{"id":292,"date":"2019-04-14T00:00:00","date_gmt":"2019-04-13T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2019\/04\/14\/jak-pisac-o-kinie-o-krytycznofilmowej-czujnosci\/"},"modified":"2021-06-25T14:37:40","modified_gmt":"2021-06-25T13:37:40","slug":"jak-pisac-o-kinie-o-krytycznofilmowej-czujnosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/jak-pisac-o-kinie-o-krytycznofilmowej-czujnosci\/","title":{"rendered":"Jak pisa\u0107 o kinie? O krytycznofilmowej czujno\u015bci"},"content":{"rendered":"

Samookre\u015blenie polskiego filmoznawstwa jako dziedziny naukowej by\u0142o jednym ze sta\u0142ych w\u0105tk\u00f3w tocz\u0105cej si\u0119 w tym \u015brodowisku dyskusji. Wysi\u0142ki pierwszych teoretyk\u00f3w filmu koncentrowa\u0142y si\u0119 m.in. na okre\u015bleniu wyr\u00f3\u017cnik\u00f3w artystyczno\u015bci nowego medium i mo\u017cliwo\u015bci jego nobilitacji do rangi pe\u0142nowarto\u015bciowej sztuki<\/a>[1]<\/a>. Dopiero w latach powojennych przeformu\u0142owano zadania polskiego filmoznawstwa. Na gruncie teorii filmu d\u0105\u017cono przede wszystkim do stworzenia obiektywnej podstawy analizy filmu z jednej strony, z drugiej za\u015b \u2013 umocnienia pozycji nowej dyscypliny w \u015brodowisku akademickim.<\/p>\n

<\/p>\n

Z tego te\u017c wzgl\u0119du szczeg\u00f3lnie wyra\u017anie w polskim filmoznawstwie lat 60. uwidoczni\u0142a si\u0119 sk\u0142onno\u015b\u0107 do semiotyczno-strukturalistycznej analizy film\u00f3w, co wsp\u00f3\u0142gra\u0142o z og\u00f3ln\u0105 tendencj\u0105 polskiej my\u015bli humanistycznej, odwo\u0142uj\u0105cej si\u0119 w<\/i>\u00f3<\/i>wczas do nauk ustanawiaj\u0105cych prawa, kt<\/i>\u00f3<\/i>rych metody, narz\u0119dzia i koncepcje teoretyczne mia\u0142y stanowi\u0107 panaceum na wszelkie niedostatki i kompleksy<\/i><\/a>[2]<\/a>. Nieprzypadkowo wi\u0119c pierwsze kryzysy w obr\u0119bie my\u015bli strukturalistycznej odbi\u0142y si\u0119 echem tak\u017ce w badaniach nad filmem. W tek\u015bcie Przedmiot i metoda filmoznawstwa<\/i> z 1974 roku sytuacj\u0119 w badaniach filmoznawczych Alicja Helman okre\u015bli\u0142a jako stan permanentnego niepokoju<\/i><\/a>[3]<\/a> <\/i>\u2013 wyczuwalnego rozchwiania dotychczasowych narracji i gwa\u0142townych poszukiwa\u0144 nowych rozwi\u0105za\u0144 teoretycznych. Remedium na narastaj\u0105cy chaos teoretyczny mia\u0142a by\u0107, zdaniem badaczki, konsolidacja wysi\u0142k\u00f3w teoretycznych, zmierzaj\u0105cych do ustabilizowania wsp\u00f3lnych, metodologicznych fundament\u00f3w bada\u0144 nad kinem.<\/p>\n

W swoim tek\u015bcie Helman ograniczy\u0142a si\u0119 do postawienia diagnozy bie\u017c\u0105cych (z pozoru jedynie wewn\u0119trznych) przekszta\u0142ce\u0144 w ramach polskiej teorii filmu bez wskazania ich mo\u017cliwych \u017ar\u00f3de\u0142. O jednym z potencjalnych zarzewi gor\u0105cej dyskusji dotycz\u0105cej nauki o filmie wzmiankuje dopiero kilka lat p\u00f3\u017aniej Boles\u0142aw Lewicki. Celem tekstu, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 w 1977 roku, Filmoznawstwo \u2013 nauki i kierunki kszta\u0142cenia<\/i> by\u0142a pr\u00f3ba wyznaczenia miejsca filmoznawstwa w konstelacji innych dziedzin nauki. We wst\u0119pie do artyku\u0142u pojawia si\u0119 jednak d\u0142u\u017cszy, wart przywo\u0142ania fragment, w kt\u00f3rym autor w gorzkich s\u0142owach przedstawia jeden z powod\u00f3w rozchwiania rodzimego dyskursu filmoznawczego:<\/p>\n

(\u2026) filmoznawstwo jako dyscyplina naukowa sta\u0142<\/i>o si<\/i>\u0119 przedmiotem ataku ze strony grupy krytyk<\/i>\u00f3<\/i>w filmowych \u2013 Krzysztofa Toeplitza, Krzysztofa M\u0119traka, Andrzeja Ochalskiego. <\/i>(\u2026) Krytyka filmowa uwa\u017ca si\u0119 za hegemona wszystkich dziedzin my\u015bli filmowej. W tych warunkach \u2013 gdy obok pozycji naukowych cytowane s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci prac o pretensjach filmoznawczych opracowania krytyczne lub wr\u0119cz recenzenckie bez uwzgl\u0119dniania ich odmienno\u015bci widzenia rzeczywisto\u015bci filmowej \u2013 bardzo trudno o praktyczne stosowanie dialektyki organicznej wsp<\/i>\u00f3<\/i>lnoty i jednocze\u015bnie kontrowersji krytyki i post\u0119powania badawczo-naukowego<\/i><\/a>[4]<\/a>.<\/i><\/p>\n

Innymi s\u0142owy, to m.in. krytycy filmowi, zdaniem Lewickiego, cz\u0119\u015bciowo przynajmniej wymusili gor\u0105czkowe dyskusje nad stanem filmowych bada\u0144 w latach 70. Wystarczy przywo\u0142a\u0107 chocia\u017cby s\u0142owa Krzysztofa M\u0119traka \u2013 dla kt\u00f3rego teoria filmu, poddawana na co dzie\u0144 presji m<\/i>\u00f3<\/i>d i pr\u0105d<\/i>\u00f3<\/i>w przebiegaj\u0105cych przez wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 humanistyk\u0119, <\/i>by\u0142a abstrakcyjn\u0105 <\/i>i oderwan<\/i>\u0105, hermetyczn\u0105 nauk\u0105 uprawian\u0105 w j\u0119zyku ezopowym, bez \u017cadnej og\u0142ady filozoficznej<\/i><\/a>[5]<\/a> \u2013 <\/i>by lepiej zrozumie\u0107 charakter ataku, o kt\u00f3rym tu mowa. Zdaniem krytyka publicystyka filmowa znacznie lepiej nad\u0105\u017ca\u0142a za wartkim strumieniem nowoczesnych zjawisk filmowych, podczas gdy \u201efilmologia\u201d zatrzymywa\u0142a si\u0119 jedynie na ich estetycznych, oderwanych od rzeczywisto\u015bci pozafilmowej problemach. W odpowiedzi Lewicki zarzuca\u0142 z kolei m\u0142odej krytyce grzech nadmiernej ambicji i brak zrozumienia zasadniczych r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy obiema dziedzinami pi\u015bmiennictwa filmoznawczego. Dlatego te\u017c filmoznawca tak wyra\u017anie wskazywa\u0142 na konieczno\u015b\u0107 rozgraniczenia obu tych dziedzin: teoretycznej od praktycznej, niepodlegaj\u0105cej kryteriom metodologicznie poprawnego, naukowego wywodu. Nie po to, by dowarto\u015bciowa\u0107 jedn\u0105 z nich, ile raczej zniwelowa\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142o nieporozumie\u0144 i dalszych atak\u00f3w, wynikaj\u0105cych z nieprzejrzystych, przenikaj\u0105cych si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci krytyka i teoretyka filmowego.<\/p>\n

