{"id":2788,"date":"2022-01-30T15:59:38","date_gmt":"2022-01-30T14:59:38","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=2788"},"modified":"2022-01-31T17:57:12","modified_gmt":"2022-01-31T16:57:12","slug":"czas-stanu-wojennego-w-dekoracjach-kina-gatunkow-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/czas-stanu-wojennego-w-dekoracjach-kina-gatunkow-1\/","title":{"rendered":"Czas stanu wojennego \u201ew dekoracjach\u201d kina gatunk\u00f3w"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Roman Wilhelmi Wojna \u015bwiat\u00f3w – nast\u0119pne stulecie<\/em>. Autor: Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wprowadzony 13 grudnia 1981 roku stan wojenny zahamowa\u0142 demokratyczne przemiany w PRL rozpocz\u0119te dzia\u0142alno\u015bci\u0105 ruchu solidarno\u015bciowego, cofaj\u0105c politycznie i gospodarczo kraj o dekady w stosunku do \u015bwiata zachodniego na wielu polach aktywno\u015bci[2]<\/a><\/sup><\/sup>. W czasie stanu wojennego i w efekcie jego nast\u0119pstw ucierpia\u0142o r\u00f3wnie\u017c polskie kino. Na dekad\u0119 zahamowano rozw\u00f3j polskiej kinematografii, kt\u00f3ra jeszcze w okresie tzw. karnawa\u0142u Solidarno\u015bci realizowa\u0142a znakomite filmy. Obrazy te by\u0142y pochodn\u0105 nurtu kina moralnego niepokoju, drugiego ruchu \u2013 obok polskiej szko\u0142y filmowej z prze\u0142omu lat 50. i 60. \u2013 nie tylko trafnie opisuj\u0105cego polsk\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, lecz tak\u017ce, dzi\u0119ki filmom Krzysztofa Kie\u015blowskiego, Feliksa Falka, Agnieszki Holland czy Andrzeja Kijowskiego, przebijaj\u0105cego si\u0119 do \u015bwiadomo\u015bci kinoman\u00f3w z ca\u0142ego \u015bwiata[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Wprowadzenie stanu wojennego zahamowa\u0142o realizacj\u0119 wielu film\u00f3w, np. planowanej w koprodukcji z W\u0142ochami superprodukcji Quo Vadis <\/em>Jerzego Kawalerowicza (ten, co prawda, zrealizuje go po latach, ale z miernym skutkiem) czy Ogniem i mieczem <\/em>Hoffmana (planowane jako cz\u0119\u015b\u0107 dylogii z Cichym Donem <\/em>Sergieja Bondarczuka). Znakomita Austeria<\/em> wed\u0142ug powie\u015bci Juliana Stryjkowskiego \u2013 opowie\u015b\u0107 o \u017cyciu diaspory \u017cydowskiej w przeddzie\u0144 wybuchu I wojny \u015bwiatowej \u2013 zosta\u0142a wycofana z oscarowej konkurencji (prawdopodobnie przynios\u0142aby Kawalerowiczowi Oscara). Wiele ju\u017c zrealizowanych film\u00f3w r\u00f3wnie\u017c odstawiono na p\u00f3\u0142ki, jak cho\u0107by legendarne Przes\u0142uchanie<\/em> Ryszarda Bugajskiego z 1982 roku, kt\u00f3rego oficjalna premiera odby\u0142a si\u0119 dopiero w 1989 roku. To najlepszy polski film rozliczaj\u0105cy okres stalinizmu ukazany przez pryzmat los\u00f3w kobiety (Krystyna Janda) katowanej w ubeckiej mordowni. Szcz\u0119\u015bliwie re\u017cyser, kt\u00f3ry ostatecznie wyemigrowa\u0142 do Kanady, zd\u0105\u017cy\u0142 przemyci\u0107 kopi\u0119-matk\u0119 dzie\u0142a i, z pomoc\u0105 Barbary Pac-\u015alesickiej, przekopiowa\u0107 film na ta\u015bm\u0119 VHS. Dzi\u0119ki temu Przes\u0142uchanie<\/em> mog\u0142o