![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/171a9734a9.jpg\")
<\/p>\n
Marc Chagall, Nad Witebskiem<\/em>, 1915 r.<\/span><\/p>\n Niczym na obrazach Chagalla namalowanych w Witebsku po rewolucji bolszewickiej ten luftmensch <\/i>\u2013 cz\u0142owiek \u201ez g\u0142ow\u0105 w chmurach\u201d \u2013 wzlatuje ku niebu, niesiony wielkimi iluzjami i pr\u00f3\u017cnymi mrzonkami, nie b\u0119d\u0105c w stanie odci\u0105\u0107 si\u0119 od swojego rodzimego sztetlu. Aby przezwyci\u0119\u017cy\u0107 te wieczne \u201ebajki\u201d<\/a>[6]<\/a> i \u00f3w mroczny, bliski szale\u0144stwa nastr\u00f3j, jego jidisze mame<\/i> konsultuje si\u0119 z lekarzami, a ci proponuj\u0105 nast\u0119puj\u0105ce lekarstwo: jak tylko Pan B\u00f3g da lato, du\u017co bardzo chodzi\u0107 na \u015bwie\u017cym powietrzu, gdzie\u015b za miastem, a opr\u00f3cz tego, \u017ceby si\u0119 mniej uczy\u0107<\/i><\/a>[7]<\/a>. Od takiej w\u0142a\u015bnie, inspirowanej russoizmem, sceny rozpoczyna si\u0119 mistrzowski bildungsroman<\/i> Sforima. Zmys\u0142owy kontakt ze \u015bwiatem natury staje si\u0119 dla zagubionej istoty ostatni\u0105 desk\u0105 ratunku. Czysty duch Srulika s\u0142ucha wezwania do \u017cycia w bliskich relacjach z przyrod\u0105. Natura pojawia si\u0119 u Sforima jako \u017ar\u00f3d\u0142o odnowy i nadziei \u2013 inaczej ni\u017c w tradycji hebrajskiej, kt\u00f3ra postrzega j\u0105 jako czynnik rozpraszaj\u0105cy i odci\u0105gaj\u0105cy ludzi od modlitwy oraz studiowania Talmudu<\/a>[8]<\/a>.<\/p>\n W tej za\u0142o\u017cycielskiej dla literatury jidysz powie\u015bci natura staje si\u0119 tak\u017ce miejscem humanistycznych dozna\u0144. To w\u0142a\u015bnie w takich idyllicznych okoliczno\u015bciach, z dala od miejskiej n\u0119dzy, m\u0142ody bohater budzi si\u0119 do nowego rozumienia \u015bwiata i egzystencji. Spotkawszy grup\u0119 m\u0142odocianych \u0142obuz\u00f3w, zn\u0119caj\u0105cych si\u0119 nad such\u0105 wychud\u0142\u0105 szkap\u0105<\/i><\/a>[9]<\/a>, pe\u0142en wsp\u00f3\u0142czucia Srulik broni bezbronnego zwierz\u0119cia. Ko\u0144 \u2013 kt\u00f3rego przej\u015bcia nasuwaj\u0105 tu na my\u015bl los uciskanych mniejszo\u015bci w carskiej Rosji \u2013 zostaje przez niego potraktowany po ludzku. Rozwijaj\u0105ca si\u0119 u kresu XIX wieku literatura jidysz adresowana jest do publiczno\u015bci w przewa\u017caj\u0105cej mierze miejskiej, lecz o\u017cywia j\u0105 w\u0142a\u015bciwa dla epoki przedromantycznej wra\u017cliwo\u015b\u0107, kt\u00f3ra w\u0142a\u015bnie w naturze widzi przestrze\u0144 dla wzlot\u00f3w duszy, dla prze\u017cywania indywidualnej i zbiorowej sielanki. To w\u0142a\u015bnie tu harmonia i wzajemne zrozumienie przezwyci\u0119\u017ca\u0107 maj\u0105 miejsk\u0105 n\u0119dz\u0119 i przemoc.<\/p>\n N\u0119dza i rozkwit spo\u0142eczno\u015bci polskich \u017byd\u00f3w<\/b><\/p>\n Specyficzna wra\u017cliwo\u015b\u0107, kt\u00f3ra znajduje wyraz w literaturze, po pierwszej wojnie \u015bwiatowej \u0142\u0105czy si\u0119 z innymi spo\u0142ecznymi niepokojami, wzbudzanymi w kontek\u015bcie odrodzenia narodowego i nowej polityki zdrowotnej. M\u0142ode pa\u0144stwo polskie, by naprawi\u0107 pokiereszowane w walkach cia\u0142a, nadaje opiece zdrowotnej i standardom higienicznym status sprawy narodowej. Obywatele s\u0105 odt\u0105d postrzegani jako elementy \u201epotencja\u0142u obronnego\u201d kraju<\/a>[10]<\/a>. Konieczna staje si\u0119 regeneracja cia\u0142a i duszy. Zostaje ona zapisana w projektach edukacyjnych, urbanistycznych i sanitarnych, kt\u00f3re w okresie mi\u0119dzywojennym mno\u017c\u0105 si\u0119 w ca\u0142ej Europie i s\u0105 szczeg\u00f3lnie rozwini\u0119te w Polsce. Ludno\u015b\u0107 \u017cydowska jest zaniepokojona tymi zmianami spo\u0142ecznymi tym bardziej, \u017ce sama wychodzi ze \u015bwiatowego konfliktu mocno poszkodowana. \u017bydzi do\u015bwiadczyli pauperyzacji i wyzysku, o czym ju\u017c podczas dzia\u0142a\u0144 wojennych alarmowa\u0142y organizacje \u017cydowskie za\u0142o\u017cone na Zachodzie<\/a>[11]<\/a>.<\/p>\n Pod koniec pierwszej wojny mieszka w Polsce prawie 3,5 miliona \u017byd\u00f3w \u2013 jest to spo\u0142eczno\u015b\u0107 rozdrobniona, podzielona politycznie, kulturowo i j\u0119zykowo<\/i><\/a>[12]<\/a>. Jej pochodzenie geograficzne jest zr\u00f3\u017cnicowane, zarazem ludno\u015b\u0107 \u017cydowska intensywnie si\u0119 urbanizuje: jeden na czterech \u017byd\u00f3w to mieszkaniec kt\u00f3rego\u015b z pi\u0119ciu najwi\u0119kszych polskich miast. G\u0142\u00f3wnym o\u015brodkiem staje si\u0119 dla polskich \u017byd\u00f3w Warszawa, gdzie wydawana jest jidyszowa i polskoj\u0119zyczna prasa oraz gdzie skupia si\u0119 \u017cycie polityczne, literackie i teatralne, a tak\u017ce kie\u0142kuje dzia\u0142alno\u015b\u0107 kinematograficzna.<\/p>\n Sytuacja ludno\u015bci \u017cydowskiej jest w mi\u0119dzywojennej Polsce paradoksalna. Jak pokazuj\u0105 b\u0142yskotliwe prace Samuela Kassowa, spo\u0142eczno\u015b\u0107 ta z pewno\u015bci\u0105 jest nara\u017cona na liczne trudno\u015bci, ale nie jest zdeprawowana<\/i><\/a>[13]<\/a>. St\u0105d jego przekonanie, by nie bada\u0107 historii polskich \u017byd\u00f3w tego okresu przez pryzmat Zag\u0142ady, czyli \u2013 innymi s\u0142owy \u2013 by w problemach lat trzydziestych XX wieku nie doszukiwa\u0107 si\u0119 zwiastun\u00f3w przysz\u0142ej katastrofy. Kassow rozpoczyna refleksj\u0119 nad sztetlem okresu mi\u0119dzywojennego od powo\u0142ania si\u0119 na analiz\u0119 Abrahama Ozjasza Thona (pos\u0142a na Sejm RP), opublikowan\u0105 w 1932 roku w jednym z tom\u00f3w \u017byd\u00f3w w Polsce odrodzonej<\/i><\/a>[14]<\/a>. Kassow podkre\u015bla si\u0142\u0119 kulturow\u0105 polskich \u017byd\u00f3w, nie neguj\u0105c zarazem trudno\u015bci gospodarczych i politycznych, jakie ich spotyka\u0142y: ameryka\u0144ska spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska by\u0142a bogatsza, sowiecka mia\u0142a wi\u0119cej perspektyw w dziedzinie edukacji i mobilno\u015bci spo\u0142ecznej, ale tylko polska spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska posiada\u0142a dum\u0119 narodow\u0105 i kulturowe zasoby niezb\u0119dne, by kierowa\u0107 swoim ludem<\/i><\/a>[15]<\/a>. Ub\u00f3stwo i codzienne k\u0142opoty wsp\u00f3\u0142istniej\u0105 z nadziej\u0105 na popraw\u0119 warunk\u00f3w \u017cycia poprzez edukacj\u0119, integracj\u0119 i awans spo\u0142eczny, a tak\u017ce, dla niekt\u00f3rych, przez wyjazd do Palestyny lub do Stan\u00f3w Zjednoczonych. Wizje przysz\u0142o\u015bci zasilaj\u0105 zjadliwe debaty polityczne i ideologiczne mi\u0119dzy socjalistami, komunistami, syjonistami i bundowcami. To w\u0142a\u015bnie w tej paradoksalnej mieszaninie krucho\u015bci gospodarczej i dynamizmu politycznego oraz kulturowego pojawi\u0105 si\u0119 w Polsce wzorcowe instytucje, prawdziwe laboratoria my\u015bli stosowanej, w kt\u00f3rych buduje si\u0119 mikromodele spo\u0142ecze\u0144stwa zdolne do pracy na rzecz lepszego nowego \u015bwiata.