<\/p>\n

Krzysztof Teodor Toeplitz, \u017cr\u00f3d\u0142o: FORUM<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Motywacje wsp\u00f3\u0142czesnej mu krytyki filmowej Lewicki wypunktowuje, wyprowadzaj\u0105c je przede wszystkim z lektury Przeciwko brzuchom<\/i>\u00f3<\/i>wstwu<\/i> Krzysztofa T. Toeplitza, w kt\u00f3rym ten pisze:<\/p>\n

Chorob\u0105, kt<\/i>\u00f3<\/i>ra w ostatnim sezonie szczeg<\/i>\u00f3<\/i>lnie daje si\u0119 we znaki w literaturze filmowej, jest inwazja pseudointelektualnego brzuchom<\/i>\u00f3<\/i>wstwa. Styl ten, kt<\/i>\u00f3<\/i>rego pr<\/i>\u00f3<\/i>bki znamy na naszym terenie z pism Jackiewicza, Eberhardta i wielu innych, polega na uruchamianiu nies\u0142ychanej aparatury poj\u0119ciowej do analizy zjawisk stosunkowo prostych oraz na usilnym wmawianiu w czytaj\u0105c\u0105 publiczno\u015b\u0107 dw<\/i>\u00f3<\/i>ch przynajmniej aksjomat<\/i>\u00f3<\/i>w: po pierwsze, \u017ce sami autorzy owych esej<\/i>\u00f3<\/i>w i \u201eniedbale rzucanych, ale jak\u017ce g\u0142\u0119bokich refleksji\u201d osi\u0105gn\u0119li nadludzkie wr\u0119cz stadium rafinady gustu i wra\u017cliwo\u015bci estetycznej, po drugie za\u015b, \u017ce istot\u0105 sztuki filmowej jest dzi\u015b nie jej masowo\u015b\u0107, kontakt z publiczno\u015bci\u0105, dostarczanie elementu widowiska i \u2013 niekiedy plebejskiej w swoim charakterze \u2013 emocji, lecz intelektualizm, \u015bledzenie g\u0142\u0119bi, gra na najsubtelniejszych strunach egzystencji i esencji<\/i><\/a>[6]<\/a>.<\/p>\n

Zastanawiaj\u0105ce jest to, w jaki spos\u00f3b oba polemiczne wzgl\u0119dem siebie teksty rozmijaj\u0105 si\u0119 w kluczowych momentach. Lewicki zdaje si\u0119 zupe\u0142nie nie dostrzega\u0107 ostro\u017cnego \u201eniekiedy\u201d, poprzedzaj\u0105cego uwag\u0119 o \u201eplebejsko\u015bci\u201d kina w cytowanym fragmencie artyku\u0142u Toeplitza. Filmolog ignoruje te\u017c fakt, \u017ce krytyce poddana zosta\u0142a \u201emoralizatorska\u201d krytyka, nadmiernie uwra\u017cliwiona na intelektualizm<\/i><\/a>[7]<\/a>, \u015blepa na materi<\/i>\u0119 i kolorow\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 \u017cycia, kt<\/i>\u00f3<\/i>rej projekcj\u0105 staje si\u0119 <\/i>film<\/i><\/a>[8]<\/a>, nie za\u015b filmoznawstwo. Przeciwko brzuchom<\/i>\u00f3<\/i>wstwu<\/i> nale\u017ca\u0142oby raczej czyta\u0107 jako tekst nawo\u0142uj\u0105cy do poluzowania krytycznofilmowej sk\u0142adni ni\u017c zagadywania filmu elitarystycznymi, wy\u017cszo\u015bciowymi w wymowie analizami. Toeplitzowi chodzi\u0142o raczej o poszerzenie terenu poszukiwa\u0144 tak\u017ce o te elementy, kt\u00f3re nie mie\u015bci\u0142y si\u0119 w dotychczasowych \u2013 stosowanych, jego zdaniem, zbyt cz\u0119sto na wyrost i z pobudek egotycznych \u2013 teoretycznofilmowych narracjach. Jeszcze wyrazi\u015bciej to, o co chodzi\u0142o Toeplitzowi, artyku\u0142owa\u0142 Krzysztof M\u0119trak, gdy poucza\u0142 bezlito\u015bnie krytykowan\u0105 przez siebie \u201ecieplarnian\u0105\u201d pisanin\u0119 koleg\u00f3w po fachu: Krytyk bowiem stale musi w sobie odkrywa\u0107 naiwn\u0105 prostoduszno\u015b\u0107 tego, co kryje si\u0119 w naszym, niejako przedrefleksyjnym, stosunku do dzie\u0142a sztuki. Tote\u017c u krytyka nie powinno by\u0107 przedzia\u0142u mi\u0119dzy \u015bwiatem my\u015b<\/i>li a <\/i>\u015bwiatem wewn\u0119trznym czy uczuciowym \u2013 bez tej fuzji krytyk jest kalek\u0105, cho\u0107 mo\u017ce by\u0107 wybitnym teoretykiem<\/i><\/a>[9]<\/a>.<\/p>\n

Tak naprawd\u0119 wi\u0119c Toeplitzowi, pisz\u0105cemu o krytyce bardziej otwartej na czytelnika, a zarazem na samo \u201ekino-prze\u017cycie\u201d, w najog\u00f3lniejszym rozrachunku blisko by\u0142o do pogl\u0105d\u00f3w Lewickiego. Z czego wynikaj\u0105 zatem te pozorne zaledwie rozd\u017awi\u0119ki, b\u0119d\u0105ce wszak\u017ce w tym czasie przedmiotem realnych spor\u00f3w oraz wyrazistych podzia\u0142\u00f3w?<\/p>\n

Przywo\u0142any dwug\u0142os Toeplitz\u2013Lewicki (wspierany m.in. przez Helman i M\u0119traka) pozwala wejrze\u0107 w znacznie bardziej skomplikowany proces przekszta\u0142cania si\u0119 sposob\u00f3w opisu filmu. P\u00f3\u017ane lata 60. i (szczeg\u00f3lnie) 70. to czas dalszych poszukiwa\u0144 tego, co mog\u0142oby zast\u0105pi\u0107 lub przeformu\u0142owa\u0107 coraz bardziej zasta\u0142e j\u0119zyki. Oba teksty \u2013 Toeplitza i M\u0119traka \u2013 powsta\u0142y w odpowiedzi na do\u015b\u0107 dobrze rozpoznany przez autor\u00f3w kryzys dotychczasowych sposob\u00f3w opisywania filmu, skupionych przede wszystkim na estetycznych czy semiotycznych analizach filmowego obrazu. M\u0119trak opowiada\u0142 si\u0119 za daleko id\u0105c\u0105 podejrzliwo\u015bci\u0105 wobec j\u0119zyk\u00f3w aspiruj\u0105cych do \u201e-znawstwa\u201d jako tych hermetycznych lub zbyt cz\u0119sto roszcz\u0105cych sobie prawo do zobiektywizowanego opisu filmowych zjawisk na okres zaledwie kr\u00f3tkich kadencji, kt\u00f3rych rytm trwania wyznacza\u0142y kolejne \u201ezwroty\u201d i coraz nowsze metodologiczne propozycje. Toeplitz za\u015b pisa\u0142 przeciwko bezrefleksyjnemu przyk\u0142adaniu gotowych modeli interpretacyjnych \u2013 te bowiem, zbyt pospiesznie i bezkrytycznie przywo\u0142ane, obracaj\u0105 si\u0119 we w\u0142asne karykatury, by ostatecznie oddali\u0107 film sprzed oczu zar\u00f3wno samego autora, jak i jego czytelnik\u00f3w. Polska krytyka znacznie szybciej ni\u017c filmoznawstwo dostrzeg\u0142a granice mo\u017cliwo\u015bci dotychczasowych dyskurs\u00f3w o filmie i skutecznie dopomina\u0142a si\u0119 poszerzenia ich pola interpretacji o inne problemy<\/a>[10]<\/a>.<\/p>\n

