziej mi\u0119kko i przeci\u0105gle \u2013 wa\u017cne jest przy tym, \u017ce nie stosuje tak banalnego zabiegu, jak m\u00f3wienie podwy\u017cszonym g\u0142osem \u2013 jest wystarczaj\u0105co kobiecy ca\u0142ym sob\u0105<\/i><\/a>[24]<\/a>); kiedy wydaje mu si\u0119, \u017ce jest psem, czy te\u017c kiedy odziany w sk\u00f3rzan\u0105 kurtk\u0119 i spodnie stwierdza, \u017ce jest pilotem rajdowym Arie Stevensem. Wszystko to r\u00f3\u017cne wersje osobowo\u015bci Foxa wyra\u017cone r\u00f3\u017cnymi stylami gry aktorskiej. <\/b>Patrz\u0105c ju\u017c z perspektywy czasu i licznych sukces\u00f3w, jakie odni\u00f3s\u0142 film w telewizjach europejskich, Wajda stwierdzi\u0142, \u017ce w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki Kobieli po niewielkich uzupe\u0142nieniach m\u00f3g\u0142 to by\u0107 pe\u0142nometra\u017cowy film dla kin, tematem wyprzedzaj\u0105cy to, co dzi\u015b tak cz\u0119sto widzimy na ekranach<\/i><\/a>[25]<\/a>. <\/i>Rola Kobieli w Przek\u0142ada\u0144cu <\/i>okaza\u0142a si\u0119 jedn\u0105 z jego ostatnich \u2013 nieca\u0142y rok p\u00f3\u017aniej zgin\u0105\u0142, co okrutnie ironiczne, w wypadku samochodowym.<\/p>\n Przek\u0142adaniec <\/i>spotka\u0142 si\u0119 z mieszan\u0105 reakcj\u0105 krytyk\u00f3w. Andrzej Szczypiorski na przyk\u0142ad spodziewa\u0142 si\u0119 wi\u0119cej po wsp\u00f3\u0142pracy Lema, Wajdy oraz Kobieli. Kr\u00f3tko po premierze filmu opublikowa\u0142 recenzj\u0119 znacz\u0105co zatytu\u0142owan\u0105 Przek\u0142adaniec rozczarowa\u0144<\/i>, <\/i>w kt\u00f3rej napisa\u0142: zobaczy\u0142em nie taki film, jakiego oczekiwa\u0142em, bo prawie wszystko, co cenne u Lema, Wajdy i Kobieli przepad\u0142o<\/i><\/a>[26]<\/a>. <\/b>Z kolei Rafa\u0142 Marsza\u0142ek chwali\u0142 lekki ton filmu i okre\u015bli\u0142 go jako makabresk\u0119 w\u0142a\u015bciwie bezinteresown\u0105. Niefrasobliw\u0105, a nie zafrasowan\u0105; z ducha przekornej wyobra\u017ani pocz\u0119t\u0105, a nie z bojowej publicystyki (\u2026) film \u201edo \u015bmiechu\u201d, a nie bombastyczne \u201escience fiction\u201d<\/i><\/a>[27]<\/a>. Przek\u0142adaniec<\/i> zdoby\u0142 liczne oficjalne wyr\u00f3\u017cnienia, w tym Nagrod\u0119 Przewodnicz\u0105cego Komitetu ds. Radia i Telewizji, Z\u0142oty Ekran od tygodnika filmowego \u201eEkran\u201d <\/i>w kategorii film telewizyjny, Medal Specjalny na Mi\u0119dzynarodowym Festiwalu Film\u00f3w Fantastycznych i Grozy w Sitges w Katalonii<\/a>[28]<\/a> oraz oficjalne wyr\u00f3\u017cnienie od ministra spraw zagranicznych <\/b>za wk\u0142ad w promowanie polskiej kultury za granic\u0105<\/a>[29]<\/a>.