{"id":281,"date":"2019-06-13T00:00:00","date_gmt":"2019-06-12T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2019\/06\/13\/z-archiwum-zagadka-sfinksa\/"},"modified":"2021-06-25T14:06:03","modified_gmt":"2021-06-25T13:06:03","slug":"z-archiwum-zagadka-sfinksa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/z-archiwum-zagadka-sfinksa\/","title":{"rendered":"Zagadka Sfinksa"},"content":{"rendered":"

 <\/p>\n

Atelier Sfinksa. Od lewej: J\u00f3zef W\u0119grzyn (w meloniku), Aleksander Herz, Halina Brucz\u00f3wna (stoi),
\nPola Negri, Stanis\u0142aw Szebego (asystent re\u017cysera, stoi za Pol\u0105 Negri), Zbigniew Gniazdowski (operator, stoi za kamer\u0105)
\nna planie filmu Jego ostatni czyn<\/em>, re\u017c. Stanis\u0142aw J. Koz\u0142owski, 1917 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

[…] Pocz\u0105tki zar\u00f3wno Sfinksa, jak i filmowej kariery Poli Negri si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w, kiedy Polska nie mia\u0142a pa\u0144stwowo\u015bci, a jej tereny stanowi\u0142y kolonie trzech pa\u0144stw zaborczych: Austro-W\u0119gier, Niemiec i Rosji. Warszawsk\u0105 firm\u0119 Sfinks, najd\u0142u\u017cej dzia\u0142aj\u0105c\u0105 i przez wiele lat najpot\u0119\u017cniejsz\u0105 polsk\u0105 wytw\u00f3rni\u0119 filmow\u0105, zwykle postrzega si\u0119 jako pioniera polskiej kinematografii. […]<\/p>\n

Nie tylko wytw\u00f3rnia <\/b><\/p>\n

A wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 w lutym 1909 roku, gdy grupa in\u017cynier\u00f3w, prawnik\u00f3w i lekarzy pod przewodnictwem Aleksandra Hertza (1879\u20131928) za\u0142o\u017cy\u0142a przedsi\u0119biorstwo kinematograficzne Sfinks. [\u2026] Nowa firma zagospodarowa\u0142a kilka obszar\u00f3w biznesu filmowego naraz: otworzono eleganckie kino Sfinks przy ulicy Marsza\u0142kowskiej w Warszawie, przedsi\u0119biorstwo rozpocz\u0119\u0142o dzia\u0142alno\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c jako biuro wynajmu i przedstawicielstwo kilku firm z zachodu Europy, wykorzystuj\u0105c rodz\u0105cy si\u0119 w\u00f3wczas system wypo\u017cyczania kopii filmowych, zast\u0119puj\u0105cy wcze\u015bniejsz\u0105 ich sprzeda\u017c. Sfinks mia\u0142 te\u017c swoje laboratorium i dostarcza\u0142 wyposa\u017cenie oraz us\u0142ugi monta\u017cowe dla kinematograf\u00f3w. W\u0142asn\u0105 wytw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmow\u0105 rozpocz\u0105\u0142 dopiero w 1911 roku.<\/p>\n

Podr\u0119czniki historii polskiego kina niewiele m\u00f3wi\u0105 o dzia\u0142alno\u015bci Sfinksa na rynku rosyjskim, gdzie \u2013 przynajmniej przez chwil\u0119 \u2013 by\u0142 graczem pierwszoligowym. A do gry zapewne wszed\u0142 jako dystrybutor: pono\u0107 Hertz osobi\u015bcie uda\u0142 si\u0119 do Kopenhagi i zawar\u0142 kontrakty dotycz\u0105ce rozpowszechniania kilku obiecuj\u0105cych film\u00f3w. Jednym z nich prawdopodobnie by\u0142a niezwykle popularna na ca\u0142ym \u015bwiecie Przepa\u015b\u0107 <\/i>(Afgrunden<\/i>, 1910) Urbana Gada, ekranowy debiut Asty Nielsen, pierwszej globalnej gwiazdy filmowej. Rozpowszechniano go w innowacyjnym modelu filmu \u201emonopolowego\u201d, czyli z wy\u0142\u0105cznym prawem eksploatacji na danym obszarze. Dystrybucja Przepa\u015bci <\/i>na terenie ca\u0142ej Rosji przekracza\u0142a mo\u017cliwo\u015bci Sfinksa, dlatego Hertz zawar\u0142 taktyczny sojusz z partnerem dysponuj\u0105cym odpowiedni\u0105 infrastruktur\u0105, czyli moskiewsk\u0105 firm\u0105 Globus. [\u2026]<\/p>\n