Je\u017celi lektura dawnych tekst\u00f3w krytycznych oraz filmoznawczych wydaje mi si\u0119 w dzisiejszym kontek\u015bcie istotna, to w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce u\u0142atwia sproblematyzowanie w\u0142a\u015bciwego terytorium aktualnej dyskusji, dotycz\u0105cej praktyk krytycznofilmowych. Za po\u015brednictwem artyku\u0142\u00f3w Lewickiego oraz Toeplitza mo\u017cna spojrze\u0107 i na dzisiejsz\u0105 krytyk\u0119 filmow\u0105, na kt\u00f3rej terenie podobne problemy podlegaj\u0105 zastanawiaj\u0105cej aktualizacji, chocia\u017c w ju\u017c zupe\u0142nie innych warunkach: wobec nie tyle dominuj\u0105cej narracji teoretycznofilmowej, ile ich rozdrobnionej wielo\u015bci i zwi\u0105zanej z tym ekonomii znacze\u0144 czy presti\u017cu.<\/p>\n

<\/p>\n

Boles\u0142aw Lewicki, \u017ar\u00f3d\u0142o: Uniwersytet \u0141\u00f3dzki<\/span><\/p>\n

\u201eProsty krytyk\u201d a akademia<\/b><\/p>\n

Publikacji tekstu Piotra Czerkawskiego L\u0119k przed prostot\u0105<\/em> towarzyszy\u0142y rozproszone po portalach spo\u0142eczno\u015bciowych g\u0142osy stwierdzaj\u0105ce, \u017ce taki spos\u00f3b pisania o krytyce filmowej nie ma ju\u017c racji bytu, \u017ce czas, gdy kwestia granic interpretacyjnych rozpala\u0142a umys\u0142y akademik\u00f3w, pisarzy i krytyk\u00f3w, dawno ju\u017c min\u0105\u0142 i wszystko na ten temat zosta\u0142o powiedziane. Poza drobnymi komentarzami artyku\u0142, opublikowany na \u0142amach \u201eMagazynu Filmweb\u201d, nie doczeka\u0142 si\u0119 \u017cadnej d\u0142u\u017cszej odpowiedzi, i to w miejscu \u0142atwiejszym do cytowania ni\u017c Facebook. A szkoda, bo wydaje si\u0119, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesna krytyka filmowa o sobie samej dyskutuje wci\u0105\u017c niewystarczaj\u0105co<\/a>[11]<\/a>. Dlatego te\u017c tekst Czerkawskiego, czytany jako pr\u00f3ba bardziej radykalnego rozrachunku z dzisiejszym pisarstwem krytycznofilmowym, wydaje mi si\u0119 wart wi\u0119kszej uwagi jako swego rodzaju precedens w recenzenckiej rutynie podyktowanej list\u0105 kinowych premier.<\/p>\n

Zasadnicza teza L\u0119ku przed prostot\u0105<\/i> wybrzmiewa mocno ju\u017c w pierwszym jego akapicie:<\/p>\n

Krytyk, cho\u0107 za punkt wyj\u015bcia bierze dzie\u0142o sztuki stworzone przez kogo\u015b innego, marzy o odci\u015bni\u0119ciu na nim w\u0142asnego stempla interpretacyjnego. W samej ambicji, by przechytrzy\u0107 koleg<\/i>\u00f3<\/i>w po fachu, a mo\u017ce nawet samego tw<\/i>\u00f3<\/i>rc\u0119, i dostrzec w filmie sensy, kt<\/i>\u00f3<\/i>rych nie by\u0142 \u015bwiadom nikt wcze\u015bniej, nie ma niczego z\u0142ego. Gorzej, gdy pragnienie to okazuje si\u0119 na tyle silne, \u017ce neutralizuje instynkt samoz<\/i>a<\/i>chowawczy i prowadzi autora na manowce groteskowej nadinterpretacji. R<\/i>\u00f3<\/i>wnie szkodliwe bywaj\u0105 sytuacje, w kt<\/i>\u00f3<\/i>rych krytyk, w poszukiwaniu intelektualnych podniet, ostentacyjnie lekcewa\u017cy filmy czyni\u0105<\/i>ce cnot<\/i>\u0119 z dyskrecji i szlachetnej bezpretensjonalno\u015bci. Traf chce, \u017ce obie te strategie \u2013 maj\u0105ce za wsp<\/i>\u00f3<\/i>lny mianownik parali\u017cuj\u0105cy recenzenta l\u0119k przed prostot\u0105 \u2013 stosowano konsekwentnie wobec kilku najg\u0142o\u015bniejszych tytu\u0142\u00f3w ostatnich miesi\u0119cy<\/i><\/a>[12]<\/a>.<\/p>\n

Na podstawie recepcji trzech film\u00f3w (Toniego Erdmanna<\/i> Maren Ade, La La Land<\/i> Damiena Chazelle\u2019a i Patersona<\/i> Jima Jarmuscha) Czerkawski wymieni\u0142 g\u0142\u00f3wne grzechy zar\u00f3wno polskiej, jak i ameryka\u0144skiej krytyki filmowej: sk\u0142onno\u015b\u0107 do intelektualnych szar\u017c kosztem analizowanego filmu czy zbyt du\u017ca \u0142atwo\u015b\u0107 w si\u0119ganiu po gotowe, poprawne politycznie narracje. Swoje zarzuty autor sformu\u0142owa\u0142 na podstawie konkretnych tekst\u00f3w (przede wszystkim Sebastiana Smoli\u0144skiego, Micha\u0142a Oleszczyka i Aleksandry Idczak), w kt\u00f3rych ch\u0119\u0107 interpretacyjnych fajerwerk\u00f3w mia\u0142aby bra\u0107 g\u00f3r\u0119 nad faktycznym sensem poszczeg\u00f3lnych produkcji.<\/p>\n

To, na ile s\u0105 trafne wspomniane oskar\u017cenia, lepiej zostawi\u0107 na boku i skupi\u0107 si\u0119 na w\u0142a\u015bciwym celu, jaki przy\u015bwieca\u0142 autorowi. O tym Czerkawski pisa\u0142 w ostatnich s\u0142owach swojego tekstu:<\/p>\n

(\u2026) najbardziej wyrafinowana z pozoru interpretacja miewa czasem w sobie co\u015b wulgarnego i o<\/i>b<\/i>scenicznego. Nie bez powodu Micha\u0142 Cichy, kto\u015b w rodzaju Patersona z warszawskiej Ochoty i autor doskona\u0142ej ksi\u0105\u017cki \u201ePozw<\/i>\u00f3<\/i>l rzece p\u0142yn\u0105\u0107\u201d, powiedzia\u0142 w jednym z wywiad<\/i>\u00f3<\/i>w: \u201ePrawdziwe widzenie przychodzi bez wypatrywania, a uwaga nie bierze si\u0119 z czujno\u015bci, tylko z odpr\u0119\u017cenia. Widzenie zd<\/i>a<\/i>rza si\u0119 w\u0142a\u015bnie wtedy, gdy w umy\u015ble jest wolna przestrze\u0144, pustka, kt<\/i>\u00f3<\/i>r\u0105 mo\u017cna zape\u0142ni\u0107 do\u015bwia<\/i>d<\/i>czeniem\u201d. By\u0107 mo\u017ce, lepiej, je\u015bli zamiast polowa\u0107 na najmniejsze strz\u0119py sens<\/i>\u00f3<\/i>w, krytyk podda si\u0119 czasem kontemplacji, zapomni o nadbaga\u017cu wiedzy i pozostanie wierny impresyjnemu pierwszemu wra\u017ceniu. Id\u0119 o zak\u0142<\/i>ad, <\/i>\u017ce nawet poniesiona w ten spos<\/i>\u00f3<\/i>b pora\u017c<\/i>ka b<\/i>\u0119dzie smakowa\u0107 lepiej ni\u017c jaki<\/i>e<\/i>kolwiek zwyci\u0119stwo osi\u0105<\/i>gni<\/i>\u0119te przy wsparciu akademickich podr\u0119cznik<\/i>\u00f3<\/i>w<\/i><\/a>[13]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Piotr Czerkawski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Festiwal Spektrum<\/span><\/span><\/p>\n