<\/p>\n Przek\u0142adaniec <\/em>i ironiczny dystans Wajdy<\/strong><\/p>\n El\u017cbieta Ostrowska<\/a>[30]<\/a> proponuje interpretacj\u0119 Przek\u0142ada\u0144ca <\/i>jako <\/i>rodzaju surrealistycznej gry \u201ewyborny trup\u201d (ang. exquisite corpse<\/i>), w kt\u00f3rej kolejne elementy obrazu lub tekstu dodawane s\u0105 przez innego artyst\u0119, tworz\u0105c w efekcie do\u015b\u0107 przypadkowy zbi\u00f3r. Jak wskazuje autorka, takie odczytanie filmu dzia\u0142a na kilku poziomach: ze wzgl\u0119du na mieszanin\u0119 r\u00f3\u017cnych konwencji estetycznych i gatunk\u00f3w obecnych w dziele, z uwagi na sam temat transplantologii oraz tworzenie coraz to nowych ca\u0142o\u015bci z przypadkowych cz\u0119\u015bci cia\u0142a i fragment\u00f3w osobowo\u015bci, a tak\u017ce jako komentarz na temat \u00f3wczesnej sytuacji politycznej. W Przek\u0142ada\u0144cu <\/i>nie tylko cia\u0142o g\u0142\u00f3wnego bohatera, ale r\u00f3wnie\u017c jego osobowo\u015b\u0107 ewoluuj\u0105. Adrian Szczypi\u0144ski widzi tu typowy lemowski problem, zwi\u0105zany z niemo\u017cno\u015bci\u0105 ustalenia, ile w Foxie jest jeszcze Foxa (parafrazuj\u0105c tekst z \u201ePoszukiwanego poszukiwanej\u201d Stanis\u0142awa Barei) i czy przypadkiem Fox nie jest ju\u017c bardziej wypadkow\u0105 wszystkich os\u00f3b, kt\u00f3rych organy nosi w sobie, ni\u017c suwerenn\u0105 jednostk\u0105<\/i><\/a>[31]<\/a>. <\/i>Niepewno\u015b\u0107 dotycz\u0105ca to\u017csamo\u015bci Pana Foxa <\/i>oraz nawarstwiaj\u0105ce si\u0119 moralne, medyczne i prawne problemy s\u0105 odzwierciedlone w samym tytule. Przek\u0142adaniec <\/i>to ciasto skomponowane z r\u00f3\u017cnych warstw smakowych lub te\u017c, bardziej og\u00f3lnie, rzecz sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z przeplataj\u0105cych si\u0119 cz\u0119\u015bci. Tytu\u0142 pojawia si\u0119 w samym filmie w dyskusji mi\u0119dzy psychologiem a prawnikiem podczas sesji psychoanalitycznej Pana Foxa. G\u0142\u00f3wny bohater przejawia wyra\u017ane elementy osobowo\u015bci swoich dawc\u00f3w: brata, kobiety i psa. Wi\u0119c jego ju\u017c w og\u00f3le nie ma<\/i>, <\/b>podsumowuje prawnik, podczas gdy lekarz w odpowiedzi por\u00f3wnuje swojego pacjenta do tytu\u0142owego przek\u0142ada\u0144ca: takie proste to to nie jest. Powiedzia\u0142bym tak: po wierzchu mamy Foxa, a pod spodem dziewczyn\u0119. Tak jak mas\u0142o na chlebie<\/i>.<\/p>\n Bogumi\u0142 Kobiela w filmie Przek\u0142adaniec<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: nieustalone<\/span><\/p>\n I tu dostrzec mo\u017cna analogi\u0119 do eksperymentalnego tonu tw\u00f3rczo\u015bci Wajdy w latach 60. <\/b>Tak jak w analizowanym tu filmie, <\/i>re\u017cyser w tej dekadzie dodaje do w\u0142asnego dorobku nowe, obce warstwy zmieniaj\u0105ce ustalon\u0105 i stabiln\u0105, wydawa\u0142oby si\u0119, ca\u0142o\u015b\u0107. R\u00f3\u017cnorodne gatunki, kt\u00f3rych podejmowa\u0142 si\u0119 w tym dziesi\u0119cioleciu, oraz (tymczasowe) <\/b>odej\u015bcie od jego typowych zainteresowa\u0144 dawa\u0142y okazj\u0119 do cz\u0119sto ma\u0142o satysfakcjonuj\u0105cych wycieczek w nieodwiedzane wcze\u015bniej rejony artystyczne. Parafrazuj\u0105c wi\u0119c Szczypi\u0144skiego, w Przek\u0142ada\u0144cu<\/i> re\u017cyser zdaje si\u0119 zadawa\u0107 pytanie: ile Wajdy jest w samym Wajdzie? Eksperymentalny i autorefleksyjny charakter film\u00f3w Wajdy pod koniec tej dekady m\u00f3g\u0142 by\u0107 sprowokowany seri\u0105 artystycznych, osobistych i politycznych kryzys\u00f3w w latach 60.