{"id":283,"date":"2019-06-13T00:00:00","date_gmt":"2019-06-12T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2019\/06\/13\/dwuglos-o-x-muzie-teksty-filmowe-andrzeja-wlasta-i-karola-irzykowskiego\/"},"modified":"2021-06-25T14:06:15","modified_gmt":"2021-06-25T13:06:15","slug":"dwuglos-o-x-muzie-teksty-filmowe-andrzeja-wlasta-i-karola-irzykowskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/dwuglos-o-x-muzie-teksty-filmowe-andrzeja-wlasta-i-karola-irzykowskiego\/","title":{"rendered":"Dwug\u0142os o X muzie. Teksty filmowe Andrzeja W\u0142asta i Karola Irzykowskiego"},"content":{"rendered":"
\n

 <\/strong><\/p>\n

Andrzej W\u0142ast, \u017ar\u00f3d\u0142o: Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/p>\n

Termin \u201edziesi\u0105ta muza\u201d pojawi\u0142 si\u0119 w polskim pi\u015bmiennictwie filmowym dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego wielokrotnie. Jako pierwszy u\u017cy\u0142 go Andrzej W\u0142ast jako nazwy w\u0142asnej rubryki felietonowej na \u0142amach \u201eEkranu i Sceny\u201d<\/a>[1]<\/a> od 1923 do 1924 roku, a potem Karol Irzykowski w tytule publikacji z 1924 roku, po\u015bwi\u0119conej zagadnieniom estetycznym kina. Wprawdzie W\u0142ast nie napomkn\u0105\u0142 ani razu o ukazaniu si\u0119 ksi\u0105\u017cki X muza<\/i>, a i Irzykowski nie wymienia\u0142 nazwisk rodzimych krytyk\u00f3w (cho\u0107 komentowa\u0142 ich opinie), to jednak ich teksty, zestawione wok\u00f3\u0142 temat\u00f3w i zagadnie\u0144, uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w ciekawy dwug\u0142os o wczesnym kinie oraz po\u015bwi\u0119conej mu refleksji. Na obecno\u015b\u0107 okre\u015blenia \u201edziesi\u0105ta muza\u201d w tw\u00f3rczo\u015bci obu autor\u00f3w zwraca uwag\u0119 Wojciech \u015awidzi\u0144ski we wprowadzeniu do opracowanego przez siebie wyboru tekst\u00f3w W\u0142asta<\/a>[2]<\/a>. Jako redaktor zbioru proponuje r\u00f3\u017cne modele lektury felieton\u00f3w z \u201eEkranu i Sceny\u201d, uwzgl\u0119dniaj\u0105ce kontekst kinowy, publicystyczny i artystyczno-kabaretowy. Przytoczone przez \u015awidzi\u0144skiego we wst\u0119pie anegdoty i zestawienia opinii o wybranych tytu\u0142ach pozwalaj\u0105 dostrzec r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 stylistyczn\u0105 i metodologiczn\u0105, indywidualizm oraz poziom zaanga\u017cowania krytyki filmowej mi\u0119dzywojnia.<\/p>\n

Z felieton\u00f3w W\u0142asta, satyryka i autora tekst\u00f3w kabaretowych, wy\u0142ania si\u0119 posta\u0107 mi\u0142o\u015bnika kina obdarzonego zmys\u0142em krytycznym i spostrzegawczo\u015bci\u0105, podejmuj\u0105cego w barwnym stylu w\u0105tki refleksji nad kinem nawet bez przygotowania teoretycznego. Jak szczerze przyznawa\u0142: Co wiecz\u00f3r niemal bywam w kinie<\/i>, a swoj\u0105 potrzeb\u0119 zasiadania przed ekranem t\u0142umaczy\u0142 t\u0119sknot\u0105 za tym, by w aksamitnej ciemno\u015bci poczu\u0107 najistotniejszy rytm \u017cycia, kt\u00f3re p\u0119dzi razem ze mn\u0105 jak ta\u015bma filmowa<\/a><\/i>[3]<\/a>. Natomiast Irzykowski, pisz\u0105cy z pozycji teoretyka maj\u0105cego za sob\u0105 studia filozoficzne na Uniwersytecie we Lwowie, podkre\u015bli\u0142 na pocz\u0105tku X muzy<\/i>, \u017ce swoje rozwa\u017cania podj\u0105\u0142 w 1913 roku, gdy by\u0142o jeszcze mod\u0105 pogardza\u0107 kinem<\/a><\/i>[4]<\/a>. Przygotowa\u0142 w\u00f3wczas tekst dla krakowskiego kabaretu literackiego \u201e\u017bywy Dziennik\u201d. Wyst\u0105pienie ostatecznie nie dosz\u0142o do skutku, lecz autor i tak z dum\u0105 zaznaczy\u0142: Bodaj, i\u017c to by\u0142 pierwszy artyku\u0142 w Polsce o kinie<\/a><\/i>[5]<\/a>, nie uwzgl\u0119dniaj\u0105c w og\u00f3le swoich poprzednik\u00f3w z pionierskiego okresu refleksji, zbadanego przez Jadwig\u0119 Boche\u0144sk\u0105<\/a>[6]<\/a>. Irzykowski zaznaczy\u0142, \u017ce chce pisa\u0107 g\u0142\u00f3wnie o tym, co sam widzia\u0142 i przemy\u015bla\u0142, o\u015bwiadczaj\u0105c: Mog\u0119 nie czerpa\u0107 ze \u017ar\u00f3de\u0142, bo sam jestem \u017ar\u00f3d\u0142em<\/a><\/i>[7]<\/a>. Za\u0142o\u017cenie to wp\u0142yn\u0119\u0142o na indywidualny a zarazem bie\u017c\u0105cy charakter jego studi\u00f3w z estetyki kina i zapewne przyczyni\u0142o si\u0119 do tego, \u017ce postanowi\u0142 sprawdzi\u0107 przydatno\u015b\u0107 sformu\u0142owanych przez siebie kryteri\u00f3w w praktyce, w recenzjach pisanych dla \u201eWiadomo\u015bci Literackich\u201d w latach 1924\u20131925. Aktualno\u015b\u0107 i osobiste zaanga\u017cowanie zbli\u017ca Irzykowskiego do tak odmiennego stylu W\u0142asta, z za\u0142o\u017cenia subiektywnego, spontanicznego i emocjonalnego niczym tworzone przez niego utwory literackie i kabaretowe.<\/p>\n

