![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Historia_Polskiego_Filmu\/KSIAZKI\/Copik_okadka.jpg\")
<\/b><\/p>\n <\/b><\/p>\n
Ilona Copik, Topografie i krajobrazy. Filmowy \u015al\u0105sk,<\/i><\/p>\n
Wydawnictwo Uniwersytetu \u015al\u0105skiego, Katowice 2017<\/p>\n
\n
Trudno znale\u017a\u0107 dzisiaj miejsce w Polsce, kt\u00f3re by\u0142oby r\u00f3wnie cz\u0119sto eksponowane na ekranie. Nie ma drugiego takiego regionu, kt\u00f3ry mia\u0142by tak liczne i nieraz ciekawe odbicie filmowe. W mnogo\u015bci film\u00f3w zacz\u0119\u0142a pot\u0119gowa\u0107 si\u0119 si\u0142a jego scenerii, a w przypadku film\u00f3w najlepszych \u2013 tak\u017ce jego kulturowej specyfiki i odr\u0119bno\u015bci, co zawsze wywo\u0142uje zaciekawienie<\/i><\/a>[1]<\/a> \u2013 pisa\u0142 w jednej ze swoich ostatnich ksi\u0105\u017cek nieoceniony znawca problematyki regionalnej i dzia\u0142acz kultury Jan F. Lewandowski. Miejscem, kt\u00f3re mia\u0142 na my\u015bli, by\u0142 G\u00f3rny \u015al\u0105sk, a wydane w 2012 roku opracowanie Kino \u015bl\u0105skie<\/i>, z kt\u00f3rego pochodzi cytat, cho\u0107 nie pretendowa\u0142o do miana naukowej monografii i zgodnie z intencj\u0105 autora mia\u0142o przede wszystkim charakter popularyzatorski, wytyczy\u0142o kierunek bada\u0144 podj\u0119ty przez Ilon\u0119 Copik w wydanej niedawno ksi\u0105\u017cce Topografie i krajobrazy. Filmowy \u015al\u0105sk<\/i>.<\/p>\n Autorka przygl\u0105da si\u0119 roboczo zarysowanemu przez Lewandowskiego nurtowi \u201ekina \u015bl\u0105skiego\u201d, dookre\u015bla go i nadaje mu w\u0142asn\u0105 konceptualizacj\u0119. Stara si\u0119 przy tym wykroczy\u0107 poza horyzont badawczy bogatej literatury po\u015bwi\u0119conej regionalnej kinematografii, wyznaczony mi\u0119dzy innymi przez liczne studia dotycz\u0105ce tw\u00f3rczo\u015bci Kazimierza Kutza<\/a>[2]<\/a> czy zredagowany przez Andrzeja Gwo\u017adzia cykl Z dziej\u00f3w X muzy na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku i w Zag\u0142\u0119biu D\u0105browskim<\/i> (co, szczeg\u00f3lnie ze wzgl\u0119du na szeroki obszar problemowy i wszechstronno\u015b\u0107 ostatniej spo\u015br\u00f3d wymienionych pozycji, jawi si\u0119 jako zadanie karko\u0142omne)<\/a>[3]<\/a>. Ksi\u0105\u017cka Topografie i krajobrazy<\/i> zas\u0142uguje na uwag\u0119 nie tylko dlatego, \u017ce uwzgl\u0119dnia i ujmuje w ramy ca\u0142o\u015bciowej koncepcji obrazy dotychczas znajduj\u0105ce si\u0119 na marginesach refleksji \u2013 filmy amatorskie, dokumentalne, fabu\u0142y powsta\u0142e po roku 2000, w dekadzie \u201eboomu kina \u015bl\u0105skiego\u201d \u2013 ale r\u00f3wnie\u017c ze wzgl\u0119du na to, \u017ce stanowi pr\u00f3b\u0119 spojrzenia na wizerunek G\u00f3rnego \u015al\u0105ska przez pryzmat \u015bwie\u017cych w tym kontek\u015bcie narz\u0119dzi badawczych o kulturoznawczej proweniencji. Czy jest to pr\u00f3ba udana?<\/p>\n W swoich rozwa\u017caniach autorka przyjmuje perspektyw\u0119 geografii humanistycznej i do analizy film\u00f3w aplikuje takie poj\u0119cia, jak topografie, mapowanie czy krajobraz. Do przyj\u0119cia orientacji geograficznej sk\u0142oni\u0142a j\u0105 wywiedziona z intuicji Lewandowskiego obserwacja, \u017ce w\u015br\u00f3d dzie\u0142 o tematyce \u015bl\u0105skiej da si\u0119 wyr\u00f3\u017cni\u0107 obszern\u0105 grup\u0119 obraz\u00f3w, w kt\u00f3rych przestrze\u0144 regionu nie stanowi jedynie t\u0142a czy scenerii dla rozgrywaj\u0105cych si\u0119 na ekranie wydarze\u0144, ale niesie ze sob\u0105 pewien naddatek znaczenia i staje si\u0119 przedmiotem \u015bwiadomych dzia\u0142a\u0144 tw\u00f3rc\u00f3w. Copik wyodr\u0119bni\u0142a ponad 200 takich film\u00f3w \u201etopograficznych\u201d, w kt\u00f3rych eksplorowana jest problematyka zwi\u0105zana z symboliczn\u0105 (antropologiczn\u0105, kulturow\u0105, historyczn\u0105, ideologiczn\u0105) nadbudow\u0105 przestrzeni. W\u0105tpliwo\u015bci budzi jednak przejrzysto\u015b\u0107 i zakres kategorii u\u017cytych w celu ich uporz\u0105dkowania.