<\/p>\n Je\u015bli przyjrzymy si\u0119 <\/b>Przek\u0142ada\u0144cowi <\/i>w szerszym kontek\u015bcie dorobku Wajdy, zauwa\u017cymy, \u017ce okres produkcji tego filmu zbiega si\u0119 w czasie <\/b>ze swoistym artystycznym wypaleniem re\u017cysera. Jego nabrzmia\u0142e symbolik\u0105 filmy nawi\u0105zuj\u0105ce do polskiej tradycji romantycznej okaza\u0142y si\u0119 mniej istotne dla m\u0142odszej widowni i wymusi\u0142y odwr\u00f3t <\/b>od temat\u00f3w wojny i okupacji. W\u0105tek poszukiwa\u0144 tw\u00f3rczych przewija si\u0119 ju\u017c we wcze\u015bniejszych pracach Wajdy z lat 60., szczeg\u00f3lnie w tych, kt\u00f3re przygl\u0105daj\u0105 si\u0119 powojennemu pokoleniu: od Niewinnych czarodziej\u00f3w<\/i>, <\/i>pr\u00f3by si\u0142 w stylistyce francuskiej Nowej Fali, przez Mi\u0142o\u015b\u0107 dwudziestolatk\u00f3w <\/i>(1962), <\/i>w kt\u00f3rej McArthur widzi moment przej\u015bcia pozwalaj\u0105cy re\u017cyserowi zostawi\u0107 za sob\u0105 do\u015bwiadczenie okupacji<\/a>[32]<\/a>, po Polowanie na muchy <\/i>(1969), <\/i>pierwsz\u0105 pe\u0142nometra\u017cow\u0105 komedi\u0119 re\u017cysera. Dodatkowo, jak twierdzi Micha\u0142ek, we \u201e<\/i>Wszystko na sprzeda\u017c\u201d, mo\u017cna by\u0142o wyczu\u0107 dr\u0119cz\u0105ce pytanie, czy mo\u017ce nie poruszy\u0142 tego samego zagadnienia o jeden raz za du\u017co, czy je\u015bli nie znajdzie nowych temat\u00f3w, nie zostanie wkr\u00f3tce prze\u015bcigni\u0119ty przez m\u0142odszych od siebie<\/i><\/a>[33]<\/a>. To w\u0142a\u015bnie ten autorefleksyjny obraz <\/i>wydaje si\u0119 najbardziej istotny w dyskusji o Przek\u0142ada\u0144cu, <\/i>szczeg\u00f3lnie bior\u0105c pod uwag\u0119 fakt, \u017ce oba dzie\u0142a kr\u0119cone by\u0142y w du\u017cym stopniu r\u00f3wnocze\u015bnie<\/a>[34]<\/a>. Jako pierwszy film pe\u0142nometra\u017cowy napisany przez samego Wajd\u0119, Wszystko na sprzeda\u017c <\/i>podsumowuje dotychczasowe <\/b>\u017cycie i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 re\u017cysera, kreuj\u0105c mieszank\u0119 faktu i fikcji przywodz\u0105c\u0105 na my\u015bl Osiem i p\u00f3\u0142 <\/i>(Otto e mezzo<\/i>, 1963) Federica Felliniego. Centralnym w\u0105tkiem zar\u00f3wno we Wszystko na sprzeda\u017c<\/i>, <\/i>jak i w Przek\u0142ada\u0144cu <\/b><\/i>jest <\/b>kryzys to\u017csamo\u015bci; o ile jednak temat jest potraktowany powa\u017cnie w filmie pe\u0142nometra\u017cowym, o tyle \u015bredni metra\u017c obraca go w \u017cart, kt\u00f3ry daje okazj\u0119 do zmierzenia si\u0119 z <\/b>tymi samymi napi\u0119ciami pod przykrywk\u0105 humoru i ironii. Podczas gdy Przek\u0142adaniec <\/i>proponuje szablony <\/b>gatunkowe i eskapizm zwi\u0105zany <\/b>zar\u00f3wno z komedi\u0105, jak i z science fiction, Wszystko na sprzeda\u017c <\/i>jest artystycznie oryginalnym obrazem przenosz\u0105cym na ekran tw\u00f3rcze zmagania Wajdy.