Mo\u017ce sami zrobimy film?<\/b><\/p>\n

Sukces dystrybucyjny Przepa\u015bci <\/i>musia\u0142 przynie\u015b\u0107 Sfinksowi znaczne zyski, co mog\u0142o sk\u0142oni\u0107 firm\u0119 do pr\u00f3b w\u0142asnej produkcji film\u00f3w fabularnych. Powsta\u0142o kilka film\u00f3w w r\u00f3\u017cnych gatunkach, w\u015br\u00f3d nich adaptacja powie\u015bci Elizy Orzeszkowej Meir Ezofowicz <\/i>(re\u017c. J\u00f3zef Ostoja-Sulnicki, 1911) oraz dwa melodramaty sensacyjne: Przes\u0105dy <\/i>(re\u017c. J\u00f3zef Ostoja-Sulnicki, 1912) i Wykolejeni <\/i>(re\u017c. Kazimierz Kami\u0144ski, 1913). Wci\u0105\u017c jednak brakowa\u0142o produktu \u2013 w ofercie Sfinksa i ca\u0142ym rosyjskim przemy\u015ble filmowym \u2013 kt\u00f3ry zyska\u0142by podobn\u0105 popularno\u015b\u0107 jak filmy z Ast\u0105 Nielsen. [\u2026] Prasa nazywa\u0142a Dunk\u0119 \u201eDuse kinematografu\u201d, pisano, \u017ce Nielsen nie jest pi\u0119kna we w\u0142a\u015bciwym tego s\u0142owa znaczeniu, twarz jej nie posiada harmonijnych rys\u00f3w, lecz poci\u0105ga urokiem tajemniczo\u015bci, ci\u0105g\u0142\u0105 zmienno\u015bci\u0105 wyrazu i mimiki. Charakterystyczne s\u0105 jej r\u0119ce smuk\u0142e, delikatne, nerwowe<\/i><\/a>[1]<\/a>. Aby osi\u0105gn\u0105\u0107 podobny sukces, nale\u017ca\u0142o na\u015bladowa\u0107 ten niezwyk\u0142y wdzi\u0119k.<\/p>\n

<\/p>\n

Pola Negri w filmie Niewolnica zmys\u0142\u00f3w<\/em>, re\u017c. Jan Paw\u0142owski, 1910 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Muzeum Kinematografii w \u0141odzi<\/span><\/p>\n

Sfinks podj\u0105\u0142 tak\u0105 pr\u00f3b\u0119 w 1914 roku w filmie Niewolnica zmys\u0142\u00f3w <\/i>(re\u017c. Jan Paw\u0142owski) <\/i>z debiutuj\u0105c\u0105 Pol\u0105 Negri (w\u0142a\u015bciwie Apolonia Cha\u0142upiec, 1897\u20131987). Ta m\u0142oda aktorka sceniczna, odnosz\u0105ca sukcesy na deskach teatr\u00f3w warszawskich, dobrze si\u0119 zapowiada\u0142a jako posta\u0107 przypominaj\u0105ca Nielsen. Zawdzi\u0119cza\u0142a to umiej\u0119tno\u015bciom tanecznym (sko\u0144czy\u0142a szko\u0142\u0119 baletow\u0105, ale karier\u0119 baleriny uniemo\u017cliwi\u0142a jej choroba), a tak\u017ce swoistej aurze tajemniczo\u015bci i erotyzmu. Wiosn\u0105 1913 roku zagra\u0142a w Teatrze Nowo\u015bci w pantomimie tanecznej Sumurun<\/i>. [\u2026] Publiczno\u015b\u0107 da\u0142a si\u0119 uwie\u015b\u0107 Negri: Ju\u017c pierwsze ukazanie si\u0119 tancerki w oknie budy jarmarcznej wywo\u0142a\u0142o na widowni <\/i>[\u2026] szmerek. Po chwili, gdy zesz\u0142a na podium taneczne, wyczu\u0142em, \u017ce skoncentrowa\u0142a na sobie ca\u0142\u0105 uwag\u0119<\/i><\/a>[2]<\/a> \u2013 wspomina\u0142 re\u017cyser spektaklu Ryszard Ordy\u0144ski.<\/p>\n