<\/p>\n Iluzje odnalezione<\/b><\/p>\n Sanatorium im. W\u0142odzimierza Medema<\/span><\/p>\n Jedn\u0105 z takich instytucji medycznych i edukacyjnych by\u0142o Sanatorium im. W\u0142odzimierza Medema. Za\u0142o\u017cone w 1926 roku, znajdowa\u0142o si\u0119 oko\u0142o dwudziestu kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od Warszawy, w Miedzeszynie, w rozleg\u0142ym sosnowym lesie o czystym powietrzu i piaszczystych ziemiach. Zwi\u0105zane ze Zjednoczeniem Szk\u00f3\u0142 \u017bydowskich, przyj\u0119\u0142o za patrona W\u0142odzimierza Medema, jednego z pionierskich i charyzmatycznych przyw\u00f3dc\u00f3w Bundu \u2013 \u017cydowskiego ruchu socjalistycznego zawi\u0105zanego w Wilnie w 1897 roku. Sanatorium im. Medema przyjmowa\u0142o dzieci \u017cydowskie w wieku od 6 do 16 lat, w 80 procentach pochodz\u0105ce z rodzin ubogich \u2013 robotnik\u00f3w, drobnych rzemie\u015blnik\u00f3w lub urz\u0119dnik\u00f3w \u2013 i w 20 procentach z inteligencji (lekarze, literaci, arty\u015bci itp.). Byli to pacjenci, dla kt\u00f3rych kilkumiesi\u0119czny pobyt na \u015bwie\u017cym powietrzu jest konieczno\u015bci\u0105<\/i><\/a>[16]<\/a>. Celem pobytu w sanatorium by\u0142o przede wszystkim zapobieganie ryzyku gru\u017alicy poprzez zdrowy tryb \u017cycia, wolny od zanieczyszcze\u0144 miejskich, oraz dzi\u0119ki zapewnieniu opieki ze strony wykwalifikowanego personelu medycznego<\/a>[17]<\/a>. By\u0142o to te\u017c miejsce zastosowania nowych metod edukacji, opartych na autonomii dziecka i budowie samorz\u0105dnej spo\u0142eczno\u015bci. Pioniersk\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 sanatorium wychwalali w mi\u0119dzynarodowej prasie specjali\u015bci z ca\u0142ej Europy<\/a>[18]<\/a>. Szwajcarski pedagog Adolphe Ferri\u00e8re, za\u0142o\u017cyciel Mi\u0119dzynarodowej Ligi Nowej Edukacji<\/a>[19]<\/a>, kt\u00f3ry w 1929 roku przyjecha\u0142 do Polski na zaproszenie ministra edukacji [wyzna\u0144 religijnych i o\u015bwiecenia publicznego \u2013 przyp. t\u0142um.], nazwa\u0142 to miejsce rajem dla dzieci<\/i><\/a>[20]<\/a>. Pochwali\u0142 panuj\u0105c\u0105 tam wprost idealn\u0105 atmosfer\u0119<\/i> i wyrazi\u0142 \u017cyczenie, by tego rodzaju instytucje istnia\u0142y we wszystkich<\/i> krajach<\/i>. W 1931 roku, w pi\u0105t\u0105 rocznic\u0119 funkcjonowania uzdrowiska, \u017cydowska prasa g\u0142osi\u0142a: Instytucja medyczna i pedagogiczna, kt\u00f3rej pozazdro\u015bci nam Europa!<\/i><\/a>[21]<\/a>.<\/p>\n Pomimo niezaprzeczalnego sukcesu t\u0119 modelow\u0105 instytucj\u0119 dosi\u0119g\u0142y jednak konsekwencje coraz trudniejszej sytuacji politycznej w Polsce. Dzia\u0142ania polskiego rz\u0105du sanacyjnego, dryfuj\u0105cego od 1935 roku ku autorytaryzmowi, bezpo\u015brednio dotkn\u0119\u0142y wszystkie mniejszo\u015bci, a w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b mniejszo\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105<\/a>[22]<\/a>. Z powodu zatrzymania dalszych dotacji pa\u0144stwowych samo istnienie Sanatorium im. Medema by\u0142o zagro\u017cone<\/a>[23]<\/a>. By m\u00f3c dalej karmi\u0107, leczy\u0107 i uczy\u0107 swoich m\u0142odych pacjent\u00f3w, dyrektor Szlojme Gili\u0144ski zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 o pomoc do Aleksandra Forda, jednego z najbardziej obiecuj\u0105cych \u017cydowskich filmowc\u00f3w swojego pokolenia. Poprosi\u0142 go o nakr\u0119cenie filmu, kt\u00f3ry promowa\u0142by dzia\u0142alno\u015b\u0107 jego instytucji i mobilizowa\u0142 og\u00f3lno\u015bwiatow\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 bundowc\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie t\u0119 zamieszka\u0142\u0105 w Stanach Zjednoczonych. Celem filmu by\u0142o wi\u0119c zebranie funduszy potrzebnych do prowadzenia sanatorium i upowszechnienie modelu opieku\u0144czo-edukacyjnego, funkcjonuj\u0105cego tu od dziesi\u0119ciu lat<\/a>[24]<\/a>. Maj\u0105c to na uwadze, Ford zaprosi\u0142 do wsp\u00f3\u0142pracy Wand\u0119 Wasilewsk\u0105, pisark\u0119 i dzia\u0142aczk\u0119 Polskiej Partii Socjalistycznej, pisarza Jakuba Pata i operatora Stanis\u0142awa Lipi\u0144skiego. Zdj\u0119cia rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 latem 1935 roku.<\/p>\n Aleksander Ford, fot. Edward Hartwig, \u017ar\u00f3d\u0142o: NAC<\/span><\/p>\n Kino: odrzucenie i fascynacja<\/b><\/p>\n Wybieraj\u0105c kino jako narz\u0119dzie promocyjne, dyrektor Szlojme Gili\u0144ski jawi\u0142 si\u0119 jako cz\u0142owiek swojej epoki, zarazem jednak w pewnym sensie swoich wsp\u00f3\u0142obywateli wyprzedza\u0142. Ci ostatni konsumowali to, co oferowa\u0142 im m\u0142ody prywatny przemys\u0142 filmowy: rozrywkowe kino \u201eb\u0142yskotek\u201d lub kino melodramatyczne, zasadniczo broni\u0105ce warto\u015bci bur\u017cuazyjnych i spo\u0142ecznego konformizmu. Gili\u0144ski widzia\u0142 w filmie inny potencja\u0142 i dowodz\u0105c w ten spos\u00f3b swojej odwagi, zdecydowa\u0142 si\u0119 zainwestowa\u0107 pieni\u0105dze \u2013 gdy w sanatorium tak dramatycznie ich brakowa\u0142o \u2013 w kosztowne ta\u015bmy oraz w zatrudnienie niewielkiego zespo\u0142u m\u0142odych zawodowc\u00f3w. Jego pomys\u0142 wykorzystania najnowocze\u015bniejszej w\u00f3wczas sztuki oznacza\u0142 r\u00f3wnie\u017c wyra\u017ane zerwanie z tradycyjnym \u015bwiatem \u017cydowskim. Kilka opinii ortodoksyjnych polskich \u017byd\u00f3w na temat kina opublikowa\u0142 w swoim fascynuj\u0105cym artykule z 1933 roku dziennikarz i fotoreporter Aleksander Minorski. Komentarz jednego z nich jest tu znamienny: Nie by\u0142em, nie b\u0119d\u0119, nie chc\u0119 by\u0107, m\u00f3j ojciec nie chodzi\u0142, moje dzieci nie chodz\u0105 i niech mi dadz\u0105 25 z\u0142otych, te\u017c nie p\u00f3jd\u0119<\/i><\/a>[25]<\/a>.<\/p>\n Wychodz\u0105c ze szko\u0142y talmudycznej, kt\u00f3ra pos\u0142u\u017cy\u0142a Minorskiemu jako teren bada\u0144, dziennikarz wda\u0142 si\u0119 w konwersacj\u0119 z bardziej gadatliwym tradycyjnym \u017bydem. Jego s\u0142owa ujawniaj\u0105 mieszanin\u0119 nieufno\u015bci i wrogo\u015bci: Nie chodz\u0119. I mam na to trzy przyczyny. Po pierwsze, sala, kobiety, m\u0119\u017cczy\u017ani razem. Gdyby by\u0142 przedzia\u0142, to mo\u017ce bym poszed\u0142. Po drugie, pokazuj\u0105 w filmie kobiety i m\u0119\u017cczyzn, m\u0119\u017cczyzn i kobiety. To zn\u00f3w nie dla nas. Po trzecie \u2013 tu wzni\u00f3s\u0142 r\u0119ce ku niebu \u2013 graj\u0105 w sobot\u0119<\/em>. Jednak\u017ce nie ca\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska podziela\u0142a te odczucia. \u015awiadczy o tym \u017cywotno\u015b\u0107 kina jidyszowego, kt\u00f3re rozwija\u0142o si\u0119 ju\u017c w latach 20., a sw\u00f3j z\u0142oty wiek osi\u0105gn\u0119\u0142o w kolejnej dekadzie \u2013 z Yidl mitn fidl<\/i> (Jude\u0142 gra na skrzypcach<\/i>) J\u00f3zefa Greena (1936) i Dybukiem<\/i> (1937) Micha\u0142a Waszy\u0144skiego na czele<\/a>[26]<\/a>. Dyrektor Sanatorium im. Medema \u2013 zasymilowany \u017byd \u2013 nale\u017cy raczej do tego pokolenia entuzjastycznych widz\u00f3w, dla kt\u00f3rych przemieszanie p\u0142ci w ciemnych pomieszczeniach (co stanowi naruszenie nakazu separacji \u2013 mechicy<\/i>) i otwarcie kin w szabat nie stanowi\u0142o przeszkody, by tam bywa\u0107. Szlojme Gili\u0144ski \u2013 jako dyrektor instytucji w finansowych tarapatach \u2013 mia\u0142 natomiast kilka powod\u00f3w, by si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 w\u0142a\u015bnie ku si\u00f3dmej sztuce. Po pierwsze, wyra\u017anie celowa\u0142 w zr\u00f3\u017cnicowane j\u0119zykowo grono darczy\u0144c\u00f3w zagranicznych z r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w \u2013 sympatyk\u00f3w Bundu. Co wi\u0119cej, by\u0142 \u015bwiadom emocjonalnej si\u0142y \u017cywych obraz\u00f3w, z samej swojej istoty bardziej skutecznych ni\u017c formu\u0142owane dot\u0105d na pi\u015bmie apele o zagraniczn\u0105 pomoc. W swojej strategii komunikacyjnej niew\u0105tpliwie zak\u0142ada\u0142, \u017ce polscy \u017bydzi emigranci odczuwa\u0107 musieli na obczy\u017anie swego rodzaju nostalgi\u0119 za \u015bwiatem, kt\u00f3ry zmuszeni byli opu\u015bci\u0107. W tych czasach niekt\u00f3rzy rzeczywi\u015bcie wracali z Ameryki do swoich rodzimych sztetli. Wykorzystywali te kr\u00f3tkie pobyty, by fotografowa\u0107, a czasem za pomoc\u0105 pierwszych amatorskich kamer tak\u017ce filmowa\u0107 cz\u0142onk\u00f3w pozosta\u0142ych w Polsce rodzin. Widzimy dzi\u015b, jak pozuj\u0105 przed swoimi gankami lub na ulicach, z ledwie zarysowanym zak\u0142opotanym u\u015bmiechem, lub wyci\u0105gaj\u0105 r\u0119k\u0119 do bratank\u00f3w, si\u00f3str, syn\u00f3w, kt\u00f3rzy w poszukiwaniu lepszego \u017cycia wyruszyli setki kilometr\u00f3w od Polin<\/a>[27]<\/a>.