{"id":2833,"date":"2022-01-30T18:31:43","date_gmt":"2022-01-30T17:31:43","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=2833"},"modified":"2022-01-31T17:57:58","modified_gmt":"2022-01-31T16:57:58","slug":"proby-rozliczen-z-ekipa-edwarda-gierka-w-komedii-filmowej-lat-80","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/proby-rozliczen-z-ekipa-edwarda-gierka-w-komedii-filmowej-lat-80\/","title":{"rendered":"Pr\u00f3by rozlicze\u0144 z ekip\u0105 Edwarda Gierka w komedii filmowej lat 80."},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Witold Pyrkosz, Roman Wilhelmi Alternatywy 4<\/em>. Autor: brak danych. Prawa: nieustalone<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ju\u017c po wprowadzeniu stanu wojennego na ekranach pojawi\u0142o si\u0119 kilka komedii filmowych, kt\u00f3re \u2013 mniej lub bardziej krytycznie \u2013 pokazywa\u0142y obraz Polski lat 70., czyli czas\u00f3w, kiedy I sekretarzem KC PZPR by\u0142 Edward Gierek. By\u0142y to: Wyj\u015bcie awaryjne<\/em> (re\u017c. Roman Za\u0142uski, 1982), Sma\u017calnia story<\/em> (re\u017c. J\u00f3zef G\u0119bski, 1985), Sprawa si\u0119 ryp\u0142a<\/em> (re\u017c. Janusz Kidawa, 1985) i Rykowisko<\/em> (re\u017c. Grzegorz Sk\u00f3rski, 1987). Pierwszy z nich realizowany by\u0142 jeszcze w 1981 roku, a wi\u0119c w czasach Solidarno\u015bci, a sw\u0105 premier\u0119 mia\u0142 w stanie wojennym. Trzy pozosta\u0142e powsta\u0142y w latach 1984\u20131986, czyli ju\u017c po jego zako\u0144czeniu. Komedie te \u0142\u0105czy jedno \u2013 krytyka lokalnej w\u0142adzy rz\u0105dz\u0105cej w poprzedniej dekadzie. Nie ulega kwestii, \u017ce wymienione filmy wpisywa\u0142y si\u0119 w og\u00f3lny klimat swoich czas\u00f3w i stanowi\u0105 przyk\u0142ad kina rozliczeniowego.<\/p>\n\n\n\n

Na og\u00f3\u0142 nie zwraca si\u0119 na nie uwagi w tym kontek\u015bcie, zreszt\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 ju\u017c raczej zapomniane, z historycznego punktu widzenia stanowi\u0105 jednak bardzo ciekawy nurt wsp\u00f3\u0142graj\u0105cy z polityk\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 \u00f3wczesnej w\u0142adzy. Do tego mo\u017cna by doda\u0107 serial TVP Alternatywy 4<\/em> (1983\/86) w re\u017cyserii Stanis\u0142awa Barei, kt\u00f3ry pr\u00f3bowano, wbrew intencjom autor\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c wpisa\u0107 w ten\u017ce nurt rozliczeniowy.<\/p>\n\n\n\n

Proces rozlicze\u0144 z ekip\u0105 Gierka rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 jeszcze w sierpniu 1980 roku. Pocz\u0105tkowo krytyczne opinie formu\u0142owa\u0142 nowo powsta\u0142y Niezale\u017cny Samorz\u0105dny Zwi\u0105zek Zawodowy \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d. Z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w krytyka ta nie mog\u0142a dotyczy\u0107 podstaw ustrojowych i koncentrowa\u0142a si\u0119 raczej personalnie na niedawnych rz\u0105dz\u0105cych Polsk\u0105 (Gierek zosta\u0142 odsuni\u0119ty ze stanowiska I sekretarza we wrze\u015bniu 1980 roku). Z czasem do krytyki rz\u0105dz\u0105cych krajem w latach 70. w\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 te\u017c sama PZPR i przedstawiciele rz\u0105du, a w mediach informowano o nieprawid\u0142owo\u015bciach w rz\u0105dzeniu, malwersacjach, korupcji i \u201erozkradaniu Polski\u201d przez ludzi zwi\u0105zanych z Edwardem Gierkiem. By\u0142o to zjawisko bezprecedensowe. Ka\u017cdy nowy I sekretarz KC PZPR \u2013 W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka w 1956 roku, a potem Edward Gierek w roku 1971 \u2013 rozk\u0142adali parasol ochronny nad poprzedni\u0105 ekip\u0105 rz\u0105dz\u0105c\u0105. Tym razem g\u0142osy dotycz\u0105ce potrzeby rozliczenia dochodzi\u0142y z samych szczyt\u00f3w w\u0142adzy, ze strony nowych I sekretarzy \u2013 Stanis\u0142awa Kani, a potem Wojciecha Jaruzelskiego. Po wprowadzeniu stanu wojennego Jaruzelski podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o internowaniu nie tylko przyw\u00f3dc\u00f3w Solidarno\u015bci, lecz r\u00f3wnie\u017c samego Edwarda Gierka i cz\u0119\u015bci zwi\u0105zanych z nim wcze\u015bniej os\u00f3b (m.in. by\u0142ego premiera \u2013 Piotra Jaroszewicza).<\/p>\n\n\n\n

Ostatecznie akcja rozliczania mia\u0142a ograniczony zakres i nie zdecydowano si\u0119 postawi\u0107 przed Trybuna\u0142em Stanu Edwarda Gierka, a ofiarami pad\u0142y raczej p\u0142otki ni\u017c grube ryby. Wyj\u0105tkiem by\u0142 jedynie Maciej Szczepa\u0144ski, by\u0142y szef Komitetu ds. Radia i Telewizji, tw\u00f3rca propagandy sukcesu. Ca\u0142a za\u015b akcja zako\u0144czy\u0142a si\u0119 wraz z uchwalon\u0105 w 1984 roku amnesti\u0105[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Na temat rozlicze\u0144 z ekip\u0105 Edwarda Gierka powsta\u0142o kilka prac[2]<\/a><\/sup><\/sup>, dotycz\u0105 one jednak, oczywi\u015bcie, istoty sprawy. Nie zwraca si\u0119 natomiast uwagi na to, jak \u00f3w \u201erozliczeniowy\u201d klimat wp\u0142yn\u0105\u0142 na kultur\u0119 masow\u0105 \u2013 odnotowuje si\u0119 najwy\u017cej fakt, \u017ce media dostarcza\u0142y informacji na temat nieprawid\u0142owo\u015bci w gospodarowaniu w poprzedniej dekadzie. Wskaza\u0107 tu mo\u017cna cho\u0107by Polsk\u0105 Kronik\u0119 Filmow\u0105 z pierwszej po\u0142owy lat 80., np. to wydanie PKF, w kt\u00f3rym opowiada si\u0119 o luksusie, w jakim jakoby p\u0142awi\u0107 si\u0119 mia\u0142 I sekretarz. \u201eLuksus\u201d ten zapewne m\u00f3g\u0142 robi\u0107 wra\u017cenie na przeci\u0119tnych obywatelach Polski Ludowej, bior\u0105c jednak pod uwag\u0119 zachodnie standardy, wypada\u0142 raczej skromnie.<\/p>\n\n\n\n