<\/p>\n Nie bez znaczenia jest tu zapewne r\u00f3wnie\u017c seria kryzys\u00f3w osobistych Wajdy, g\u0142\u00f3wnie mocno nag\u0142o\u015bnione, ale kr\u00f3tkie ma\u0142\u017ce\u0144stwo z du\u017co m\u0142odsz\u0105 aktork\u0105 Beat\u0105 Tyszkiewicz oraz \u015bmier\u0107 Zbigniewa Cybulskiego, przyjaciela i cz\u0119stego wsp\u00f3\u0142pracownika re\u017cysera. Obrazem nawi\u0105zuj\u0105cym do nieudanego ma\u0142\u017ce\u0144stwa wydaje si\u0119 zamykaj\u0105ce lata 60. Polowanie na muchy<\/i>. W filmie, jak stwierdza Wajda: rozgoryczony chwilowymi niepowodzeniami postanowi\u0142em rozprawi\u0107 si\u0119 z kobietami<\/i><\/a>[35]<\/a>. <\/i>Ta gorzka satyra re\u017cysera wywo\u0142a\u0142a mieszane reakcje krytyk\u00f3w. <\/b>Natomiast z odej\u015bciem Cybulskiego Wajda pr\u00f3bowa\u0142 poradzi\u0107 sobie we Wszystko na sprzeda\u017c. <\/b><\/i>Tu ponownie istotna jest rola Bogumi\u0142a Kobieli. Gwiazda Przek\u0142ada\u0144ca <\/i>pojawi\u0142a si\u0119 w dw\u00f3ch kluczowych scenach filmu Wszystko na sprzeda\u017c<\/i>, <\/i>w kt\u00f3rym, jak wspomina Wajda, Kobiela zgodzi\u0142 si\u0119 zagra\u0107 po prze\u0142amaniu ogromnych opor\u00f3w<\/i><\/a>[36]<\/a>. <\/b>Rola Kobieli w pe\u0142nym metra\u017cu r\u00f3\u017cni si\u0119 diametralnie od tej w kr\u00f3tkim filmie: tutaj aktor gra samego siebie, jednego z najbli\u017cszych przyjaci\u00f3\u0142 Cybulskiego, i wyra\u017ca frustracj\u0119 z powodu tego, co postrzega jako oznak\u0119 braku szacunku ze strony re\u017cysera nieustannie domagaj\u0105cego si\u0119 coraz to nowych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w o zmar\u0142ym. Dodatkowo Kobiela demaskuje <\/b>cyniczne podej\u015bcie Wajdy, kt\u00f3ry pr\u00f3buje zmieni\u0107 film obracaj\u0105cy si\u0119 wok\u00f3\u0142 \u015bmierci ich wsp\u00f3lnego przyjaciela w oczyszczaj\u0105ce <\/b>\u0107wiczenie maj\u0105ce na celu pokonanie <\/b>kryzysu artystycznego samego re\u017cysera.<\/p>\n Dziesi\u0119ciolecie to przynios\u0142o r\u00f3wnie\u017c zmiany w polityce. <\/b>Ostrowska stwierdza, \u017ce wp\u0142yw na transformacj\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci Wajdy mia\u0142a wydana w czerwcu 1960 roku Uchwa\u0142a Sekretariatu Komitetu Centralnego w sprawie kinematografii, kt\u00f3ra znacz\u0105co zmieni\u0142a kszta\u0142t polskiego kina lat 60. Uchwa\u0142a krytykowa\u0142a filmy Szko\u0142y Polskiej za prezentacj\u0119 pesymistycznej wizji kraju; zaproponowano wi\u0119c, cytuj\u0105c Lubelskiego, nowy spos\u00f3b przedstawiania wojny, specyficzny dla tej dekady \u2013 traktuj\u0105cy j\u0105 nie jak prze\u017cycie graniczne, lecz jako mit za\u0142o\u017cycielski PRL i akcentuj\u0105cy wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 jej polskiego do\u015bwiadczenia<\/i><\/a>[37]<\/a>. W rezultacie, jak zauwa\u017ca Mariola Jankun-Dopartowa, wytyczne te sta\u0142y si\u0119 wkr\u00f3tce podstaw\u0105 dzia\u0142a\u0144 prawnych, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do rzekomej naturalnej \u015bmierci szko\u0142y polskiej w kinie i wyga\u015bni\u0119cia tw\u00f3rczego impetu sztuki, wzbudzonego w po\u0142owie lat 50. ubieg\u0142ego wieku<\/i><\/a>[38]<\/a>.