<\/p>\n Sfilmowa\u0107 sanatorium w 1936 roku to pozwoli\u0107, by ci, kt\u00f3rzy wyjechali, przypomnieli sobie o istnieniu swojego dawnego \u015bwiata, z jego le\u015bnymi krajobrazami i wyj\u0105tkowym, surowym letnim \u015bwiat\u0142em. Omawiane przedsi\u0119wzi\u0119cie mia\u0142o tak\u017ce pokaza\u0107 im, \u017ce ten \u015bwiat \u2013 poprzez kolejne pokolenia po ich wyje\u017adzie \u2013 wci\u0105\u017c trwa\u0142, a zarazem zaoferowa\u0107 u\u0142adzony wizerunek Polski pod postaci\u0105 zbiorowej, wiejskiej sielanki. To w\u0142a\u015bnie dzieci nale\u017ca\u0142o nakr\u0119ci\u0107, aby dobitnie dowie\u015b\u0107 \u017bydom w Pary\u017cu i Nowym Jorku, \u017ce Bund stara si\u0119 uczyni\u0107 \u015bwiat lepszym \u2013 tak\u017ce w Polsce. Film mia\u0142 obudzi\u0107 ich wspomnienia z przesz\u0142o\u015bci, otworzy\u0107 blizny wygnania i wzbudzi\u0107 nadziej\u0119 na lepsz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107, mo\u017cliw\u0105 do zrealizowania w ich rodzinnej ziemi. W 1936 roku cia\u0142a tych radosnych, zdrowych dzieci uciele\u015bnia\u0142y jeszcze polityczn\u0105 alternatyw\u0119, jak\u0105 Bund obiecywa\u0142 \u017bydom prze\u015bladowanym i rozproszonym po ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>\n Kadr z filmu Mir kumen on<\/em>, re\u017c. Aleksander Ford, 1936 r., prod. Sanatorium im. W\u0142odzimierza Medema<\/span><\/p>\n Mojsze i Aleksander<\/b><\/p>\n Wyb\u00f3r re\u017cysera potwierdza, \u017ce o przysz\u0142ym filmie my\u015blano w kontek\u015bcie projektowanych emocji i mi\u0119dzynarodowego obiegu. Urodzony w 1908 roku jako Mosze Lifszyc, Aleksander Ford nale\u017ca\u0142 do zasymilowanych polskich \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy porzucili religi\u0119 i tradycj\u0119 dla idea\u0142\u00f3w komunistycznych. W wieku zaledwie 27 lat m\u00f3g\u0142 ju\u017c si\u0119 pochwali\u0107 rozpoznawaln\u0105, ideologicznie wychylon\u0105 na lewo filmografi\u0105. Filmowa\u0142 trudno\u015bci codziennego \u017cycia, znoje i rozczarowania polskiej klasy robotniczej<\/a>[28]<\/a>. W 1933 roku powr\u00f3ci\u0142 z Palestyny, gdzie zrealizowa\u0142 \u2013 nie bez problem\u00f3w \u2013 Sabr\u0119<\/i>, sw\u00f3j pierwszy zagraniczny film fabularny po\u015bwi\u0119cony osadnictwu pierwszych \u017cydowskich pionier\u00f3w i pocz\u0105tkom konfliktu \u017cydowsko-arabskiego. W chwili rozpocz\u0119cia pracy nad Mir kumen on <\/i>(Drog\u0105 m\u0142odych<\/i>) Ford by\u0142 te\u017c od dw\u00f3ch lat aktywnym cz\u0142onkiem Stowarzyszenia Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Filmu Artystycznego START; ta za\u0142o\u017cona w 1930 roku grupa opowiada\u0142a si\u0119 za kinem \u201eu\u017cytecznym\u201d dla ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa, sztuk\u0105 o powo\u0142aniu demokratycznym i wychowawczym<\/a>[29]<\/a>. START broni\u0142 tw\u00f3rczo\u015bci eksperymentalnej i artystycznej, niezale\u017cnej od kapita\u0142u prywatnego czy dominuj\u0105cych wytw\u00f3rni. Funkcjonowanie w przemy\u015ble filmowym wi\u0105za\u0142o si\u0119 bowiem, w \u00f3wczesnych realiach gospodarczych, z du\u017cym finansowym ryzykiem, nierzadko podejmowanym nie\u015bwiadomie. System podatkowy, pa\u0144stwowa cenzura, koszty logistyczne ka\u017cdej projekcji (transport, wynajem pokoi, konserwacja ta\u015bm, reklama) sprawia\u0142y, \u017ce ca\u0142y projekt by\u0142 delikatny i politycznie odwa\u017cny.<\/p>\n Aleksander Ford by\u0142 g\u0142\u0119boko zanurzony w miejsk\u0105 inteligencj\u0119 \u2013 zaanga\u017cowan\u0105 spo\u0142ecznie, kochaj\u0105c\u0105 kino, post\u0119pow\u0105. W listopadzie 1933 roku zosta\u0142 wiceprezesem START-u i bra\u0142 udzia\u0142 w gor\u0105cych debatach na temat \u201eu\u017cyteczno\u015bci spo\u0142ecznej\u201d kina przeznaczonego dla mas. Jako cz\u0142onek Komunistycznej Partii Polski \u2013 w II Rzeczypospolitej zdelegalizowanej \u2013 ucz\u0119szcza\u0142 na spotkania grupy zwanej \u201emarksistowsk\u0105\u201d, w kt\u00f3rej opowiadano si\u0119 za oddaniem kina na s\u0142u\u017cb\u0119 duchowi rewolucji. Przed ka\u017cdym pokazem Ford i jego wsp\u00f3\u0142towarzysze organizowali wyk\u0142ady wprowadzaj\u0105ce widz\u00f3w w europejskie awangardy, tak z Zachodu, jak i ze Wschodu. Zachwycali si\u0119 filmami Ren\u00e9 Claira tak samo jak dzie\u0142ami Wsiewo\u0142oda Pudowkina. <\/p>\n Przyjmuj\u0105c w 1935 roku zam\u00f3wienie od Sanatorium im. Medema, Ford zgadza\u0142 si\u0119 s\u0142u\u017cy\u0107 ideologii Bundu, lecz zarazem wnosi\u0142 ze sob\u0105 nieco odmienne sympatie polityczne i estetyczne. W\u0142asn\u0105 kultur\u0119 polityczn\u0105 wyku\u0142, przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 polskiej klasie robotniczej (tak katolickiej, jak i \u017cydowskiej), codziennemu \u017cyciu dzieci i m\u0142odzie\u017cy na ulicach Warszawy czy syjonistycznym pionierom w Palestynie. Mo\u017cna te\u017c przypuszcza\u0107, \u017ce by\u0142y student warszawskiej Akademii Sztuk Pi\u0119knych, bywalec kawiarni i salon\u00f3w literackich nawiedzanych przez m\u0142od\u0105 cyganeri\u0119, nie by\u0142 niewra\u017cliwy na powiewy nowoczesno\u015bci, kt\u00f3re zmienia\u0142y ulice Warszawy w latach 20. i 30. Widzia\u0142 innowacje architektoniczne oraz obserwowa\u0142, jak zmieniaj\u0105cy si\u0119 status przyrody coraz silniej wp\u0142ywa\u0142 na przestrze\u0144 publiczn\u0105 polskiej stolicy \u2013 rozleg\u0142e trawniki, baseny, pierwsze zoo. By\u0107 mo\u017ce odwiedza\u0142 nowatorskie oran\u017cerie opracowane przez architektk\u0119 Barbar\u0119 Brukalsk\u0105 i projektantk\u0119 Nin\u0119 Jankowsk\u0105, kt\u00f3rych celem by\u0142o \u2013 niczym w koncepcji \u201emiast-ogrod\u00f3w\u201d \u2013 godzi\u0107 miejsk\u0105 cywilizacj\u0119 z romantycznym marzeniem o naturze<\/i><\/a>[30]<\/a>. Jako lewicowy dzia\u0142acz nale\u017c\u0105cy do w\u0105skiej miejskiej elity Ford m\u00f3wi\u0142 oczywi\u015bcie po polsku, a nie w jidysz. \u017bydowski j\u0119zyk prawdopodobnie rozumia\u0142<\/a>[31]<\/a>, ale nawet jego najbli\u017csi nigdy nie s\u0142yszeli, by go na co dzie\u0144 u\u017cywa\u0142.<\/p>\n R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 \u015bwiat\u00f3w \u017cydowskich oraz modeli interakcji ze spo\u0142ecze\u0144stwem polskim znajdowa\u0142a odzwierciedlenie w dzia\u0142alno\u015bci instytucji \u017cydowskich. Sanatorium im. Medema instytucjonalnie zakorzenione by\u0142o w \u015bwieckich szko\u0142ach \u017cydowskich; powsta\u0142o w odniesieniu \u2013 i zarazem w akcie sprzeciwu \u2013 do \u015bwiata ortodoksji. Plac\u00f3wka przyjmowa\u0142a g\u0142\u00f3wnie dzieci ze szk\u00f3\u0142 bundowskich, rzadziej \u2013 wywodz\u0105ce si\u0119 ze \u015brodowisk tradycyjnych. O ile wi\u0119c nie wszyscy m\u0142odzi pacjenci wyznawali te same warto\u015bci i praktykowali te same zwyczaje, o tyle ka\u017cdy z nich zna\u0142 jidysz, \u201ej\u0119zyk urz\u0119dowy\u201d bundowc\u00f3w i samego sanatorium. Ponadto dom przyjmowa\u0142 czasami dzieci polskie, wywodz\u0105ce si\u0119 z klasy robotniczej. Z dzie\u0107mi polskimi m\u00f3wi si\u0119 oczywi\u015bcie po polsku. Te ostatnie szybko oswajaj\u0105 si\u0119 z otoczeniem, po d\u0142u\u017cszym za\u015b pobycie w Zak\u0142adzie zaczynaj\u0105 rozumie\u0107 po \u017cydowsku <\/i>\u2013 g\u0142osi\u0142a broszura reklamowa, w kt\u00f3rej ju\u017c od pierwszej strony podkre\u015blano serdeczny charakter koegzystencji pacjent\u00f3w obydwu narodowo\u015bci<\/a>[32]<\/a>. Aleksander Ford mia\u0142 zatem do dyspozycji z\u0142o\u017cony materia\u0142 dokumentalny; musia\u0142 uwzgl\u0119dnia\u0107 wzajemne przenikanie wszystkich tych kulturowych i j\u0119zykowych grup, kt\u00f3re plac\u00f3wk\u0119 ubogaca\u0142y i czyni\u0142y j\u0105 tak osobliw\u0105. Jak przenie\u015b\u0107 na ta\u015bm\u0119 filmow\u0105 propagandowe cele bundowc\u00f3w, swoje w\u0142asne ambicje artystyczne oraz zr\u00f3\u017cnicowane wp\u0142ywy ideologiczne intensywnie zmieniaj\u0105cego si\u0119 polsko-\u017cydowskiego \u015bwiata?