By\u0107 mo\u017ce brak szerszego zainteresowania tematyk\u0105 rozliczeniow\u0105 w kinie wynika z tego, \u017ce nie chodzi o dzie\u0142a wybitne. Poza tym ca\u0142a uwaga skupia si\u0119 albo na filmach dokumentalnych w\u0142a\u015bnie, albo na os\u0142awionych produkcjach Romana Wionczka \u2013 Godno\u015bci<\/em> (1984) i Czasie nadziei<\/em> (1986), kt\u00f3re stanowi\u0105 raczej rozpraw\u0119 z Solidarno\u015bci\u0105. S\u0105dz\u0119 jednak, \u017ce warto przyjrze\u0107 si\u0119 wspomnianym wcze\u015bniej filmom, szczeg\u00f3lnie \u017ce powstawanie tego typu obraz\u00f3w nie by\u0142o zjawiskiem odosobnionym w kulturze masowej tamtych lat. Wskaza\u0107 tu mo\u017cna cho\u0107by podobne zjawisko wyst\u0119puj\u0105ce na gruncie powie\u015bci milicyjnej[3]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Zasadnicz\u0105 kwesti\u0105 w przypadku przywo\u0142anych tutaj film\u00f3w b\u0119dzie wykazanie, \u017ce ich akcja istotnie toczy si\u0119 w latach 70. b\u0105d\u017a do tej dekady nawi\u0105zuje, wskazuj\u0105c j\u0105 jako czas, w kt\u00f3rym doszuka\u0107 si\u0119 mo\u017cna pocz\u0105tk\u00f3w deprawacji. Chronologicznie pierwsze jest tu Wyj\u015bcie awaryjne<\/em>, kt\u00f3re swoj\u0105 premier\u0119 mia\u0142o 26 grudnia 1982 roku. Komedia ta jednak realizowana by\u0142a w roku wcze\u015bniejszym i gotowa ju\u017c by\u0142a w marcu, kiedy to rozpatrywa\u0142a j\u0105 Komisja kolaudacyjna[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Skoro zatem film kr\u0119cono w 1981 roku, bohaterk\u0105 jest przewodnicz\u0105ca Gminnej Rady Narodowej (Bo\u017cena Dykiel) pe\u0142ni\u0105ca t\u0119 funkcj\u0119 od lat, co wynika z tre\u015bci, nie ma tu natomiast \u017cadnych odniesie\u0144 do wydarze\u0144 z lat 1980 i 1981 (Solidarno\u015b\u0107). Bior\u0105c pod uwag\u0119 dynamik\u0119 produkcji filmowej (gotowy scenariusz, kt\u00f3rego napisanie te\u017c zabiera pewien czas, musia\u0142 by\u0107 oficjalnie skierowany do produkcji), mo\u017cna wnioskowa\u0107, \u017ce akcja toczy si\u0119 przed Sierpniem \u201980. Szczeg\u00f3lnie \u017ce i pani naczelnik, i jej przyboczni (zast\u0119pca i sier\u017cant MO) robi\u0105 wra\u017cenie zasiedzia\u0142ych i w \u017caden spos\u00f3b niezagro\u017conych. Taki wniosek mo\u017cna te\u017c wysnu\u0107 z lektury protoko\u0142u Komisji kolaudacyjnej, podczas kt\u00f3rej komedia by\u0142a chwalona cho\u0107by przez Bohdana Por\u0119b\u0119 jako warto\u015bciowy film, pi\u0119tnuj\u0105cy drobnomieszcza\u0144stwo<\/em>[5]<\/a><\/sup><\/sup>. To drobnomieszcza\u0144stwo nie ma tu jednak \u017ar\u00f3de\u0142 w czasach rz\u0105d\u00f3w Wojciecha Jaruzelskiego, lecz ewidentnie w poprzedniej dekadzie.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Maria G\u0142adkowska, Bo\u017cena Dykiel i Boles\u0142aw P\u0142otnicki Wyj\u015bcie awaryjne<\/em>. Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wyj\u015bcie awaryjne<\/em> wpisuje si\u0119 te\u017c w krytyk\u0119 lokalnej w\u0142adzy, tak charakterystyczn\u0105 dla ca\u0142ego nurtu (tak\u017ce w powie\u015bci milicyjnej), i pokazywanie tej\u017ce w\u0142adzy jako zdemoralizowanej i skorej do intryg, a w dodatku w\u0142a\u015bnie drobnomieszcza\u0144skiej. Intryga zasadza si\u0119 tu bowiem na obawie pani naczelnik, \u017ce nie\u015blubna ci\u0105\u017ca jej c\u00f3rki (Maria G\u0142adkowska) b\u0119dzie dla niej \u2013 przedstawicielki w\u0142adzy pa\u0144stwowej \u2013 kompromitacj\u0105 i narazi j\u0105 na \u015bmieszno\u015b\u0107 i plotki. Zadziwiaj\u0105ce s\u0105 te\u017c metody stosowane przez pani\u0105 naczelnik w celu rozwi\u0105zywania problem\u00f3w podleg\u0142ego jej miasteczka, kt\u00f3re by\u0142y zreszt\u0105 charakterystyczne dla ca\u0142ej Polski. Aby zlikwidowa\u0107 wielkie kolejki ustawiaj\u0105ce si\u0119 przed sklepem mi\u0119snym, nakazuje sklep ten zamkn\u0105\u0107. Nie dysponuj\u0105c za\u015b odpowiednim funduszem na remont podupad\u0142ego o\u015brodka zdrowia, poleca zas\u0142oni\u0107 go p\u0142otem. A wszystko to z my\u015bl\u0105 o wizycie jakiego\u015b, bli\u017cej nieokre\u015blonego, wysokiego prominenta. Wydaje si\u0119, \u017ce w ten spos\u00f3b tw\u00f3rcy nawi\u0105zuj\u0105 do charakterystycznych dla epoki Gierka \u201cgospodarskich wizyt\u201d na prowincji i zwi\u0105zanych z nimi szeptanych, ironicznych komentarzy spo\u0142ecze\u0144stwa o malowanych p\u0142otach, kt\u00f3re mia\u0142y zas\u0142ania\u0107 wal\u0105ce si\u0119 rudery itp. Po odsuni\u0119ciu go od w\u0142adzy zacz\u0119to o tym m\u00f3wi\u0107 g\u0142o\u015bno i publicznie.<\/p>\n\n\n\n

Szokuj\u0105ce s\u0105 te\u017c wypowiedzi bohater\u00f3w Wyj\u015bcia awaryjnego<\/em>. Pani naczelnik stwierdza: Cementu u nas nie kupisz, ale cz\u0142owieka zawsze<\/em> lub W\u0142adza nie jest od tego, \u017ceby dawa\u0107 \u0142ap\u00f3wki. Najwy\u017cej odwrotnie<\/em>\u201d. Oto mamy cynizm i zepsucie lokalnej w\u0142adzy doby lat 70.! Z kolei udaj\u0105cy reportera TVP m\u0142ody cz\u0142owiek deklaruje: Gazety czytam, w telewizji robi\u0119<\/em> \u2013 do fikcji jestem przyzwyczajony<\/em>. Ten ostatni cytat to bardzo jednoznaczna krytyka stanu polskiej telewizji. Przypomnijmy, \u017ce Maciej Szczepa\u0144ski, szef radiokomitetu i protegowany samego Edwarda Gierka, by\u0142 jedynym tej rangi dygnitarzem, kt\u00f3ry nie tylko zosta\u0142 postawiony w stan oskar\u017cenia, ale te\u017c os\u0105dzony i osadzony w wi\u0119zieniu. Przy czym do aresztu trafi\u0142 ju\u017c w pa\u017adzierniku roku 1980, zatem przebywa\u0142 w nim w czasie realizacji Wyj\u015bcia awaryjnego<\/em>, staj\u0105c si\u0119 tym samym \u0142atwym \u0142upem wszelkiej krytyki[6]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Wymowne jest te\u017c ukazanie hipokryzji pani naczelnik. Oficjalnie ma ona post\u0119powe pogl\u0105dy, jednocze\u015bnie obawia si\u0119 opinii spo\u0142ecznej w zwi\u0105zku z nie\u015blubn\u0105 ci\u0105\u017c\u0105 c\u00f3rki. Oficjalnie te\u017c unika miejscowego proboszcza, staraj\u0105c si\u0119 jednak mie\u0107 z nim poprawne uk\u0142ady. Zreszt\u0105 \u00f3w kap\u0142an (Boles\u0142aw P\u0142otnicki) jest swego rodzaju miejscowym autorytetem i s\u0142ynnym zielarzem, do kt\u00f3rego po zio\u0142a \u015bci\u0105gaj\u0105 t\u0142umy ludzi. By\u0107 mo\u017ce jest to jakie\u015b nawi\u0105zanie do ojca Andrzeja Klimuszko, zakonnika lecz\u0105cego zio\u0142ami i jasnowidza, o kt\u00f3rym nieoficjalnie du\u017co si\u0119 w Polsce w latach 70. m\u00f3wi\u0142o. W Wyj\u015bciu awaryjnym<\/em> to w\u0142a\u015bnie do proboszcza-zielarza ze swoimi zdrowotnymi problemami przybywa \u00f3w prominent, a nie do przedstawicieli lokalnej w\u0142adzy. Mo\u017cemy zobaczy\u0107 jak mija samochodem pani\u0105 naczelnik z powitalnym komitetem i jedzie prosto do ko\u015bcio\u0142a. Tym samym ocena postawy naczelniczki staje si\u0119 te\u017c ocen\u0105 wy\u017cszego aparatu (wojew\u00f3dzkiego), kt\u00f3ry g\u0142osz\u0105c materialistyczny \u015bwiatopogl\u0105d, nadziej\u0119 jednak pok\u0142ada w ksi\u0119dzu-zielarzu.<\/p>\n\n\n\n