<\/i> Uchwa\u0142a wzywa\u0142a artyst\u00f3w do skupienia si\u0119 na sukcesach \u00f3wczesnego ustroju; jak g\u0142osi\u0142 jeden z jej g\u0142\u00f3wnych postulat\u00f3w: nale\u017cy rozwija\u0107 produkcj\u0119 film\u00f3w rozrywkowych, komediowych i obyczajowych, obliczonych na zaspokajanie zainteresowa\u0144 bardziej masowego widza<\/i><\/a>[39]<\/a>. <\/i>Nacisk po\u0142o\u017cono na rozrywkow\u0105 funkcj\u0119 kina. Partia wspiera\u0142a produkcje zapewniaj\u0105ce lekk\u0105 i przyjemn\u0105 rozrywk\u0119, promuj\u0105c optymistyczne obrazy o ma\u0142o skomplikowanych historiach, \u0142atwo przyswajalnych przez masowego odbiorc\u0119. Na kinowych ekranach zacz\u0119\u0142y wi\u0119c dominowa\u0107 rodzime komedie, krymina\u0142y, melodramaty, filmy sportowe oraz westerny<\/a>[40]<\/a> wraz z rzekomo realistycznymi obrazkami z \u017cycia znudzonego, przesyconego dobrami konsumpcyjnymi i biernego ideowo spo\u0142ecze\u0144stwa<\/i><\/a>[41]<\/a>. <\/i>Polskie filmy gatunkowe mia\u0142y konkurowa\u0107 z zachodnimi produkcjami, przek\u0142adaj\u0105c socjalistyczn\u0105 <\/i>\u201ema\u0142\u0105 stabilizacj\u0119\u201d <\/i>nad zachodnie wzorce \u017cycia.<\/p>\n Fotos z filmu Przek\u0142adaniec<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA, prawa do zdj\u0119cia: nieustalone<\/span><\/p>\n Przek\u0142adaniec <\/i>jest jedn\u0105 z odpowiedzi Wajdy na \u00f3w zwrot ku bardziej popularnym gatunkom. Film <\/i>zosta\u0142 okre\u015blony przez krytyk\u00f3w jako dowcipna makabreska<\/i><\/a>[42]<\/a>, <\/i><\/b>science fiction i farsa w stylu slapstick<\/i><\/a>[43] <\/b><\/a>czy zabawna komedia w stylu pop-art<\/i><\/a>[44]<\/a>. <\/b>Podobne opisy nie s\u0105 zwykle \u0142\u0105czone z obrazami Wajdy i stoj\u0105 w mocnej sprzeczno\u015bci z zasadnicz\u0105 polsko\u015bci\u0105 jego najbardziej znanych film\u00f3w. Podkre\u015blaj\u0105 natomiast hybrydyczn\u0105 natur\u0119 samego dzie\u0142a, <\/i>kt\u00f3re lokuje si\u0119 pomi\u0119dzy science fiction i komedi\u0105. Podczas gdy science fiction w Przek\u0142ada\u0144cu <\/i>sugeruje przestrzenny i czasowy dystans, komedia bierze polityczne i spo\u0142eczne realia w nawias i traktuje je z przymru\u017ceniem oka. Podw\u00f3jne przebranie gatunkowe pozwoli\u0142o zdystansowa\u0107 film od bezpo\u015bredniej <\/b>rzeczywisto\u015bci i w pewnym sensie dostarczy\u0142o <\/b>Wajdzie rodzaju protekcyjnego eskapizmu, pozwalaj\u0105cego zar\u00f3wno na analiz\u0119 ciemniejszych stron rozwijaj\u0105cej si\u0119 dopiero ga\u0142\u0119zi nauki, jak i ironicznie zdystansowan\u0105 refleksj\u0119 na temat w\u0142asnego dorobku. Innymi s\u0142owy, kino gatunkowe, powo\u0142uj\u0105ce si\u0119 na znane tradycje tematyczne i reprezentacyjne, <\/b>pozwoli\u0142o Wajdzie na odej\u015bcie od krusad moralnych jego przesz\u0142ych (i przysz\u0142ych) film\u00f3w.