<\/p>\n Przenikanie granic \u2013 zmieszane to\u017csamo\u015bci<\/b><\/p>\n Analiza Mir kumen on<\/i> przez pryzmat kategorii natury ka\u017ce si\u0119 zastanowi\u0107 nad wzajemnym przenikaniem si\u0119 polskich i \u017cydowskich to\u017csamo\u015bci kulturowych. Nale\u017cy wr\u00f3ci\u0107 do tematu percepcji cia\u0142a; zada\u0107 pytanie, co oznacza zdrowie i higiena, choroba i leczenie w tej specyficznej odmianie kultury aszkenazyjskiej, kt\u00f3ra ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 na ziemiach polskich w interakcji z tutejsz\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105. Taka perspektywa wpisuje si\u0119 w nurt najnowszych bada\u0144 nad \u017cyciem codziennym, traktowanym jako dogodne pole obserwacji spotka\u0144 i wzajemnych wp\u0142yw\u00f3w polsko-\u017cydowskich.<\/p>\n Jedn\u0105 z takich inspiruj\u0105cych badaczek jest Ewa Geller, pisz\u0105ca na temat jidyszowych tradycji kulinarnych<\/a>[33]<\/a>. Za przyk\u0142adem Fernanda Braudela<\/a>[34]<\/a> autorka bada praktyki \u017cywieniowe jako kategori\u0119 historyczn\u0105 i spo\u0142eczn\u0105. Jej ostatnie badania dotycz\u0105 pierwszej ksi\u0105\u017cki kucharskiej opublikowanej w jidysz w 1613 roku, w z\u0142otym wieku kultury \u017cydowskiej na ziemiach polskich, na 35 lat przed masakrami Bohdana Chmielnickiego. To cenne \u017ar\u00f3d\u0142o literackie autorstwa pewnego lekarza, a zarazem najstarszy niereligijny tekst wydany w jidysz na ziemiach polskich, zawiera \u015blady intensywno\u015bci wzajemnych oddzia\u0142ywa\u0144 polskich i \u017cydowskich<\/i><\/a>[35]<\/a>.<\/p>\n W podobnym duchu najnowsza ksi\u0105\u017cka Marka Tuszewickiego \u017baba pod j\u0119zykiem<\/i> oferuje zar\u00f3wno oryginalne pole, jak i metod\u0119 badawcz\u0105<\/a>[36]<\/a>. To studium \u017cydowskiej medycyny popularnej prze\u0142omu XIX i XX wieku jest pr\u00f3b\u0105 poznania kultury aszkenazyjskiej<\/i><\/a>[37]<\/a>. Praktyki lecznicze stanowi\u0105 obiecuj\u0105cy obiekt analizy, poniewa\u017c ods\u0142aniaj\u0105 \u015bwiatopogl\u0105d \u017byd\u00f3w aszkenazyjskich, ich rozumienie choroby i zdrowia, postrzeganie objaw\u00f3w i \u015brodki zalecane w celu zapewnienia harmonijnego zwi\u0105zku cia\u0142a z makrokosmosem, kt\u00f3rego jest ono cz\u0119\u015bci\u0105<\/a>[38]<\/a>. Synkretyczny charakter tych praktyk ujawnia mieszanin\u0119 medycyny ludowej i talmudycznej, kt\u00f3re swoje \u017ar\u00f3d\u0142a maj\u0105 w medycynie greckiej i arabskiej. Podej\u015bcie to rzuca nowe \u015bwiat\u0142o na zwi\u0105zek \u017byd\u00f3w ze spo\u0142eczno\u015bciami nie\u017cydowskimi, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych przysz\u0142o im \u017cy\u0107, wydobywaj\u0105c na jaw szerok\u0105 przestrze\u0144 wsp\u00f3ln\u0105, niekiedy paraleln\u0105 i wyrastaj\u0105c\u0105 z tych samych korzeni, innym razem b\u0119d\u0105c\u0105 wynikiem wzajemnych wp\u0142yw\u00f3w<\/i><\/a>[39]<\/a>.<\/p>\n Film Mir kumen on<\/i> (1936) zach\u0119ca nas do p\u00f3j\u015bcia t\u0105 sam\u0105 drog\u0105. Sanatorium \u2013 jako mikrospo\u0142eczno\u015b\u0107 \u2013 ufundowane by\u0142o na ideologii bundowskiej, ale dostrze\u017cemy te\u017c nalecia\u0142o\u015bci kulturowe i polityczne ze strony polskiego \u015brodowiska, w kt\u00f3rym kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 omawiana utopia wychowawcza. W wyborach kinematograficznych Aleksandra Forda szuka\u0107 b\u0119dziemy zatem \u015blad\u00f3w tego heterogenicznego imaginarium, kt\u00f3rego \u017ar\u00f3d\u0142a bi\u0142y tak w dawnej, jak i dopiero postulowanej to\u017csamo\u015bci \u017cydowsko-polskiej.<\/p>\n W raju cia\u0142a i duszy: powietrze, s\u0142o\u0144ce, woda<\/b><\/p>\n Dzieci przybywaj\u0105 do Sanatorium im. Medema niczym do raju odnalezionego. Ford wybiera \u015brodek lata \u2013 lata s\u0142onecznego, nasyconego bia\u0142ym \u015bwiat\u0142em i pe\u0142nego rozbuchanej ro\u015blinno\u015bci. Kamera filmuje budynek po\u0142o\u017cony w samym sercu lasu, chroniony przez drzewa, zawieszony mi\u0119dzy niebem a ziemi\u0105. Filmowiec nie pokazuje schludnych, eleganckich \u015bcie\u017cek otaczaj\u0105cych zbudowanie ani ucywilizowanej, pos\u0142usznej natury, kt\u00f3r\u0105 znajdziemy na \u00f3wczesnych poczt\u00f3wkach i reklamowych fotografiach.<\/p>\n Sanatorium im. W\u0142odzimierza Medema<\/span><\/p>\n W Mir kumen on<\/i> pobyt dzieci przebiega pod znakiem zanurzenia w dzikiej, lecz przyjaznej i urodzajnej przyrodzie. Najwa\u017cniejsze s\u0105 tu p\u0142ynne przej\u015bcia mi\u0119dzy \u015brodowiskiem naturalnym a miejscem zakwaterowania dzieci. Filmowany przez Forda budynek g\u0142\u00f3wny \u2013 z wielkimi oknami i przeszklonymi wykuszami \u2013 odpowiada nowoczesnemu idea\u0142owi \u201eszklanych dom\u00f3w\u201d, ma to by\u0107 siedlisko zdrowia, w kt\u00f3rym zniszczone zosta\u0142y choroby: szkarlatyna, ospa, tyfus, zimnica<\/i><\/a>[40]<\/a>. Szk\u0142o pozwala na swobodne wpuszczenie \u015bwiat\u0142a. Symbolizuje higien\u0119 doskona\u0142\u0105, b\u0119d\u0105c jednocze\u015bnie idealnym narz\u0119dziem agitacji: nasze \u017cycie i nasza praca s\u0105 widoczne nie tylko podczas prac w ogrodzie, ale tak\u017ce wewn\u0105trz budynku, dzi\u0119ki szklanym \u015bcianom. To d\u0142ugotrwa\u0142a i naturalna forma propagandy<\/i><\/a>[41]<\/a>. Bardziej ni\u017c dekoracyjnym elementem architektonicznym okna s\u0105 tu \u015brodkiem kuracji. Umo\u017cliwiaj\u0105 cyrkulacj\u0119 powietrza \u2013 jak precyzuje broszura, powietrza czystego i bogatego w ozon<\/i> \u2013 stanowi\u0105cego podstaw\u0119 opieki oferowanej dzieciom. Okna na o\u015bcie\u017c otwiera si\u0119 w noce letnie, a uchyla zim\u0105, co pozwala kurowa\u0107 drogi oddechowe i umo\u017cliwia zdrowy sen.<\/p>\n W polityce leczniczej sanatorium elementy naturalne okre\u015bla si\u0119 przede wszystkim jako \u201e\u015brodki rehabilitacji\u201d. S\u0142o\u0144ce, woda i powietrze przedstawiane by\u0142y jako naturalne zasoby sprzyjaj\u0105ce zdrowieniu cia\u0142 tak\u017ce na klasycznych, konwencjonalnych plakatach, kt\u00f3re w latach 20. wydawa\u0142y w Niemczech i Polsce \u017cydowskie organizacje: OSE (Oeuvre de secours aux enfants) i Joint (American Jewish Joint Distribution Committee). Silne i harmonijne zwi\u0105zki mi\u0119dzy ziemi\u0105 a lud\u017ami symbolizowane by\u0142y na tych przedstawieniach przez drzewa.<\/p>\n W trakcie ca\u0142ego pobytu dzieci wystawione by\u0142y na dzia\u0142anie promieni s\u0142onecznych. Cztery godziny dziennie sp\u0119dza\u0142y wyci\u0105gni\u0119te na le\u017cakach na tarasie lub w uzdrowiskowym pawilonie. \u015awiadczy\u0142y o tym zdj\u0119cia \u201ele\u017calni\u201d publikowane przez sanatorium i wysy\u0142ane za granic\u0119 jako poczt\u00f3wki. Ford nie nakr\u0119ci\u0142 \u017cadnej z tych d\u0142ugich, odbywaj\u0105cych si\u0119 przecie\u017c codziennie sesji k\u0105pieli s\u0142onecznych. Wola\u0142 bardziej aktywne wizje kuracji. Filmowa\u0142 dzieci podczas wyruszania na wycieczk\u0119 lub gry w siatk\u00f3wk\u0119, r\u00f3wnie\u017c w pe\u0142nym s\u0142o\u0144cu. Ku przera\u017ceniu dzisiejszego widza pacjenci nie nosili ani okular\u00f3w, ani nakry\u0107 g\u0142owy, a kremy do opalania \u2013 dopiero co wynalezione we Francji i nieposiadaj\u0105ce wska\u017anika ochrony przed promieniowaniem \u2013 nie zd\u0105\u017cy\u0142y jeszcze wej\u015b\u0107 do u\u017cytku<\/a>[42]<\/a>.