Posta\u0107 kreowana przez Bo\u017cen\u0119 Dykiel jest r\u00f3wnie\u017c krytykowana za hipokryzj\u0119 w kwestiach ekonomicznych. Pochwala ona gospodark\u0119 pa\u0144stwow\u0105, jej m\u0105\u017c (Jerzy Michotek) za\u015b jest tzw. badylarzem ze szklarniami, w kt\u00f3rych hoduje pi\u0119kne kwiaty. W dodatku ma lwowski akcent, a w szklarni \u2013 w\u015br\u00f3d najpi\u0119kniejszych r\u00f3\u017c \u2013 ustawi\u0142 popiersie marsza\u0142ka Pi\u0142sudskiego! Oczywi\u015bcie, wszystko to by\u0142o sprzeczne z oficjaln\u0105 lini\u0105 partii, do kt\u00f3rej pani naczelnik tak ch\u0119tnie i g\u0142o\u015bno si\u0119 przyznawa\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jerzy Michotek i Bo\u017cena Dykiel Wyj\u015bcie awaryjne<\/em>. Autor: Stefan Kurzyp. Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Kolejne komedie podejmuj\u0105ce w\u0105tek rozliczenia z ekip\u0105 Edwarda Gierka wesz\u0142y na ekrany w 1985 roku. By\u0142y to Sma\u017calnia story<\/em> (premiera w maju) i Sprawa si\u0119 ryp\u0142a<\/em> (premiera w sierpniu). Chocia\u017c odnosi\u0142y si\u0119 one do lat 70., r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 od Wyj\u015bcia awaryjnego<\/em> og\u00f3lnym klimatem. O ile bowiem ob\u015bmiewana w filmie Za\u0142uskiego pani naczelnik by\u0142a jednak, mimo wszystko, sympatyczna, o tyle lokalni dygnitarze w pozosta\u0142ych komediach nie budz\u0105 ju\u017c \u017cadnej sympatii.<\/p>\n\n\n\n

Sma\u017calnia story<\/em>, co warto odnotowa\u0107, by\u0142a pierwszym filmem, kt\u00f3rego akcja toczy\u0142a si\u0119 podczas stanu wojennego. Komedi\u0119 realizowano w 1983 roku, a uko\u0144czona trafi\u0142a do oceny Komisji kolaudacyjnej w lutym kolejnego roku. Film wzbudzi\u0142 \u017cyw\u0105 dyskusj\u0119 ze wzgl\u0119du na ukazanie w nim reali\u00f3w stanu wojennego oraz negatywnej oceny w\u0142adzy lokalnej. Zarzucono Sma\u017calni…<\/em>, \u017ce nie jest \u015bmieszna, a raczej reprezentuje nurt, kt\u00f3ry mo\u017cna by okre\u015bli\u0107 jako realizm krytyczny. Uznano te\u017c, \u017ce skoro jej akcja dzieje si\u0119 podczas stanu wojennego, to powinno w niej by\u0107 wi\u0119cej reali\u00f3w z tamtego czasu. W obronie filmu wyst\u0105pi\u0142 Czes\u0142aw Petelski, re\u017cyser znany ze swoich prorz\u0105dowych sympatii. By\u0142 przekonany, \u017ce Sma\u017calnia…<\/em> spodoba si\u0119 publiczno\u015bci, co samo w sobie jest istotne. Natomiast sam re\u017cyser, J\u00f3zef G\u0119bski, okre\u015bli\u0142 sw\u00f3j film jako obserwacj\u0119 obyczajow\u0105 prowincji<\/em>[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Odnosz\u0105c si\u0119 do wypowiedzi G\u0119bskiego, redaktor Drozdowski stwierdzi\u0142: W czasie stanu wojennego kacyki terenowe by\u0142y przestraszone i to by\u0142a prawda, ale nie wyobra\u017cam sobie, aby w tym okresie, kiedy dzia\u0142a\u0142y ekipy wojskowe, organizowano tego rodzaju biby <\/em>(…), aby takie wra\u017cenie zrobi\u0142 przyjazd dw\u00f3ch facet\u00f3w z telewizji<\/em> (…) zachowanie celnika, kiedy dw\u00f3ch ludzi przyje\u017cd\u017ca mercedesem, kiedy ten celnik znajduje co\u015b ukrytego pod dachem samochodu i nie widzimy \u017cadnych wynikaj\u0105cych z tego konsekwencji. Przecie\u017c to s\u0105 bzdury <\/em>(…) Nie m\u00f3wimy, \u017ce ten film zawiera elementy informacji, elementy realistyczne. Bardziej m\u00f3g\u0142bym si\u0119 zgodzi\u0107 na takie sekwencje, gdyby akcja filmu rozgrywa\u0142a si\u0119 w latach siedemdziesi\u0105tych, kiedy panowa\u0142o pewne rozbuchanie<\/em>[8]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Warto odnotowa\u0107 wypowied\u017a Drozdowskiego, kt\u00f3ry wskazuje na \u201erozbuchanie\u201d we wcze\u015bniejszym okresie. Potwierdza ono przyzwolenie na krytyk\u0119 poprzedniej ekipy rz\u0105dz\u0105cej. Z kolei Sma\u017calni.<\/em>.. broni\u0142 dyrektor Stanis\u0142aw Goszczurny, m\u00f3wi\u0105c: nie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce ten film jest uderzeniem w problemy spo\u0142eczne, bo co prawda celem scenariusza by\u0142o uderzenie w warstw\u0119 w\u0142adzy, kt\u00f3ra jest najtrwalsz\u0105, kt\u00f3ra do dzi\u015b pozosta\u0142a w terenie i kt\u00f3ra dzia\u0142a niezgodnie z normami spo\u0142ecznymi i dlatego w\u0142a\u015bnie w taki spos\u00f3b ustawione zosta\u0142o zako\u0144czenie<\/em> (…) Wiadomo, \u017ce nast\u0105pi\u0142y bardzo du\u017ce zmiany na stanowiskach pierwszych sekretarzy KWP, ale na szczeblach gminnych ci sekretarze si\u0119 trzymaj\u0105<\/em> (…) i dlatego nam si\u0119 wydawa\u0142o w Naczelnym Zarz\u0105dzie Kinematografii, \u017ce b\u0119dzie rzecz\u0105 potrzebn\u0105 i po\u017cyteczn\u0105 wskazanie na takie przypadki<\/em> (…), ale niestety to nie wysz\u0142o<\/em>[9]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Przytoczone powy\u017cej s\u0142owa Goszczurnego wyra\u017anie wskazuj\u0105 nie tylko na przyzwolenie na krytyk\u0119, ale ch\u0119\u0107 przeprowadzenia takowej na gruncie polskiego kina. Wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce NZK postanowi\u0142 w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w rozliczenia z ekip\u0105 Gierka, podejmuj\u0105c z pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 problem krytyki lokalnej w\u0142adzy. Zatem filmy powsta\u0142e w latach 80, a b\u0119d\u0105ce przedmiotem naszego zainteresowania, nie s\u0105 efektem przypadku, ale wpisuj\u0105 si\u0119 \u015bwiadomie w kontekst polityczny.<\/p>\n\n\n\n

Sam pomys\u0142 na scenariusz Sma\u017calni…<\/em> jest bardzo ma\u0142o oryginalny; zosta\u0142 zaczerpni\u0119ty bezpo\u015brednio z Rewizora<\/em> Miko\u0142aja Gogola. Dwaj muzycy, kt\u00f3rzy wracaj\u0105 z Finlandii, zostali przypadkowo wzi\u0119ci za redaktor\u00f3w z telewizji, kt\u00f3rzy realizuj\u0105 reporta\u017c o prowincjonalnym miasteczku. Zostaj\u0105 przyj\u0119ci z wielkimi honorami, ich przyjazd wszak\u017ce wzbudza wielk\u0105 panik\u0119 w kr\u0119gach lokalnej w\u0142adzy, kt\u00f3ra ma wiele do ukrycia. Oto bowiem okazuje si\u0119, \u017ce pod pozorem budowy sma\u017calni ryb powstaje imponuj\u0105ca willa naczelnika. Materia\u0142y na ni\u0105 pochodz\u0105 m.in. z rozebranego dworku modrzewiowego. Ca\u0142a lokalna ekipa prominent\u00f3w usi\u0142uje ukry\u0107 swoje machinacje b\u0105d\u017a przekupi\u0107 domniemanych redaktor\u00f3w. Miejscowe w\u0142adze przedstawione s\u0105 bez cienia sympatii, kt\u00f3ra jednak towarzyszy g\u0142\u00f3wnej bohaterce Wyj\u015bcia awaryjnego<\/em>. Prominenci s\u0105 nie tylko skorumpowani, ale w dodatku rozwi\u0105\u017ali i nadu\u017cywaj\u0105cy alkoholu. Zwraca si\u0119 uwag\u0119 na ich fizyczn\u0105 brzydot\u0119. W filmie zobaczy\u0107 mo\u017cna spotwornia\u0142e sylwetki naczelnika i jego zast\u0119pc\u00f3w odbite w krzywym zwierciadle \u2013 sceny w saunie. Jest w tym wyra\u017ana sugestia, \u017ce tacy s\u0105 w istocie lokalni decydenci, a odra\u017caj\u0105cy wygl\u0105d odzwierciedla ich poziom etyczny.<\/p>\n\n\n\n