Ruch \u2013 istota kina<\/b><\/p>\n

W przedmowie do swojej ksi\u0105\u017cki Irzykowski odci\u0105\u0142 si\u0119 od popularnych tekst\u00f3w o kinie w czasopismach fachowych, stwierdzaj\u0105c, \u017ce cokolwiek w nich o tej dziedzinie pisano, by\u0142o reklam\u0105 albo dyletanctwem estetycznym<\/a><\/i>[8]<\/a>. Jednak lektura felieton\u00f3w W\u0142asta daje poczucie, \u017ce jako krytyk pr\u00f3bowa\u0142 jednak wyj\u015b\u0107 poza dyletanckie spostrze\u017cenia. Mimo lekkiego stylu impresji wielokrotnie porusza\u0142 w nich kwesti\u0119 specyfiki spektaklu filmowego, uznaj\u0105c matematyk\u0119 ruchu i \u017conglerk\u0119 kontrast\u00f3w<\/a><\/i>[9]<\/a> za jego najwa\u017cniejsze elementy. Co w praktyce oznacza\u0142o, \u017ce film powinien \u017cy\u0107 swoim w\u0142asnym rytmem, rozp\u0119dem scen umiej\u0119tnie zmontowanych<\/a><\/i>[10]<\/a>. W toku rozwa\u017ca\u0144 W\u0142ast nie omieszka\u0142 doda\u0107, \u017ce kino polskie pozostawa\u0142o dalekie od tego idea\u0142u, co dosadnie pokaza\u0142 film Wiktora Biega\u0144skiego Otch\u0142a\u0144 pokuty<\/i>. Sfilmowano w nim g\u0142\u00f3wnie krajobraz Tatr, tymczasem, jak stwierdzi\u0142 felietonista: Oko widza chcia\u0142oby co\u015b wi\u0119cej widzie\u0107 ni\u017c Morskie Oko. \u0141a\u0144cuch g\u00f3r, cho\u0107by najbardziej swojskich, nie zast\u0105pi \u0142a\u0144cucha zdarze\u0144<\/a><\/i>[11]<\/a>.<\/p>\n

Argumentacja krytyka bliska by\u0142a rozwa\u017caniom Irzykowskiego, kt\u00f3ry wychodzi\u0142 z za\u0142o\u017cenia, \u017ce w\u0142a\u015bciwa sztuka kinematograficzna jest sztuk\u0105 ruchu \u2013 i chodzi w niej nie o zwyk\u0142e poruszanie si\u0119, ale o sam\u0105 widzialno\u015b\u0107 ruchu<\/a><\/i>[12]<\/a>. W opisie fenomenu owej widzialno\u015bci przyzna\u0142, \u017ce podziwiane na ekranie wyst\u0119py angielskich gimnastyk\u00f3w podoba\u0142y mu si\u0119 znacznie bardziej ni\u017c podobne \u0107wiczenia na \u017cywo. Fakt ten wyt\u0142umaczy\u0142 czysto ludzk\u0105 potrzeb\u0105 ogl\u0105dania rzeczy i spraw w oderwaniu od rzeczywisto\u015bci, za to jeszcze raz, w formie nieobowi\u0105zuj\u0105cej, nieszkodliwej a dok\u0142adniejszej<\/a><\/i>[13]<\/a>. W kinie dostrzega\u0142 mechanizm uoptycznienia \u015bwiata<\/a><\/i>[14]<\/a>, polegaj\u0105cy na podgl\u0105daniu tego, co umyka albo jest dla wzroku niedost\u0119pne, a jednocze\u015bnie na filtrowaniu rzeczywisto\u015bci i zamienianiu wszystkiego w widma \u2013 jak lokomotyw\u0119, kt\u00f3ra powi\u0119ksza si\u0119, p\u0119dz\u0105c wprost na widz\u00f3w, po czym znika. Irzykowski z podziwem patrzy\u0142 na obrazy wyre\u017cyserowane przez Davida W. Griffitha, doceniaj\u0105c zw\u0142aszcza oryginalno\u015b\u0107 i pomys\u0142owo\u015b\u0107 w zastosowanych przez niego \u201ekameach\u201d \u2013 jak w X muzie<\/i> okre\u015blane s\u0105 zbli\u017cenia \u2013 kt\u00f3re stosowa\u0142 nie w spos\u00f3b bezmy\u015blny, nie ni st\u0105d, ni zow\u0105d, lecz uzasadniony w tre\u015bci<\/a><\/i>[15]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Lillian Gish i Richard Barthelmess w filmie M\u0119czennica mi\u0142o\u015bci, <\/i>re\u017c. D.W. Griffith, <\/i>1920 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: imdb.com<\/span><\/p>\n

Dokonania Griffitha zosta\u0142y docenione tak\u017ce przez W\u0142asta, kt\u00f3ry z zaanga\u017cowaniem pisa\u0142 o emocjach, jakie ogarn\u0119\u0142y go podczas seansu M\u0119czennicy mi\u0142o\u015bci<\/i>. Dla podkre\u015blenia si\u0142y filmowego oddzia\u0142ywania zaznaczy\u0142, \u017ce chodzi o melodramat: Uwodziciel. Uwiedziona. Dziecko<\/i>, kt\u00f3ry jego zdaniem na scenie teatralnej by\u0142by ohyd\u0105, wr\u0119cz prowokacj\u0105 \u2013 pierwszy bym gwizda\u0142 na tak\u0105 \u201eM\u0119czennic\u0119\u201d<\/a><\/i>[16]<\/a>. W swojej recenzji z filmu podkre\u015bli\u0142, \u017ce zastosowana w nim prostota gry, scenariusza i inscenizacji sprawi\u0142a, \u017ce re\u017cyser unikn\u0105\u0142 pu\u0142apki teatralno\u015bci b\u0119d\u0105cej, zdaniem krytyka, najwi\u0119kszym wrogiem filmu. Zreszt\u0105 W\u0142ast, mimo swoich teatralnych korzeni, otwarcie przyznawa\u0142, \u017ce woli seanse filmowe od sztuk scenicznych, ho\u0142duj\u0105c przekonaniu, i\u017c Dziesi\u0105ta Muza to muza przysz\u0142o\u015bci<\/a><\/i>[17]<\/a>. Nie uwa\u017ca\u0142 przy tym, \u017ce teatr si\u0119 prze\u017cy\u0142, ale raczej \u017ce p\u00f3jdzie dalej swoj\u0105 dobrze zamiecion\u0105 drog\u0105<\/a><\/i>[18]<\/a>, tymczasem kinematograf to ci\u0105g\u0142a rewolucja, dynamizm i zuchwa\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n

O relacji mi\u0119dzy kinem a teatrem Irzykowski pisa\u0142 w kontek\u015bcie syntezy sztuk, zaznaczaj\u0105c, \u017ce cho\u0107 opowiada si\u0119 za ide\u0105 \u201eczystego kina\u201d, wyemancypowanego od teatru, malarstwa i literatury, to obcy mu jest nadmierny poci\u0105g do puryfikacji<\/a><\/i>[19]<\/a>. Postawa ta wynika\u0142a z przekonania, \u017ce tylko teoretyk mo\u017ce rozpatrywa\u0107 kino wyizolowane<\/i>, natomiast artysta praktyk nie mo\u017ce si\u0119 zrzec kszta\u0142towania \u017cywej pl\u0105taniny zjawisk nale\u017c\u0105cych \u2013 formalnie \u2013 niby do r\u00f3\u017cnych sztuk<\/a><\/i>[20]<\/a>. W konkluzji zaznaczy\u0142, \u017ce kino, czerpi\u0105c z innych sztuk, zw\u0142aszcza z muzyki, wcale si\u0119 w nich nie zatraci, a raczej na tym powinowactwie skorzysta, czego przyk\u0142adem by\u0142 dla niego zaobserwowany kilkakrotnie zabieg dodania efekt\u00f3w akustycznych do scenek optycznych. Jak przyzna\u0142, efekt tego po\u0142\u0105czenia zaskoczy\u0142 go swoj\u0105 trafno\u015bci\u0105 i efektowno\u015bci\u0105.<\/p>\n

<\/p>\n

Karol Irzykowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Narodowe Archiwum Cyfrowe<\/span><\/p>\n