by\u0107 kolportowane nieformalnymi kana\u0142ami[4]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Krystyna Janda Przes\u0142uchanie<\/em>. Autor: Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Filmy, kt\u00f3rych realizacj\u0119 zacz\u0119to \u2013 ko\u0144czono, ale pod czujnym okiem w\u0142adz. Na planie obecny by\u0142 \u017co\u0142nierz z karabinem oraz esbeckie komando, pilnuj\u0105ce by filmowe materia\u0142y wykorzystywane w czasie realizacji filmu nie s\u0142u\u017cy\u0142y niecnym, w mniemaniu w\u0142adz, celom. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z tych obraz\u00f3w ujrza\u0142o \u015bwiat\u0142o projektor\u00f3w dopiero po wielu latach (np. Kr\u00f3tki dzie\u0144 pracy<\/em> Kie\u015blowskiego przele\u017ca\u0142 na p\u00f3\u0142kach prawie dziesi\u0119\u0107 lat \u2013 zrealizowany w 1981 roku, swoj\u0105 telewizyjn\u0105 premier\u0119 mia\u0142 w 1996 roku). Stan wojenny bardzo szybko zacz\u0105\u0142 jednak \u201edzia\u0142a\u0107\u201d w wyobra\u017ani filmowc\u00f3w i widz\u00f3w. Nawet kiedy komuni\u015bci odblokowali produkcj\u0119 filmow\u0105, pozwalaj\u0105c na realizacj\u0119 przede wszystkim kina komercyjnego, gatunkowego (maj\u0105cego zach\u0119ci\u0107 widowni\u0119 do powrotu do kin, przy okazji odci\u0105gaj\u0105c ich od potencjalnej dzia\u0142alno\u015bci wywrotowej \u2013 zw\u0142aszcza jej m\u0142od\u0105 cze\u015b\u0107), wiele film\u00f3w symbolicznie odwo\u0142ywa\u0142o si\u0119 do wydarze\u0144 stanu wojennego, nie tylko umo\u017cliwiaj\u0105c przepracowanie traumy dramatycznych wydarze\u0144, ale zasiewaj\u0105c w sercach widz\u00f3w nadziej\u0119 na lepsze jutro i ostateczne obalenie butwiej\u0105cego ju\u017c systemu. Wiele film\u00f3w zrealizowanych w latach 80., reprezentuj\u0105cych rodzime kino gatunkowe lub do niego \u2013 w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu \u2013 si\u0119 odwo\u0142uj\u0105ce, stworzy\u0142o swego rodzaju \u201ekinematograficzn\u0105, symboliczn\u0105 wizj\u0119\u201d tragicznych wydarze\u0144 z grudnia 1981 roku oraz czasu poprzedzaj\u0105cego wprowadzenie stanu wojennego wraz ze wszystkimi jego nast\u0119pstwami. Te obrazy mo\u017cemy okre\u015bli\u0107 jako grup\u0119 film\u00f3w symbolicznych, uciekaj\u0105cych si\u0119 do j\u0119zyka ezopowego. W warstwie wizualnej zaliczane s\u0105 do kina rozrywkowego, ale stosowano w nich zasad\u0119 dwukodowo\u015bci[5]<\/a><\/sup><\/sup>, bezb\u0142\u0119dnie odczytywan\u0105 przez publiczno\u015b\u0107[6]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Co ciekawe, kiedy jeszcze nie by\u0142o stanu wojennego, przepowiedzia\u0142o go kino. A konkretnie \u2013 Piotr Szulkin, wybitny \u201ere\u017cyser osobny\u201d, kojarzony przede wszystkim z realizacj\u0105 filozoficznych film\u00f3w science fiction, rzeczy bardzo rzadkiej w polskiej kinematografii. Tw\u00f3rca zadziwiaj\u0105cego Golema <\/em>(1979) ju\u017c w par\u0119 miesi\u0119cy przed wprowadzeniem stanu wojennego zrealizowa\u0142 w\u0142asn\u0105 wersj\u0119 Wojny \u015awiat\u00f3w<\/em> H. G. Wellesa, opowiadaj\u0105c o inwazji Marsjan na Ziemi\u0119 