Ciekawe, \u017ce szczeg\u00f3lnie obrzydliwie jawi\u0105 si\u0119 nam przedstawiciele lokalnej w\u0142adzy w\u0142a\u015bnie w saunie. W podobny spos\u00f3b wykorzystano saun\u0119 r\u00f3wnie\u017c w Rykowisku<\/em>, a tak\u017ce we wcze\u015bniejszym filmie Krzysztofa Zanussiego pt. Kontrakt<\/em> (1980). Wydaje si\u0119, \u017ce sauna \u2013 jeden z symboli luksusu i nowoczesno\u015bci lat 70. \u2013 staje si\u0119 symbolem zepsucia i deprawacji. By\u0107 mo\u017ce kryje si\u0119 tu nagana za wzorowanie si\u0119 na zachodnim stylu \u017cycia? Lata 70. by\u0142y okresem pewnego otwarcia na Zach\u00f3d, zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 turystyka, a do Polski trafi\u0142y towary b\u0119d\u0105ce symbolami tamtejszego stylu \u017cycia (Coca-Cola, papierosy Marlboro). W okresie stanu wojennego i jeszcze po jego zniesieniu wida\u0107 by\u0142o wyra\u017ane usztywnienie w\u0142adzy w tym wzgl\u0119dzie, co odbi\u0142o si\u0119 cho\u0107by na repertuarze kin i telewizji. Ekipa Jaruzelskiego jednoznacznie stawia\u0142a na kooperacje z sojusznikami z bloku pa\u0144stw demokracji ludowej, pot\u0119piaj\u0105c konsumpcjonizm i zapatrzenie na Zach\u00f3d z poprzedniej dekady.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zdzis\u0142aw Smekta\u0142a, Rudolf Schubert, Zbigniew Buczkowski Sma\u017calnia story<\/em>. Autor: brak danych. Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Sma\u017calnia story<\/em> ko\u0144czy si\u0119 szcz\u0119\u015bliwie: przybywaj\u0105 \u017co\u0142nierze pod dow\u00f3dztwem majora ubranego w mundur polowy i wprowadzaj\u0105 porz\u0105dek. Naczelnik zostaje zawieszony w czynno\u015bciach, do miasteczka za\u015b przyje\u017cd\u017ca ekipa telewizyjna, \u017ceby opowiedzie\u0107 ludziom w ca\u0142ej Polsce, co tu si\u0119 dzia\u0142o. Wida\u0107 wi\u0119c, \u017ce stan wojenny i wojsko sprzyjaj\u0105 praworz\u0105dno\u015bci. Wojsko \u015bwietnie sobie radzi, nadu\u017cycia na pewno teraz ju\u017c si\u0119 sko\u0144cz\u0105, wszystko b\u0119dzie jak nale\u017cy. I tym sposobem film dowodzi, \u017ce stan wojenny zosta\u0142 wprowadzony s\u0142usznie!<\/p>\n\n\n\n

A przy okazji na by\u0142\u0105 ekip\u0119 zrzuci\u0107 mo\u017cna odpowiedzialno\u015b\u0107 za stan, w jakim znajduje si\u0119 Polska pod rz\u0105dami resztek decydent\u00f3w z nadania Gierka. W Sma\u017calni<\/em>… widzimy straszliwy hotel ur\u0105gaj\u0105cy wszelkim zasadom higieny, restauracje z beznadziejn\u0105 obs\u0142ug\u0105 i obskurn\u0105 fabryczk\u0119, w kt\u00f3rej przy blasku malutkich lampek produkuje si\u0119 \u015bwi\u0105tki na eksport.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3wnie ohydna jest Polska w obrazie Sprawa si\u0119 ryp\u0142a<\/em>, kt\u00f3ry zosta\u0142 nakr\u0119cony na podstawie sztuki Ryszarda Latki, w latach 70. ciesz\u0105cej si\u0119 spor\u0105 popularno\u015bci\u0105[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Akcja powsta\u0142ego filmu nie zosta\u0142a przeniesiona do lat 80. Nie mieli co do tego w\u0105tpliwo\u015bci uczestnicy Komisji kolaudacyjnej, wskazuj\u0105c na lata 70. jako czas akcji[11]<\/a><\/sup><\/sup>. Jednoznacznie mo\u017cna go r\u00f3wnie\u017c wyczyta\u0107 z samej komedii \u2013 bohaterowie filmu, rodzina Plack\u00f3w, ogl\u0105daj\u0105 przez chwil\u0119 program telewizyjny, z kt\u00f3rego wynika, \u017ce w\u0142a\u015bnie mamy trzydziestolecie Polski Ludowej. Jest zatem rok 1974.<\/p>\n\n\n\n

Rodzina Plack\u00f3w ukrywa \u015bmier\u0107 antenatki rodu, babci Kornelii, kt\u00f3ra zmar\u0142a kilka dni przed setnymi urodzinami. Chodzi im o prezenty przygotowane przez lokalne w\u0142adze dla dostojnej jubilatki. Za babci\u0119 przebiera si\u0119 wi\u0119c jej syn. W ko\u0144cu oszustwo zostaje zdemaskowane. Jednak lokalne w\u0142adze decyduj\u0105 si\u0119 spraw\u0119 zatuszowa\u0107, szczeg\u00f3lnie \u017ce \u017cyczenia dla babci Kornelii przys\u0142a\u0142 sam I sekretarz. Przyje\u017cd\u017ca telewizja, odbywa si\u0119 wielka gala, ca\u0142a Polska podziwia jubileusz babci Kornelii. Sprawa si\u0119 ryp\u0142a<\/em> to nie tylko krytyka lokalnej w\u0142adzy, lecz r\u00f3wnie\u017c \u2013 mo\u017ce nawet przede wszystkim \u2013 telewizji tamtych lat i propagandy sukcesu. Pojawia si\u0119 przy tym ciekawy szczeg\u00f3\u0142: nikt nie odwa\u017ca si\u0119 powiedzie\u0107 g\u0142o\u015bno prawdy, bo sprawozdanie z jubileuszu ma pono\u0107 ogl\u0105da\u0107 sam pierwszy sekretarz \u2013 Edward Gierek. A wi\u0119c zn\u00f3w pojawia si\u0119 kwestia \u201emalowanych p\u0142ot\u00f3w\u201d i wynikaj\u0105cy z nich fakt utrzymywania w\u0142adzy zwierzchniej w niewiedzy. Mo\u017ce zatem mia\u0142 troch\u0119 racji Gierek, m\u00f3wi\u0105c \u017ce by\u0142 niedoinformowany. Tak wynika z filmu, cho\u0107 chyba wbrew intencji autor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Filmowy obraz prowincjonalnej Polski przypomina tu ten ze Sma\u017calni story<\/em>. Jest brzydko, brudno, wsz\u0119dzie b\u0142oto, w\u0142a\u015bciwie obrzydliwie. Ludzie s\u0105 zawistni, sk\u0105pi, pisz\u0105 donosy powodowani zazdro\u015bci\u0105. Nie ma w\u0142a\u015bciwie nic urzekaj\u0105cego w polskiej prowincji, a w ludziach \u2013 zar\u00f3wno tych zwyk\u0142ych jak i lokalnej w\u0142adzy \u2013 nic dobrego i szlachetnego. Za\u015b telewizja, a s\u0105 to czasy rz\u0105d\u00f3w Macieja Szczepa\u0144skiego, k\u0142amie z lubo\u015bci\u0105, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 tzw. nowomow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Pomimo wpisywania si\u0119 w bie\u017c\u0105cy kontekst polityczny, oba filmy nie zyska\u0142y przychylno\u015bci krytyki. Recenzentka bardzo popularnego tygodnika \u201eFilm\u201d pisa\u0142a o Sma\u017calni<\/em>…: Mamy wi\u0119c na ekranach \u201eSma\u017calni\u0119 story\u201d, przera\u017caj\u0105c\u0105 komedi\u0119 szczerz\u0105c\u0105 do widz\u00f3w spr\u00f3chnia\u0142e z\u0119by, na kt\u00f3rej nie spos\u00f3b, mimo najszczerszych ch\u0119ci, cho\u0107 raz si\u0119 u\u015bmiechn\u0105\u0107<\/em>[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Z kolei o re\u017cyserze Sprawa si\u0119 ryp\u0142a<\/em> czytamy: Nie powstrzyma\u0142 si\u0119 od najprymitywniejszych chwyt\u00f3w, aby o\u015bmieszy\u0107 ludzkie przywary i nami\u0119tno\u015bci. Na nikim nie pozostawi\u0142 suchej nitki. Raz po raz nadu\u017cywa wra\u017cliwo\u015bci widz\u00f3w, przekraczaj\u0105c granice dobrego smaku<\/em>[13]<\/a><\/sup><\/sup>. Oboje recenzent\u00f3w zwraca przy tym uwag\u0119 na to, \u017ce pochodz\u0105ce jeszcze z poprzedniej dekady literackie pierwowzory film\u00f3w by\u0142y znacznie lepsze, mowa tu zar\u00f3wno o sztuce Ryszarda Latki, jak i pierwotnej wersji scenariusza Sma\u017calni\u2026 <\/em>napisanej przez bia\u0142ostockich dziennikarzy, Andrzeja Bartosza i Wies\u0142awa Janickiego, nosz\u0105cej tytu\u0142 Krajobraz po na\u015bwietleniu<\/em>. Jednak w przypadku Bartosza i Janickiego, pod koniec lat 70. ich scenariusz wyda\u0142 si\u0119 zbyt \u015bmia\u0142y i nie zosta\u0142 skierowany do realizacji. El\u017cbieta Doli\u0144ska w swojej krytycznej recenzji stwierdza, \u017ce odgrzany obecnie scenariusz, wobec tego, co zd\u0105\u017cy\u0142o si\u0119 wydarzy\u0107 w Polsce, ju\u017c na nikim nie robi wra\u017cenia i nie szokuje. A je\u015bli doda\u0107 do tego prymitywny humor, ca\u0142o\u015b\u0107 wypada \u017cenuj\u0105co<\/em>[14]<\/a><\/sup><\/sup>. W\u0142a\u015bciwie identyczn\u0105 refleksj\u0119 ma recenzent Sprawy<\/em>\u2026, pisz\u0105c: po zimnym prysznicu pocz\u0105tku lat 80. wida\u0107 wyra\u017anie, i\u017c krytyka rzeczywisto\u015bci w sztuce Latki jest powierzchowna i szablonowa<\/em>[15]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Franciszek Pieczka Sprawa si\u0119 ryp\u0142a<\/em>. Autor: brak danych. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Recenzenci krytykuj\u0105 prymitywizm obu komedii, z czym trudno si\u0119 nie zgodzi\u0107. Podnosz\u0105 przy okazji jednak problem na\u015bmiewania si\u0119 z lokalnych dygnitarzy, kt\u00f3re \u2013 w ich opinii \u2013 w roku 1985 nie jest ani \u015bmia\u0142e, ani odkrywcze. I ta refleksja wydaje si\u0119 trafna. W sumie z obu film\u00f3w wynika jedno: w 1984 roku nie mo\u017cna by\u0142o wyprodukowa\u0107 filmu podwa\u017caj\u0105cego ustr\u00f3j, czy te\u017c krytycznego wobec w\u0142adz wy\u017cszych, oficer\u00f3w MO lub wojska. Naczelnik gminy, dyrektor, ewentualnie ma\u0142omiasteczkowy komendant MO (podoficer) to by\u0142y postacie, kt\u00f3rych krytyk\u0119 dopuszczano ju\u017c wcze\u015bniej i nic si\u0119 tu nie zmieni\u0142o. O ile\u017c bardziej drapie\u017cna jest komedia Barei Co mi zrobisz, jak mnie z\u0142apiesz<\/em>, powsta\u0142a jeszcze w czasach rz\u0105d\u00f3w Edwarda Gierka (premiera w 1978 roku). W sumie wi\u0119c zar\u00f3wno Sma\u017calnia story<\/em> jak i Sprawa si\u0119 ryp\u0142a<\/em> nie mia\u0142y wiele widzom do zaoferowania, a ich \u201eprore\u017cimowy\u201d charakter i wpisywanie si\u0119 w og\u00f3ln\u0105 krytyk\u0119 by\u0142ej ekipy rz\u0105dz\u0105cej te\u017c na nikim nie mog\u0142oby zrobi\u0107 wra\u017cenia.<\/p>\n\n\n\n