Poetyka filmu<\/b><\/p>\n

Idea\u0142em pozostawa\u0142a dla Irzykowskiego sztuka wewn\u0119trznie kinowa<\/a><\/i>[21]<\/a>, podporz\u0105dkowana ruchowi oraz nowej, specyficznie kinowej wyobra\u017ani, kt\u00f3rej sk\u0142adnikiem by\u0142y przede wszystkim zbli\u017cenia, okre\u015blane przez niego mianem fragmentu lub kamei. W filmach z u\u017cyciem wielkich plan\u00f3w dostrzega\u0142 wr\u0119cz \u015blady wyrafinowania artystycznego oraz pierwsze pr\u00f3by tego, co w kinie jako w sztuce mo\u017cna nazwa\u0107 form\u0105<\/a><\/i>[22]<\/a>. Jako przyk\u0142ad poda\u0142 film J\u2019accuse<\/i> (Oskar\u017cam<\/i>, 1919) Abla Gance\u2019a, wyre\u017cyserowany radykalnie i \u015bmia\u0142o<\/i>, z intymnym znawstwem \u015brodk\u00f3w<\/a><\/i>[23]<\/a>, co pozwoli\u0142o zbudowa\u0107 napi\u0119cie za pomoc\u0105 zbli\u017ce\u0144 r\u0105k \u015bciskaj\u0105cych si\u0119 na po\u017cegnanie czy wzniesionych w powietrze kieliszk\u00f3w z winem. Natomiast zapalaj\u0105ce si\u0119 lub gasn\u0105ce \u015bwiece w filmie Zm\u0119czona \u015bmier\u0107<\/i> (1921) Fritza Langa to dla niego kamea z zami\u0142owaniem wycyzelowana<\/a><\/i>[24]<\/a>, nadaj\u0105ca zwyk\u0142ym przedmiotom fantastyczny wymiar. W przypadku ka\u017cdego tytu\u0142u podkre\u015bla\u0142 znaczenie i warto\u015b\u0107 re\u017cyserskiego warsztatu, zw\u0142aszcza w zakresie doboru i zestawiania ze sob\u0105 scen, by nie wygl\u0105da\u0142y jak \u201erzemie\u015blnicza siekanina w partackich filmach\u201d<\/a>[25]<\/a>. Przyk\u0142adami mistrzowskiego zastosowania metody kinematografowania fragmentami<\/a><\/i>[26]<\/a> by\u0142y dla niego filmy Griffitha: Dwie sieroty<\/i> i M\u0119czennica mi\u0142o\u015bci<\/i>, w kt\u00f3rych sceny zbli\u017ce\u0144 uk\u0142ada\u0142y si\u0119 w przemy\u015blan\u0105 mozaik\u0119.<\/p>\n

W\u0142ast, wielki admirator Griffitha, z entuzjazmem pisa\u0142 tak\u017ce o ameryka\u0144skim przeboju Ericha von Stroheima Szalone kobiety<\/i>, w kt\u00f3rym, mimo do\u015b\u0107 s\u0142abej fabu\u0142y i banalnego pomys\u0142u, dostrzeg\u0142 triumf re\u017cyserii i inscenizacji. Film urzek\u0142 krytyka swoj\u0105 zawrotn\u0105 i porywaj\u0105c\u0105 rytmik\u0105: Sceny kr\u00f3tkie o szybko\u015bci piorunuj\u0105cej. [\u2026] Cz\u0119ste zbli\u017cenia i skr\u00f3ty, wymowniejsze ni\u017c wszystkie napisy. [\u2026] Naturalne i mistrzowskie operowanie t\u0142umem<\/a><\/i>[27]<\/a>. Fascynacja produkcjami hollywoodzkimi nie przys\u0142oni\u0142a W\u0142astowi dokona\u0144 innych tw\u00f3rc\u00f3w, zawieraj\u0105cych ma\u0142e przedziwne klejnoty fotogenii<\/i>; uwa\u017ca\u0142, \u017ce takim w\u0142a\u015bnie klejnotem by\u0142a scena osza\u0142amiaj\u0105cego ta\u0144ca w filmie Kean<\/i> Aleksandra Wo\u0142kowa (\u015awiat kulis i zmys\u0142\u00f3w<\/i> z Iwanem Moz\u017cuchinem), kt\u00f3ry jego zdaniem pobi\u0142 rytmik\u0105 i tempem, znakomicie odmierzonym, s\u0142ynn\u0105 carmagnol\u0119<\/i> [sekwencj\u0119 taneczn\u0105 z Dw\u00f3ch sierot<\/i>] Griffitha<\/a><\/i>[28]<\/a>. Stwierdzenie, \u017ce co\u015b przewy\u017csza Griffithowskie mistrzostwo, by\u0142o w felietonie W\u0142asta najwi\u0119kszym uznaniem. Podobnego por\u00f3wnania krytyk nie zastosowa\u0142 w recenzji z Gabinetu doktora Caligari<\/i> dystrybuowanego w Warszawie dwukrotnie \u2013 w 1921 i w 1924 roku, cho\u0107 tak\u017ce ten film odebra\u0142 jako doskona\u0142e zespolenie podstawowych element\u00f3w kinematografu: scenariusza, dekoracji i interpretacji. W realizacji Roberta Wienego dostrzeg\u0142 ponadto umiej\u0119tne przekszta\u0142cenie niesamowito\u015bci w rodzaj sztuki filmowej za pomoc\u0105 dialog\u00f3w, zdeformowanych linii t\u0142a oraz gest\u00f3w i mimiki aktor\u00f3w. Zaznaczy\u0142 przy tym, \u017ce film ten nie tylko wyznaczy\u0142 kierunek w kinie (\u201ecaligaryzm\u201d), ale ustanowi\u0142 wzorzec idealnie przemy\u015blanej realizacji trudnego i ciekawego tematu, do kt\u00f3rej zbli\u017ca si\u0119 by\u0107 mo\u017ce jeden \u201eGolem\u201d tylko<\/a><\/i>[29]<\/a>.<\/p>\n

Z perspektywy estetycznej, przyj\u0119tej przez Irzykowskiego Gabinet doktora Caligari<\/i> by\u0142 przede wszystkim wyrazem pe\u0142nego sojuszu kina z malarstwem, wyra\u017caj\u0105cego si\u0119 w stylizacji ekspresjonistycznej. W jej efekcie powsta\u0142a fantastyczna sceneria, pe\u0142na ostrych k\u0105t\u00f3w i krzywizn, sprawiaj\u0105ca, \u017ce na jej tle ka\u017cdy ruch przedstawia si\u0119 dziwacznie i jakby na nowo<\/i>; autor X muzy<\/i> podkre\u015bli\u0142 ponadto, \u017ce w filmie Wienego elementy t\u0142a i ruchu po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w obraz zgodny z panuj\u0105cym nastrojem wariackiego rozpry\u015bni\u0119cia i zagadkowo\u015bci<\/a><\/i>[30]<\/a>. Co ciekawe, w\u0105tek malarskich dekoracji z Gabinetu doktora Caligari<\/i> zostaje poruszony w ksi\u0105\u017cce raz jeszcze, w rozdziale o filmie rysunkowym, przedstawionym jako niedoceniany materia\u0142, z kt\u00f3rego kiedy\u015b rozwinie si\u0119 wielki, w\u0142a\u015bciwy film przysz\u0142o\u015bci<\/a><\/i>[31]<\/a>. Zgodnie z wizj\u0105 Irzykowskiego taki przysz\u0142o\u015bciowy projekt by\u0142by realizowany przez malarzy-poet\u00f3w, umiej\u0105cych po\u0142\u0105czy\u0107 kino z malarstwem tak, by powsta\u0142 \u201efilm malarski\u201d<\/a>[32]<\/a>, kt\u00f3rego zwyk\u0142y film jest tylko tymczasow\u0105 namiastk\u0105.<\/p>\n