Okoliczno\u015bci rozpocz\u0119cia wsp\u00f3\u0142pracy Negri ze Sfinksem pozostaj\u0105 nieznane \u2013 zapewne Hertz zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na m\u0142odziutk\u0105 aktork\u0119 po sukcesie Sumurun<\/i>, a istotn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 jej wp\u0142ywowy protektor, wiceprezes Warszawskich Teatr\u00f3w Rz\u0105dowych Kazimierz Hulewicz. Sam film Paw\u0142owskiego <\/i>nie dotrwa\u0142 do naszych czas\u00f3w. […]<\/p>\n

W kampanii reklamowej Niewolnicy zmys\u0142\u00f3w <\/i>Negri by\u0142a por\u00f3wnywana do Nielsen. To samo dotyczy\u0142o dystrybuowania filmu na terenie ca\u0142ej Rosji: jedna z reklam zapowiada\u0142a najwi\u0119kszy przeb\u00f3j sezonu<\/i>, przejmuj\u0105cy dramat, pe\u0142en wielkich emocji, odgrywany przez wschodz\u0105c\u0105 gwiazd\u0119 kinematografii<\/i><\/a>[3]<\/a>. Inne pismo anonsowa\u0142o wprost wielki rosyjski szlagier<\/i> z udzia\u0142em rosyjskiej Asty Nielsen<\/i><\/a>[4]<\/a> \u2013 lokalnie, w Kr\u00f3lestwie, reklamowano dramat z udzia\u0142em polskiej Asty Nielsen<\/i><\/a>[5]<\/a>. Popularno\u015bci Niewolnicy zmys\u0142\u00f3w <\/i>mog\u0142a te\u017c dopom\u00f3c wojna, kt\u00f3ra powodowa\u0142a niedob\u00f3r film\u00f3w z importu. Publiczno\u015b\u0107 dopisa\u0142a \u2013 film wy\u015bwietlano d\u0142u\u017cej, ni\u017c pierwotnie planowano. […]<\/p>\n

Bestia <\/i><\/b>\u2013 remake remake\u2019u <\/b><\/p>\n

Po powodzeniu kolejnego tytu\u0142u z Negri, sensacyjnego melodramatu \u017bona <\/i>(re\u017c. Jan Paw\u0142owski, 1915), na pocz\u0105tku 1916 roku podpisano z aktork\u0105 dwuletni kontrakt na dwana\u015bcie film\u00f3w. Jednak ju\u017c po roku gwiazda, zwabiona przez niemieck\u0105 wytw\u00f3rni\u0119 Saturn wy\u017csz\u0105 ga\u017c\u0105, umow\u0119 zerwa\u0142a \u2013 w\u00f3wczas Hertz wytoczy\u0142 jej g\u0142o\u015bny proces. […] Ostatecznie w s\u0105dzie Negri przegra\u0142a i musia\u0142a wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w kolejnych produkcjach Sfinksa. Tak powsta\u0142o m.in. kilka film\u00f3w z serii Tajemnice Warszawy<\/i> (1917), opartych na fabu\u0142ach bliskich literaturze brukowej.<\/p>\n