<\/p>\n Kazimierz Kutz, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Chwilowo odk\u0142adaj\u0105c ten w\u0105tek na bok, trzeba zaznaczy\u0107, \u017ce wymiar kulturoznawczy pracy Copik zasadza si\u0119 nie tylko na wykorzystywanych w toku analizy narz\u0119dziach, ale przede wszystkim na przekonaniu, b\u0119d\u0105cym jednocze\u015bnie g\u0142\u00f3wnym za\u0142o\u017ceniem badawczym ksi\u0105\u017cki, \u017ce film mo\u017ce by\u0107 zdarzeniem geograficzno-kulturowym, form\u0105 zlokalizowanej tw\u00f3rczo\u015bci (jako obraz\/tekst i praktyka artystyczna), kt\u00f3ra daje mo\u017cliwo\u015bci reprezentowania miejsca, a zarazem uczestniczy w jego konstruowaniu<\/i> (s. 8). Tytu\u0142owy \u201efilmowy \u015al\u0105sk\u201d nie daje si\u0119 zdaniem autorki zredukowa\u0107 do dziej\u00f3w produkcji filmowej w regionie ani nawet do sumy wizerunk\u00f3w tego regionu na ekranie, ale stanowi z\u0142o\u017cone, odnosz\u0105ce si\u0119 do tera\u017aniejszo\u015bci zjawisko kulturowe. Autorka rozpatruje go w skomplikowanej sieci wzajemnych relacji i powi\u0105za\u0144 \u2013 sploty tej sieci s\u0105 niezwykle g\u0119ste, dlatego warto przyjrze\u0107 si\u0119 im z bliska.<\/p>\n Filmowe obrazy \u015al\u0105ska pozostaj\u0105 form\u0105 zlokalizowanej tw\u00f3rczo\u015bci <\/i>w tym sensie, \u017ce warunkuje je lokalny kontekst tradycji filmowej w wymiarze estetycznym i \u201eoko\u0142ofilmowym\u201d, produkcyjnym, ale tak\u017ce kontekst historyczny \u2013 skomplikowanej przesz\u0142o\u015bci regionu. B\u0119d\u0105c wytworami okre\u015blonej kultury, jednocze\u015bnie oferuj\u0105 wgl\u0105d w t\u0119 kultur\u0119. Nie oznacza to jednak, \u017ce badaczk\u0119 interesuj\u0105 wy\u0142\u0105cznie dzie\u0142a tworzone przez filmowc\u00f3w pochodz\u0105cych ze \u015al\u0105ska, przyjmuj\u0105cych perspektyw\u0119 patrzenia na region \u201eod \u015brodka\u201d. R\u00f3wnie uwa\u017cnie Copik przygl\u0105da si\u0119 wizjom \u201ez zewn\u0105trz\u201d, zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce obrazy \u2013 tak wsp\u00f3\u0142czesne, powsta\u0142e w erze globalnych przep\u0142yw\u00f3w, jak wcze\u015bniejsze, sprzed roku 1989 \u2013 zawsze stanowi\u0142y wypadkow\u0105 stereotyp\u00f3w i autostereotyp\u00f3w na temat regionu. Unikaj\u0105c stosowania ustanowionej uprzednio wobec analizowanych dzie\u0142 opozycji swoje\/obce, autorka skrupulatnie lokalizuje <\/i>punkty widzenia, z kt\u00f3rych podmioty (oraz zaprojektowani odbiorcy) wypowiedzi filmowej spogl\u0105daj\u0105 na uchwycony w kadrze wycinek \u015bwiata. Opr\u00f3cz tego tropi \u015blady zapo\u015bredniczonych w reprezentacjach praktyk przestrzennych \u2013 zwraca uwag\u0119 na stopie\u0144 zaanga\u017cowania podmiot\u00f3w w filmow\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, staraj\u0105c si\u0119 wskaza\u0107, na ile i w jaki spos\u00f3b obrazy oddaj\u0105 do\u015bwiadczeniowy wymiar przestrzeni. Stawk\u0105 tak pomy\u015blanego post\u0119powania badawczego nie jest przy tym wyr\u00f3\u017cnienie dzie\u0142 spe\u0142niaj\u0105cych wymogi realizmu na tle pozosta\u0142ych, kt\u00f3re nie s\u0105 w stanie im sprosta\u0107. Copik przyjmuje, \u017ce filmy mog\u0105 zar\u00f3wno odzwierciedla\u0107, jak i kreowa\u0107. Ujmuj\u0105c rzecz bardziej og\u00f3lnie, nale\u017ca\u0142oby stwierdzi\u0107, \u017ce tworz\u0105c pewien obraz \u015bwiata, odbijaj\u0105 wyobra\u017cenia na jego temat.