<\/p>\n

Gabinet doktora Caligari<\/i>, re\u017c. Robert Wiene, 1920 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: oldcamera.pl<\/span><\/p>\n

Aktorstwo<\/b><\/p>\n

Fenomen kinowego aktorstwa zajmuje szczeg\u00f3lne miejsce w rozwa\u017caniach Irzykowskiego (po\u015bwi\u0119ci\u0142 mu osobny rozdzia\u0142) i w impresjach W\u0142asta, pisz\u0105cego o tej kwestii z emocjonalnym zaanga\u017cowaniem, w stylu obfituj\u0105cym w osobiste komentarze i polemiki. Irzykowskiego interesowa\u0142a g\u0142\u00f3wnie ekspresja fizyczna, kt\u00f3rej mistrzowie, Harold Lloyd i Charles Chaplin, sprawiali, \u017ce w ameryka\u0144skiej grotesce si\u0119 cz\u0142owiek odcz\u0142owiecza<\/a><\/i>[33]<\/a>. Zw\u0142aszcza Chaplina uwa\u017ca\u0142 za komika obdarzonego niezwyk\u0142\u0105 wr\u0119cz sprawno\u015bci\u0105 i wynalazczo\u015bci\u0105 w inscenizowaniu swojego cia\u0142a, kt\u00f3re potrafi\u0142 zmieni\u0107 na ekranie w orgie wszechcielesno\u015bci<\/a><\/i>[34]<\/a>. Ponadto widzia\u0142 w nim niezwykle tw\u00f3rczego aktora wykazuj\u0105cego si\u0119 nies\u0142abn\u0105c\u0105 inwencj\u0105 w robieniu kawa\u0142\u00f3w ubocznych, improwizowanych<\/a><\/i>[35]<\/a>, polegaj\u0105cych na wykorzystaniu ka\u017cdej sytuacji i prostych rekwizyt\u00f3w do \u017cart\u00f3w opartych na pomy\u0142ce czy niezr\u0119czno\u015bci.<\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c W\u0142ast, kabareciarz obdarzony poczuciem humoru oraz do\u015bwiadczeniem teatralnym, wielokrotnie pisa\u0142 o Chaplinie, z entuzjazmem analizuj\u0105c jego niepowtarzalny warsztat. Po obejrzeniu pokazywanych w Warszawie film\u00f3w Charlie na wrotkach<\/i> czy Charlie przest\u0119pc\u0105<\/i> przyzna\u0142 nawet: Nie my\u015bla\u0142em nigdy o wychowawczej stronie kinematografu. [\u2026] Ale gdy przypomn\u0119 sobie Chaplina, jego wielkie buty i ma\u0142e w\u0105siki, jego ch\u00f3d pingwina i jego figle, [\u2026] my\u015bl\u0119, \u017ce mo\u017cna na nowo zakocha\u0107 si\u0119 w \u017cyciu<\/a><\/i>[36]<\/a>. Si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania wizerunk\u00f3w komika felietonista przypisywa\u0142 nie tylko indywidualnemu talentowi, ale tak\u017ce specyfice hollywoodzkich komedii. Ceni\u0142 je za pogodny, satyryczny humor oraz za umiej\u0119tno\u015b\u0107 podpatrywania \u017cycia z ca\u0142ym aparatem jego \u015bmiesznostek, nierzadko w swym komizmie smutnych niezmiernie<\/a><\/i>[37]<\/a>. Uwa\u017ca\u0142 je za modelowy przyk\u0142ad komediowego aktorstwa, kt\u00f3rego powinni si\u0119 uczy\u0107 wykonawcy z innych kraj\u00f3w. Wiele gwiazd to zreszt\u0105 robi\u0142o, jak Max Linder, kt\u00f3ry po wyst\u0119pach w Stanach Zjednoczonych zmieni\u0142 sw\u00f3j styl gry. W\u0142ast natychmiast odnotowa\u0142 pozytywn\u0105 zmian\u0119 i w recenzji z obrazu B\u0105d\u017a moj\u0105 \u017con\u0105<\/i> (1921) zaznaczy\u0142, \u017ce dawne stereotypowe sytuacje, zu\u017cyte przez Maxa i jego na\u015bladowc\u00f3w, zast\u0105pi\u0142y tutaj \u015bwietne pomys\u0142y, pobudzaj\u0105ce do \u015bmiechu oryginalno\u015bci\u0105 scen szybkich i zmiennych<\/a><\/i>[38]<\/a>.<\/p>\n

Nad wyraz entuzjastyczne wypowiedzi W\u0142asta o dokonaniach ameryka\u0144skich gwiazd z pewno\u015bci\u0105 bywa\u0142y przyjmowane z dystansem, a nawet wywo\u0142ywa\u0142y polemiki. \u015awiadczy o tym dyskusja, jak\u0105 z opiniami polskich krytyk\u00f3w (bez wskazywania konkretnych autor\u00f3w) podj\u0105\u0142 Irzykowski, poruszony zbyt pozytywn\u0105 jego zdaniem recepcj\u0105 M\u0119czennicy mi\u0142o\u015bci<\/i>. Dla W\u0142asta by\u0142 to popis gry Lilian Gish, potrafi\u0105cej samym wyrazem oczu odda\u0107 dramat odtwarzanej postaci. Uwa\u017ca\u0142 nawet, \u017ce na film Griffitha powinny co wiecz\u00f3r chodzi\u0107 rodzime aktorki, by uczy\u0107 si\u0119 gra\u0107 dla kinematografu: Od niej dowie si\u0119 p. Smosarska, \u017ce aby podkre\u015bli\u0107 co\u015b w grze, nie wystarczy podkre\u015bla\u0107 oczu czerwon\u0105 szmink\u0105<\/a><\/i>[39]<\/a>. Pogl\u0105du tego nie podziela\u0142 Irzykowski, kt\u00f3ry uzna\u0142, \u017ce M\u0119czennica mi\u0142o\u015bci<\/i> to rzadki przypadek w przemy\u015ble, \u017ceby sobie kto pozwoli\u0142 na nieefektowne, niepopularne studium charakterologiczne<\/i>. Nie omieszka\u0142 r\u00f3wnie\u017c skomentowa\u0107 tendencji w polskiej krytyce, by o Lilian Gish pisa\u0107 zbyt wiele, zw\u0142aszcza o wdzi\u0119ku i nieokre\u015blonych zaletach jej gry. Sam daleki by\u0142 od zachwyt\u00f3w nad stylem aktorki, zastanawiaj\u0105c si\u0119 zreszt\u0105, czy jest on rezultatem artyzmu, czy te\u017c konsekwencj\u0105 fizycznej indywidualno\u015bci<\/i>; <\/i>mimo sceptycznych uwag wobec Gish nie omieszka\u0142 jednak zaznaczy\u0107, \u017ce dzi\u0119ki inwencji jej samej czy re\u017cysera ta gra odchyla si\u0119 bardzo od szablon\u00f3w<\/a><\/i>[40]<\/a> <\/i>i jego zdaniem to tylko sprawia, \u017ce jest to gra dobra.<\/p>\n