<\/p>\n

Aleksander Sobiszewski i Pola Negri. Kadr z filmu Bestia<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Besti\u0119 <\/i>prezentowano na ekranach Kr\u00f3lestwa Polskiego na pocz\u0105tku 1917 roku \u2013 zdj\u0119cia plenerowe w\u015br\u00f3d drzew pokrytych li\u015b\u0107mi dowodz\u0105, \u017ce produkcja musia\u0142a si\u0119 rozpocz\u0105\u0107 najp\u00f3\u017aniej wczesn\u0105 jesieni\u0105 poprzedniego roku, jeszcze przed procesem. Film \u2013 by m\u00f3c ponownie zdyskontowa\u0107 niedawny sukces \u2013 stanowi swoisty remake Niewolnicy zmys\u0142\u00f3w <\/i>jako kolejna ods\u0142ona konwencjonalnej struktury melodramatycznej z wykorzystaniem emploi<\/i> i umiej\u0119tno\u015bci tanecznych Negri. Bestia jest kobiet\u0105, kt\u00f3ra uciek\u0142szy ze skromnego domu rodzic\u00f3w, wesz\u0142a w \u015bwiat szeroki, gdzie si\u0119 ludzie bogaci weso\u0142o bawi\u0105. Dzi\u0119ki swemu talentowi choreograficznemu, a przede wszystkim urodzie, rozrywa kochaj\u0105ce stadko, co ma\u0142\u017conka przyp\u0142aca \u015bmierci\u0105, po czym opu\u015bciwszy swoj\u0105 ofiar\u0119, sama nareszcie ginie z d\u0142oni pierwszego a wzgardzonego wielbiciela<\/i><\/a>[6]<\/a> \u2013 czytamy w recenzji prasowej. Remiks znanych motyw\u00f3w jest wyra\u017any. Bohaterk\u0105 jest dziewczyna z nizin marz\u0105ca o innym \u017cyciu, mizoginicznie ukazana jako rozbijaj\u0105ca ma\u0142\u017ce\u0144stwo kobieta fatalna. Ca\u0142a intryga prowadzi do tragicznej \u015bmierci, a wszystko okraszaj\u0105 numery taneczne. W Besti\u0119 <\/i>wpleciono baletow\u0105 choreografi\u0119 do Humoreski <\/i>Dworzaka i \u201etaniec zmys\u0142\u00f3w\u201d w wykonaniu Negri, ponownie mocno przypominaj\u0105cy sensualny \u201etaniec gaucho\u201d z Przepa\u015bci<\/i>. […]<\/p>\n

Ze Wschodu na Zach\u00f3d i z powrotem <\/b><\/p>\n

W momencie rozpowszechniania Bestii <\/i>gwiazda Poli Negri zaczyna\u0142a powoli \u015bwieci\u0107 na niemieckim niebie: cho\u0107 wsp\u00f3\u0142praca z Saturnem nie przynios\u0142a spodziewanych efekt\u00f3w, to p\u00f3\u017aniejsza z wytw\u00f3rni\u0105 Union \u2013 gdzie Negri zagra m.in. w Mani. Historii pracownicy fabryki papieros\u00f3w <\/i>(Mania. Die Geschichte einer Zigarettenarbeiterin<\/i>, re\u017c. Eugen Ill\u00e9s, 1918) \u2013 a przede wszystkim z UFA i Ernstem Lubitschem, stanie si\u0119 dla niej przepustk\u0105 do Hollywood.<\/p>\n

Wykreowana przez Hertza pierwsza gwiazda polskiego kina b\u0119dzie te\u017c pierwsz\u0105 Europejk\u0105, kt\u00f3ra zrobi karier\u0119 w USA. Sfinksowi uda\u0142a si\u0119 sztuka by\u0107 mo\u017ce jeszcze trudniejsza: przetrwanie zawieruchy pierwszej wojny \u015bwiatowej. Wojna wymusi\u0142a reorientacj\u0119 interes\u00f3w handlowych firmy w kierunku zachodnim. Niemcy wkroczyli do Warszawy w po\u0142owie 1915 roku, odcinaj\u0105c tutejsze wytw\u00f3rnie od rynku rosyjskiego. Sfinks dostosowa\u0142 si\u0119 do sytuacji i wykorzysta\u0142 zainteresowanie w\u0142adz niemieckich kinem jako narz\u0119dziem oddzia\u0142ywania politycznego, produkuj\u0105c kroniki filmowe i fabu\u0142y wspieraj\u0105ce propagand\u0119 antyrosyjsk\u0105 i buduj\u0105ce pozytywny wizerunek Niemiec. P\u00f3\u017aniej za\u015b p\u0142ynnie wkroczy\u0142 na rynek niemiecki, rozpowszechniaj\u0105c tam przez kr\u00f3tki okres po wojnie swoje filmy jako Sphinx AG i zawieraj\u0105c kolejny korzystny uk\u0142ad handlowy, tym razem z now\u0105 wielk\u0105 wytw\u00f3rni\u0105 UFA.<\/p>\n