Mimo tego nurt rozliczeniowy znalaz\u0142 jednak swoj\u0105 kontynuacj\u0119. Oto w marcu 1987 roku na ekranach kin pojawi\u0142o si\u0119 wyprodukowane rok wcze\u015bniej Rykowisko<\/em>. Pomys\u0142 filmu narodzi\u0142 si\u0119 ju\u017c w latach 80. Autorem scenariusza by\u0142 Andrzej Mularczyk, kt\u00f3ry wcze\u015bniej napisa\u0142 tak udane scenariusze jak te, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 podstaw\u0105 Samych swoich<\/em> (re\u017c. Sylwester Ch\u0119ci\u0144ski, 1967) i pozosta\u0142ych cz\u0119\u015bci przyg\u00f3d rodzin Pawlak\u00f3w i Kargul\u00f3w. Pono\u0107 tekst, kt\u00f3ry napisa\u0142 Mularczyk, by\u0142 ca\u0142kiem udany, a nawet nagrodzony zosta\u0142 w konkursie \u201eCzterdziestolecie PRL\u201d[16]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 cho\u0107 ten ostatni fakt niekoniecznie musi by\u0107 najlepsz\u0105 rekomendacj\u0105. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce akcja Rykowiska<\/em> osadzona jest w realiach poprzedniej dekady. Mo\u017cemy nawet dookre\u015bli\u0107, \u017ce w pierwszej po\u0142owie lat 70. Da si\u0119 to wywnioskowa\u0107 z mapy (z podzia\u0142em administracyjnym Polski sprzed reformy terytorialnej, kt\u00f3r\u0105 przeprowadzono w 1975 roku) zawieszonej w gabinecie jednego z prominent\u00f3w. Z pewno\u015bci\u0105 akcja nie dzieje si\u0119 w latach 60., bowiem o tych w Rykowisku<\/em> m\u00f3wi si\u0119 jako o zamkni\u0119tej przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Rykowisko <\/em>jest zatem kolejn\u0105 komedi\u0105 rozliczeniow\u0105 (na ile \u015bmieszn\u0105, to inna sprawa), w kt\u00f3rej poddaje si\u0119 ca\u0142kowitej krytyce elity rz\u0105dz\u0105ce \u2013 pocz\u0105wszy od ministra, id\u0105c w d\u00f3\u0142, z najwi\u0119kszym naciskiem na te lokalne. Krytyka ta jest w\u0142a\u015bciwie identycznie zorganizowana jak w poprzednich omawianych filmach: korupcja, nadu\u017cywanie w\u0142adzy, s\u0142u\u017calczo\u015b\u0107, cynizm, kunktatorstwo. Znalaz\u0142o si\u0119 nawet miejsce dla sauny w le\u015bnicz\u00f3wce miejscowego dygnitarza, kt\u00f3ra jest tak\u017ce domem schadzek. Dodajmy, \u017ce ten ostatni w\u0105tek niezwykle zbulwersowa\u0142 niekt\u00f3rych cz\u0142onk\u00f3w Komisji kolaudacyjnej, bo w Rykowisku<\/em> pojawia si\u0119 sugestia, \u017ce bywaj\u0105ce tam dziewczyny pracuj\u0105 za dolary[17]<\/a><\/sup><\/sup>. Akcja filmu dotyczy tzw. polowa\u0144 dewizowych, a w tym konkretnym przypadku \u2013 polowania specjalnego zorganizowanego dla senatora Caposty z USA, z pochodzenia Polaka, kt\u00f3ry mo\u017ce u\u0142atwi\u0107 nawi\u0105zanie kontakt\u00f3w handlowych ze Stanami Zjednoczonymi. Mamy tu zatem podj\u0119t\u0105 przez tw\u00f3rc\u00f3w pr\u00f3b\u0119 oceny \u201czapatrzenia w Zach\u00f3d\u201d, kt\u00f3re prowadzi do patologii i wynaturze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Film, podobnie jak poprzednie, nie spodoba\u0142 si\u0119 recenzentom, kt\u00f3rzy uznali go za kiepski[18]<\/a><\/sup><\/sup>. Zawarta w nim krytyka minionego okresu w drugiej po\u0142owie lat 80. te\u017c na nikim ju\u017c wra\u017cenia zrobi\u0107 nie mog\u0142a. Polacy byli zm\u0119czeni trwaj\u0105cym kryzysem i zupe\u0142nym brakiem perspektyw i raczej sk\u0142onni, by zacz\u0105\u0107 idealizowa\u0107 minion\u0105 dekad\u0119, ni\u017c j\u0105 pot\u0119pia\u0107. Wypisywane na murach has\u0142o: Wracaj Gierek do koryta, lepszy z\u0142odziej ni\u017c bandyta<\/em> bli\u017csze by\u0142o duchowi tamtych czas\u00f3w ni\u017c idee rozliczania z by\u0142ym I sekretarzem.<\/p>\n\n\n\n