Poniewa\u017c konwencja eseju teoretycznego nie pozwala\u0142a mu po\u015bwi\u0119ci\u0107 zbyt du\u017cej cz\u0119\u015bci tekstu na otwart\u0105 polemik\u0119, dalsz\u0105 argumentacj\u0119 przeni\u00f3s\u0142 do przypisu, gdzie jeszcze mocniej zaznaczy\u0142 swoje stanowisko wobec krytyki. Po pierwsze, stwierdzi\u0142, \u017ce korzysta ona z ka\u017cdej sposobno\u015bci, aby si\u0119 zapu\u015bci\u0107 w sfery odkry\u0107 i poj\u0119\u0107 uchylaj\u0105cych si\u0119 od wszelkiej kontroli i tu dopiero sobie u\u017cywa<\/i>. I na przyk\u0142ad u\u017cywa poj\u0119cia \u201efotogeniczny\u201d do opisania r\u00f3\u017cnic narodowych pomi\u0119dzy filmami lub wpada w podlotkowate zachwyty nad gr\u0105 L. Gish, nie umiej\u0105c ich uzasadni\u0107<\/a><\/i>[41]<\/a>. W komentarzu nie ma ani konkretnych nazwisk, ani tytu\u0142\u00f3w publikacji, ale felietony W\u0142asta, ze wzgl\u0119du na styl i tematyk\u0119, mog\u0142y si\u0119 przyczyni\u0107 do sprowokowania podobnych uwag.<\/p>\n

<\/p>\n

Lillian Gish, \u017ar\u00f3d\u0142o: pinterest.com<\/span><\/p>\n

Kino jako instytucja<\/b><\/p>\n

W oczach Irzykowskiego ewolucja sztuki filmowej by\u0142a procesem, kt\u00f3ry mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 do wegetacji ro\u015bliny przygniecionej kamieniami. W przypadku filmu tym ci\u0119\u017carem by\u0142y przemys\u0142 i handel, narzucaj\u0105ce mu swoje warunki; dlatego te\u017c, aby m\u00f3g\u0142 si\u0119 on rozwija\u0107, musi odetchn\u0105\u0107 bezinteresowno\u015bci\u0105<\/a><\/i>[42]<\/a>. Jako znawca Dziesi\u0105tej Muzy zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 z mechanizm\u00f3w komercyjnych, zaznacza\u0142 jednak, \u017ce przyczyniaj\u0105 si\u0119 one do rozwoju kina tylko jednostronnie. Dzieje si\u0119 tak, poniewa\u017c: Kapita\u0142 jest chciwy, konserwatywny, tch\u00f3rzliwy<\/i> i w dodatku myli si\u0119 w ocenie gust\u00f3w publiczno\u015bci oraz jej wymaga\u0144. Poza tym, zw\u0142aszcza kapita\u0142 polski, l\u0119ka si\u0119 nowo\u015bci, a wzoruj\u0105c si\u0119 na Zachodzie, nie wypracowuje w\u0142asnego planu, dzia\u0142a dorywczo, nie umie za\u015b i nie pragnie dooko\u0142a siebie obudzi\u0107 i skupi\u0107 oryginalnego \u017cycia sztuk\u0105 filmow\u0105, jej praktyk\u0105 i teori\u0105<\/a><\/i>[43]<\/a>. Wszystkie te cechy przemys\u0142u filmowego sta\u0142y si\u0119 widoczne w momencie wybuchu w Warszawie strajku kiniarzy, z zaanga\u017cowaniem relacjonowanego przez W\u0142asta. Sto\u0142eczny magistrat, zamiast wesprze\u0107 ekonomicznie i instytucjonalnie pocz\u0105tki narodowej kinematografii, narzuci\u0142 w\u0142a\u015bcicielom lokalnych teatr\u00f3w \u015bwietlnych sto procent podatku od ka\u017cdego biletu. Taka decyzja musia\u0142a wywo\u0142a\u0107 sprzeciw \u015brodowiska, kt\u00f3re felietonista popar\u0142 w spos\u00f3b symboliczny, pisz\u0105c: Walka o kinematograf to nie walka o cyfry. To walka o sztuk\u0119. Wierz\u0119 \u015bwi\u0119cie, \u017ce w tej walce zwyci\u0119\u017cymy. My, entuzja\u015bci Dziesi\u0105tej Muzy<\/a><\/i>[44]<\/a>. Wyobra\u017ania podsun\u0119\u0142a mu nawet bardzo filmowy obraz t\u0142umnego pochodu protestuj\u0105cych z transparentami: \u201eMy chcemy Mary Pickford!\u201d, [\u2026] \u201eNiech \u017cyje o\u015bmiogodzinny seans kinematograficzny!\u201d<\/a><\/i>[45]<\/a>. Do demonstracji nie dosz\u0142o, a przedstawiciele w\u0142adz okazali si\u0119 nieczuli na nowinki techniczne i zjawiska kulturowe, co W\u0142ast \u0142\u0105czy\u0142 z faktem, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 urz\u0119dnik\u00f3w nigdy nie bywa\u0142a w kinematografie. W swoim podsumowaniu strajku, zako\u0144czonego po czterech tygodniach, zauwa\u017cy\u0142, \u017ce cho\u0107 du\u017co si\u0119 m\u00f3wi\u0142o o zyskach i stratach, to ma\u0142o dyskutowano o sztuce, i tylko jeden radny zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na repertuar. W dodatku zrobi\u0142 to przy okazji pot\u0119pienia kin na przedmie\u015bciach za to, \u017ce pokazywane s\u0105 w nich dramaty sensacyjne ucz\u0105ce ludno\u015b\u0107 niezamo\u017cn\u0105 i nieinteligentn\u0105 kra\u015b\u0107 i zabija\u0107<\/i>. Chocia\u017c W\u0142ast nie uto\u017csamia\u0142 si\u0119 z wychowawczo-moralizatorskim przes\u0142aniem tej wypowiedzi, to przyzna\u0142, \u017ce na ekranach drugorz\u0119dnych kinoteatr\u00f3w kr\u00f3luj\u0105 produkcje najni\u017cszego sortu. Uzna\u0142 wr\u0119cz, \u017ce: Jest to taka sama zbrodnia, jak\u0105 jest w literaturze powie\u015b\u0107 zeszytowa i wagonowa, w teatrze za\u015b sztuka aktualna. Jest to Helena Mniszek i Mieczys\u0142aw Fija\u0142kowski kinematografu<\/a><\/i>[46]<\/a>. Podobne argumenty powr\u00f3ci\u0142y w jego opiniach na temat dokona\u0144 rodzimych tw\u00f3rc\u00f3w.<\/p>\n