Tego typu argumenty stale powracaj\u0105 w dyskusjach o filmach, tak jakby nie by\u0142o ucieczki od ci\u0105g\u0142ych opozycji interpretacja\u2013nadinterpretacja, teoria\u2013praktyka itd. Na tym w\u0142a\u015bnie przekonaniu mi\u0119dzy innymi opar\u0142 sw\u00f3j komentarz Sebastian Smoli\u0144ski:<\/p>\n

Piotr pozuje na krytyka bliskiego widzowi i uwa\u017caj\u0105cego, \u017ceby przypadkiem z t\u0105 interpretacj\u0105 nie przesadzi\u0107 \u2013 a nu\u017c zawrzemy w tek\u015bcie niecodzienn\u0105, nieoczywist\u0105, skrajnie oryginaln\u0105 czy wr\u0119cz \u201ewyduman\u0105\u201d my\u015bl. A zatem: wszystko, co wychodzi poza ramy my\u015blenia Piotra, jest albo tzw. dorabianiem ideologii, albo nie zgadza si\u0119 z tym, co autor mia\u0142 na my\u015bli (Piotr polemizuje z moim tekstem, cytuj\u0105c… s\u0142owa samego Jarmuscha, kt<\/i>\u00f3<\/i>ry jest tu przywo\u0142any jako autorytet w interpretacji w\u0142asnego filmu). Pachnie to lekcjami polskiego, na kt<\/i>\u00f3<\/i>rych uczyli\u015bmy si\u0119 wszyscy, czym jest \u201epoprawna, rozs\u0105dna, dobra interpretacja\u201d.<\/i><\/p>\n

Oczywi\u015bcie, studentowi lub komu\u015b, kto studia sko\u0144czy\u0142<\/i>, co<\/i>\u015b takiego absolutnie nie przystoi. Je\u015bli jest co\u015b ekscytuj\u0105cego w profesji krytyka, to w\u0142a\u015bnie odwaga my\u015bli, pod\u0105\u017canie za w\u0142asnymi intuicjami, nawet je\u015bli nie zgadzaj\u0105 si\u0119 one z tzw. \u201eog\u00f3\u0142em\u201d. W innym wypadku jaki jest w og<\/i>\u00f3<\/i>le sens krytycznego pisania o filmach? O klasie krytyki \u015bwiadczy nie to, czy kto\u015b \u201epoprawnie\u201d odczyta jaki\u015b <\/i>film, czy np. dostrze<\/i>\u017ce w \u201ePatersonie\u201d rzekom\u0105 prostot\u0119 i rado\u015b\u0107 \u017cycia. Miar\u0105 warto\u015bci krytyki artystycznej jest bowiem tylko i wy\u0142\u0105cznie jako\u015b\u0107 obrony w\u0142asnych s\u0105d<\/i>\u00f3<\/i>w \u2013 jakkolwiek niecodzienne i nieoczywiste by one by\u0142y, jak bardzo r\u00f3\u017cni\u0142yby si\u0119 od oceny koleg<\/i>\u00f3<\/i>w po fachu. Dop<\/i>\u00f3<\/i>ki romansujemy lub k\u0142\u00f3cimy si\u0119 z filmem, a nie w\u0142asnym ego lub wirtualn\u0105 publiczno\u015bci\u0105, kt<\/i>\u00f3<\/i>rej poklasku szukamy, wszystko jest na swoim miejscu. A Paterson mo\u017ce dalej pisa\u0107 swoje wiersze<\/i><\/a>[14]<\/a>.<\/p>\n

Smoli\u0144ski dopowiedzia\u0142 te\u017c w jednym z komentarzy:<\/p>\n

Nie wypada\u0142<\/i>o mi pisa<\/i>\u0107 w odpowiedzi, \u017ce tekst Piotra uwa\u017cam za zb\u0119dny, ale faktycznie nie wiem po co on powsta\u0142 i w obszarze debaty o kulturze cofa nas mocno wstecz. Inna sprawa, \u017ce buduje te\u017c sztuczny mur mi\u0119dzy \u201eprostym krytykiem\u201d a akademi\u0105, co jest ju\u017c moim zdaniem po prostu szkodliwe i bezsensowne<\/i><\/a>[15]<\/a>.<\/p>\n

Przywo\u0142uj\u0119 ca\u0142\u0105 polemik\u0119 tak szczeg\u00f3\u0142owo po to, by pokaza\u0107, w jaki spos\u00f3b aktualizowane s\u0105 w niej argumenty (jak si\u0119 wydawa\u0142o) ca\u0142kowicie przebrzmia\u0142e, a tak\u017ce zaznaczy\u0107 punkt nieporozumienia mi\u0119dzy Smoli\u0144skim a Czerkawskim. Sedno rozd\u017awi\u0119ku mie\u015bci si\u0119 w s\u0142owie \u201enadinterpretacja\u201d, z jednej strony obci\u0105\u017conym chocia\u017cby kanonicznymi tekstami Umberta Eco, Richarda Rorty\u2019ego i Jonathana Cullera<\/a>[16]<\/a> z drugiej za\u015b, jak si\u0119 okazuje, konotuj\u0105cym maturalne kryteria oceny wypracowa\u0144. Niefortunno\u015b\u0107 zastosowania tego terminu przez Czerkawskiego polega\u0142aby na tym, \u017ce raczej zaciemnia on w\u0142a\u015bciw\u0105 wymow\u0119 artyku\u0142u, ni\u017c j\u0105 eksponuje. Sprawy nie u\u0142atwia przyj\u0119ta formu\u0142a artyku\u0142u, w ramach kt\u00f3rej krytykowane teksty zderzone zosta\u0142y jedynie z osobistymi interpretacjami autora, przez co stawiane w domy\u015ble pytanie \u201ejak pisa\u0107?\u201d ostatecznie schodzi na dalszy plan i staje si\u0119 jedynie wyrazist\u0105 ram\u0105 do prowadzenia ju\u017c znacznie mniej interesuj\u0105cej ewidencji rozbie\u017cno\u015bci mi\u0119dzy krytykami filmowymi.<\/p>\n

Cho\u0107 Czerkawskiego r\u00f3\u017cni od Toeplitza retoryka, to podobie\u0144stwa w argumentacji mi\u0119dzy Przeciw brzuchom<\/i>\u00f3<\/i>wstwu<\/i> a L\u0119kiem przed prostot\u0105<\/i> s\u0105 uderzaj\u0105ce, a wnioski niemal\u017ce identyczne. Oba teksty nie s\u0105 wymierzone przeciwko akademickim praktykom my\u015blenia o kinie, stanowi\u0105cym barier\u0119 mi\u0119dzy krytykiem, dzie\u0142em filmowym a czytelnikiem. Ich autorzy dopominaj\u0105 si\u0119 raczej o swego rodzaju odwag\u0119, konieczn\u0105 do porzucania por\u0119cznych ram akademickich syntez na rzecz wypracowywania pojedynczych, dostosowanych do filmu narracji krytycznofilmowych.<\/p>\n

Zasadnicza idea L\u0119ku przed prostot\u0105<\/i> pozostaje zatem kwesti\u0105 wart\u0105 dalszego namys\u0142u. Sprawa nie rozchodzi\u0142aby si\u0119 bowiem o wolno\u015b\u0107 interpretacji<\/i> czy mur mi\u0119dzy <\/i>\u201e<\/i>prostym krytykiem<\/i>\u201d<\/i> a akademi\u0105<\/i>, jak interpretowa\u0142 to Smoli\u0144ski, a na pewno nie warto by\u0142oby jej w takiej formule podtrzymywa\u0107. Ukryty za ci\u0105giem ma\u0142o atrakcyjnych opozycji problem poczucia powolnego wykolejania si\u0119 narracji krytycznofilmowych z toru opowie\u015bci, jakie wsp\u00f3\u0142czesne kino chcia\u0142oby pokaza\u0107, nadal pozostaje w mocy, cho\u0107 niejako w przedakcji sporu. Dlatego te\u017c zamiast rozstawionym ju\u017c po przeciwnych stronach figurom, mo\u017ce lepiej by\u0142oby przyjrze\u0107 si\u0119 samej szachownicy?<\/p>\n