<\/p>\n Na tym jednak powi\u0105zania i przep\u0142ywy si\u0119 nie ko\u0144cz\u0105: wyobra\u017cenia bowiem, przefiltrowane przez medium filmu, oddzia\u0142uj\u0105 zwrotnie na rzeczywisto\u015b\u0107 (film (\u2026) daje mo\u017cliwo\u015bci reprezentowania miejsca, a zarazem uczestniczy w jego konstruowaniu<\/i>). To przekonanie stanowi clou <\/i>my\u015blenia Copik o kinie i wraca echem na r\u00f3\u017cnych etapach jej wywodu. Wp\u0142yw obraz\u00f3w jest czytelny zw\u0142aszcza w wymiarze mentalnym. Autorka przekonuj\u0105co pisze na przyk\u0142ad o dzie\u0142ach, kt\u00f3re dzia\u0142aj\u0105 na rzecz oswajania \u015bl\u0105skich resentyment\u00f3w i kszta\u0142tuj\u0105 sposoby pojmowania lokalno\u015bci, wpisuj\u0105c jej do\u015bwiadczenie w szersz\u0105 perspektyw\u0119 og\u00f3lnonarodow\u0105, a nawet \u015brodkowoeuropejsk\u0105 (Dzieci Wehrmachtu<\/i>, re\u017c. Mariusz Malinowski, 2009), albo o takich, kt\u00f3re inspiruj\u0105 dyskusj\u0119 nad warto\u015bci\u0105 materialnego dziedzictwa przemys\u0142owego (Koniec ulicy<\/i>, re\u017c. Anna St\u0119pczak-Patyk, 2005). Jej uwaga skupia si\u0119 tak\u017ce na filmach, kt\u00f3re w\u0142\u0105czaj\u0105 w zakres widzialno\u015bci przestrzenie niemieszcz\u0105ce si\u0119 w konwencjonalnych ramach przedstawiania regionu: poszerzaj\u0105 my\u015blenie o \u015al\u0105sku o tereny zielone, implikuj\u0105c jednocze\u015bnie istnienie ci\u0105g\u0142o\u015bci mi\u0119dzy \u015al\u0105skiem G\u00f3rnym a Dolnym (tak\u0105 perspektyw\u0119 przyjmuj\u0105 tw\u00f3rcy niemieccy: Schlesische B\u00e4derreise<\/i>, re\u017c. Hans-Dieter Rutsch, 2011), b\u0105d\u017a wykraczaj\u0105 poza dominuj\u0105c\u0105 wizj\u0119 \u015bl\u0105sko\u015bci o proweniencji ludowej oraz robotniczej, poszerzaj\u0105c spektrum to\u017csamo\u015bciowych identyfikacji \u015al\u0105zak\u00f3w poprzez portretowanie \u015brodowiska mieszcza\u0144skiego (Szcz\u0119\u015bcie \u015bwiata<\/i>, re\u017c. Micha\u0142 Rosa, 2016). Pewien niedosyt u czytelnika mo\u017ce jednak pozostawia\u0107 fakt, \u017ce autorka jedynie w niewielkim stopniu zajmuje si\u0119 materialnym wymiarem oddzia\u0142ywania obraz\u00f3w, mimo sformu\u0142owanej we wst\u0119pie i p\u00f3\u017aniej wielokrotnie parafrazowanej deklaracji, \u017ce film jako produkt praktyk kulturowych odwzorowuje je i kszta\u0142tuje zarazem<\/i> (s. 9, 51).<\/p>\n Karolina Gruszka w filmie Szcz\u0119\u015bcie \u015bwiata<\/em>, re\u017c. Micha\u0142 Rosa, fot. Aleksandra Zimny, prod. Agromedia<\/span><\/p>\n Monografia Copik sk\u0142ada si\u0119 z trzech zasadniczych cz\u0119\u015bci. W pierwszej z nich (\u015al\u0105sk \u2013 Film \u2013 Krajobraz<\/i>) autorka na\u015bwietla kategorie odgrywaj\u0105ce kluczow\u0105 rol\u0119 w jej rozr\u00f3\u017cnieniach. Najpierw rekonstruuje obszern\u0105 dyskusj\u0119 na temat krajobrazu, prezentuj\u0105c szereg jego uj\u0119\u0107 (jako obraz, do\u015bwiadczenie i medium). Nie opowiada si\u0119 jednak stanowczo ani jednoznacznie za \u017cadnym stanowiskiem. Nie wypracowuje te\u017c w\u0142asnego, cho\u0107 wydaje si\u0119, \u017ce najbardziej kompatybilne z jej pogl\u0105dami dotycz\u0105cymi roli i oddzia\u0142ywania filmu powinno by\u0107 podej\u015bcie uwzgl\u0119dniaj\u0105ce sprawczo\u015b\u0107 krajobrazu, u podstaw kt\u00f3rego mog\u0142oby le\u017ce\u0107 wywiedzione od W.J.T. Mitchella przekonanie, \u017ce krajobraz stanowi nie tylko przedmiot ogl\u0105du lub tekst do czytania, ale proces, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego formowane s\u0105 to\u017csamo\u015bci<\/a>[4]<\/a>. Nast\u0119pnie Copik przechodzi do przybli\u017cenia kolejnego poj\u0119cia klucza: topografii, czyli zapisu miejsca. Szczeg\u00f3lnie inspiruj\u0105ce w tym kontek\u015bcie okazuj\u0105 si\u0119 dla niej ustalenia Teresy Castro, kt\u00f3ra wyr\u00f3\u017cnia trzy strategie filmowego mapowania przestrzeni: chorografi\u0119, topofili\u0119 i penetracj\u0119 (surveying<\/i>), odzwierciedlaj\u0105ce r\u00f3\u017cne wizje miejsca oraz to\u017csamo\u015bci i pozwalaj\u0105ce uchwyci\u0107 wpisane w dzie\u0142a sposoby rozumienia przestrzeni i lokalnych praktyk, a zarazem strukturyzuj\u0105ce i transformuj\u0105ce geograficzn\u0105 wyobra\u017ani\u0119 widza. Zaczerpni\u0119ta od Castro klasyfikacja pos\u0142u\u017cy do porz\u0105dkowania oraz analizy materia\u0142u filmowego w drugiej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki.<\/p>\n Zanim jednak autorka przejdzie do tych szczeg\u00f3\u0142owych rozr\u00f3\u017cnie\u0144, w rozdziale ko\u0144cz\u0105cym cz\u0119\u015b\u0107 pierwsz\u0105 szkicuje swoist\u0105 map\u0119 \u201efilmowego \u015al\u0105ska\u201d w wymiarze instytucjonalnym, badawczym i wyobra\u017ceniowym. Ten rozdzia\u0142 najlepiej obrazuje dynamik\u0119, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 rozwija si\u0119 argumentacja Copik: badaczka stopniowo wprowadza w\u0105tki, by po jakim\u015b czasie zn\u00f3w do nich powr\u00f3ci\u0107, wzbogaci\u0107 je o kolejne ustalenia i pokaza\u0107 w nowych kontekstach. Autorka rozpoczyna wi\u0119c od rekapitulacji stanu dotychczasowych bada\u0144 nad regionaln\u0105 kinematografi\u0105 i przybli\u017cenia zaplecza produkcyjnego, zwi\u0105zanego z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 \u015bl\u0105skich instytucji filmowych. Nast\u0119pnie zajmuje si\u0119 rekonstrukcj\u0105 zawarto\u015bci regionalnego imaginarium \u2013 z centralnym punktem w postaci tw\u00f3rczo\u015bci Kazimierza Kutza \u2013 a do zasygnalizowanych wst\u0119pnie temat\u00f3w powraca w kolejnych cz\u0119\u015bciach ksi\u0105\u017cki, niuansuje je i szczeg\u00f3\u0142owo eksploruje, osadzaj\u0105c w wypracowanej wcze\u015bniej siatce poj\u0119\u0107. Zakres problemowy tego rozdzia\u0142u wydaje si\u0119 dosy\u0107 rozleg\u0142y, ale to w\u0142a\u015bnie na nim w wi\u0119kszo\u015bci spoczywa ci\u0119\u017car artykulacji za\u0142o\u017ce\u0144 dotycz\u0105cych sieci kulturowych powi\u0105za\u0144, w jakiej funkcjonuje film (kt\u00f3re jednak wyra\u017anie wybrzmiewaj\u0105 dopiero po lekturze ca\u0142ej rozprawy). Powracaj\u0105c do metafory mapy, nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce Copik nie nadaje \u201efilmowemu \u015al\u0105skowi\u201d wyra\u017anych, nieprzepuszczalnych granic \u2013 dzi\u0119ki zastosowaniu formu\u0142y small cinemas <\/i>ukazuje zjawisko na tle wsp\u00f3\u0142czesnych proces\u00f3w glokalizacyjnych i przekonuje, \u017ce filmy o tematyce \u015bl\u0105skiej oraz wyprodukowane na \u015al\u0105sku mo\u017cna traktowa\u0107 jednocze\u015bnie jako przyk\u0142ady kina lokalnego (przestrzennie i\/lub kulturowo nawi\u0105zuj\u0105cego do miejscowo\u015bci, miasta czy dzielnicy), kina regionalnego (niejednokrotnie czynnie zaanga\u017cowanego w problematyk\u0119 ekonomiczn\u0105, spo\u0142eczn\u0105 i kulturow\u0105 G\u00f3rnego \u015al\u0105ska) i jako trwa\u0142y dorobek kinematografii polskiej (\u2026), a (\u2026) tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 dyskursu regionu Europy \u015arodkowo-Wschodniej, kt\u00f3rego pod\u0142o\u017cem jest powtarzalno\u015b\u0107 historycznych do\u015bwiadcze\u0144 mieszka\u0144c\u00f3w obszaru dotkni\u0119tego traumatyczn\u0105 empiri\u0105, wynikaj\u0105c\u0105 ze \u015bcierania si\u0119 w jego obr\u0119bie dw\u00f3ch najwi\u0119kszych totalitaryzm\u00f3w XX wieku <\/i>(s. 79).<\/i><\/p>\n Druga cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki jest podzielona na rozdzia\u0142y odzwierciedlaj\u0105ce wspomnian\u0105 klasyfikacj\u0119, zaczerpni\u0119t\u0105 od Castro. Pierwszy z nich, Chorografie<\/i>, dotyczy takich przedstawie\u0144 przestrzeni regionu, kt\u00f3re maj\u0105 stwarza\u0107 wra\u017cenie neutralnego opisu, ale w istocie s\u0105 podporz\u0105dkowane uprzednio przyj\u0119tej ideologii. Drugi, Topofilie<\/i>, obejmuje wizje naznaczone afektywnym zaanga\u017cowaniem i fascynacj\u0105 miejscem, trzeci za\u015b, Penetracje,<\/i> opowiada o zapisach przestrzeni, realizuj\u0105cych zdaniem Copik funkcje poznawcze i \u0142\u0105cz\u0105cych perspektyw\u0119 zdystansowanego obserwatora z zanurzonym w empirii i uciele\u015bnionym spojrzeniem w\u0119drowca. Autorka stwierdza co prawda, \u017ce wymienione modele nie s\u0105 kategoriami ca\u0142kowicie autonomicznymi i \u015bcis\u0142ymi, nie pozwalaj\u0105 te\u017c na dokonywanie jakich\u015b jednoznacznych podzia\u0142\u00f3w w zakresie struktur przestrzennych ukrytych w obrazach filmowych. Dodatkowy problem polega na tym, \u017ce cz\u0119sto nachodz\u0105 one na siebie w nieco sprzeczny spos\u00f3b lub te\u017c po prostu przenikaj\u0105 si\u0119, uniemo\u017cliwiaj\u0105c niemal ich odr\u00f3\u017cnienie <\/i>(s. 61). To zastrze\u017cenie nie wystarcza jednak, by uzasadni\u0107 podejmowane przez Copik decyzje ani tym bardziej uczyni\u0107 kategoryzacj\u0119 bardziej przejrzyst\u0105.