<\/p>\n Wspomniane wybory re\u017cyserskie inspirowa\u0142 niew\u0105tpliwie kontekst kulturowy epoki. Eksponuj\u0105c skarby przyrodolecznictwa<\/i>, Ford wypowiada\u0142 si\u0119 w duchu wczesnych przewodnik\u00f3w turystycznych z lat 20. S\u0142o\u0144ce przyci\u0105ga\u0142o w\u00f3wczas pierwszych polskich wczasowicz\u00f3w, a wyjazdy do w\u00f3d termalnych stopniowo si\u0119 demokratyzowa\u0142y. Krok po korku stawa\u0142y si\u0119 udzia\u0142em mniej zamo\u017cnych klas spo\u0142ecznych, a z czasem tak\u017ce spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich, m.in. dzi\u0119ki dzia\u0142aniom organizacji takich jak Towarzystwo Ochrony Zdrowia (TOZ). W 1935 roku, po raz pierwszy w jidysz, ukaza\u0142o si\u0119 dzie\u0142o Uzdrowiska i turystyka w Polsce<\/i><\/a>[43]<\/a>, z wprowadzeniem w j\u0119zyku polskim. Zabiegi wodolecznicze zosta\u0142y tam przedstawione jako ga\u0142\u0105\u017a medycyny spo\u0142ecznej<\/i> o znaczeniu profilaktycznym<\/i>. Autor zwraca uwag\u0119 na potrzeb\u0119 w\u0142\u0105czenia do kategorii lekarstw czynnik\u00f3w takich jak ca\u0142okszta\u0142t przyrody<\/i> oraz klimatyczne walory (klimat g\u00f3rski, le\u015bny lub morski)<\/i><\/a>[44]<\/a>. Podkre\u015bla tak\u017ce pionierski charakter samej publikacji wydanej w j\u0119zyku \u017cydowskim<\/i> \u2013 o ile w j\u0119zyku polskim istnieje ca\u0142a literatura naukowa i publicystyczna w tej dziedzinie (\u2026) to my, \u017bydzi, na tym polu absolutnie nic nie posiadamy<\/i><\/a>[45]<\/a>. Ksi\u0105\u017cka opublikowana w j\u0119zyku jidysz i poprzedzona wyja\u015bnieniem po polsku ilustruje przeplatanie si\u0119 dw\u00f3ch kulturowych \u015bwiat\u00f3w. Zasymilowani \u017bydzi nie wahaj\u0105 si\u0119 m\u00f3wi\u0107 ani \u201emy, \u017bydzi\u201d, ani \u201enasz kraj, Polska\u201d, podkre\u015blaj\u0105c tym samym \u201eojczy\u017anian\u0105\u201d misj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 swojego wydawnictwa: Pragniemy szerokie warstwy ludno\u015bci \u017cydowskiej w Polsce zapozna\u0107 z bogactwami, kt\u00f3rymi przyroda obdarzy\u0142a kraj nasz, a kt\u00f3re maj\u0105 kolosalne znaczenie dla ochrony zdrowia tysi\u0119cy ludzi<\/i><\/a>[46]<\/a>. Natura staje si\u0119 wi\u0119c bogactwem narodowym, z kt\u00f3rego korzysta\u0107 maj\u0105 wszyscy Polacy \u2013 w tym pochodzenia \u017cydowskiego.<\/p>\n \u201eZaj gezunt, du grojse jidisze sztot<\/b>\u201d<\/a>[47]<\/a><\/b><\/b><\/p>\n Co zatem odr\u00f3\u017cnia film Forda od omawianych publikacji turystycznych czy spo\u0142ecznych broszur? Oryginalno\u015b\u0107 jego podej\u015bcia kinematograficznego opiera si\u0119 przede wszystkim na dramaturgii. Przed przybyciem do bundowskiego raju widz odkrywa codzienne warszawskie \u017cycie \u017cydowskich dzieci, kt\u00f3re zostan\u0105 przyj\u0119te w Sanatorium im. Medema. Przyjazd dzieci do Miedzeszyna poprzedza trzynastominutowy prolog nakr\u0119cony w najbiedniejszej cz\u0119\u015bci stolicy. Ford filmuje ciemne, ciasne ulice (G\u0119si\u0105, Smocz\u0105 i Franciszka\u0144sk\u0105), zrujnowane ceglane fasady i podw\u00f3rka, a nast\u0119pnie wprowadza widza do mieszkania w suterenie. Odkrywamy tam codzienne \u017cycie skromnej rodziny \u017cydowskiej, st\u0142oczonej w jednym, pozbawionym okna pomieszczeniu z wy\u0142o\u017con\u0105 s\u0142om\u0105 pod\u0142og\u0105. Na tym samym stole spo\u017cywa si\u0119 posi\u0142ki, pracuje w drewnie, szyje r\u0119cznie i na maszynie. Wszystkie pokolenia mieszkaj\u0105 obok siebie w jednej izbie. Jedna z kobiet tuli dziecko, inna karmi piersi\u0105, kolejna, zgi\u0119ta w pa\u0142\u0105k, pierze w wielkiej drewnianej balii; babka dzieli pos\u0142anie z pi\u0119ciorgiem dzieci. Zgodnie z konwencj\u0105 wra\u017cliwego spo\u0142ecznie kina dokumentalnego z lat 30. (kt\u00f3rego pionierem by\u0142 John Grierson) kamera filmuje ich niepostrze\u017cenie. Wszyscy wydaj\u0105 si\u0119 przywi\u0105zani do swoich r\u00f3l i poch\u0142oni\u0119ci obowi\u0105zkami. Tylko kr\u00f3tkie spojrzenia dzieci w kamer\u0119 przypominaj\u0105, \u017ce jest w\u015br\u00f3d nich obcy operator oraz \u017ce mamy do czynienia z inscenizacj\u0105. Pesymizm tej reprezentacji miejskiej rzeczywisto\u015bci podkre\u015blaj\u0105 zbli\u017cenia na twarze ludzi, zm\u0119czonych, nieruchomych, o wzroku zagubionym w oddali. Kobiety zajmuj\u0105 si\u0119 pracami domowymi, m\u0119\u017cczy\u017ani \u2013 bezrobotni pracownicy fabryczni \u2013 na co\u015b czekaj\u0105. Towarzysz\u0105cy tym obrazom obsesyjnie nawracaj\u0105cy motyw muzyczny sugeruje i wzmacnia ci\u0119\u017ck\u0105, ponur\u0105 atmosfer\u0119.<\/p>\n Kadr z filmu Mir kumen on<\/em>, re\u017c. Aleksander Ford, 1936 r., prod. Sanatorium im. W\u0142odzimierza Medema<\/span><\/p>\n Fordowi chodzi tu zar\u00f3wno o chwyt narracyjny, jak i ideologiczny. Omawiany miejski prolog sprawia, \u017ce widz uzmys\u0142awia sobie \u2013 za pomoc\u0105 obraz\u00f3w i bez natr\u0119tnych, eksplicytnych wyja\u015bnie\u0144 \u2013 spo\u0142eczne pochodzenie dzieci, kt\u00f3re zostan\u0105 przyj\u0119te do sanatorium. Wprowadza te\u017c trzech bohater\u00f3w, kt\u00f3rych odnajdziemy w Miedzeszynie: Zelmenke, ucznia tradycyjnej szko\u0142y \u017cydowskiej, Lejzera, ulicznego sprzedawc\u0119 pieczywa, i Hann\u0119, uczennic\u0119 laickiej szko\u0142y bundowskiej. Re\u017cyser jasno zaznacza te\u017c zwi\u0105zki mi\u0119dzy stanem zdrowia dzieci a miejskim ub\u00f3stwem, kre\u015bl\u0105c portret \u017cydowskiej klasy robotniczej: zdegradowanej i przyt\u0142oczonej \u017cyciem w fatalnych warunkach sanitarnych. Ford zaproponowa\u0142 zatem klarown\u0105 dialektyczn\u0105 wizj\u0119: chorobotw\u00f3rcze i przygn\u0119biaj\u0105ce mroki miasta wobec blask\u00f3w beztroskiej nowoczesno\u015bci na prowincji. Tw\u00f3rca filmu inspirowa\u0142 si\u0119 tak\u017ce strategiami dziennikarskimi przyj\u0119tymi w reporta\u017cu spo\u0142ecznym epoki. Kontrapunktowy monta\u017c fotograficzny mo\u017cna znale\u017a\u0107 na przyk\u0142ad w fotoreporta\u017cach Aleksandra Minorskiego, swoj\u0105 drog\u0105 r\u00f3wnie\u017c cz\u0142onka grupy filmowej START<\/a>[48]<\/a>.<\/span><\/p>\n W Mir kumen on<\/i> choroba ukazana zosta\u0142a jako bezpo\u015brednia konsekwencja n\u0119dzy, w kt\u00f3rej rozwija\u0142a si\u0119 \u017cydowska klasa robotnicza. Odrabiaj\u0105c lekcje w \u015bwietle lampy naftowej lub recytuj\u0105c wiersze Mojcher Sforima w klasie, niedomyte i niedo\u017cywione dzieci gwa\u0142townie zanosz\u0105 si\u0119 kaszlem, jedno po drugim. Ten wizualny argument doskonale pasowa\u0142 do wypowiedzi lewicowych dzia\u0142aczy tamtych czas\u00f3w \u2013 czy to bundowc\u00f3w, czy socjalist\u00f3w, czy komunist\u00f3w. Kiedy film zosta\u0142 pokazany w Pary\u017cu w 1936 roku, francuski biolog i filmowiec Jean Painlev\u00e9, wielki propagator kina i zarazem dzia\u0142acz komunistyczny, zauwa\u017cy\u0142: w tym filmie jeszcze zbyt pow\u015bci\u0105gliwie wspomina si\u0119 o ub\u00f3stwie i nieszcz\u0119\u015bciu. Trzeba by przedrze\u0107 si\u0119 przez zat\u0142oczone dzielnice; trzeba by tam bywa\u0107 ca\u0142ymi dniami,<\/i> mi\u0119dzy jednym pogromem a drugim, by zachowa\u0107 niezatarte wspomnienie do\u0142uj\u0105cego smutku i zaniku si\u0142 witalnych<\/i><\/a>[49]<\/a>.<\/p>\n Pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 Forda, o kt\u00f3rej pisa\u0142 Painlev\u00e9, wyja\u015bni\u0107 mo\u017cna, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 zar\u00f3wno do estetyki, jak i polityki. Nawet w tym \u201es\u0142u\u017cebnym\u201d prologu filmowiec nie oferuje jednolicie czarnego obrazu miejskiej spo\u0142eczno\u015bci polskich \u017byd\u00f3w \u2013 klasy nara\u017conej na liczne trudno\u015bci, ale nie zdeprawowanej<\/i><\/a>[50]<\/a>. Od pierwszych minut wprowadza dramatyczne elementy, kt\u00f3re stanowi\u0105 o sile i wyrazisto\u015bci jego filmu. Ford podkre\u015bla witalno\u015b\u0107 dzieci; ju\u017c w tej pierwszej cz\u0119\u015bci filmuje ich zabawy, wskazuj\u0105c na \u0142atwo\u015b\u0107, z jak\u0105 wymy\u015blaj\u0105 sobie \u015bwiaty r\u00f3wnoleg\u0142e wobec codziennego \u015brodowiska. Podczas gdy ich rodzice wyginaj\u0105 plecy przy pracy, dzieci na bosaka uciekaj\u0105 z niehigienicznej sutereny, aby si\u0119 bawi\u0107 w konia i wo\u017anic\u0119 lub ciuciubabk\u0119.