Na Rykowisku<\/em> wyczerpa\u0142 si\u0119 nurt rozliczeniowy w polskiej komedii lat 80. Najbardziej udane by\u0142o z pewno\u015bci\u0105 Wyj\u015bcie awaryjne<\/em>, cho\u0107 pod pewnymi wzgl\u0119dami ciekawa jest te\u017c Sma\u017calnia story<\/em>. Chodzi mi tu o ukazanie, wprawdzie marginesowo, ale jednak, pewnych reali\u00f3w stanu wojennego. Gdy bohaterowie filmu, dwaj muzycy, wracaj\u0105 z Finlandii, gdzie pracowali, widz\u0105 Polsk\u0119 1982 roku. Po ulicach miast je\u017cd\u017c\u0105 wozy opancerzone, wsz\u0119dzie pe\u0142no jest uzbrojonych \u017co\u0142nierzy. Robi to upiorne wra\u017cenie, nawet po latach, cho\u0107 nie mam pewno\u015bci, czy jest ono zgodne z intencjami autor\u00f3w Sma\u017calni<\/em>…. Wojsko jest bowiem jedynym pozytywnym bohaterem tej komedii i jego obecno\u015b\u0107 powinna raczej uspokaja\u0107. Ale nie uspokaja, budzi groz\u0119, by\u0107 mo\u017ce zw\u0142aszcza u tych, kt\u00f3rzy tamte lata pami\u0119taj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Roman Wilhelmi i S\u0142awomira \u0141ozi\u0144ska Rykowisko<\/em>. Autor: Wiktor Nitkiewicz. Prawa: WFDIF \/po Studiu Filmowym „Kadr”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W tym miejscu warto napomkn\u0105\u0107 jeszcze o serialu Alternatywy 4<\/em> w re\u017cyserii Barei. Przede wszystkim dlatego, \u017ce \u00f3wczesne w\u0142adze telewizji zgodzi\u0142y si\u0119 na jego emisj\u0119 pod warunkiem wpisania go w nurt rozliczeniowy z ekip\u0105 Gierka. Poza tym okoliczno\u015bci powstania i realizacji ca\u0142o\u015bci by\u0142y niezwyk\u0142e. Alternatywy 4<\/em> by\u0142y kr\u0119cone w stanie wojennym \u2013 jeden ze scenarzyst\u00f3w by\u0142 czasowo internowany, a potem opu\u015bci\u0142 Polsk\u0119, za\u015b sam re\u017cyser wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z opozycj\u0105. Jest to zatem serial o niezwyk\u0142ej historii, w dodatku akcja osadzona jest w realiach pocz\u0105tku lat 80., a nie \u2013 jak usi\u0142owano przekona\u0107 widza \u2013 we wcze\u015bniejszej dekadzie.<\/p>\n\n\n\n

Niemniej pocz\u0105tki serialu si\u0119gaj\u0105 jeszcze 1979 roku, kiedy dwaj dziennikarze studenckiego pisma \u201eItd\u201d wpadli na pomys\u0142 serialu o mieszka\u0144cach jednego z warszawskich blok\u00f3w. Pocz\u0105tkowo ca\u0142o\u015b\u0107 autorstwa Janusza P\u0142o\u0144skiego i Macieja Rybi\u0144skiego liczy\u0107 mia\u0142a tylko sze\u015b\u0107 odcink\u00f3w. Ostatecznie Bareja, kt\u00f3ry by\u0142 ju\u017c autorem scenopisu z nagromadzonego materia\u0142u, nakr\u0119ci\u0142 ich dziewi\u0119\u0107. Pocz\u0105tek zdj\u0119\u0107 planowano na wrzesie\u0144 1981 roku, jednak bardzo szybko je przerwano z powodu choroby serca Barei[19]<\/a><\/sup><\/sup>. Nowy termin zaplanowano na\u2026 14 grudnia 1981! Sytuacja, w jakiej znalaz\u0142a si\u0119 ca\u0142a ekipa zatrudniona przy Alternatywach<\/em>, bardzo si\u0119 skomplikowa\u0142a. Szczeg\u00f3lnie ze wzgl\u0119du na bojkot telewizji przez aktor\u00f3w i tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy nie chcieli, aby w jakikolwiek spos\u00f3b uto\u017csamiano ich z w\u0142adz\u0105. \u00d3w bojkot trwa\u0142 ca\u0142y 1982 rok. Mimo tego uda\u0142o si\u0119 serial uko\u0144czy\u0107. Wynika\u0142o to tak\u017ce z faktu, \u017ce aktorzy umowy mieli podpisane ju\u017c wcze\u015bniej, musieli si\u0119 z nich zatem wywi\u0105za\u0107 pod gro\u017ab\u0105 kary. Poza tym w dokumentacji zdj\u0119ciowej dzie\u0144 oficjalnego rozpocz\u0119cia zdj\u0119\u0107 przypada\u0142 na 12 grudnia[20]<\/a><\/sup><\/sup>. Zdj\u0119cia uko\u0144czono w kwietniu 1985 roku.<\/p>\n\n\n\n

Szcz\u0119\u015bliwie, nikt z w\u0142adz telewizji nie interesowa\u0142 si\u0119 bli\u017cej realizacj\u0105 serialu i tym, \u017ce pod wp\u0142ywem zmieniaj\u0105cej si\u0119 sytuacji zewn\u0119trznej, zmienia si\u0119 te\u017c i scenariusz. Autorzy postanowili bowiem ca\u0142o\u015b\u0107 uaktualni\u0107, sugeruj\u0105c, \u017ce akcja wcale nie dzieje si\u0119 w ko\u0144c\u00f3wce lat 70., ale w\u0142a\u015bnie w 1982 roku. Pojawiaj\u0105 si\u0119 zatem Rozmowy kontrolowane<\/em>, o czym rozmawiaj\u0105 robotnicy na budowie, pojawiaj\u0105 si\u0119 paczki charytatywne przysy\u0142ane z Zachodu do Polski w\u0142a\u015bnie w czasie stanu wojennego, a tak\u017ce pewne aluzje w opowie\u015bci docenta Furmana o k\u0142opotach z profesur\u0105, o kt\u00f3r\u0105 si\u0119 stara\u0142. Domy\u015ble\u0107 si\u0119 mo\u017cna, \u017ce docent, zwolennik w\u0142adzy, zacz\u0105\u0142 mie\u0107 k\u0142opoty w czasie Solidarno\u015bci, kt\u00f3ra zakwestionowa\u0142a \u2013 zapewne s\u0142usznie \u2013 jego dorobek naukowy. Z kolei prominent Winnicki zostaje odes\u0142any jako ambasador do jednego z kraj\u00f3w Ameryki \u015arodkowej, co mo\u017ce nasuwa\u0107 my\u015bl o rozliczeniach z ekip\u0105 Gierka.<\/p>\n\n\n\n

Zreszt\u0105 ca\u0142a historia opowiedziana w serialu o tyranizowanych przez dozorc\u0119 lokatorach jednego bloku, kt\u00f3rzy w ko\u0144cu jednocz\u0105 si\u0119 i skutecznie buntuj\u0105, jest wielk\u0105 metafor\u0105 los\u00f3w \u00f3wczesnej Polski, w kt\u00f3r\u0105 wpisuje si\u0119 i historia Solidarno\u015bci, i wszystkich protest\u00f3w spo\u0142ecznych. Koniec serialu jest jednak pe\u0142en goryczy. Nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 jednak inny w tamtym momencie. Dozorca Stanis\u0142aw Anio\u0142 (Roman Wilhelmi), kt\u00f3ry jest figur\u0105 komunistycznego satrapy, powraca na wy\u017cszym stanowisku jako kierownik ca\u0142ego osiedla, elegancko ubrany i korzystaj\u0105cy ze \u015bwiatowych funduszy. Co prawda i lokatorom si\u0119 polepszy\u0142o, ale prawdziwym wygranym jest Anio\u0142. Czy\u017cby to by\u0142a aluzja do nowej ekipy, kt\u00f3ra przysz\u0142a po Edwardzie Gierku? Bo przecie\u017c wielu nowych prominent\u00f3w, w\u0142\u0105cznie z I sekretarzem Wojciechem Jaruzelskim, karier\u0119 zaczyna\u0142o zdecydowanie wcze\u015bniej, by teraz przesun\u0105\u0107 si\u0119 odpowiednio wy\u017cej.<\/p>\n\n\n\n