<\/p>\n

Sebastian Smoli\u0144ski, fot. Anna Rezulak<\/span><\/span><\/p>\n

Producenci i zak\u0142adnicy presti\u017cu<\/b><\/p>\n

W Aurze donios\u0142o\u015bci. Krytycy filmowi w s\u0142u\u017cbie presti\u017cu<\/i> Anita Piotrowska wymieni\u0142a kilka wyznacznik\u00f3w tego, co organizuje krytycznofilmowe pole widzenia: rynek festiwalowy (sufluj\u0105cy to, co uznawane za \u201eartystyczne\u201d), dystrybucyjny, a nawet poszczeg\u00f3lne poj\u0119cia, przynajmniej cz\u0119\u015bciowo okre\u015blaj\u0105ce s\u0142ownik os\u00f3b zawodowo pisz\u0105cych o filmie. Wymienione kryteria stanowi\u0105, zdaniem autorki, por\u0119czny system \u201eobiektywizowania\u201d ogl\u0105du filmu<\/a>[17]<\/a>. Tymczasem to, co mia\u0142oby porz\u0105dkowa\u0107 system oceny poszczeg\u00f3lnych produkcji, w rzeczywisto\u015bci kryje rozbudowan\u0105 sie\u0107 z\u0142o\u017conych proces\u00f3w ekonomii sens\u00f3w, w wi\u0119kszym lub mniejszym stopniu reprodukowanych za po\u015brednictwem medium krytyka, ekonomii, przed kt\u00f3rej zasadami w\u0142a\u015bciwie nie mo\u017ce on umkn\u0105\u0107, decyduj\u0105cej o tym, co w og<\/i>\u00f3<\/i>le zas\u0142uguje na uwag\u0119 i jak\u0105 pozycj\u0119 zajmuje w ustalonej hierarchii<\/i><\/a>[18]<\/a>. Jako jeden z element\u00f3w rynku filmowego pisz\u0105cy o kinie do pewnego stopnia skazani s\u0105 na zapo\u015bredniczanie tworzonych na festiwalach kanon\u00f3w wiod\u0105cych tw\u00f3rc\u00f3w, lansowanych w danym sezonie produkcji wybranego kina narodowego, a nawet krytycznofilmowych s\u0142\u00f3w wytrych\u00f3w (chocia\u017cby wymienione przez autork\u0119 slow cinema<\/i>). To, o czym i<\/b> jak<\/b> si\u0119 pisze, uzale\u017cnione jest si\u0142\u0105 rzeczy od uprzednich wobec samego tekstu proces\u00f3w umieszczania (a tym samym dowarto\u015bciowywania) zjawisk filmowych w polu widzenia.<\/p>\n

W konsekwencji pozycja krytyka filmowego ulega daleko id\u0105cej komplikacji. Jako jedna z instytucji z\u0142o\u017conego systemu filmowego nie tylko reprodukuje on szersze dla \u015brodowiska narracje, lecz tak\u017ce za ich pomoc\u0105 ugruntowuje swoj\u0105 w nim pozycj\u0119. Piotrowska pisa\u0142a o sobie i swoim \u015brodowisku: lubimy bardziej ni\u017c kiedykolwiek dowarto\u015bciowywa\u0107 przedmiot naszego opisu, a w ten spos<\/i>\u00f3<\/i>b r<\/i>\u00f3<\/i>wnie\u017c samych siebie. Stali\u015bmy si\u0119 r<\/i>\u00f3<\/i>wnocze\u015bnie producentami i zak\u0142adnikami presti\u017cu<\/i><\/a>[19]<\/a>, co stanowi wsp\u00f3ln\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119 problemow\u0105 z tekstem Czerkawskiego. Poszukiwaniu wy\u017cszego<\/i><\/b> sensu<\/i><\/a>[20]<\/a> Piotrowskiej znaczeniowo blisko do marzenia o odci\u015bni\u0119ciu w\u0142asnego stempla interpretacyjnego<\/i><\/a>[21]<\/a>, czyli strategii budowania w\u0142asnego idiomu krytycznofilmowego za pomoc\u0105 (i nieraz kosztem) interpretacji filmu. Oba teksty \u0142\u0105czy tak\u017ce k\u0142opot z okre\u015bleniem i wyeksponowaniem w\u0142a\u015bciwego problemu, kt\u00f3ry w wi\u0119kszym lub mniejszym stopniu staraj\u0105 si\u0119 przedstawi\u0107.<\/p>\n

Niezale\u017cno\u015b\u0107 jako fetysz<\/b><\/p>\n

W najbardziej warto\u015bciowych cz\u0119\u015bciach swojego artyku\u0142u Czerkawski krytykowa\u0142 nie tyle pojedyncze interpretacje, ile raczej uprzedni wobec nich mechanizm ich wytwarzania, zbyt \u0142atwo organizuj\u0105cy poszczeg\u00f3lne trajektorie seansu filmowego. Krytyk dzia\u0142a w szerszym systemie dyskursywnym, sk\u0142adaj\u0105cym si\u0119 na optyk\u0119 oceny i \u2013 w konsekwencji \u2013 na w\u0142asne s\u0105dy krytyczne, w obronie kt\u00f3rych chcia\u0142by stawa\u0107 Smoli\u0144ski<\/a>[22]<\/a>. Tyle \u017ce Czerkawski uderza\u0142 w co\u015b zupe\u0142nie innego ni\u017c wolno\u015b\u0107 interpretacji. Kwestia, omawiana szczeg\u00f3lnie w konte\u015bcie recepcji La La Land<\/i> czy tekstu Idczak o Patersonie<\/i>, dotyczy\u0142aby narracji krytyki filmowej oraz warunk\u00f3w ich kszta\u0142towania: do jakiego stopnia akademickie (i nie tylko) matryce interpretacyjne (co i rusz podlegaj\u0105ce przecie\u017c jeszcze dotkliwszym ni\u017c dawniej wewn\u0119trznym \u201ewstrz\u0105som\u201d i \u201ezwrotom\u201d) mog\u0105 by\u0107 pomocne w udost\u0119pnianiu filmu poprzez tekst, a na ile powielaj\u0105 one ich s\u0142abo\u015bci kosztem filmu? Na ile uzale\u017cnione s\u0105 od popytu bie\u017c\u0105cej gor\u0105czki temat\u00f3w, budowania w\u0142asnej marki krytyka filmowego? Pytania te, chocia\u017c wyczuwalne w tek\u015bcie, pozostaj\u0105 jednak trudnym do wychwycenia t\u0142em dla interpretacyjnych kontrpropozycji Czerkawskiego, za\u015b w\u0142a\u015bciwy problem zostaje sprowadzony ostatecznie do kwestii erudycyjnych popis\u00f3w nadwra\u017cliwych ideologicznie<\/i><\/a>[23]<\/a> autor\u00f3w.<\/p>\n

Piotrowska znacznie wi\u0119cej uwagi po\u015bwi\u0119ci\u0142a \u015brodowiskowym, bran\u017cowym, a nawet poj\u0119ciowym uwik\u0142aniom pisz\u0105cych o filmie. Jedn\u0105 z wa\u017cniejszych wymienionych kategorii pracy krytyka staje si\u0119 niezale\u017cno\u015b\u0107, zar\u00f3wno od rynkowych przepychanek<\/i>, jak i kina komercyjnego<\/a>[24]<\/a>. Problem polega na tym, \u017ce w uj\u0119ciu Piotrowskiej \u201eniezale\u017cno\u015b\u0107\u201d to poj\u0119cie fetysz, zaledwie iluzja mo\u017cliwej ucieczki poza gotowe matryce opowie\u015bci o kinie. W rzeczywisto\u015bci jest ono cz\u0119sto karykaturalnym rewersem tej samej logiki presti\u017cu, z \u0142atwo\u015bci\u0105 przekszta\u0142ca si\u0119 \u2013 jak u Czerkawskiego \u2013 w krytycznofilmow\u0105 szar\u017c\u0119 i indywidualn\u0105 walk\u0119 o nazwisko:<\/p>\n