<\/p>\n Film podkre\u015bla tak\u017ce ich zaanga\u017cowanie i wytrwa\u0142o\u015b\u0107 podczas siedzenia w szkolnych \u0142awkach. M\u0119cz\u0105cy je kaszel nie b\u0119dzie nieuleczalny. Rozmyje si\u0119 ju\u017c w energicznym rytmie poci\u0105gu, kt\u00f3ry wyrywa dzieci z miasta, a potem zniknie w zbiorowej pie\u015bni, \u017ar\u00f3dle rado\u015bci i nadziei: Pom\u00f3\u017c mi, pom\u00f3\u017c mi … Jest ci\u0119\u017cko, jest ci\u0119\u017cko… Czuj\u0119 si\u0119 lepiej, czuj\u0119 si\u0119 lepiej…<\/i><\/a>[51]<\/a>.<\/p>\n W \u0142a\u017aniach<\/b><\/p>\n Kadr z filmu Mir kumen on<\/em>, re\u017c. Aleksander Ford, 1936 r., prod. Sanatorium im. W\u0142odzimierza Medema<\/span><\/p>\n Czysto\u015b\u0107 pomieszcze\u0144 i cia\u0142, a tak\u017ce \u015bcis\u0142e przestrzeganie zasad higieny stanowi\u0105 sedno programu leczniczego Sanatorium im. Medema. Prasa wychwala te regu\u0142y<\/a>[52]<\/a>, a zesp\u00f3\u0142 medyczny podkre\u015bla je w oficjalnych sprawozdaniach: W Zak\u0142adzie dzieci myj\u0105 si\u0119 do po\u0142owy 2 razy dziennie, a k\u0105pi\u0105 si\u0119 \u2013 latem codziennie, zim\u0105 za\u015b \u2013 2 razy w tygodniu<\/i><\/a>[53]<\/a>. Ta rygorystyczno\u015b\u0107 w\u0142a\u015bciwie nie jest wspomniana w dziele Forda, kt\u00f3ry medyczn\u0105 i higienistyczn\u0105 wizj\u0119 cia\u0142a wola\u0142 obraca\u0107 w \u017cart. Kiedy ma\u0142y Zelmenke po raz pierwszy napotyka zbiorowe natryski dla dzieci, jest przera\u017cony i biegiem pr\u00f3buje umkn\u0105\u0107. Ogl\u0105daj\u0105c t\u0119 scen\u0119, polski widz przypomina sobie klasyczny tekst literatury dzieci\u0119cej \u2013 Bambo <\/i>Juliana Tuwima<\/a>[54]<\/a>. Napisany przez polskiego \u017byda i wydany w 1935 roku wiersz towarzyszy\u0142 ca\u0142ym pokoleniom dzieci, kt\u00f3re uczy\u0142y si\u0119 go na pami\u0119\u0107 w szkole. Tuwim opowiada histori\u0119 Murzynka Bambo<\/i>, mieszkaj\u0105cego w czarnej Afryce: Mama powiada: \u201eChod\u017a do k\u0105pieli\u201d. A on si\u0119 boi, \u017ce si\u0119 wybieli.<\/i> Ta opowie\u015b\u0107 o egzotycznej istocie o barbarzy\u0144skich obyczajach naznaczona jest swego rodzaju ksenofobi\u0105 charakterystyczn\u0105 dla epoki, lecz stanowi jednocze\u015bnie ho\u0142d dla szkolnictwa. Wiersz ko\u0144czy si\u0119 potwierdzeniem europejskiej misji cywilizacyjnej: Szkoda, \u017ce Bambo, czarny, weso\u0142y, nie chodzi razem z nami do szko\u0142y<\/i>. W Mir kumen on<\/i> intencja jest podobna. Ma\u0142y Zelmenke jest tutaj tym \u201einnym\u201d, wywodz\u0105cym si\u0119 z ubogiego \u015bwiata kultury tradycyjnej. W sanatorium z os\u0142upieniem i trwog\u0105 odkrywa nowoczesne obyczaje. Scena s\u0142u\u017cy idei post\u0119pu spo\u0142ecznego zgodnego z normami higienicznymi lat 30.<\/p>\n Aby promowa\u0107 ten przekaz, Ford nie waha si\u0119 karykaturowa\u0107 tradycyjnego \u015bwiata \u017cydowskiego. Jest to obraz wypaczony tym bardziej, \u017ce kwestia higieny stanowi jeden z uprzywilejowanych temat\u00f3w literatury rabinicznej: cia\u0142o cz\u0142owieka jest sanktuarium<\/i><\/a>[55]<\/a>, a czysto\u015b\u0107 znakiem \u015bwi\u0119to\u015bci. O cia\u0142o nale\u017cy dba\u0107, szczeg\u00f3lnie o z\u0119by \u2013 zupe\u0142nie inaczej, ni\u017c sugeruje si\u0119 to w filmie (Zelmenke odkrywa past\u0119 do z\u0119b\u00f3w!). Ale Mir kumen on<\/i> ma s\u0142u\u017cy\u0107 \u015bwieckiemu programowi sanatorium i jego politycznej walce przeciwko ortodoksji. Maj\u0105c ten cel na uwadze, film paradoksalnie utrwala klisze rozpowszechnione w katolickim spo\u0142ecze\u0144stwie polskim. Stereotyp, wedle kt\u00f3rego ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w cechowa\u0107 by mia\u0142 brak higieny, le\u017ca\u0142 u \u017ar\u00f3de\u0142 antysemickiego dyskursu, kt\u00f3ry silnie zaznacza\u0142 si\u0119 w Polsce w drugiej po\u0142owie lat 30. XX wieku. Zasadniczo dotyczy\u0142 on \u017cydowskiej klasy robotniczej i jej n\u0119dznych warunk\u00f3w \u017cycia. Tak te\u017c Zelmenke jest przyzwyczajony do noszenia tylko jednego ubrania, w dzie\u0144 i w nocy. Nie chce go zdj\u0105\u0107, a\u017c w ko\u0144cu koledzy odkrywaj\u0105, \u017ce w stroju dziennym le\u017cy pod kocem. Takie stereotypy b\u0119dzie utwierdza\u0107 nazistowska propaganda w kolejnych latach, ale w Mir kumen on<\/i> nieznajomo\u015b\u0107 zasad i produkt\u00f3w higienicznych wykorzystana zostaje g\u0142\u00f3wnie jako \u017ar\u00f3d\u0142o komizmu. Ch\u0142opiec nazywany jest przez swojego koleg\u0119 Lejzera zjadaczem pasty do z\u0119b\u00f3w<\/i>, co daje pocz\u0105tek barwnej scenie bitewnej, utrzymanej w konwencji ameryka\u0144skiej burleski \u2013 kina, kt\u00f3re Ford zna\u0142 i ceni\u0142. Te zabawne scenki budz\u0105 dzi\u015b w widzu sprzeczne uczucia. Z jednej strony uwodzi komediowy witalizm i polot, lecz zarazem trudno powstrzyma\u0107 si\u0119 od spostrze\u017cenia, \u017ce przez k\u0105pielowe uj\u0119cia przeziera zapowied\u017a tragicznego losu, jaki czeka\u0142 dzieci z Sanatorium im. Medema zaledwie siedem lat p\u00f3\u017aniej. 19 sierpnia 1942 roku nazi\u015bci deportuj\u0105 r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w filmowych bohater\u00f3w do Treblinki i zaprowadz\u0105 do komory gazowej podpisanej \u201eBad und Desinfektion\u201d.<\/p>\n Sport i karnawa\u0142, w zieleni<\/b><\/p>\n Mir kumen on<\/i> to opis proces\u00f3w inicjacji i wychowania, w kt\u00f3rych przyroda odgrywa g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119. To przede wszystkim przestrze\u0144 \u0107wicze\u0144 fizycznych. Ford uczy\u0142 si\u0119 monta\u017cu na filmach Dzigi Wiertowa: w szybkim tempie przeplata sceny opieki lekarskiej (wa\u017cenie, pomiar, kontrola oddechu dziecka) z \u0107wiczeniami gimnastycznymi organizowanymi na \u015bwie\u017cym powietrzu. Te zestawienia maj\u0105 unaoczni\u0107 zwi\u0105zki przyczynowo-skutkowe, \u0142\u0105cz\u0105ce praktyk\u0119 sportow\u0105 z dobrym zdrowiem.<\/p>\n Kadr z filmu Mir kumen on<\/em>, re\u017c. Aleksander Ford, 1936 r., prod. Sanatorium im. W\u0142odzimierza Medema<\/span><\/p>\n Dyscyplin\u0119 cielesn\u0105 filmuje si\u0119 tu zgodnie z \u00f3wczesn\u0105 konwencj\u0105. Obrazy wpisuj\u0105 si\u0119 w estetyk\u0119 film\u00f3w po\u015bwi\u0119conych organizacjom m\u0142odzie\u017cowym o rozmaitych afiliacjach politycznych, kt\u00f3re mno\u017cy\u0142y si\u0119 w latach 30. R\u00f3wne szeregi, skoordynowane gesty \u2013 indywidualne cia\u0142a s\u0105 tu produktem kolektywnych norm, kszta\u0142tuje si\u0119 je w ustalonej choreografii. Tworzenie sportowych cia\u0142 wydaje si\u0119 inspirowane has\u0142ami na plakatach, kt\u00f3re w latach 20. OSE kolportuje z pomoc\u0105 American Jewish Joint Distribution Committee: Budujemy zdrowe pokolenie. Do\u0142\u0105cz do nas!<\/i> Ford \u015bmia\u0142o czerpie te\u017c wreszcie z syjonistycznego idea\u0142u \u201eMuskeljudentum\u201d, kt\u00f3ry ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 w latach 20. w ruchu Makabi. Polska \u2013 ze swoimi 30 tysi\u0105cami \u017byd\u00f3w w 250 klubach sportowych \u2013 stanowi\u0142a jeden z najsolidniejszych filar\u00f3w<\/i><\/a>[56]<\/a> ideologicznej pracy na rzecz stworzenia muskularnego cia\u0142a \u017cydowskiego. Nic dziwnego, \u017ce podczas pierwszej Makabiady, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 w Tel Awiwie w 1932 roku, Polska zaj\u0119\u0142a pierwsze miejsce w\u015br\u00f3d dziewi\u0119tnastu uczestnicz\u0105cych kraj\u00f3w. Ju\u017c rok p\u00f3\u017aniej zimow\u0105 Makabiad\u0119 zorganizowa\u0142o na tatrza\u0144skich stokach Zakopane. U Forda znajdziemy kulturowe odniesienia do produkcji atletycznych cia\u0142 zar\u00f3wno w sferach \u017cydowskich, jak i polskich. Tak\u017ce w tym aspekcie jego dzie\u0142o jest zgodne z duchem czasu \u2013 od lat 20. XX wieku wychowanie fizyczne rozwija\u0142o si\u0119 w ca\u0142ej Rzeczypospolitej na masow\u0105 skal\u0119. To ju\u017c wi\u0119cej ni\u017c hobby czy rozrywka; sport staje si\u0119 narz\u0119dziem budowania nowego spo\u0142ecze\u0144stwa, potrzeb\u0105 obyczajow\u0105, a zarazem czynnikiem kultury demokratycznej<\/i><\/a>[57]<\/a>.