i zarz\u0105dzeniu przez nich tzw. stanu wyj\u0105tkowego (w filmie zwanego stanem powszechnej mi\u0142o\u015bci<\/em>). Przyja\u017ani z pozoru kosmici szybko okazywali si\u0119 \u017c\u0105dnymi ludzkiej krwi potworami, kt\u00f3rym ziemianie s\u0142u\u017cyli, naiwnie s\u0105dz\u0105c, \u017ce przybysze z Czerwonej Planety podziel\u0105 si\u0119 z nimi w\u0142adz\u0105. Szulkin nie tylko przewidzia\u0142 w swym filmie wprowadzenie stanu wojennego, lecz r\u00f3wnie\u017c antycypowa\u0142 rol\u0119 zak\u0142amanych medi\u00f3w przekazuj\u0105cych zdezorientowanemu spo\u0142ecze\u0144stwu komunistyczn\u0105 propagand\u0119 (bohaterem filmu by\u0142 wierny re\u017cimowi dziennikarz o nazwisku Idem \/ang. \u2013 ten sam\/, grany przez Romana Wilhelmiego, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 nowym w\u0142adcom do momentu, w kt\u00f3rym policja zabi\u0142a mu \u017con\u0119)[7]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Po zniesieniu stanu wojennego Szulkin kontynuowa\u0142 realizacj\u0119 swych mrocznych, dystopijnych wizji, w kt\u00f3rych tak naprawd\u0119 odmalowywa\u0142 obraz Polski i polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa pod rz\u0105dami WRON, przepracowuj\u0105c w kinie nawet tak prozaiczne bol\u0105czki, jak wywo\u0142any przez kryzys gospodarczy masowy brak produkt\u00f3w podstawowej potrzeby. W Obi-oba<\/em> koniec cywilizacji <\/em>(1985) ukaza\u0142 \u015bwiat po wojnie nuklearnej, w kt\u00f3rej niedobitki ludzko\u015bci gnie\u017cd\u017c\u0105 si\u0119 w gigantycznym mie\u015bcie-bunkrze, czekaj\u0105c na przybycie tajemniczej Arki, kt\u00f3ra ma ich przenie\u015b\u0107 do innego, lepszego \u015bwiata. Luksusem s\u0105 tu \u015bwie\u017ce produkty \u017cywno\u015bciowe, bo g\u0142\u00f3d niedobitk\u00f3w zaspokajany jest przez po\u017cywk\u0119 wytwarzan\u0105 ze zmielonych ksi\u0105\u017cek. Za\u015b w Ga-ga: chwa\u0142a bohaterom<\/em> (1986) w formule awanturniczego kina science fiction ukaza\u0142 nieco prze\u015bmiewcz\u0105 wizj\u0119 walki o wolno\u015b\u0107, obsadzaj\u0105c w roli kosmicznego komandosa samego Daniela Olbrychskiego, kojarzonego dotychczas z r\u00f3l u Andrzeja Wajdy czy z ikonicznej roli herosa Dzikich P\u00f3l \u2013 Andrzeja Kmicica w Potopie <\/em>(1974) Jerzego Hoffmana. W obu filmach Szulkinowi uda\u0142o si\u0119, w obrazach jakby wyj\u0119tych z malarstwa Zdzis\u0142awa Beksi\u0144skiego, uchwyci\u0107 rozk\u0142ad komunistycznego systemu \u2013 utrzymuj\u0105cego si\u0119 przy w\u0142adzy tylko dzi\u0119ki brutalnej sile wojska i policji. Pokaza\u0107 nie tylko spo\u0142eczny marazm, lecz r\u00f3wnie\u017c nadziej\u0119 i wiar\u0119 w duchow\u0105 si\u0142\u0119 pozwalaj\u0105c\u0105 przetrwa\u0107 nawet najci\u0119\u017cszy okres, i w ko\u0144cu zrodzi\u0107 bohatera na miar\u0119 swoich czas\u00f3w. Rzecz jasna, wszystko (zw\u0142aszcza w Ga\u2013Ga<\/em>) przesycone zosta\u0142o nut\u0105 pesymizmu i ironii (film z Olbrychskim \u2013 zachowuj\u0105c pozory heroicznego kina akcji \u2013 by\u0142 jednocze\u015bnie polemik\u0105 z romantycznym mitem bohaterskim zakodowanym w polskim genomie kulturowym), ale dzie\u0142a Szulkina z lat 80. w spos\u00f3b doskona\u0142y, wykorzystuj\u0105c formu\u0142\u0119 kina gatunkowego, rezonowa\u0142y niepokoje i nadzieje Polak\u00f3w w tamtych czasach.