(\u2026) fetyszyzacja krytycznej niezale\u017cno\u015bci przejawia si\u0119 tak\u017ce g\u0142osem ostentacyjnej przekory, kt<\/i>\u00f3<\/i>ry przebija szczeg<\/i>\u00f3<\/i>lnie z wypowiedzi krytyk<\/i>\u00f3<\/i>w m\u0142odszego pokolenia. Id\u0105c pod pr\u0105d powszechnym opiniom i wsadzaj\u0105c kij w mrowisko, z pewno\u015bci\u0105 przyczyniaj\u0105 si\u0119 <\/i>do o<\/i>\u017cywienia krytycznofilmowego pejza\u017cu. Warto jednak rozr\u00f3\u017cni\u0107 samodzielne my\u015blenie od usilnej potrzeby medialnego zaistnienia. W czasach dewaluacji i rozproszenia tej profesji sta\u0142<\/i>o si<\/i>\u0119 to pokus\u0105 wyj\u0105tkowo siln\u0105<\/i><\/a>[25]<\/a>.<\/p>\n

W dalszej cz\u0119\u015bci tekstu problem uwik\u0142ania krytyka filmowego w z\u0142o\u017cony system budowania presti\u017cu autorka ostatecznie sprowadzi\u0142a do kwestii jego najbardziej bezpo\u015brednich form, gdzie enigmatyczne samodzielne my\u015blenie<\/i> przesz\u0142o w r\u00f3wnie niejasne i problematyczne poj\u0119cie etosu<\/i> krytyka, umo\u017cliwiaj\u0105cego zachowanie bezpiecznej pozycji niezale\u017cno\u015bci:<\/p>\n

Zmiana statusu krytyki filmowej, a co za tym idzie \u2013 pauperyzacja tej profesji, wymusi\u0142a na jej przedstawicielach wi\u0119ksz\u0105 elastyczno\u015b\u0107 zawodow\u0105. Krytycy coraz cz\u0119\u015bciej staj\u0105 si\u0119 programerami festiwalowymi, konsultantami scenariuszowymi, organizatorami przegl\u0105d<\/i>\u00f3<\/i>w i dyskusji, animatorami lokalnego \u017cycia filmowego czy autorami ksi\u0105\u017cek. I nie ma w tym nic zdro\u017cnego. Dop<\/i>\u00f3<\/i>ki zachowuj\u0105 w tych dzia\u0142aniach transparentne regu\u0142y i nie dopuszczaj\u0105 do tzw. konfliktu interes<\/i>\u00f3<\/i>w, pozostaj\u0105 wiarygodni w swojej recenzenckiej aktywno\u015bci. By\u0107 mo\u017ce trzymanie si\u0119 niemodnego dzi\u015b poj\u0119cia etosu jest w\u0142a\u015bnie tym, co jeszcze ratuje tradycyjnie rozumian\u0105 krytyk\u0119 filmow\u0105 przed jej ca\u0142kowitym wymarciem<\/i><\/a>[26]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Anita Piotrowska, fot. Gra\u017cyna Makara, \u017ar\u00f3d\u0142o: <\/span>„Tygodnik Powszechny”<\/span><\/p>\n

W \u015bwietle ca\u0142ego artyku\u0142u mo\u017cna mie\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci, czy zaanga\u017cowanie we wsp\u00f3\u0142tworzenie \u015brodowiska filmowego w innej formie ni\u017c poprzez tekst jest kwesti\u0105 najbardziej problematyczn\u0105. Wa\u017cniejsz\u0105 spraw\u0105 wydaje mi si\u0119 wskazanie etosu krytyka<\/i> jako \u015brodka, umo\u017cliwiaj\u0105cego balansowanie mi\u0119dzy praktyk\u0105 pisania a krytyk\u0105 filmow\u0105, rozumian\u0105 jako element szerszego pola rynku filmowego. Autorka zdaje si\u0119 bowiem nie dostrzega\u0107, \u017ce k\u0142opot z poj\u0119ciem etosu krytyka<\/i> nie polega na tym, \u017ce jest niemodne<\/i><\/a>[27]<\/a>. Po prostu nie wiadomo, co znaczy w dzisiejszych warunkach pracy recenzenta i w jaki spos\u00f3b mia\u0142oby ono okre\u015bla\u0107 praktyki pisania o kinie. Bli\u017cej nieokre\u015blony system uniwersalnych regu\u0142 zostaje u Piotrowskiej sprowadzony do indywidualnych zasad fair play.<\/i> W\u0142a\u015bciwy problem \u2013 skrupulatnie wyliczone warunki dzia\u0142alno\u015bci pisz\u0105cego o filmie \u2013 i w tym wypadku zszed\u0142 nagle na odleg\u0142y plan pojedynczego rachunku sumienia.<\/p>\n

Krwiobieg my\u015bli krytycznofilmowej<\/b><\/p>\n

Kiedy polska krytyka filmowa w latach 70. w zapale rozdawa\u0142a ciosy zar\u00f3wno teoretykom, jak i kolegom po fachu, najwyrazi\u015bciej upomina\u0142a si\u0119 zarazem o swoist\u0105 czujno\u015b\u0107 wobec gotowych zestaw\u00f3w temat\u00f3w, zda\u0144 czy metodologii, tak machinalnie i efektownie nieraz ubieraj\u0105cych my\u015bli w zdania. Prowadzi\u0142o to, jak pokazuje polemiczny wtr\u0119t Lewickiego, tak\u017ce do wytwarzania pozornych zaledwie linii nieporozumie\u0144 oraz budowania (ostatecznie produktywnych) konflikt\u00f3w mi\u0119dzy recenzenck\u0105 praktyk\u0105 a teori\u0105 filmu. O poszukiwanie nowych form opisu filmu zabiegano nieraz z ryzykown\u0105 gorliwo\u015bci\u0105 po ka\u017cdej ze stron polskiego pi\u015bmiennictwa filmowego.<\/p>\n

Fakt, \u017ce dyskusja powraca po latach w tak zbli\u017conej formule \u201ekina-prze\u017cycia\u201d, \u015bwiadczy o podobnej potrzebie przemy\u015blenia warunk\u00f3w pisania o filmie. Tym razem jednak te same argumenty pojawiaj\u0105 si\u0119 w zupe\u0142nie innym krajobrazie krytycznofilmowym i stanowi\u0105 symptom odmiennych problem\u00f3w. Artyku\u0142y wymierzone przeciw teorii i brzuchom<\/i>\u00f3<\/i>wstwu<\/i> u M\u0119traka i Toeplitza by\u0142y reakcj\u0105 na poczucie nieadekwatno\u015bci sposob\u00f3w opisu filmu, rozpatrywanego jako zamkni\u0119te, pojedyncze dzie\u0142o sztuki w oderwaniu od rzeczywisto\u015bci pozaekranowej. Tymczasem dzisiejszym, tak trudnym do wyrazistego sproblematyzowania terenem sporu okazuje si\u0119 sam mechanizm pozycjonowania w hierarchii znacze\u0144 (narracji o kinie) i znaczenia (samego krytyka filmowego). Teksty Czerkawskiego i Piotrowskiej \u2013 cho\u0107 pisane z nieco innych perspektyw \u2013 wyrastaj\u0105 z podobnej nieufno\u015bci wobec krytycznofilmowej publicystyki, uwik\u0142anej w skomplikowan\u0105 sie\u0107 instytucjonalnych zale\u017cno\u015bci. \u0179r\u00f3d\u0142em braku zaufania staje si\u0119 nie tyle interpretacja, ile sam krytyk jako wytw\u00f3rca, a zarazem reproduktor narracji filmowych i \u015bwiatopogl\u0105dowych. Jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 w coraz wi\u0119kszym stopniu determinowana jest przez przep\u0142yw sens\u00f3w generowanych przez \u2013 z jednej strony \u2013 rynek filmowy, z drugiej za\u015b szersze (akademickie, publicystyczne, ideologiczne) dyskursy o \u015bwiecie, wyznaczaj\u0105cych perspektywy widzenia i pisania wedle logiki uznania. Nieufno\u015b\u0107 budzi ju\u017c nie tyle sam tekst, ile uprzednie wobec niego motywacje, podyktowane jak najbardziej wolnorynkowymi zasadami konkurencji. Walut\u0105 staje si\u0119 opowie\u015b\u0107 wystarczaj\u0105co wyrazista, by odpowiednio wysoko spozycjonowa\u0107 siebie jako krytyka. Konsekwencj\u0105 tak ustawionej perspektywy jest sytuacja ci\u0105g\u0142ej podejrzliwo\u015bci, w kt\u00f3rej ka\u017cdy, niezale\u017cnie od swoich interpretacyjnych propozycji, staje si\u0119 zak\u0142adnikiem presti\u017cu.<\/p>\n