<\/p>\n Jednak\u017ce cia\u0142a dzieci filmowanych w Sanatorium im. Medema w \u017cadnej mierze nie s\u0105 umi\u0119\u015bnionymi, doskona\u0142ymi cia\u0142ami sportowc\u00f3w z ruchu syjonistycznego Makabi. Kruche i krzywe, czasem wytr\u0105cone z rytmu przez obecno\u015b\u0107 kamery, z umiarkowan\u0105 koncentracj\u0105 wykonuj\u0105 komendy nauczyciela. By\u0107 mo\u017ce obrazy Forda inspirowane by\u0142y syjonistyczn\u0105 ikonografi\u0105 lub m\u0119sk\u0105 estetyk\u0105 film\u00f3w Leni Riefenstahl, ale ostatecznie ich wymowa jest inna. Dzieci sanatorium zaledwie ma\u0142puj\u0105 \u0107wiczenia sportowe; daleko im do idea\u0142u cia\u0142 pot\u0119\u017cnych i zwyci\u0119skich. Sekwencja sportowych obraz\u00f3w nie trwa d\u0142ugo, a lekcja gimnastyki nagle si\u0119 urywa, co daje Fordowi mo\u017cliwo\u015b\u0107 ukazania cia\u0142 w radosnej, burleskowej konwencji. Przyroda jest tu z pewno\u015bci\u0105 aren\u0105 opieki zdrowotnej i treningu fizycznego, ale przede wszystkim to przestrze\u0144 swobody, w kt\u00f3rej dziecko \u2013 rozlu\u017anione po \u0107wiczeniach gimnastycznych \u2013 uwalnia swoj\u0105 wyobra\u017ani\u0119 i fantazj\u0119.<\/p>\n Na spalonych letnim s\u0142o\u0144cem trawnikach dzieci wracaj\u0105 do zabaw, kt\u00f3rym oddawa\u0142y si\u0119 w mie\u015bcie: weso\u0142ych gonitw, przebieranek, wyg\u0142up\u00f3w i akrobacji. Wie\u0144cz\u0105ce pobyt w sanatorium przedstawienie, inspirowane radosnymi obchodami \u015bwi\u0119ta Purim i commedia dell\u2019 arte<\/i>, odbywa si\u0119 oczywi\u015bcie na \u0142onie przyrody, pomi\u0119dzy sosnami. Ford filmuje bundowski raj jako idylliczn\u0105, a zarazem karnawa\u0142ow\u0105 sielank\u0119, w kt\u00f3rej bije \u017ar\u00f3d\u0142o kreatywno\u015bci i radosnego, wyzwolonego indywidualizmu.<\/p>\n Kadr z filmu Mir kumen on<\/em>, re\u017c. Aleksander Ford, 1936 r., prod. Sanatorium im. W\u0142odzimierza Medema<\/span><\/p>\n \n W poszukiwaniu \u015bwiata czar\u00f3w i dziw\u00f3w<\/a><\/em><\/strong>[58]<\/a><\/p>\n Pobyt w sanatorium ma na celu uzdrowienie cia\u0142a i umys\u0142u. Dzieci nie ucz\u0119szczaj\u0105 na lekcje w \u0142awkach szkolnych, lecz uczestnicz\u0105 w licznych zaj\u0119ciach na \u015bwie\u017cym powietrzu. Biologia i pozosta\u0142e nauki przyrodnicze zajmuj\u0105 w ich programie kszta\u0142cenia miejsce centralne: Najbardziej garn\u0105 si\u0119 dzieci do rob\u00f3t w ogrodzie, w pracowni biologicznej, przy hodowaniu zwierz\u0105t (wiewi\u00f3rki, kr\u00f3liki, ptactwo, dr\u00f3b, go\u0142\u0119bie, czaple, \u017c\u00f3\u0142w itp.), a szczeg\u00f3lnie do zaj\u0119\u0107 przy go\u0142\u0119bniku<\/i><\/a>[59]<\/a>. Zgodnie z zasadami nowej pedagogiki zrozumienie natury przychodzi poprzez uwa\u017cn\u0105 obserwacj\u0119 i regularn\u0105 opiek\u0119, kt\u00f3re pobudzaj\u0105 naturaln\u0105 ciekawo\u015b\u0107 dziecka i czyni\u0105 je odpowiedzialnym za swoje \u015brodowisko.<\/p>\n Ford ch\u0119tnie filmuje wszystkie te przestrzenie kontakt\u00f3w dzieci z przyrod\u0105 \u2013 stanowi\u0105 wdzi\u0119czn\u0105 ram\u0119 dla smakowitych scenek. Staj\u0105 si\u0119 na przyk\u0142ad aren\u0105 komicznych wybryk\u00f3w Lejzera, kt\u00f3ry wpe\u0142za do go\u0142\u0119bnika, a potem wydobywa si\u0119 stamt\u0105d oblepiony pi\u00f3rami. S\u0105 tak\u017ce miejscem budzenia si\u0119 dzieci\u0119cej wra\u017cliwo\u015bci, gdy strachliwy Zelmenke znajduje w ko\u0144cu przyjaciela w uroczym kr\u00f3liku o bia\u0142ym futerku \u2013 zwierz\u0119ciu zakazanym przez kaszrut jako nieczyste.<\/p>\n Ford porzuca czysto naukow\u0105 wizj\u0119 natury na rzecz czar\u00f3w i pobudzonej przez przyrod\u0119 fantazji. Pracowni\u0119 biologiczn\u0105 sfilmowa\u0142 jako gabinet osobliwo\u015bci, w kt\u00f3rym dzieci magazynuj\u0105 swoje znaleziska. Sala przeradza si\u0119 nast\u0119pnie w miniaturowe muzeum historii naturalnej, w kt\u00f3rym uczniowie mog\u0105 odkrywa\u0107 tajemnice fascynuj\u0105cego \u015bwiata zwierz\u0105t l\u0105dowych i wodnych, poszerzaj\u0105c tym samym swoj\u0105 wiedz\u0119 oraz karmi\u0105c wyobra\u017ani\u0119. W swoich wyborach estetycznych Ford inspirowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c \u00f3wczesnym kinem naukowym, w szczeg\u00f3lno\u015bci filmami biologa Jeana Painlev\u00e9, z kt\u00f3rego dzie\u0142ami by\u0142 dobrze obeznany. Podobnie jak Painlev\u00e9 wykorzystywa\u0142 techniczny potencja\u0142 nowych obiektyw\u00f3w, pozwalaj\u0105cych filmowa\u0107 w du\u017cym powi\u0119kszeniu czy pod wod\u0105. Ford w swoich zabiegach operatorskich odwo\u0142uje si\u0119 tak\u017ce do technik animacyjnych, nagrywa w ruchu wypchane okazy zwierz\u0105t, kt\u00f3re zdaj\u0105 si\u0119 dzi\u0119ki temu o\u017cywa\u0107 ponownie. \u015awiat zwierz\u0105t jest postrzegany przez l\u0119ki i fascynacje dzieci. Sanatorium im. Medema staje si\u0119 w Mir kumen on<\/i> mikrokosmosem, kt\u00f3ry daje dost\u0119p do wszech\u015bwiata, niewyczerpanych zasob\u00f3w wiedzy i o\u015bwiecenia.<\/p>\n Kibuc\u2026 na polskiej ziemi?<\/b><\/p>\n Nie wystarczy jednak bierna obserwacja natury. W duchu nowej pedagogiki dziecko ma si\u0119 uczy\u0107 poprzez dzia\u0142anie, a wiedz\u0119 o \u015bwiecie zdobywa\u0107 za pomoc\u0105 r\u0105k. Podlewaj\u0105c ka\u017cdego dnia ro\u015blin\u0119, za kt\u00f3r\u0105 jest odpowiedzialne, zaczyna rozumie\u0107 jej rozw\u00f3j. Odczuwa rado\u015b\u0107 i dum\u0119, gdy ro\u015blina zakwita, a rozczarowanie i smutek, gdy zwi\u0119dnie. Dba\u0142o\u015b\u0107 o przyrod\u0119 pozwala dziecku \u201eoswoi\u0107\u201d swoje \u015brodowisko w tym znaczeniu, kt\u00f3re wyt\u0142umaczy mu wkr\u00f3tce lis Saint-Exup\u00e9ry\u2019ego: je\u017celi mnie oswoisz, b\u0119dziemy si\u0119 nawzajem potrzebowa\u0107<\/i><\/a>[60]<\/a>.<\/p>\n Z perspektywy bundowc\u00f3w dzia\u0142ania te by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 szerszego projektu politycznego. Praca na roli i ofiarna troska o przyrod\u0119 maj\u0105 uczy\u0107 dziecko odpowiedzialno\u015bci, solidarno\u015bci i zaanga\u017cowania, warto\u015bci le\u017c\u0105cych u podstaw \u017cycia w harmonijnej spo\u0142eczno\u015bci. Natura traktowana jako przestrze\u0144 kulturowa jest zatem miejscem, gdzie dokonuje si\u0119 formacja polityczna. Takie uj\u0119cie nie odbiega daleko tak\u017ce od tekst\u00f3w Arona Davida Gordona. Teoretyk syjonizmu widzi w pracy na roli fundamentaln\u0105, tworz\u0105c\u0105 wi\u0119zi spo\u0142eczne dzia\u0142alno\u015b\u0107 cz\u0142owieka<\/i><\/a>[61]<\/a>. Dla Gordona warto\u015b\u0107 duchow\u0105 cz\u0142owieka okre\u015bla istota wykonywanej przez niego pracy oraz to, na ile zintegrowany jest ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105, dla kt\u00f3rej pracuje. To dzi\u0119ki temu do\u015bwiadczeniu jednostka staje si\u0119 podmiotem we wszech\u015bwiecie i w historii<\/i><\/a>[62]<\/a>. Podobnie by\u0142o w Sanatorium im. Medema, gdzie praca na ziemi s\u0142u\u017cy\u0142a wychowaniu w autonomii i wolno\u015bci w r\u00f3wnym stopniu co inne dzia\u0142ania (redakcja gazetki i przygotowanie sanatoryjnych \u201eaudycji radiowych\u201d, obowi\u0105zki domowe, gry zbiorowe itp.). Przyczynia\u0142a si\u0119 do aktywnego i radosnego w\u0142\u0105czenia w \u0142ono wsp\u00f3lnoty.