Kino polskie<\/b><\/p>\n

W X muzie<\/i> Irzykowskiego temat filmu polskiego najmocniej wybrzmiewa w cz\u0119\u015bci pi\u0105tej, po\u015bwi\u0119conej \u201eg\u0142\u00f3wnej pr\u00f3bie teorii\u201d<\/a>[47]<\/a>, gdzie autor stwierdzi\u0142, \u017ce w zasadzie jego rozwa\u017cania o formie i idei czystego kina wobec rodzimych produkcji brzmi\u0105 \u201eniepedagogicznie\u201d. Jego zdaniem, ze wzgl\u0119du na niski poziom i za\u015bmiecenie naszego \u201efilmiarstwa\u201d, nale\u017ca\u0142oby je raczej gwa\u0142townie popchn\u0105\u0107 w kierunku prostszych, lecz szlachetnych form kina jednostronnie pojmowanego<\/i>. Autor ubolewa\u0142 zw\u0142aszcza nad przes\u0105dami, kt\u00f3rymi kierowali si\u0119 tw\u00f3rcy, przekonani, \u017ce kino musi by\u0107 g\u0142upie, musi zawiera\u0107 \u201ebujd\u0119\u201d,<\/i> albo \u017ce tre\u015b\u0107 filmu jest oboj\u0119tna, bo najwa\u017cniejsze s\u0105 w nim wk\u0142adki \u2013 nawet nie fotogeniczne, lecz pikantne (balet, Wawel)<\/i> oraz gra aktorska. W efekcie polska sk\u0142onno\u015b\u0107 do partactwa zyskuje w ten spos\u00f3b niejako sankcj\u0119 teoretyczn\u0105<\/a><\/i>[48]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

J\u00f3zef W\u0119grzyn, Jadwiga Smosarska i Kazimierz Junosza-St\u0119powski w filmie Tajemnica przystanku tramwajowego<\/em>,
\nre\u017c. Jan Kucharski, 1922 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

W podobnym tonie utrzymane s\u0105 felietony W\u0142asta, kt\u00f3ry konsekwentnie pi\u0119tnowa\u0142 s\u0142abo\u015bci rodzimych szlagier\u00f3w. Scenariusz Tajemnicy przystanku tramwajowego<\/i>, oceniony jako pospolity, banalny, md\u0142awy<\/a><\/i>[49]<\/a>, by\u0142 dla niego dowodem, \u017ce produkcj\u0105 zajmuj\u0105 si\u0119 u nas dyletanci, a bezczelno\u015b\u0107, z jak\u0105 kompromituje si\u0119 u nas ekran, staje si\u0119 zbrodni\u0105, kt\u00f3ra powinna by\u0107 karana przez kodeks<\/a><\/i>[50]<\/a>. Nie lepiej by\u0142o w przypadku przeboju Niewolnica mi\u0142o\u015bci<\/i>, kt\u00f3rego kasowe powodzenie W\u0142ast podsumowa\u0142 stwierdzeniem, \u017ce je\u015bli nadal b\u0119d\u0105 powstawa\u0107 produkcje wygrywaj\u0105ce na instynktach publiczno\u015bci po\u015bledniejszego gatunku, do reszty wyrzuci si\u0119 z filmu polskiego walory jakiegokolwiek artyzmu<\/a><\/i>[51]<\/a>. Wizja ta spe\u0142ni\u0142a si\u0119 zreszt\u0105 w filmie Karczma na rozdro\u017cu<\/i>, kt\u00f3ry felietonista podsumowa\u0142 bezlitosnym stwierdzeniem, \u017ce wszystko jest tutaj na bezdro\u017cu<\/i>, a ca\u0142o\u015b\u0107 wygl\u0105da tak, jakby film polski by\u0142 dziedzicznie obci\u0105\u017cony teatralno\u015bci\u0105 i dziedzicznie przeci\u0105\u017cony fa\u0142szyw\u0105 psychologi\u0105<\/a><\/i>[52]<\/a>.<\/p>\n

Podobn\u0105 opini\u0119 o Karczmie na rozdro\u017cu<\/i> wyrazi\u0142 Irzykowski, przyznaj\u0105c, \u017ce nie przekona\u0142a go ani tre\u015b\u0107 niby sensacyjna<\/i>, ani kryminalno\u015b\u0107 nieskomplikowana<\/i>. Stwierdzi\u0142 ponadto, \u017ce cho\u0107 okrzykni\u0119to go psychologiem i intelektualist\u0105, musi zakwestionowa\u0107 status tej realizacji jako \u2013 jak reklamowano \u2013 zwiastuna nowego pr\u0105du, czyli filmu psychologicznego, bo po\u017cal si\u0119 Bo\u017ce jaka to by\u0142a psychologia<\/a><\/i>[53]<\/a>. Natomiast Tajemnic\u0119 przystanku tramwajowego<\/i> uzna\u0142 za nieudan\u0105 pr\u00f3b\u0119 wykorzystania sensacyjnych moment\u00f3w w nale\u017cyty, kinowy spos\u00f3b, jakby autorzy nie dostrzegli, \u017ce sensacyjno\u015b\u0107 [\u2026] sama przez si\u0119 nie wytwarza jeszcze atmosfery kinowej<\/a><\/i>[54]<\/a>. S\u0142abo\u015b\u0107 tej produkcji by\u0142a jego zdaniem tak\u017ce konsekwencj\u0105 faktu, \u017ce w polskich filmach obni\u017ca si\u0119 poziom tre\u015bci, b\u0142\u0119dnie zak\u0142adaj\u0105c, i\u017c kino wymaga sensacyjno\u015bci ordynarnej<\/a><\/i>[55]<\/a>, dzi\u0119ki kt\u00f3rej mo\u017ce zaprezentowa\u0107 swoje walory, a ponadto zyska\u0107 popularno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d szerokiej widowni.<\/p>\n

Irzykowski podkre\u015bla\u0142, \u017ce kino to obfito\u015b\u0107 i intensywno\u015b\u0107 w sferze optycznej, ale bynajmniej nie chodzi o kumulacj\u0119 obraz\u00f3w: nie magazyn r\u00f3\u017cno\u015bci godnych widzenia, lecz zaj\u015bcie cho\u0107by zwyk\u0142e, lecz nabieraj\u0105ce po przepuszczeniu przez filtr kina nowego blasku<\/a><\/i>[56]<\/a>. \u015alady takiego my\u015blenia dostrzeg\u0142 w filmie Bo\u017cyszcze<\/i> (1923) Wiktora Biega\u0144skiego, w kt\u00f3rym doceni\u0142 sceny ukazuj\u0105ce kol\u0119dnik\u00f3w, z zami\u0142owaniem u\u0142o\u017cone i wykonane poza ramami g\u0142\u00f3wnej anegdoty.<\/i> Ciekawe wyda\u0142y mu si\u0119 te obrazy polskich zabytk\u00f3w, przyrody czy folkloru, kt\u00f3re by\u0142y powi\u0105zane z akcj\u0105, natomiast pokazywa\u0107 przyrod\u0119 albo folklor osobno, extra, jest nietaktem artystycznym<\/a><\/i>[57]<\/a>.<\/p>\n

<\/p>\n

Maria Lubowiecka i Ryszard Sobiszewski w filmie Bo\u017cyszcze. W sid\u0142ach uwodziciela<\/em>, re\u017c. Wiktor Biega\u0144ski, 1923 r.,
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