<\/p>\n Wi\u0119kszo\u015b\u0107 dzie\u0142 analizowanych przez badaczk\u0119 w rozdziale Chorografie<\/i> stanowi\u0105 obrazy o charakterze propagandowym i\/lub powsta\u0142e na zlecenie w\u0142adz w okresie Polski Ludowej. Copik skupia si\u0119 na przybli\u017ceniu sposob\u00f3w wykorzystywania regionalnego krajobrazu do tworzenia ideologicznych wizji \u015al\u0105ska odzyskanego i odwiecznie polskiego (np. Odr\u0105 do Ba\u0142tyku. Reporta\u017c krajoznawczy z ziem zachodnich<\/i>, re\u017c. Stanis\u0142aw Urbanowicz, 1946; Nasze Ziemie Zachodnie<\/i>, re\u017c. Krystyna Swinarska, Eugeniusz C\u0119kalski, 1946), prospektywnego (np. Szkice G\u00f3rno\u015bl\u0105skie<\/i>, re\u017c. Konstanty Gordon, 1968) czy proletariacko-ludowego (np. G\u00f3rno\u015bl\u0105ski Okr\u0119g Przemys\u0142owy<\/i>, re\u017c. Aleksander Domalewski, 1968, czy Przemys\u0142 G\u00f3rnego \u015al\u0105ska<\/i>, re\u017c. J\u00f3zef Arkusz, 1975). Autorka nie ogranicza si\u0119 jednak wy\u0142\u0105cznie do dzie\u0142 powsta\u0142ych przed rokiem 1989 i na warsztat bierze r\u00f3wnie\u017c mi\u0119dzy innymi Tramwajad\u0119<\/i> Boles\u0142awa Pawicy (1989), kt\u00f3ra zapocz\u0105tkowuje symptomatyczn\u0105 tendencj\u0119 (\u2026) dyktowan\u0105 sk\u0142onno\u015bci\u0105 re\u017cyser\u00f3w do szkicowania \u015bl\u0105skiego krajobrazu jako przesyconego n\u0119dz\u0105 upadaj\u0105cych familok\u00f3w i desperacj\u0105 b\u0142\u0105kaj\u0105cych si\u0119 po zrujnowanych ulicach dzieci i bezdomnych <\/i>(s. 137), albo obrazy portretuj\u0105ce region jako miejsce katastrofy ekologicznej (np. Karolinka<\/i>, re\u017c. Krzysztof Zygalski, 1990), sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na \u201echorografi\u0119 czarnego \u015al\u0105ska\u201d. Tymi analizami Copik udowadnia, \u017ce jest wra\u017cliwa r\u00f3wnie\u017c na bardziej subtelne oddzia\u0142ywanie ideologii i nie uto\u017csamia jej wy\u0142\u0105cznie z funkcjonowaniem opresyjnych system\u00f3w politycznych, ale rozumie j\u0105 szerzej, jako zesp\u00f3\u0142 za\u0142o\u017ce\u0144 i pogl\u0105d\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych do ca\u0142o\u015bciowego interpretowania \u015bwiata oraz nastawionych na zachowanie, popraw\u0119, zniesienie lub przebudow\u0119 istniej\u0105cego porz\u0105dku spo\u0142ecznego<\/a>[5]<\/a>. Niestety, nie pozostaje w tej wra\u017cliwo\u015bci konsekwentna, pomijaj\u0105c oddzia\u0142ywanie ideologii neoliberalnej, kt\u00f3ra jest dla niej ca\u0142kowicie przezroczysta.<\/p>\n Marcin Tyrol w filmie Benek<\/em>, re\u017c. Robert Gli\u0144ski, fot. Wojciech Wojciechowski\/Fabryka Obrazu, prod. Apple Film Production<\/span><\/p>\n Doskona\u0142ym przyk\u0142adem filmu podporz\u0105dkowanego tej ideologii i przedstawiaj\u0105cego krajobraz G\u00f3rnego \u015al\u0105ska przez pryzmat jej za\u0142o\u017ce\u0144 jest Benek<\/i> Roberta Gli\u0144skiego (2007), zdaniem Copik w udany spos\u00f3b podejmuj\u0105cy w\u0105tek ponowoczesnych przekszta\u0142ce\u0144 regionu, w kt\u00f3rych mo\u017cna upatrywa\u0107 szans\u0119 przetrwania lokalno\u015bci i lokalnej to\u017csamo\u015bci <\/i>(s. 244). Komediodramat Gli\u0144skiego opowiada o kryzysie g\u00f3rniczej wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3rej cz\u0142onkowie w wyniku transformacji ekonomiczno-spo\u0142ecznej i restrukturyzacji przemys\u0142u ci\u0119\u017ckiego zmuszeni s\u0105 do rezygnacji z wykonywania zawodu. Tym przemianom towarzyszy rozpad tradycyjnych wi\u0119zi spo\u0142ecznych, degradacja etosu pracy oraz zwi\u0105zanego z nim systemu warto\u015bci, norm codziennego zachowania i obrz\u0119dowo\u015bci. Sytuacja ulega zmianie dzi\u0119ki nag\u0142emu zwrotowi akcji, polegaj\u0105cemu na odnalezieniu przez tytu\u0142owego bohatera niesamowicie bogatego z\u0142o\u017ca w\u0119gla, kt\u00f3re wsp\u00f3lnie z pozosta\u0142ymi cz\u0142onkami g\u00f3rniczej wsp\u00f3lnoty zaczynaj\u0105 na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 z powodzeniem eksploatowa\u0107. Lokalna to\u017csamo\u015b\u0107 zostaje wi\u0119c zachowana, ale za cen\u0119 prywatyzacji krajobrazu i zaakceptowania regu\u0142 wolnorynkowej gospodarki.