W Pochwale prostoty<\/i> mo\u017cliwym rozwi\u0105zaniem tak zarysowanego kryzysu jest \u201ekino-prze\u017cycie\u201d: subiektywna, indywidualna relacja z interpretowanym dzie\u0142em. Wolna przestrze\u0144<\/i>, kontemplacja<\/i> \u2013 pe\u0142no w ostatnich zdaniach tego tekstu okre\u015ble\u0144, wyra\u017caj\u0105cych poczucie koj\u0105cej ulgi, jak\u0105 mia\u0142oby nie\u015b\u0107 ze sob\u0105 prawdziwe widzenie<\/i><\/a>[28]<\/a>. Pozwala\u0142oby ono uwolni\u0107 si\u0119 od usilnie narzucaj\u0105cych si\u0119 hase\u0142 i gotowych interpretacji; przesuwa\u0107 oczami po obrazach bez pokusy ich przemocowego zagarniania. W zaproponowanej przez Czerkawskiego krytycznofilmowej strategii oczyszczanie pola widzenia oznacza ucieczk\u0119 do sali kinowej, gdzie ramy rzeczywisto\u015bci wyznacza ekran, a znaczenia podsuwa sam film. W takim wypadku odmawiamy uczestnictwa w wi\u0119kszych narracjach, o ile nie s\u0105 one tematyzowane w filmie, by nie da\u0107 si\u0119 w\u0142\u0105czy\u0107 (lub nie ulec pokusie wej\u015bcia) w system powielania zapo\u015bredniczanych matryc interpretacyjnych. Pozostajemy sami wobec ekranu i polegamy na w\u0142asnej optyce, co paradoksalnie wspiera system wolnorynkowej konkurencyjno\u015bci: teksty, pozbawione wsp\u00f3lnej p\u0142aszczyzny dyskusji, pracuj\u0105 na dowarto\u015bciowywanie poszczeg\u00f3lnych produkcji oraz sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na pojedynczy idiom krytyka. Ku podobnym rozwi\u0105zaniom zmierza te\u017c Piotrowska, pozostawiaj\u0105c krytyka z w\u0142asnym sumieniem, dyscyplinowanym enigmatycznymi zasadami fair play<\/i>. Tak naprawd\u0119 wi\u0119c obie propozycje wsp\u00f3\u0142graj\u0105 z dzisiejszym stanem polskiej krytyki filmowej. Has\u0142a \u201ezdrowy rozs\u0105dek\u201d, \u201eetos krytyka\u201d czy \u201eczysto\u015b\u0107 spojrzenia\u201d pozwalaj\u0105 jedynie umkn\u0105\u0107 problemowi \u2013 pozorowa\u0107 rozwi\u0105zanie, by po chwili wr\u00f3ci\u0107 do punktu wyj\u015bcia.<\/p>\n

Mimo wszystko artyku\u0142y Czerkawskiego czy Piotrowskiej stanowi\u0105 cenne wyj\u0105tki w codziennej praktyce recenzenckiej, bo do pewnego stopnia poszerzaj\u0105 indywidualn\u0105 relacj\u0119 krytyk\u2013dzie\u0142o filmowe o problem ich przedtekstowych uwarunkowa\u0144. Oba artyku\u0142y pokazuj\u0105, \u017ce sporadycznie podnoszone pytanie o to, jak(-im j\u0119zykiem) romansowa\u0107<\/i> i k\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119<\/i><\/a>[29]<\/a> z filmem, nie straci\u0142o nic ze swojej aktualno\u015bci.<\/p>\n

<\/p>\n

Krzysztof M\u0119trak, fot. W\u0142odzimierz Barchacz, \u017ar\u00f3d\u0142o: NAC<\/span><\/p>\n

W jednym ze swoich tekst\u00f3w M\u0119trak pisa\u0142, \u017ce w krytyce filmowej wa\u017cniejszy od racji jest ruch my\u015bli, jej krwiobieg<\/i><\/a>[30]<\/a>, i by\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie w ogniu dyskusji, a nie indywidualnych spojrzeniach nale\u017ca\u0142oby szuka\u0107 mo\u017cliwo\u015bci wyj\u015bcia z sytuacji ci\u0105g\u0142ego szanta\u017cowania presti\u017cem. Nie o odpr\u0119\u017cenie, a o wzmo\u017con\u0105 czujno\u015b\u0107 nale\u017ca\u0142oby si\u0119 w\u00f3wczas wytrwale stara\u0107. Chodzi\u0142oby o cz\u0119\u015bciowe przesuni\u0119cie zainteresowania z listy premier kinowych w stron\u0119 samo\u015bwiadomo\u015bci krytyki jako takiej; przeniesienie uwagi z jej jednostkowych praktyk ku wsp\u00f3lnej p\u0142aszczy\u017anie sporu \u2013 z kuluar\u00f3w, systemu nagr\u00f3d, warsztat\u00f3w pisania czy redakcji czasopism w przestrze\u0144 autotematycznych tekst\u00f3w, wzajemnie falsyfikuj\u0105cych metody ogl\u0105du i opisu. Zamiast o kontemplacyjne, pojedyncze i \u201eczyste\u201d spojrzenia, nale\u017ca\u0142oby si\u0119 dopomina\u0107 o powr\u00f3t do wytwarzania wzajemnej, ci\u0105g\u0142ej dyspozycji do rozbijania zastanych sk\u0142adni narracji o kinie. Zamiast spiera\u0107 si\u0119 jedynie z filmem, warto by\u0142oby r\u00f3wnie\u017c pok\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119 o to, jak o nim pisa\u0107. Nawet je\u017celi prowadzi\u0142oby to wielokrotnie w \u015blepe uliczki ja\u0142owych czy pozornych spor\u00f3w.<\/p>\n