\u015aledzenie polskich tytu\u0142\u00f3w w bie\u017c\u0105cym repertuarze sk\u0142oni\u0142o W\u0142asta do do\u015b\u0107 przygn\u0119biaj\u0105cej refleksji, \u017ce oto kilka lat b\u0142yskawicznego rozwoju kinematografu niczego nas nie nauczy\u0142o<\/a><\/i>[58]<\/a>. Nie chcia\u0142 jednak popada\u0107 w zbytni pesymizm, dlatego wi\u0119c, mimo uprzedzenia i niech\u0119ci, z jakimi chodzi\u0142 na filmy krajowe, skrupulatnie odnotowywa\u0142 ka\u017cdy dostrze\u017cony w nich przeb\u0142ysk warsztatu filmowego. St\u0105d obecno\u015b\u0107 w jednym z felieton\u00f3w filmu M\u0142odo\u015b\u0107 zwyci\u0119\u017ca<\/i>, b\u0119d\u0105cego jednym z czterech tytu\u0142\u00f3w wyre\u017cyserowanych przez Nin\u0119 Niovill\u0119 wed\u0142ug jej w\u0142asnych scenariuszy i wyprodukowanym przez Nina Niovilla-Film. Pozytywne wra\u017cenia wywo\u0142a\u0142 w nim w\u0142a\u015bnie styl pracy re\u017cyserki, kt\u00f3ra jego zdaniem posun\u0119\u0142a wytw\u00f3rczo\u015b\u0107 nasz\u0105 w spos\u00f3b zdecydowany naprz\u00f3d. Przede wszystkim technicznie s\u0105 tu fragmenty ca\u0142kiem udane. Zdj\u0119cia plastyczne, operowanie \u015bwiat\u0142em celowe [\u2026]. Pierwsze plany do\u015b\u0107 cz\u0119ste. Skr\u00f3ty wyra\u017ane i ostre<\/a><\/i>[59]<\/a>.<\/p>\n

W\u0142ast nie ogranicza\u0142 si\u0119 jednak do krytyki poczyna\u0144 polskich tw\u00f3rc\u00f3w, lecz szuka\u0142 sposob\u00f3w rozwi\u0105zania najbardziej pal\u0105cych kwestii, cho\u0107by braku dobrych scenarzyst\u00f3w, zw\u0142aszcza \u017ce dotychczas scenariusze polskie pisali ludzi nieumiej\u0105cy operowa\u0107 poj\u0119ciami czysto kinowym<\/i>i<\/a><\/em>[60]<\/a>. Zwraca\u0142 ponadto uwag\u0119, \u017ce estetyka kinowa wymaga osobistego do\u015bwiadczenia, dlatego sugerowa\u0142, by autor przed napisaniem scenariusza poszed\u0142 do atelier lub szko\u0142y filmowej i pozna\u0142 stron\u0119 techniczn\u0105 produkcji, a wi\u0119c oswoi\u0142 si\u0119 z form\u0105. Poniewa\u017c mia\u0142 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce tylko niewielka grupa tw\u00f3rc\u00f3w potrafi patrze\u0107 na film okiem obiektywu, proponowa\u0142, by re\u017cyserami filmowymi zostawa\u0142y osoby wywodz\u0105ce si\u0119 z teatru. W jego mniemaniu: Na kulturze tych ludzi mo\u017cna ju\u017c co\u015b budowa\u0107, o ile oczywi\u015bcie przenikn\u0105 na wskro\u015b niezmiernie skomplikowan\u0105 maszyneri\u0119 filmowania. O ile przestan\u0105 my\u015ble\u0107 kategoriami teatralnymi i spojrz\u0105 na kino jako na maszyn\u0119, kt\u00f3ra wytwarza wizj\u0119 i z\u0142ud\u0119<\/a><\/i>[61]<\/a>. W podobny spos\u00f3b my\u015bla\u0142 Irzykowski, argumentuj\u0105c, \u017ce trzeba postawi\u0107 i ustali\u0107 w\u0142a\u015bciwy idea\u0142 sztuki filmowej najprz\u00f3d pod wzgl\u0119dem formalnym, p\u00f3\u017aniej materialnym<\/a><\/i>[62]<\/a>, wtedy walory artystyczne kina pojawi\u0105 si\u0119 bez przymusu i nie b\u0119d\u0105 przeniesione lub wplecione z zewn\u0105trz jako ornament<\/a><\/i>[63]<\/a>.<\/p>\n

Zestawienie tekst\u00f3w W\u0142asta i rozwa\u017ca\u0144 Irzykowskiego pozwala odtworzy\u0107 r\u00f3\u017cne podej\u015bcia do kina, s\u0142ownictwo i spos\u00f3b problematyzowania Dziesi\u0105tej Muzy. Obaj autorzy pod\u0105\u017cali za bie\u017c\u0105cym repertuarem oraz wsp\u00f3\u0142czesnymi dyskusjami o kinie, podejmuj\u0105c kwestie estetyczne, instytucjonalne, odnosz\u0105c si\u0119 do problemu autorstwa i odbioru. Ka\u017cdy z nich robi\u0142 to w swoim stylu, za pomoc\u0105 odmiennego j\u0119zyka i poetyki: felietonu o charakterze krytyczno-humorystycznym albo eseju teoretycznego. Wyznaczyli tym samym postawy, kt\u00f3re w kolejnej dekadzie b\u0119d\u0105 si\u0119 przenika\u0107 i nak\u0142ada\u0107, o czym \u015bwiadczy pi\u015bmiennictwo filmowe na \u0142amach \u201eWiadomo\u015bci Literackich\u201d czy lwowskich \u201eSygna\u0142\u00f3w\u201d oraz \u201eAwangardy\u201d.<\/p>\n

\n<\/div>\n

\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] \u201eEkran i Scena\u201d nosi\u0142 podtytu\u0142 \u201eTygodnik Artystyczno-Literackiego dla Spraw Filmu, Teatru, Dramatu i Sztuki. Organu Polskiego Zwi\u0105zku Przemys\u0142owc\u00f3w Filmowych\u201d. [powr\u00f3t]<\/a>
\n<\/a>[2] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (impresje). Felietony filmowe z lat 1923\u201324<\/i>, wst\u0119p i opracowanie naukowe W. \u015awidzi\u0144ski, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2017. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 1\u20132, s. 45. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] K. Irzykowski, X muza. Zagadnienia estetyczne kina<\/i>, Warszawa 1977, s. 26. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] Tam\u017ce, s. 33. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] Zob. J. Boche\u0144ska, Polska my\u015bl filmowa<\/i> (Antologia tekst\u00f3w z lat 1898<\/i>\u20131939<\/i>), Wroc\u0142aw 1975. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[7] K. Irzykowski, dz. cyt., s. 11. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[8] Tam\u017ce, s. 26. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[9] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 22\u201323, s. 118. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[10] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 4, s. 59. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[11] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[12] K. Irzykowski, dz. cyt., s. 52. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[13] Tam\u017ce, s. 54. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[14] Tam\u017ce, s. 56. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[15] Tam\u017ce, s. 117. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[16] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 3, s. 51. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[17] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 1\u20132, s. 49. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[18] Tam\u017ce, s. 46. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[19] K. Irzykowski, dz. cyt., s. 128. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[20] Tam\u017ce, s. 129. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[21] Tam\u017ce, s. 177. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[22] Tam\u017ce, s. 110. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[23] Tam\u017ce, s. 111. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[24] Tam\u017ce, s. 113. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[25] Tam\u017ce, s. 111. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[26] Tam\u017ce, s. 135. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[27] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 22\u201323, s. 119. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[28] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1924, nr 18, s. 172. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[29] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1924, nr 7, s. 158. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[30] K. Irzykowski, dz. cyt., s. 244. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[31] Tam\u017ce, s. 248. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[32] Tam\u017ce, s. 254. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[33] Tam\u017ce, s. 221. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[34] Tam\u017ce, s. 225. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[35] Tam\u017ce, s. 226. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[36] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 20\u201321, s. 114. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[37] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 7, s. 73. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[38] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 10\u201311, s. 82. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[39] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 3, s. 53. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[40] K. Irzykowski, dz. cyt., s. 212. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[41] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[42] Tam\u017ce, s. 145. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[43] Tam\u017ce, s. 202. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[44] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 8\u20139, s. 78. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[45] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 5, s. 62. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[46] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 12\u201313, s. 89. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[47] K. Irzykowski, dz. cyt., s. 191. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[48] Tam\u017ce, s. 193. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[49] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 1\u20132, s. 47. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[50] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 24\u201325, s. 124. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[51] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1924, nr 1, s. 129. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[52] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 12\u201313, s. 89. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[53] Irzykowski, dz.cyt., s. 194. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[54] Tam\u017ce, s. 195. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[55] Tam\u017ce, s. 200. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[56] Tam\u017ce, s. 198. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[57] Tam\u017ce, 198-199. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[58] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1923, nr 14\u201315, s. 97. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[59] Tam\u017ce. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[60] A. W\u0142ast, Dziesi\u0105ta Muza (Impresje)<\/i>, \u201eEkran i Scena\u201d 1924, nr 2, s. 137. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[61] Tam\u017ce, s. 139. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[62] K. Irzykowski, dz. cyt., s. 176. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[63] Tam\u017ce, s. 177. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