<\/p>\n Argument o przezroczysto\u015bci ideologii neoliberalnej opiera si\u0119 nie tylko na niewystarczaj\u0105co krytycznym potraktowaniu artystycznej fantazji Gli\u0144skiego, wed\u0142ug przytaczanej przez Copik deklaracji re\u017cysera koniec ko\u0144c\u00f3w zaprojektowanej jako satyra na polski raczkuj\u0105cy kapitalizm, w kt\u00f3rym w pa\u0144stwowej firmie nic si\u0119 nie da zrobi\u0107, a w prywatnej si\u0119 da<\/i> (s. 245), ale r\u00f3wnie\u017c na pewnym znacz\u0105cym pomini\u0119ciu. Po\u015br\u00f3d licznych koncepcji krajobrazu autorka w pierwszej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki referuje pogl\u0105dy Lesa Robertsa i Jeffa Malpasa, dotycz\u0105ce krajobrazu jako chwytu marketingowego. Badacze na przyk\u0142adzie Liverpoolu pokazuj\u0105, \u017ce produkcja filmowych obraz\u00f3w przestrzeni postindustrialnej, poszukuj\u0105cej nowej to\u017csamo\u015bci, mo\u017ce prowadzi\u0107 do os\u0142abienia rzeczywistego zaanga\u017cowania widz\u00f3w w problematyk\u0119 dotycz\u0105c\u0105 tej przestrzeni i uczyni\u0107 z niej przede wszystkim obiekt konsumpcji. Copik stwierdza co prawda, \u017ce ich ustalenia mo\u017cna odnie\u015b\u0107 do wsp\u00f3\u0142czesnych Katowic, jednak to spostrze\u017cenie nie znajduje odzwierciedlenia ani rozwini\u0119cia w analizie materia\u0142u filmowego na \u017cadnej z kart dw\u00f3ch pozosta\u0142ych cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki. Tymczasem przyk\u0142ad\u00f3w na utowarowienie krajobrazu nie trzeba szuka\u0107 daleko \u2013 trafn\u0105 egzemplifikacj\u0105 tego zjawiska mog\u0142yby by\u0107 cho\u0107by wsp\u00f3\u0142czesne seriale telewizyjne (np. Pakt II<\/i>, re\u017c. Leszek Dawid, 2016, czy Diagnoza<\/i>, re\u017c. Xawery \u017bu\u0142awski, \u0141ukasz Palkowski i in., 2017 [serial mia\u0142 premier\u0119 ju\u017c po ukazaniu si\u0119 omawianej tu ksi\u0105\u017cki]), obfituj\u0105ce w wykonane za pomoc\u0105 dron\u00f3w uj\u0119cia najbardziej reprezentacyjnych element\u00f3w regionalnego krajobrazu (katowicka Strefa Kultury, zadbany rybnicki rynek). Stworzone na ich u\u017cytek fotogeniczne<\/a>[6]<\/a> obrazy prezentuj\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 w selektywny, estetyzuj\u0105cy spos\u00f3b, redukuj\u0105c j\u0105 do roli turystycznego produktu i jednocze\u015bnie czyni\u0105c miejsce akcji ca\u0142kowicie zast\u0119powalnym: sportretowane na ekranie wydarzenia r\u00f3wnie dobrze mog\u0142yby rozgrywa\u0107 si\u0119 w innym regionie, byle by\u0142 on w stanie dostarczy\u0107 r\u00f3wnie spektakularnych plener\u00f3w.<\/p>\n Trzecia cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki, Krajobrazy i (dys)lokacje<\/i>, po\u015bwi\u0119cona jest problematyce \u015bl\u0105skiej to\u017csamo\u015bci i pami\u0119ci. Krajobraz zostaje w jej obr\u0119bie potraktowany raczej metaforycznie albo pretekstowo \u2013 autorka skupia si\u0119 na tropieniu w materiale filmowym modeli regionalnych identyfikacji (od tradycyjnych, esencjalnych po bardziej otwarte i mozaikowe) oraz najwa\u017cniejszych \u015bl\u0105skich mnemotopos\u00f3w (charakterystycznych dla pami\u0119ci lokalnej w\u0105tk\u00f3w i figur, jak ojciec \u2013 osoba zaginiona, imi\u0119 \u2013 pi\u0119tno czy melancholia). Cho\u0107 w opisach Copik nie pos\u0142uguje si\u0119 jawnie warto\u015bciuj\u0105cymi s\u0105dami, to zdaje si\u0119, \u017ce z wi\u0119ksz\u0105 przychylno\u015bci\u0105 i zaanga\u017cowaniem podchodzi do dzie\u0142, kt\u00f3re o G\u00f3rnym \u015al\u0105sku opowiadaj\u0105 w spos\u00f3b zniuansowany: portretuj\u0105 jego z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 etniczn\u0105 i klasowe zr\u00f3\u017cnicowanie, a przy tym nie subiektywizuj\u0105 nadmiernie do\u015bwiadczenia \u015bl\u0105sko\u015bci, otwieraj\u0105c je na mo\u017cliwo\u015b\u0107 uniwersalizacji.