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Plakat promuj\u0105cy Wojn\u0119 \u015bwiat\u00f3w -nast\u0119pne stulecie<\/em>. Autor:Andrzej P\u0105gowski. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum FINA <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W podobny, metaforyczny spos\u00f3b Polsk\u0119 czasu stanu wojennego ukaza\u0142 Juliusz Machulski w superprzeboju Seksmisja <\/em>(1983), w kt\u00f3rym do \u015bwiata przysz\u0142o\u015bci stworzonego przez kobiety dostaje si\u0119 dw\u00f3ch m\u0119\u017cczyzn. Ich rol\u0105 staje si\u0119 rozwi\u0105zanie zaskakuj\u0105cej zagadki sfeminizowanej rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3r\u0105 rz\u0105dzi impotent przebrany za kobiet\u0119. Machulski nie tyle \u201erozbraja\u0142\u201d groz\u0119 stanu wojennego, co pokazywa\u0142, \u017ce dzi\u0119ki sprytowi, inteligencji i nadziei mo\u017cna przetrwa\u0107 najbardziej opresyjny system, nawet stworzony wbrew naturze i logice (jak system komunistyczny). Gigantyczne powodzenie frekwencyjne filmu spowodowa\u0142o, \u017ce Machulski zrealizowa\u0142 nieoficjaln\u0105 kontynuacj\u0119 Seksmisji <\/em>\u2013 Kingsajz <\/em>(1987), w duchu ba\u015bniowej opowie\u015bci o krasnoludzkich mieszka\u0144cach Szuflandii \u2013 odseparowanej od \u015bwiata krainy, w kt\u00f3rej niepodzieln\u0105 w\u0142adz\u0119 sprawuje tyran Kilkujadek. Akcja filmu koncentruje si\u0119 na ucieczce kr\u00f3lewskiego alchemika Adasia do \u015bwiata ludzi, po tym jak zwi\u0119kszy\u0142 sw\u00f3j rozmiar za pomoc\u0105 tytu\u0142owego preparatu \u2013 Kingsajzu. Dzie\u0142o Machulskiego w spos\u00f3b prze\u015bmiewczy ukazuje to, co wcze\u015bniej bardziej serio stara\u0142 si\u0119 zobrazowa\u0107 Szulkin w swej fantastycznej \u201etrylogii\u201d, a wi\u0119c skarla\u0142y stan polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa zamkni\u0119tego w komunistycznej Szuflandii. Jednocze\u015bnie w spos\u00f3b symboliczny rysuje obraz zderzenia si\u0119 obywateli PRL z nadchodz\u0105c\u0105, now\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

R\u00f3wnie\u017c inne filmy Machulskiego, cho\u0107 na pierwszy rzut oka nie mia\u0142y nic wsp\u00f3lnego z sytuacj\u0105 polityczn\u0105 w Polsce lat 80. (a i sam re\u017cyser od\u017cegnuje si\u0119 od tego typu interpretacji), po bli\u017cszej analizie doskonale odnosz\u0105 si\u0119 do sytuacji Polak\u00f3w w czasie festiwalu Solidarno\u015bci i zaraz po nim. Utrzymany w konwencji kina retro pastisz heist-movie<\/em> \u2013 Vabank <\/em>(1981) by\u0142 przecie\u017c filmem o tym, jak polskiemu inteligentowi udaje si\u0119 pokona\u0107 wszechw\u0142adnego bankiera wynajmuj\u0105cego przeciwko niemu p\u0142atnych morderc\u00f3w (co mo\u017ce si\u0119 kojarzy\u0107 z chwilowym politycznym \u201eograniem\u201d systemu komunistycznego przez Solidarno\u015b\u0107). Za\u015b w drugiej cz\u0119\u015bci \u2013 Vabank II, czyli riposta <\/em>(1985) \u2013 bohater filmu, Kwinto \u2013 poni\u017cony przez jego antagonist\u0119, Kramera \u2013 znajduje si\u0119 we wprost beznadziejnej sytuacji, ale zn\u00f3w \u2013 dzi\u0119ki sprytowi i solidarno\u015bci z najbli\u017cszymi pokonuje silniejszego przeciwnika (w jednej ze scen filmu bohater zostaje zmuszony do otwarcia zamkni\u0119tej szafy pancernej, w kt\u00f3rej przebywa jego przybrana c\u00f3rka \u2013 co mo\u017ce przywo\u0142ywa\u0107 na my\u015bl wszystkich zamykanych i internowanych przez komunistyczn\u0105 w\u0142adz\u0119).<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Bogus\u0142awa Pawelec, Hanna Stank\u00f3wna i Ryszarda Hanin Seksmisja<\/em>. Autor: Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Machulski, kt\u00f3ry stara si\u0119 unika\u0107 polityki, po latach raz jeszcze wr\u00f3ci\u0142 do czasu stanu wojennego, realizuj\u0105c w roku 1992 Szwadron<\/em> \u2013 wytworn\u0105 i nie do ko\u0144ca docenian\u0105 opowie\u015b\u0107 o Powstaniu Styczniowym, mog\u0105c\u0105 kojarzy\u0107 si\u0119 z mrocznym okresem rozpocz\u0119tym 13 grudnia 1981 roku (zrealizowana w 1983 roku adaptacja Wiernej rzeki<\/em> w re\u017cyserii wybitnego re\u017cysera kina gatunk\u00f3w Tadeusza Chmielewskiego, w\u0142a\u015bnie przez skojarzenia z rokiem 1981 trafi\u0142a na pi\u0119\u0107 lat na p\u00f3\u0142ki). T\u0119 symboliczn\u0105 warstw\u0119 filmu Machulskiego dostrzeg\u0142 Marek Haltof w swej \u2013 na sw\u00f3j spos\u00f3b wywrotowej[8]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 historii kina polskiego, okre\u015blaj\u0105c tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Machulskiego, zw\u0142aszcza t\u0119 z lat 80., jako produkcj\u0119 pe\u0142n\u0105 scen aluzyjnie nawi\u0105zuj\u0105cych do obyczajowo\u015bci seksualnej oraz rzeczywisto\u015bci politycznej<\/em>[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Filmy Machulskiego, przede wszystkim Seksmisja,<\/em> mia\u0142y rys kina komediowego \u2013 a w kinie otwarcie komediowym zdarza\u0142y si\u0119 filmy odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do czasu stanu wojennego, cho\u0107 do 1989 roku w spos\u00f3b zawoalowany (dopiero po 1989 roku zrealizowano Rozmowy kontrolowane<\/em> \/re\u017c. Sylwester Ch\u0119ci\u0144ski, 1991\/ i Misia<\/em> \/Stanis\u0142aw Bareja, 1981\/ \u2013 film w mistrzowski spos\u00f3b oddaj\u0105cy absurdy PRL, ale te\u017c portretuj\u0105cy b\u0119d\u0105cego wzorcowym produktem systemu antybohatera, kt\u00f3ry w filmie Ch\u0119ci\u0144skiego z konformisty stawa\u0142 si\u0119\u2026 bohaterem Solidarno\u015bci) w Munkowskim duchu, ukazuj\u0105c mechanizmy historii kreuj\u0105ce indywidualne i jednostkowe postawy. Do gatunku komedii zaliczy\u0107 mo\u017cna film Antoniego Krauze pt. Prognoza pogody<\/em> (1983), opowiadaj\u0105cy o ucieczce grupy zatroskanych o sw\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 pensjonariuszy domu starc\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0105 \u015bwiadkami przybycia transportu trumien. W finale zostaj\u0105 oni schwytani, co