Smutnym komentarzem tej historii mo\u017ce by\u0107 los jednego z dw\u00f3ch scenarzyst\u00f3w, Macieja Rybi\u0144skiego. W stanie wojennym by\u0142 czasowo internowany, a potem pozbawiony mo\u017cliwo\u015bci wykonywania zawodu. Zagra\u0142 jeszcze malutki epizod w Alternatywach<\/em> jako pijany w autobusie, nast\u0119pnie zdecydowa\u0142 si\u0119 wyjecha\u0107 z Polski, nie widz\u0105c dla siebie \u017cadnych mo\u017cliwo\u015bci. W tym samym czasie Bareja ju\u017c od paru lat wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z demokratyczn\u0105 opozycj\u0105, w czasie stanu wojennego parokrotnie goszcz\u0105c Regionalny Komitet Wykonawczy Regionu Mazowsze ze Zbigniewem Bujakiem i Zbigniewem Romaszewskim. By\u0142 te\u017c wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u0105 nielegalnego, podziemnego pisma satyrycznego \u201eStrachy na Lachy\u201d[21]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Po uko\u0144czeniu zdj\u0119\u0107 i zmontowaniu ca\u0142o\u015bci serial przekazano do kolaudacji. Wsp\u00f3\u0142scenarzysta Janusz P\u0142o\u0144ski wspomina: W salce projekcyjnej zapad\u0142a cisza. A po d\u0142ugiej chwili pad\u0142o jedno pytanie: Kto pozwoli\u0142 na wyprodukowanie tego serialu? A potem: \u201edzi\u0119kujemy\u201d i \u201edo widzenia\u201d. Serial pow\u0119drowa\u0142 na p\u00f3\u0142k\u0119<\/em>[22]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zofia Czerwi\u0144ska, Helena Kowalczykowa, Jerzy Kryszak, Janusz Gajos, Kazimierz Kaczor, Krystyna Tkacz, Wiktor Zborowski, Mieczys\u0142aw Voit, Wies\u0142aw Go\u0142as, Witold Pyrkosz, Ryszard Raduszewski Alternatywy 4<\/em>. Autor: brak danych. Prawa: nieustalone.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Alternatywy 4<\/em> na p\u00f3\u0142ce le\u017ca\u0142y do listopada 1986 roku, kiedy to wreszcie trafi\u0142y na ekrany telewizor\u00f3w. Nie bez znaczenia by\u0142o to, \u017ce serial zosta\u0142 nielegalnie skopiowany na ta\u015bmy VHS i kr\u0105\u017cy\u0142 po Polsce. W\u0142adze telewizji oczywi\u015bcie nie by\u0142y z tego zadowolone, bo nic na tym nie zarabia\u0142y, a nakr\u0119cenie wszystkich dziewi\u0119ciu odcink\u00f3w by\u0142o spor\u0105 inwestycj\u0105. Inna sprawa, \u017ce w drugiej po\u0142owie lat 80. nacisk ideologiczny jednak nieco zel\u017ca\u0142. Zapad\u0142a zatem decyzja, aby Alternatywy<\/em> wyemitowa\u0107, cho\u0107 z pewnymi zmianami (np. pods\u0142uch u profesora D\u0105ba-Rozwadowskiego zak\u0142ada nie SB, ale cz\u0142onkowie dziwnej organizacji przywodz\u0105cej na my\u015bl stowarzyszenie \u201eGrunwald\u201d). Ale najwa\u017cniejsz\u0105 ze wszystkich zmian by\u0142o wyposa\u017cenie pierwszego odcinka w napis na samym jego pocz\u0105tku, kt\u00f3ry wskazuje w jakich czasach dzieje si\u0119 akcja. Brzmi on jednoznacznie: Dawno, dawno temu w okresie propagandy sukcesu<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Napis ten, b\u0119d\u0105cy pomys\u0142em telewizji, m\u00f3g\u0142 rozwi\u0105za\u0107 wiele problem\u00f3w i w\u0105tpliwo\u015bci cenzor\u00f3w. Wpisywa\u0142 si\u0119 idealnie w polityk\u0119 rozlicze\u0144 z ekip\u0105 Gierka. A to, \u017ce nikt nie da\u0142 si\u0119 owemu napisowi zwie\u015b\u0107, to ju\u017c inna sprawa. Alternatywy 4<\/em> sta\u0142y si\u0119 w gruncie rzeczy obrazem Polski z pocz\u0105tku lat 80., z czasu stanu wojennego. Nie ma tu wojska i transporter\u00f3w opancerzonych na ulicach, ale gdy profesor-opozycjonista, D\u0105b-Rozwadowski, m\u00f3wi w jednym z odcink\u00f3w do s\u0142uchawki telefonu: Adam, nie j\u0105kaj si\u0119<\/em>, nikt nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce to nie dekada Gierka jest przedmiotem opisu.<\/p>\n\n\n\n

Dla polskiej kinematografii okres 1982\u20131989 nie by\u0142 szczeg\u00f3lnie udany. Tadeusz Lubelski uwa\u017ca, \u017ce to lata regresu i zmarnowanych szans<\/em>[23]<\/a><\/sup><\/sup>, z kolei re\u017cyser Wojciech Marczewski w 1990 roku zadawa\u0142 retoryczne pytanie: Koledzy, czy naprawd\u0119 musieli\u015bcie robi\u0107 te wszystkie filmy?<\/em>[24]<\/a><\/sup><\/sup>. To ostatnie pytanie mo\u017cna skierowa\u0107 tak\u017ce do autor\u00f3w komedii z nurtu rozliczeniowego. Udane by\u0142o Wyj\u015bcie awaryjne<\/em>, mo\u017ce dlatego, \u017ce zrobione jeszcze przed stanem wojennym, kt\u00f3ry ewidentnie nie przys\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 jako\u015bci polskich film\u00f3w. Sma\u017calnia story<\/em>, Sprawa si\u0119 ryp\u0142a<\/em> i Rykowisko<\/em> zdaj\u0105 si\u0119 wpisywa\u0107 w has\u0142a \u00f3wczesnej propagandy, wed\u0142ug kt\u00f3rych powodzenie lub niepowodzenie gospodarcze ca\u0142ego kraju jest zwi\u0105zane z osobist\u0105 uczciwo\u015bci\u0105 rz\u0105dz\u0105cych, a za\u0142amanie spowodowane by\u0142o z\u0142odziejstwem elit<\/em>[25]<\/a><\/sup><\/sup>. Schemat fabularny jest zawsze ten sam: dygnitarze z czas\u00f3w Gierka dopuszczali si\u0119 gospodarczych nadu\u017cy\u0107 i byli zupe\u0142nie bezkarni. Dopiero dzi\u0119ki stanowi wojennemu (zob. Sma\u017calnia story<\/em>) mo\u017cna liczy\u0107 na sprawiedliwo\u015b\u0107. Nurt rozliczeniowy nie okaza\u0142 si\u0119 jednak wielkim sukcesem. Widownia preferowa\u0142a komedie Juliusza Machulskiego, w kt\u00f3rych ewentualne odniesienia do PRL by\u0142y zgo\u0142a innego rodzaju, czy cho\u0107by produkcje w stylu Och, Karol<\/em> (re\u017c. Roman Za\u0142uski, 1985).<\/p>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie Alternatywy 4<\/em> to zupe\u0142nie inna, a wr\u0119cz odwrotna historia. W tym przypadku pr\u00f3ba w\u0142\u0105czenia serialu do nurtu rozliczeniowego, wbrew intencjom tw\u00f3rc\u00f3w, nie powiod\u0142a si\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Przypomniane tu filmy, poza serialem Stanis\u0142awa Barei, nie przesz\u0142y do historii polskiego kina. Pozostaj\u0105 jednak ciekawym przyk\u0142adem pr\u00f3b wpisywania si\u0119 w has\u0142a bie\u017c\u0105cej polityki lub nad\u0105\u017cania za ni\u0105. Bez odpowiedzi pozostaje pytanie \u2013 czy wynika\u0142o to z przekona\u0144 autor\u00f3w, czy kunktatorstwa? A mo\u017ce po prostu s\u0105dzono, \u017ce co\u015b takiego spodoba si\u0119 widzom? W ka\u017cdym razie, jak wynika z przytoczonych wcze\u015bniej rozm\u00f3w podczas kolaudacji Sma\u017calni story<\/em>, kieruj\u0105cy film do rozpowszechniania zdawali sobie spraw\u0119 z jego prore\u017cimowej wymowy.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Dorota Skotarczak<\/strong> \u2013 prof. dr hab., kierownik Pracowni Historii Wizualnej w Instytucie Historii UAM. Zajmuje si\u0119 histori\u0105 wizualn\u0105, histori\u0105 kultury, kultur\u0105 PRL. Autorka ok. 170 publikacji, w tym ksi\u0105\u017cek: Od Astaire\u2019a do Travolty. Ameryka\u0144ski musical filmowy w kontek\u015bcie historii Stan\u00f3w Zjednoczonych 1927\u20131979<\/em>, Pozna\u0144 1996; Historia ameryka\u0144skiego musicalu filmowego<\/em>, Wroc\u0142aw 2002; Obraz spo\u0142ecze\u0144stwa PRL w komedii filmowej<\/em>, Pozna\u0144 2004; Historia wizualna<\/em>, Pozna\u0144 2012; Otwiera\u0107, milicja<\/em>! O powie\u015bci kryminalnej w PRL<\/em>, Szczecin-Warszawa 2019.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Po wprowadzeniu stanu wojennego na ekranach pojawi\u0142o si\u0119 kilka komedii filmowych, kt\u00f3re \u2013 mniej b\u0105d\u017a bardziej krytycznie \u2013 pokazywa\u0142y Polsk\u0119 lat 70., czyli czas\u00f3w, kiedy pierwszym sekretarzem KC PZPR by\u0142 Edward Gierek. By\u0142y to: Wyj\u015bcie awaryjne<\/em> (re\u017c. Roman Za\u0142uski, 1982), Sma\u017calnia story<\/em> (re\u017c. J\u00f3zef G\u0119bski, 1985), Sprawa si\u0119 ryp\u0142<\/em>a (re\u017c. Janusz Kidawa, 1985), Rykowisko<\/em> (re\u017c. Grzegorz Sk\u00f3rski, 1987). Schemat fabularny film\u00f3w by\u0142 zawsze ten sam: dygnitarze z czas\u00f3w Gierka dopuszczali si\u0119 gospodarczych nadu\u017cy\u0107 i byli zupe\u0142nie bezkarni. Komedie te, jak wynika z zachowanych stenogram\u00f3w z komisji kolaudacyjnych, wpisywa\u0142y si\u0119 \u015bwiadomie w klimat politycznych rozlicze\u0144 z ekip\u0105 Edwarda Gierka. <\/p>\n\n\n\n