\n

\n
\n
\n

<\/a>[1] A. Helman, Drogi rozwoju polskiego filmoznawstwa<\/i>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2014, nr 85, s. 16. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] Tam\u017ce, s. 18\u201319. Warto w tym miejscu przywo\u0142a\u0107 dalsze s\u0142owa filmoznawczyni, dookre\u015blaj\u0105ce pozycj\u0119 polskich bada\u0144 nad filmem: Lingwistyka zosta\u0142a kr<\/i>\u00f3<\/i>low\u0105 nauk i narzuci\u0142a sw<\/i>\u00f3<\/i>j model tak<\/i>\u017ce naukom o sztuce. (\u2026) Tak wi\u0119c j\u0119zykoznawstwo sta\u0142<\/i>o si<\/i>\u0119 wzorem, strukturalizm metodologi\u0105, a semiotyka kierunkiem bada\u0144. G\u0142\u00f3wnym zadaniem okaza\u0142<\/i>o si<\/i>\u0119 natomiast badanie filmu jako j\u0119zyka, mimo \u017ce od pocz\u0105tku rodzi\u0142y si\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci, czy filmowy system komunikowania mo\u017ce by\u0107 por<\/i>\u00f3<\/i>wnywany do j\u0119zyka werbalnego i badany za pomoc\u0105 podobnych jak on narz\u0119dzi<\/i>. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] A. Helman, Przedmiot i metoda filmoznawstwa<\/i>, \u201eKino\u201d 1974, nr 3, s. 25\u201328. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] B. Lewicki, Filmoznawstwo \u2013 nauka i kierunek kszta\u0142cenia<\/i>, [w:] O filmie. Wyb<\/i>\u00f3<\/i>r pism<\/i>, red. E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, B. Stolarska, \u0141\u00f3d\u017a 1995, s. 43. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] K. M\u0119trak, Wyobra\u017ania socjologiczna<\/i>, \u201eKino\u201d 1974, nr 7, s. 14\u201315. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] K.T. Toeplitz, Przeciwko brzuchom<\/i>\u00f3<\/i>wstwu<\/i>, \u201eMiesi\u0119cznik Literacki\u201d 1971, nr 10, s. 78. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] Tam\u017ce, s. 81. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] K. M\u0119trak, Refleksje z cieplarni<\/i>, \u201eKino\u201d 1976, nr 1, s. 16\u201317. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] Z. Benedyktowicz, B. Kosi\u0144ska-Krippner, Teoria i historia filmu w Polsce w latach 1945\u20131990<\/i>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2014, nr 46, s. 215. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] W tym miejscu warto wskaza\u0107 wyj\u0105tki od regu\u0142y: numer \u201eEKRAN\u00f3w\u201d w ca\u0142o\u015bci po\u015bwi\u0119cony krytyce filmowej (2012, nr 6), \u201ePleografu\u201d (2017, nr 4) (http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/pl\/historia-polskiego-filmu\/pleograf\/nowy-kanon\/10\/z-warsztatu-krytyka-filmowa-wobec-kanonu\/614<\/a> [dost\u0119p: 23.11.2018]). Z racji tego, \u017ce niniejszy artyku\u0142 dotyczy jedynie pi\u015bmiennictwa filmoznawczego, celowo pomijam dzia\u0142alno\u015b\u0107 edukacyjn\u0105 z zakresu krytyki filmowej czy debaty prowadzone chocia\u017cby przy okazji festiwali filmowych. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] P. Czerkawski, L\u0119k przed prostot\u0105<\/i>, \u201eMagazyn Filmweb\u201d,
\nhttps:\/\/www.filmweb.pl\/fwm\/article\/L%2525C4%252599k+przed+prostot%2525C4%252585-122708<\/a> [dost\u0119p: 23.11.2018]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] Post opublikowany w serwisie spo\u0142eczno\u015bciowym Facebook, 18.04.2017 r.
\nhttps:\/\/www.facebook.com\/sebastian.smolinski.1\/posts\/1451795944842878?__tn__=-R<\/a>
\n[dost\u0119p: 30.09.2018]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] U. Eco i in., Interpretacja i nadinterpretacja<\/i>, prze\u0142. T. Biedro\u0144, Krak\u00f3w 1996. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] A. Piotrowska, Aura donios\u0142o\u015bci. Krytycy filmowi w s\u0142u\u017cbie presti\u017cu<\/i>, \u201eEKRANy\u201d 2018, nr 3\u20134, s. 20. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] P. Czerkawski, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] S. Smoli\u0144ski, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] A. Piotrowska, dz. cyt., s. 21. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] Tam\u017ce, s. 24. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] P. Czerkawski, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] S. Smoli\u0144ski, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] K. M\u0119trak, dz. cyt, s. 17. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

Jak pisa\u0107 o kinie? O krytycznofilmowej czujno\u015bci<\/b><\/p>\n

Lata 70. w polskim dyskursie filmoznawczym to okres szczeg\u00f3lnie intensywnych spor\u00f3w dotycz\u0105cych strategii naukowego i krytycznofilmowego opisywania filmu. W niniejszym artykule podejmuj\u0119 pr\u00f3b\u0119 wyszczeg\u00f3lnienia najwa\u017cniejszych kwestii, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych ogniskowa\u0142y si\u0119 konflikty mi\u0119dzy krytykami filmowymi a filmoznawcami po to, by za ich po\u015brednictwem przyjrze\u0107 si\u0119 tak\u017ce dzisiejszym dyskusjom dotycz\u0105cych pozycji pisz\u0105cych o kinie. O ile te same zarzuty o nadinterpretacj\u0119 stanowi\u0142y dawniej \u015bwiadectwo wyczerpania si\u0119 dominuj\u0105cych, semiotyczno-strukturalistycznych metod opisywania zjawisk filmowych, o tyle dzisiaj wracaj\u0105 one do debaty jako symptomy zupe\u0142nie innych zjawisk, zwi\u0105zanych z ekonomi\u0105 presti\u017cu krytyka filmowego oraz jego pozycj\u0105 na rynku filmowym.<\/p>\n

How to write about film? On Polish Film Critic\u2019<\/b>s Vigilance<\/b><\/p>\n

The aim of the article is to reconstruct a significant discussion concerning the scientific and film critic\u2019s strategies of film writing in Polish film studies discourse in the 70s. I attempt to indicate its most important issues of critics\u2019 and scholars\u2019 disputes, which will serve as a starting point for further diagnoses of more contemporary film criticism. Although in the past the accusations considering overreaching the film\u2019s meaning was a symptom of the crisis of semiotic-structuralism approach of Polish film studies, nowadays they return to the discussion as a element of different problems, related to the economy of prestige and the film critic\u2019s position within the film industry.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe: <\/b>Piotr Czerkawski, Krzysztof M\u0119trak, Sebastian Smoli\u0144ski, Anita Piotrowska, ekonomia presti\u017cu, krytyka filmowa<\/p>\n

Sylwia Borowska-Kazimiruk<\/b> \u2013 krytyczka filmowa i literacka, doktorantka w Zak\u0142adzie Literatury i Kultury II po\u0142owy XIX wieku w Instytucie Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie prowadzi badania nad wp\u0142ywem dyskursu wizualnego na modernistyczne praktyki narracyjne. Zwyci\u0119\u017cczyni I edycji Konkursu im. Profesor Eweliny Nurczy\u0144skiej-Fidelskiej na najlepsz\u0105 prac\u0119 magistersk\u0105 z zakresu kina polskiego i edukacji audiowizualnej, organizowanego przez Stowarzyszenie Edukacyjno-Kulturalne \u201eVenae Artis\u201d we wsp\u00f3\u0142pracy z Katedr\u0105 Medi\u00f3w i Kultury Audiowizualnej U\u0141, a tak\u017ce laureatka VI edycji konkursu Filmwebu \u201ePowi\u0119kszenie\u201d za najlepszy tekst krytycznofilmowy. Publikowa\u0142a na \u0142amach \u201ePrzegl\u0105du Filozoficzno-Literackiego\u201d, \u201ePrzegl\u0105du Humanistycznego\u201d, \u201eMagazynu Filmweb\u201d, \u201ePopmoderny”, w \u201eNiewinnych Czarodziejach\u201d.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Samookre\u015blenie polskiego filmoznawstwa jako dziedziny naukowej by\u0142o jednym ze sta\u0142ych w\u0105tk\u00f3w tocz\u0105cej si\u0119 w tym \u015brodowisku dyskusji. Wysi\u0142ki pierwszych teoretyk\u00f3w filmu koncentrowa\u0142y si\u0119 m.in. na okre\u015bleniu wyr\u00f3\u017cnik\u00f3w artystyczno\u015bci nowego medium i mo\u017cliwo\u015bci jego nobilitacji do rangi pe\u0142nowarto\u015bciowej sztuki[1]. Dopiero w latach powojennych przeformu\u0142owano zadania polskiego filmoznawstwa. Na gruncie teorii filmu d\u0105\u017cono przede wszystkim do stworzenia… Czytaj wi\u0119cej »Jak pisa\u0107 o kinie? O krytycznofilmowej czujno\u015bci<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":674,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[650],"tags":[659,660,296,172,661,358,662],"ppma_author":[597],"class_list":["post-292","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-4-2018","tag-anita-piotrowska","tag-ekonomia-prestizu","tag-kino-najnowsze","tag-krytyka-filmowa","tag-krzysztof-metrak","tag-piotr-czerkawski","tag-sebastian-smolinski"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t