<\/p>\n Warto tu wspomnie\u0107, \u017ce Przek\u0142adaniec <\/i>jest pierwsz\u0105 komedi\u0105 Wajdy, chocia\u017c humorystyczne akcenty by\u0142y ju\u017c obecne w jego Niewinnych czarodziejach<\/i>, otwieraj\u0105cych lata 60. <\/i>W wywiadzie dotycz\u0105cym nieco p\u00f3\u017aniejszego Polowania na muchy <\/i>re\u017cyser przyzna\u0142, \u017ce gatunek pos\u0142u\u017cy\u0142 mu do sprawdzenia w\u0142asnych umiej\u0119tno\u015bci: Zawsze uwa\u017ca\u0142em, \u017ce naprawd\u0119 trudno jest zrobi\u0107 \u015bmieszny film. Wyprodukowanie czego\u015b zabawnego wydaje mi si\u0119 stanowi\u0107 dow\u00f3d, \u017ce jest si\u0119 dobrym re\u017cyserem. Jako \u017ce testowanie w\u0142asnych mo\u017cliwo\u015bci nie jest do ko\u0144ca przyjemne (nigdy nie wiadomo, co mo\u017ce z tego wynikn\u0105\u0107), zdecydowanie, czy taki film by\u0142by dla mnie odpowiedni, zaj\u0119\u0142o mi do\u015b\u0107 sporo czasu<\/i><\/a>[45]<\/a>. <\/i>W Przek\u0142ada\u0144cu <\/i>przewrotne poczucie humoru wraz z pewn\u0105 lekko\u015bci\u0105 tonu sugeruj\u0105 autoironiczny dystans: jest to sztuka antymonumentalna, wyra\u017anie <\/b>kontrastuj\u0105ca z typowym dla Wajdy upodobaniem do g\u00f3rnolotno\u015bci. <\/b>Film zawdzi\u0119cza to g\u0142\u00f3wnie, chocia\u017c nie wy\u0142\u0105cznie, scenariuszowi Lema. U\u017cycie konwencji komedii do analizy donios\u0142ych kwestii nie jest rzadko\u015bci\u0105 <\/b>w pracy pisarza; warto tu wspomnie\u0107, \u017ce wed\u0142ug Ewy Balcerzak, Lem jest polskim pisarzem, kt\u00f3ry stworzy\u0142 gatunek groteskowego science fiction<\/a>[46]<\/a>.<\/p>\n Polskie science fiction lat 60. i 70.<\/strong><\/p>\n O ile zwrot Wajdy w stron\u0119 komedii jawi si\u0119 jako ciekawostka, o tyle si\u0119gni\u0119cie przez re\u017cysera po gatunek science fiction dziwi jeszcze bardziej. W latach 60. i 70. filmy tego gatunku faworyzowa\u0142o Hollywood, g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119du na spektakularne i kosztowne efekty specjalne \u2013 by\u0142y one natomiast rzadko\u015bci\u0105 w autorskim <\/b>kinie europejskim. Przywo\u0142uj\u0105c nieco osamotnione w kinematografii polskiej przyk\u0142ady Przek\u0142ada\u0144ca <\/i>Wajdy i R\u0119kopisu znalezionego w Saragossie<\/i> (1964) Wojciecha Jerzego Hasa, Szczypi\u0144ski <\/b>stwierdza, \u017ce ![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/PRZEKADANIEC\/stanislaw_lem_PAP.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/PRZEKADANIEC\/1-F-517-19-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/PRZEKADANIEC\/1-F-517-18-1500x.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/IRONIA\/PRZEKADANIEC\/1-F-517-25-1500x.jpg\")
<\/p>\n