<\/div>\n

Dwug\u0142os o X muzie. Teksty filmowe Andrzeja W\u0142asta i Karola Irzykowskiego<\/b><\/p>\n

W momencie ukazania si\u0119 X Muzy<\/i> Karola Irzykowskiego w 1924 roku istnia\u0142a ju\u017c rubryka pod tym samym tytu\u0142em na \u0142amach \u201eEkranu i Sceny\u201d, gdzie Andrzej W\u0142ast publikowa\u0142 swoje felietony o filmie. To w\u0142a\u015bnie obaj autorzy przyczynili si\u0119 do upowszechnienia w Polsce terminu \u201edziesi\u0105ta muza\u201d, u\u017cywaj\u0105c go w swojej refleksji po\u015bwi\u0119conej kinu, jego formie i estetyce, najwa\u017cniejszym produkcjom i postaciom \u2013 aktorom i re\u017cyserom. Mimo \u017ce W\u0142ast w og\u00f3le nie odnotowa\u0142 pojawienia si\u0119 publikacji Irzykowskiego, a i w ksi\u0105\u017cce \u017caden z polskich krytyk\u00f3w \u2013 cz\u0119sto wspominanych i komentowanych \u2013 nie pojawi\u0142 si\u0119 z imienia i nazwiska, to \u0142\u0105czy ich fascynacja kinem jako now\u0105 sztuk\u0105 oraz jej rozwojem. Zestawienie tekst\u00f3w obu autor\u00f3w pozwala pokaza\u0107 najwa\u017cniejsze w\u0105tki wczesnej refleksji o kinie, tak\u017ce o polskiej kinematografii, podejmowanej z perspektywy teoretycznej oraz krytycznej.<\/p>\n

The Tenth Muse from two perspectives. Andrzej W\u0142ast and Karol Irzykowski\u2019s Writings About Cinema<\/b><\/p>\n

In 1924, at the very same time when the book of Karol Irzykowski X muza was published, there was a film column with the same title, edited by Andrzej W\u0142ast in a professional magazine \u201cEkran i Scena\u201d (\u201cScreen and Stage\u201d). Both these two authors contributed to popularization the term \u201c10th<\/sup> muse\u201d to describe the phenomena of cinema and its aesthetics and forms, and to analyze the most famous film productions, directors and actors. Although W\u0142ast never mentioned the book by Irzykowski, and Irzykowski did not named any Polish film critics \u2013 even though he made some comments on current reviews \u2013 they were both fascinated by cinema as a new art and its development. While reading and comparing texts by W\u0142ast and Irzykowski, one can recognize crucial issues for the early film reflection in Poland, on world cinema and Polish cinema as well, taken from either theoretical or critical perspectives.<\/p>\n

S\u0142owa kluczowe<\/b>: Karol Irzykowski, Andrzej W\u0142ast, polskie kino przedwojenne, X muza, krytyka filmowa, sztuka filmowa, gwiazdorstwo, awangarda<\/p>\n

Ma\u0142gorzata Radkiewicz<\/b> \u2013 filmoznawczyni. Zajmuje si\u0119 problematyk\u0105 to\u017csamo\u015bci kulturowej oraz tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 kobiet w kinie, fotografii i sztuce wsp\u00f3\u0142czesnej. Wyrazem jej zainteresowa\u0144 s\u0105 publikacje: W poszukiwaniu sposobu ekspresji. O filmach Jane Campion i Sally Potter<\/i> (2001), W\u0142adczynie spojrzenia. Teoria filmu a praktyka re\u017cyserek i artystek<\/i> (2010). Ponadto autorka ksi\u0105\u017cek: Derek Jarman. Portret indywidualisty<\/i> (2003), M\u0142ode wilki polskiego kina. Kategoria gender a debiuty lat 90.<\/i> (2006) oraz Oblicza kina queer<\/i> (2014). W latach 2015\u20132018 koordynatorka projektu badawczego Narodowego Centrum Nauki \u201ePionierki z kamer\u0105. Kobiety w kinie i fotografii w Galicji 1896\u20131945\u201d, podsumowanego w licznych artyku\u0142ach. Jako stypendystka Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w roku 2015 prowadzi\u0142a badania opublikowane w monografii Modernistki o kinie. Kobiety w polskiej krytyce i publicystyce filmowej 1918\u20131939<\/i> (2016). Cz\u0142onkini Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego oraz Polskiego Towarzystwa Bada\u0144 nad Filmem i Mediami.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

  Andrzej W\u0142ast, \u017ar\u00f3d\u0142o: Narodowe Archiwum Cyfrowe Termin \u201edziesi\u0105ta muza\u201d pojawi\u0142 si\u0119 w polskim pi\u015bmiennictwie filmowym dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego wielokrotnie. Jako pierwszy u\u017cy\u0142 go Andrzej W\u0142ast jako nazwy w\u0142asnej rubryki felietonowej na \u0142amach \u201eEkranu i Sceny\u201d[1] od 1923 do 1924 roku, a potem Karol Irzykowski w tytule publikacji z 1924 roku, po\u015bwi\u0119conej zagadnieniom estetycznym kina. Wprawdzie… Czytaj wi\u0119cej »Dwug\u0142os o X muzie. Teksty filmowe Andrzeja W\u0142asta i Karola Irzykowskiego<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":688,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[584],"tags":[611,612,613,614,586,172,605,407,615],"ppma_author":[90],"class_list":["post-283","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2019","tag-andrzej-wlast","tag-awangarda","tag-gwiazdorstwo","tag-karol-irzykowski","tag-kino-przedwojenne","tag-krytyka-filmowa","tag-polskie-kino-przedwojenne","tag-sztuka-filmowa","tag-x-muza"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t