<\/p>\n Sk\u0142onno\u015b\u0107 badaczki do bardziej entuzjastycznego spojrzenia na filmy wykraczaj\u0105ce poza konwencjonalne, jednowymiarowe i p\u0142askie przedstawienia \u015al\u0105ska czarnego, biednego, pozbawionego perspektyw czy tkwi\u0105cego w marazmie jest zreszt\u0105 wyczuwalna w skali ca\u0142ej rozprawy i stanowi jedn\u0105 z jej najwa\u017cniejszych zalet, podobnie jak samo wydobycie na \u015bwiat\u0142o dzienne takich dzie\u0142. Orientacja geograficzna z pewno\u015bci\u0105 pomaga w ukazaniu heterogeniczno\u015bci regionu, cho\u0107 warto nadmieni\u0107, \u017ce w tym kontek\u015bcie decyzja wydawnictwa, by w ksi\u0105\u017cce umie\u015bci\u0107 czarno-bia\u0142e ilustracje, zakrawa na ponury \u017cart (daj\u0105cy si\u0119 we znaki szczeg\u00f3lnie na tle fragment\u00f3w po\u015bwi\u0119conych r\u00f3\u017cnorodno\u015bci przyrodniczej \u015al\u0105ska i nakierowanych na w\u0142\u0105czenie w zakres widzialno\u015bci teren\u00f3w zielonych). Czy to jednak wystarczy, by Topografie i krajobrazy<\/i> uzna\u0107 za udan\u0105 i wyczerpuj\u0105c\u0105 pr\u00f3b\u0119 zastosowania narz\u0119dzi geografii humanistycznej do opisu G\u00f3rnego \u015al\u0105ska?<\/p>\n Copik uda\u0142o si\u0119 stworzy\u0107 kompendium wiedzy o kinie \u015bl\u0105skim, sumiennie rekapituluj\u0105ce dotychczasowe ustalenia na temat regionalnej kinematografii i identyfikuj\u0105ce najwa\u017cniejsze w\u0105tki, motywy i problemy powracaj\u0105ce w filmowych reprezentacjach, kt\u00f3re na d\u0142ugo pozostanie istotnym punktem odniesienia dla badaczy zajmuj\u0105cych si\u0119 t\u0105 problematyk\u0105. Autorka nie unikn\u0119\u0142a jednak pewnych pomini\u0119\u0107, jak w przypadku zasygnalizowanego w recenzji oddzia\u0142ywania ideologii neoliberalnej. Rezygnacji z tego w\u0105tku nie mo\u017cna wbrew pozorom uzasadni\u0107 konieczno\u015bci\u0105 wynikaj\u0105c\u0105 z ambicji ca\u0142o\u015bciowego uj\u0119cia opracowywanego tematu. Jej przyczyny tkwi\u0105 w niedostatecznie przejrzystym zdefiniowaniu zasad doboru dzie\u0142 w obr\u0119bie kategorii zaproponowanych w drugiej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki. Badaczce nie uda\u0142o si\u0119 te\u017c odpowiedzie\u0107 na pytanie o rol\u0119 film\u00f3w topograficznych w kszta\u0142towaniu materialnego wymiaru kulturowych praktyk. Zrealizowanie tego zadania wymaga\u0142oby prawdopodobnie silniejszego osadzenia kategorii krajobrazu w podej\u015bciach uwzgl\u0119dniaj\u0105cych jego sprawczo\u015b\u0107. Ksi\u0105\u017cka Ilony Copik <\/i>nie wyczerpuje zatem tematyki zwi\u0105zanej z g\u00f3rno\u015bl\u0105skim krajobrazem, ale stanowi inspiruj\u0105ce zaproszenie do podj\u0119cia dalszych docieka\u0144.<\/p>\n Marcin Doroci\u0144ski i Magdalena Pop\u0142awska na plakacie serialu Pakt<\/em>, re\u017c. Leszek Dawid, prod. HBO Polska<\/span><\/p>\n \n <\/a>[1] J.F. Lewandowski, Kino \u015bl\u0105skie<\/i>, Wydawnictwo \u201e\u015al\u0105sk\u201d, Katowice 2012, s. 7. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] Zob. pe\u0142n\u0105 bibliografi\u0119 tw\u00f3rczo\u015bci Kazimierza Kutza: A. Klich, Ca\u0142y ten Kutz. Biografia niepokorna<\/i>, Znak, Krak\u00f3w 2009. Warto wymieni\u0107 te\u017c najwa\u017cniejsze pozycje opublikowane r\u00f3wnolegle oraz po 2009 roku: Kutzowisko 2,<\/i> red. A. Gw\u00f3\u017ad\u017a, Wydawnictwo \u015al\u0105sk, Katowice 2009; B. Hollender, Od Kutza do Czekaja<\/i>, Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka, Warszawa 2016. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] Zob. Filmowcy i kiniarze. Z dziej\u00f3w X muzy na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku<\/i>, red. A. Gw\u00f3\u017ad\u017a, Rabid, Krak\u00f3w 2004; Filmowe \u015bwiaty. Z dziej\u00f3w X muzy na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku<\/i>, red. A. Gw\u00f3\u017ad\u017a, Wydawnictwo Naukowe \u015al\u0105sk, Katowice 1998; Historie celuloidem podszyte. Z dziej\u00f3w X muzy na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku i w Zag\u0142\u0119biu D\u0105browskim<\/i>, red. A. Gw\u00f3\u017ad\u017a, Rabid, Krak\u00f3w 2005; Kina i okolice. Z dziej\u00f3w X muzy na \u015al\u0105sku<\/i>, red. A. Gw\u00f3\u017ad\u017a, Wydawnictwo Naukowe \u015al\u0105sk, Katowice 2008; Nie tylko filmy, nie same kina. Z dziej\u00f3w X muzy na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku i w Zag\u0142\u0119biu D\u0105browskim<\/i>, red. A. Gw\u00f3\u017ad\u017a, Wydawnictwo \u015al\u0105sk, Katowice 1996; Odkrywanie prowincji. Z dziej\u00f3w X muzy na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku<\/i>, red. A. Gw\u00f3\u017ad\u017a, Rabid, Krak\u00f3w 2002. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] W.J.T. Mitchell, Introduction<\/i>, [w:] Landscape and Power<\/i>, red. W.J.T. Mitchell, University of Chicago Press, Chicago 2002, s. 1. Do ustale\u0144 Mitchella Copik odnosi si\u0119 w ksi\u0105\u017cce niezwykle oszcz\u0119dnie. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] A wi\u0119c zgodnie z neutraln\u0105 definicj\u0105 skonstruowan\u0105 przez teoretyka politycznego i socjologa Martina Seligera. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] Zob. Paulina Kwiatkowska, Fotogeniczno\u015b\u0107<\/i>, [w:] Kultura wizualna w Polsce. Tom 2: Spojrzenia<\/i>, red. I. Kurz, P. Kwiatkowska, \u0141. Zaremba, M. Szcze\u015bniak, Fundacja B\u0119c Zmiana, Warszawa 2018, s. 34\u201344. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n S\u0142owa kluczowe: <\/b>G\u00f3rny \u015al\u0105sk, krajobraz, geografia humanistyczna, kino \u015bl\u0105skie, kino regionalne, Ilona Copik<\/p>\n Alicja Kosterska <\/b>\u2013 doktorantka w Zak\u0142adzie Filmu i Kultury Wizualnej IKP UW. Interesuje si\u0119 polityczno\u015bci\u0105 literatury i kultury wizualnej, a tak\u017ce przemianami to\u017csamo\u015bci g\u00f3rno\u015bl\u0105skiej. Przygotowuje rozpraw\u0119 doktorsk\u0105 na temat sposob\u00f3w widzenia G\u00f3rnego \u015al\u0105ska po 1989 roku. Publikowa\u0142a m.in. w \u201eTekstach Drugich\u201d.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ilona Copik, Topografie i krajobrazy. Filmowy \u015al\u0105sk, Wydawnictwo Uniwersytetu \u015al\u0105skiego, Katowice 2017 Trudno znale\u017a\u0107 dzisiaj miejsce w Polsce, kt\u00f3re by\u0142oby r\u00f3wnie cz\u0119sto eksponowane na ekranie. Nie ma drugiego takiego regionu, kt\u00f3ry mia\u0142by tak liczne i nieraz ciekawe odbicie filmowe. W mnogo\u015bci film\u00f3w zacz\u0119\u0142a pot\u0119gowa\u0107 si\u0119 si\u0142a jego scenerii, a w przypadku film\u00f3w najlepszych \u2013… Czytaj wi\u0119cej »Mapowanie filmowego \u015al\u0105ska \u2013 recenzja ksi\u0105\u017cki Ilony Copik „Topografie i krajobrazy. Filmowy \u015al\u0105sk”<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1645,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[650,11],"tags":[691,692,693,296,694,695,306],"ppma_author":[696],"class_list":["post-296","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2018","category-recenzja","tag-geografia-humanistyczna","tag-gorny-slask","tag-ilona-copik","tag-kino-najnowsze","tag-kino-regionalne","tag-kino-slaskie","tag-krajobraz"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Historia_Polskiego_Filmu\/REZYSERZY\/Kutz_Kazimierz\/1-P-61-15-800x800.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/KINO_NAJNOWSZE\/snap1.41353.4.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/KINO_NAJNOWSZE\/35841_1.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/KINO_NAJNOWSZE\/Pakt_horizontal_760x428_01.png\")
<\/p>\n
<\/p>\n
\n\n\n\n\n\n\n