<\/p>\n W Mir kumen on<\/i> po\u0142o\u017cono ogromny nacisk na ukazanie wiejskich prac dzieci. Widzimy, jak kosz\u0105 traw\u0119, grabi\u0105 i przekopuj\u0105 ziemi\u0119. Licz\u0105 i numeruj\u0105 jaja z kurnika, zbieraj\u0105 ogromne cukinie na grz\u0105dkach ogr\u00f3dka warzywnego. Dumne i radosne, d\u017awigaj\u0105 po kilkoro ogromne wiklinowe kosze pe\u0142ne obfitych zbior\u00f3w, znosz\u0105c je do sanatorium. Owoce i warzywa zostaj\u0105 nast\u0119pnie wyeksponowane w postaci wielkiej rze\u017aby w ho\u0142dzie dla Matki Natury \u2013 instalacja utrzymana z jednej strony w konwencji w\u0142oskich obraz\u00f3w Giuseppe Arcimbolda, z drugiej \u2013 wiejskich polskich festyn\u00f3w. Figura pos\u0142u\u017cy p\u00f3\u017aniej jako dekoracja dla muzycznego spektaklu, kt\u00f3ry przypomina, jak bardzo imaginarium dzieci \u017cydowskich zanurzone by\u0142o w polskim \u015brodowisku.<\/p>\n Kadr z filmu Mir kumen on<\/em>, re\u017c. Aleksander Ford, 1936 r., prod. Sanatorium im. W\u0142odzimierza Medema<\/span><\/p>\n Doros\u0142ych w tym wiejskim mikrosystemie, opartym na zasadach dobrowolno\u015bci i samorz\u0105dno\u015bci, praktycznie nie ma. Film nie skupia si\u0119 te\u017c ani na etapie mozolnego nabywania rolniczych umiej\u0119tno\u015bci, ani na ewentualnych k\u0142opotach w owej nauce, ani na przypuszczalnym oporze poszczeg\u00f3lnych dzieci wobec spe\u0142niania codziennych obowi\u0105zk\u00f3w. Uprawa ziemi jest nakr\u0119cona jako rzecz nieskomplikowana, niewywo\u0142uj\u0105ca \u017cadnych skarg; o tym, jak bardzo wydajna i satysfakcjonuj\u0105ca to praca, ma \u015bwiadczy\u0107 obfito\u015b\u0107 zebranych zbior\u00f3w. Film Mir kumen on<\/i> zdaje si\u0119 wyznawa\u0107 optymistyczn\u0105 wiar\u0119 w tw\u00f3rcz\u0105 moc pionierskich utopii, jak gdyby Aleksander Ford zachowa\u0142 w pami\u0119ci wy\u0142\u0105cznie jasne wspomnienia z czas\u00f3w, gdy dwa lata wcze\u015bniej kr\u0119ci\u0142 w Palestynie film Sabra<\/i>. Ani s\u0142owa o konfliktach z s\u0105siaduj\u0105c\u0105 z sanatorium ludno\u015bci\u0105, czyli miedzeszy\u0144skimi ch\u0142opami, wielkimi nieobecnymi filmu. Piosenka jidysz, towarzysz\u0105ca uj\u0119ciom pracy na roli, stanowi entuzjastyczny ho\u0142d dla \u201enowego \u015bwiata\u201d. Dzieci, m\u0142ode, odwa\u017cne i pe\u0142ne blasku, buduj\u0105 nowy kraj<\/i><\/a>[63]<\/a>. Omawiany obraz pracy na wsi zainspirowany by\u0142 modelem kibucu, jaki Ford m\u00f3g\u0142 pozna\u0107 podczas swojej podr\u00f3\u017cy do Palestyny. Opiera\u0142 si\u0119 on na gospodarce partycypacyjnej, podporz\u0105dkowanej regule rotacji zada\u0144<\/i><\/a>[64]<\/a>, uciele\u015bnia\u0142 zarazem model pe\u0142nej wsp\u00f3\u0142pracy<\/i><\/a>[65]<\/a> zapo\u017cyczony od Martina Bubera. Ale Ford odst\u0119puje tu od projektu syjonistycznego i od koncepcji intymnego, atawistycznego pokrewie\u0144stwa z ziemi\u0105 Izraela<\/i><\/a>[66]<\/a>. Filmuj\u0105c pacjent\u00f3w Sanatorium im. Medema na wz\u00f3r pionier\u00f3w, filmowiec przeszczepia na polsk\u0105 ziemi\u0119 syjonistyczne marzenie o wyzwoleniu przez prac\u0119. Podtrzymuje on projekt emancypacji spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, ale nie skazuje jej na wygnanie z kraju.<\/p>\n Mir kumen on<\/i> zostaje w Polsce natychmiast zakazany. Film oskar\u017cany jest o \u017cerowanie na n\u0119dzy mas oraz o propagand\u0119 \u015bwiatopogl\u0105du komunistycznego<\/i>, co mia\u0142o zagra\u017ca\u0107 interesom Rzeczypospolitej<\/i><\/a>[67]<\/a>. \u00d3wczesne w\u0142adze nie by\u0142y w stanie zaakceptowa\u0107 bundowskiego raju na polskiej ziemi. Jakby w kontrze wobec cenzury, film osi\u0105gn\u0105\u0142 wielki sukces za granic\u0105 ju\u017c w 1936 roku. Zyska\u0142 poparcie lewicowych dzia\u0142aczy, w tym cz\u0142onk\u00f3w struktur partyjnych Bundu, kt\u00f3rzy postrzegali go jako skuteczne narz\u0119dzie propagandowe. W poszczeg\u00f3lnych krajach film dystrybuowany by\u0142 w kilku odmiennych wersjach monta\u017cowych, dostosowanych do lokalnego kontekstu. Ford potrafi\u0142 pokaza\u0107 t\u0119 wiejsk\u0105, anarchistyczn\u0105<\/a>[68]<\/a> idyll\u0119 jako uwodzicielsk\u0105 utopi\u0119, w kt\u00f3rej rozpozna\u0107 si\u0119 mogli \u017bydzi i sympatycy socjalizmu z ca\u0142ego \u015bwiata \u2013 nawet pomimo r\u00f3\u017cnic. Odtworzony w kszta\u0142cie z 1936 roku film Mir kumen on<\/i> (Droga m\u0142odych<\/i>) wy\u015bwietlany jest w Polsce dopiero od 2017 roku. I na nowo z wdzi\u0119kiem ukazuje g\u0142\u0119bokie pok\u0142ady \u017cydowsko-polskiej to\u017csamo\u015bci<\/a>[69]<\/a>.<\/p>\n \n \n Artyku\u0142 ukaza\u0142 si\u0119 po raz pierwszy w j\u0119zyku francuskim, w czasopi\u015bmie naukowym \u201eTsafon. Revue d\u2019\u00e9tudes juives du Nord\u201d (2018\/2019, nr 76). Redakcja dzi\u0119kuje wydawcy za mo\u017cliwo\u015b\u0107 opublikowania polskiego t\u0142umaczenia tego artyku\u0142u.<\/p>\n \n Od t\u0142umacza: Serdecznie dzi\u0119kuj\u0119 Marzenie Szugiero za konsultacj\u0119 zapisu s\u0142\u00f3w i nazwisk \u017cydowskich.<\/p>\n \n <\/a>[1] W s\u0142o\u0144cu i rado\u015bci. Dziecko w Sanatorium im. W\u0142. Medema w Miedzeszynie<\/i>, Nak\u0142adem Zarz\u0105du Sanatorium im. W\u0142odzimierza Medema, Warszawa 1933. [Druk ulotny. Przypisy lub ich cz\u0119\u015bci umieszczone w nawiasach kwadratowych pochodz\u0105 od t\u0142umacza]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] M. Mojcher Sforim, Szkapa<\/i>, t\u0142um. K. Junosza, Ksi\u0119garnia A. Gruszeckiego, Warszawa 1886, s. 21. Mendele Mojcher Sforim [dalej skr\u00f3towo Sforim] to pseudonim Szaloma Jaakowa Abramowicza (1836\u20131917). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] Tam\u017ce, s. 20\u201321. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] [W zdaniu tym parafrazuj\u0119 sens partii tekstu Sforima, kt\u00f3re przez Klemensa Junosz\u0119 zosta\u0142y pomini\u0119te, a prze\u0142o\u017cone zosta\u0142y na francuski w cytowanym przez autork\u0119 nowym francuskim wydaniu: Mendele Moykher-Sforim, La Haridelle<\/i>, t\u0142um. Batia Baum, Biblioth\u00e8que Medem, Paris 2008]. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] M. Mojcher Sforim, Szkapa<\/i>, <\/i>dz. cyt., s. 21. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] Sentencje Ojc\u00f3w. Pirke Awot<\/i>, rozdzia\u0142 3, sentencja 7: Kto w drodze, powtarzaj\u0105c w my\u015blach s\u0142owa Tory, nagle przerywa rozwa\u017cania okrzykiem: Jakie to pi\u0119kne drzewo! Jakie pi\u0119kne pole uprawne! \u2013 ten nara\u017ca si\u0119 na utrat\u0119 \u017cycia<\/i>. Cyt. za: Sentencje Ojc\u00f3w. Pirke Awot<\/i>, t\u0142um. M. Friedman, z komentarzem P. \u015apiewaka, Wyd. WAM, Krak\u00f3w 2015, s. 19. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] M. Mojcher Sforim, Szkapa<\/i>, <\/i>dz. cyt., s. 24. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] A. Syka, P\u0142ywajmy! Sport wodny w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym na przyk\u0142adzie wybranych realizacji architektonicznych<\/i>, [w:] Szklane domy. Wizje i praktyki modernizacji spo\u0142ecznych po roku 1918<\/i>, <\/i>red. J. Kordjak-Piotrowska, Zach\u0119ta Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa 2018, s. 63. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/image_6.jpg\")
<\/b><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/PIC_42-L-112-5.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/image_4.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/image_2.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/image_7.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/image_11.jpg\")
<\/b><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/image_14.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/image_17.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Pleograf\/image_23.jpg\")
<\/p>\n
<\/p>\n
\n