After martial law was imposed, a number of comedies appeared on screens, which \u2013 more or less critically \u2013 presented a picture of Poland in the 1970s, i.e. the times when Edward Gierek was the First Secretary of the Central Committee of the Polish United Workers\u2019 Party. These were: Wyj\u015bcie awaryjne<\/em> (1982, dir. Roman Za\u0142uski), Sma\u017calnia story<\/em> (1985, dir. J\u00f3zef G\u0119bski), Sprawa si\u0119 ryp\u0142a<\/em> (1985, dir. Janusz Kidawa), Rykowisko<\/em> (1987, dir. Grzegorz Sk\u00f3rski). The plot scheme of the films is always the same: dignitaries from the Gierek era committed economic abuses and were then completely unpunished. These comedies, according to the preserved transcripts from the collation committees, were consciously part of the climate of political settlements with Edward Gierek’s team.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n
  1. \n

    J. Szumski, Rozliczenia z ekip\u0105 Gierka 1980\u20131984<\/em>, Warszawa 2018, s. 196\u2013199. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  2. \n

    Np. P. Os\u0119ka, Polowanie z nagonk\u0105, czyli jak PZPR wyko\u0144czy\u0142o ekip\u0119 Gierka<\/em>, [w:] Sekrety PRL-u<\/em>, pod red. A. Radzikowskiej, Warszawa 2011; T. Koz\u0142owski, Oskar\u017cony Edward Gierek<\/em>, \u201ePolityka\u201d 2013, nr 49; J. Szumski, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  3. \n

    D. Skotarczak, Otwiera\u0107, milicja! O powie\u015bci kryminalnej w PRL<\/em>, Warszawa-Szczecin 2019, s. 165\u2013168. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  4. \n

    Protok\u00f3\u0142 z posiedzenia Komisji kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 19 marca 1982 roku. Na porz\u0105dku dziennym: om\u00f3wienie filmu pt. \u201eWyj\u015bcie awaryjne\u201d, Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego, A\u2013344, poz. 291. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  5. \n

    AFINA, A\u2013344, poz. 291. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  6. \n

    Zob. wspomnienia Macieja Szczepa\u0144skiego, np. Krwawy Maciek nie boli. Rozmowa z Maciejem Szczepa\u0144skim<\/em>, [w:] T. Tora\u0144ska, Byli<\/em>, Warszawa 2006; B. Modrzejewska, Prezesi. Oni rz\u0105dzili TVP<\/em>, Warszawa 2015, s. 36\u201338. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  7. \n

    Protok\u00f3\u0142 z posiedzenia Komisji kolaudacyjnej w dniu 10 lutego 1981 roku, kolaudacja filmu Sma\u017calnia story<\/em>, AFINA, A\u2013344, poz. 356. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  8. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  9. \n

    Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  10. \n

    B. Zagroba, \u015alepy zau\u0142ek<\/em>, \u201eFilm\u201d, 1985, nr 48, s. 9. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  11. \n

    Stenogram z posiedzenia Komisji olaudacyjnej w dniu 02.08.1984. Na porz\u0105dku dziennym: om\u00f3wienie filmu pt. Sprawa si\u0119 ryp\u0142a<\/em>, AFINA, A\u2013344, poz. 377. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  12. \n

    E. Doli\u0144ska, Zombi<\/em>, \u201eFilm\u201d 1985, nr 22, s. 9. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  13. \n

    B. Zagroba, \u015alepy zau\u0142ek<\/em>, \u201eFilm\u201d 1985, nr 48, s. 9. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  14. \n

    E. Doli\u0144ska, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  15. \n

    B. Zagroba, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  16. \n

    E. Doli\u0144ska, Zombi<\/em>, \u201eFilm\u201d, 1987, nr 16, s. 9. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  17. \n

    Stenogram z posiedzenia Komisji kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych w dniu 4 czerwca 1986 roku, kolaudacja filmu \u201eRykowisko\u201d, AFINA, A\u2013344, poz. 437. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  18. \n

    E. Doli\u0144ska, Kafka z rogami<\/em>, \u201eFilm\u201d 1987, nr 16, s. 9; M. Brzostowiecka, Strza\u0142 z ambony<\/em>, \u201eEkran\u201d 1987, nr 16, s. 6\u20137. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  19. \n

    J. P\u0142o\u0144ski, dz. cyt., s. 11, 14. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  20. \n

    J. P\u0142o\u0144ski, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  21. \n

    <\/a> Opowiada o tym m.in. c\u00f3rka re\u017cysera, Katarzyna Bareja, https:\/\/www.tvp.pl\/seriale\/archiwalne\/alternatywy-4-w-hd\/wspomnienia\/katarzyna-bareja-jakim-tata-byl-stanislaw-bareja\/16221299?id=&sort_by=POSITION&sort_desc=&start_rec=0&listing_mod=&with_video<\/a>= [dost\u0119p: 26.01.2022]. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  22. \n

    J. P\u0142o\u0144ski, dz. cyt., s. 12\u201313. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  23. \n

    T. Lubelski, Film fabularny<\/em>, [w:] Encyklopedia kultury polskiej. Film. Kinematografia<\/em>, pod red. E. Zaji\u010dka, Warszawa 1994, s. 164. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  24. \n

    <\/a> M. Su\u0142kowski, Powinni\u015bmy si\u0119 rozliczy\u0107. M\u00f3wi Wojciech Marczewski<\/em>, \u201eKino\u201d 1990, nr 8, s. 11. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  25. \n

    J. Szumski, dz. cyt., s. 40. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Po wprowadzeniu stanu wojennego na ekranach pojawi\u0142o si\u0119 kilka komedii filmowych, kt\u00f3re \u2013 mniej b\u0105d\u017a bardziej krytycznie \u2013 pokazywa\u0142y Polsk\u0119 lat 70., czyli czas\u00f3w, kiedy pierwszym sekretarzem KC PZPR by\u0142 Edward Gierek. By\u0142y to: Wyj\u015bcie awaryjne (re\u017c. Roman Za\u0142uski, 1982), Sma\u017calnia story (re\u017c. J\u00f3zef G\u0119bski, 1985), Sprawa si\u0119 ryp\u0142a (re\u017c. Janusz Kidawa, 1985), Rykowisko (re\u017c. Grzegorz Sk\u00f3rski, 1987). Schemat fabularny film\u00f3w by\u0142 zawsze ten sam: dygnitarze z czas\u00f3w Gierka dopuszczali si\u0119 gospodarczych nadu\u017cy\u0107 i byli zupe\u0142nie bezkarni. Komedie te, jak wynika z zachowanych stenogram\u00f3w z komisji kolaudacyjnych, wpisywa\u0142y si\u0119 \u015bwiadomie w klimat politycznych rozlicze\u0144 z ekip\u0105 Edwarda Gierka.\u00a0<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":3074,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1068],"tags":[1117,852],"ppma_author":[937],"class_list":["post-2833","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2021","tag-kino-rozliczeniowe","tag-stan-wojenny"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t