Bestia<\/i>, jak si\u0119 oka\u017ce, tak\u017ce dzi\u0119ki popularno\u015bci Poli Negri, mia\u0142a wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia ni\u017c inne wczesne produkcje Sfinksa. Zachowany film za\u015bwiadcza nie tylko o wczesnych pr\u00f3bach filmowych gwiazdy, ale i aktywno\u015bciach biznesowych warszawskiej wytw\u00f3rni, kt\u00f3ra nie tylko odkry\u0142a p\u00f3\u017aniejsz\u0105 ikon\u0119 niemego kina, ale te\u017c potrafi\u0142a \u2013 dzi\u0119ki swej elastyczno\u015bci i trafnemu rozpoznaniu gust\u00f3w publiczno\u015bci \u2013 (prze)trwa\u0107, a nawet odnosi\u0107 sukcesy na rynku zdominowanym przez wielkich graczy.<\/p>\n

 <\/p>\n

Tekst pochodzi z ksi\u0105\u017cki b\u0119d\u0105cej cz\u0119\u015bci\u0105 przygotowywanego wydawnictwa p\u0142ytowego Blu-ray z filmem Bestia\/The Polish Dancer <\/i>(re\u017c. Aleksander Hertz, 1917\/1921). Film zosta\u0142 odrestaurowany cyfrowo w rozdzielczo\u015bci 4K. Wydawca: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny. W sprzeda\u017cy jesieni\u0105 2019 roku.<\/p>\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] Duse kinematografu, <\/i>\u201eNowiny Sezonu\u201d 1913, nr 9, s. 2. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] R. Ordy\u0144ski, Sumurun, <\/i>\u201eWiadomo\u015bci Literackie\u201d 1937, nr 38, s. 3. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] [Reklama Niewolnicy zmys\u0142\u00f3w<\/i>], \u201eSine-Fono\u201d 1914, nr 3, b.p. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] [Reklama Niewolnicy zmys\u0142\u00f3w<\/i>], \u201eKine \u017burna\u0142\u201d 1915, nr 1\u20132, b.p. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[5] [Reklama kinematografu Urania], \u201eKurier Warszawski\u201d 1914, nr 355, s. 1. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[6] Z kinematograf\u00f3w, <\/i>\u201ePrzegl\u0105d Poranny\u201d 1917, nr 6, s. 4. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

S\u0142owa kluczowe<\/b>: Pola Negri, Aleksander Hertz, wytw\u00f3rnia Sfinks, kino nieme, gwiazda filmowa, rekonstrukcja cyfrowa<\/p>\n

\u0141ukasz Biskupski<\/b> \u2013 kulturoznawca i filmoznawca, adiunkt w Katedrze Wiedzy o Filmie i Kulturze Audiowizualnej Uniwersytetu Gda\u0144skiego w ramach programu Narodowego Centrum Nauki \u201eFuga\u201d. Absolwent filmoznawstwa na Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim i kulturoznawczych studi\u00f3w doktoranckich na Uniwersytecie SWPS w Warszawie. Zajmuje si\u0119 przemianami kultury wizualnej, a tak\u017ce histori\u0105 kina i kultury popularnej. Autor ksi\u0105\u017cek: Prosto z ulicy. Sztuki wizualne w dobie medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych i kultury uczestnictwa \u2013 street art<\/i> (2017), Kinofilia zaanga\u017cowana. Stowarzyszenie Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Filmu Artystycznego<\/i> \u201eStart\u201d i upowszechnianie kultury filmowej w latach 30. XX w.<\/i> (2017) oraz Miasto atrakcji. Narodziny kultury masowej na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Kino w systemie rozrywkowym \u0141odzi <\/i>(2013).<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

  Atelier Sfinksa. Od lewej: J\u00f3zef W\u0119grzyn (w meloniku), Aleksander Herz, Halina Brucz\u00f3wna (stoi), Pola Negri, Stanis\u0142aw Szebego (asystent re\u017cysera, stoi za Pol\u0105 Negri), Zbigniew Gniazdowski (operator, stoi za kamer\u0105) na planie filmu Jego ostatni czyn, re\u017c. Stanis\u0142aw J. Koz\u0142owski, 1917 r., \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA […] Pocz\u0105tki zar\u00f3wno Sfinksa, jak i filmowej kariery Poli Negri si\u0119gaj\u0105… Czytaj wi\u0119cej »Zagadka Sfinksa<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":682,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[584,960],"tags":[598,35,599,586,600,601,602],"ppma_author":[120],"class_list":["post-281","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-1-2019","category-z-archiwum","tag-aleksander-hertz","tag-gwiazda-filmowa","tag-kino-nieme","tag-kino-przedwojenne","tag-pola-negri","tag-rekonstrukcja-cyfrowa","tag-wytwornia-sfinks"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t