istotne, przez milicyjny helikopter). Skojarzenia z czasem stanu wojennego s\u0105 tu jak najbardziej na miejscu, zw\u0142aszcza \u017ce film by\u0142 wypadkow\u0105 formu\u0142y filmu fakt\u00f3w i filmu fikcji[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Wiele jego scen by\u0142o improwizowanych, a scena spotkania staruszk\u00f3w z komun\u0105 narkoman\u00f3w zosta\u0142a nakr\u0119cona spontanicznie z udzia\u0142em prawdziwych u\u017cytkownik\u00f3w substancji psychoaktywnych, staj\u0105c si\u0119 symbolem outsiderstwa,<\/em> charakterystycznym dla wszystkich, kt\u00f3rym nie po drodze by\u0142o ze spolegliwo\u015bci\u0105 wobec systemu[11]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zbigniew Buczkowski Prognoza pogody<\/em>. Autor: Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Podobnym tropem szli inni re\u017cyserzy kina gatunk\u00f3w, kt\u00f3rzy nie mogli otwarcie m\u00f3wi\u0107 o stanie wojennym. W s\u0142ynnej \u0142otrzykowskiej sadze CK Dezerterzy <\/em>(1985) sadystyczny oficer austro-w\u0119gierskiej armii von Nogay (Wojciech Pokora) upokorzony przez bohater\u00f3w \u2013 sympatycznych \u017co\u0142nierzy pod przewodnictwem Polaka (Marek Kondrat), przypomina\u0142 kostycznego Jaruzelskiego. Za\u015b w znakomitym polskim horrorze Wilczyca <\/em>(1983) Marka Piestraka obrazy krwi na \u015bniegu, stanowi\u0105ce wspomnienie Powstania Styczniowego, i w\u0105tek tytu\u0142owej wilczycy \u2013 kobiety-potwora zdradzaj\u0105cej m\u0119\u017ca Polaka z oficerem zaborczej armii, m\u00f3g\u0142 przypomina\u0107 publiczno\u015bci o bardziej realistycznych obrazach z czasu stanu wojennego.<\/p>\n\n\n\n

Jeden z najwa\u017cniejszych film\u00f3w polskich zrealizowanych w latach 80., odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do reperkusji, jakie dotkn\u0119\u0142y opozycjonist\u00f3w po 13 grudnia 1981 roku, czyli film Krzysztofa Kie\u015blowskiego Bez ko\u0144ca<\/em> (1985), cho\u0107 rozpoznawany jako przedstawiciel efemerycznego kina artystycznego, r\u00f3wnie\u017c wypada zaliczy\u0107 do kina gatunkowego. Odwo\u0142uje si\u0119 bowiem do kina grozy, cho\u0107 bez tak charakterystycznego dla horroru antura\u017cu przemocy. Bardziej jest to \u201emelodramat grozy\u201d, dzi\u015b przywo\u0142uj\u0105cy na my\u015bl hollywoodzki przeb\u00f3j Uwierz w ducha <\/em>(Ghost<\/em>, 1990, re\u017c. Jerry Zucker) ni\u017c przera\u017caj\u0105ce ghost stories <\/em>w stylu Ducha <\/em>(1982) w re\u017cyserii Tobe Hooper\u2019a (oba filmy oparte s\u0105 na podobnym pomy\u015ble fabularnym \u2013 zakochany m\u0119\u017cczyzna po \u015bmierci, jako duch, odwiedza sw\u0105 ukochan\u0105)[12]<\/a><\/sup><\/sup>. W opowie\u015bci o \u017conie (Gra\u017cyna Szapo\u0142owska) prawnika (Jerzy Radziwi\u0142owicz) broni\u0105cego opozycjonist\u00f3w dopatrze\u0107 si\u0119 mo\u017cna echa \u017cydowskiej legendy o Dybuku<\/em>, kt\u00f3ra pos\u0142u\u017cy\u0142a ju\u017c w polskim kinie jako materia\u0142 do realizacji filmu (Dybuk<\/em>, 1937, re\u017c. Micha\u0142 Waszy\u0144ski; Demon<\/em>, 2015, re\u017c. Marcin Wrona). Wydaje si\u0119, \u017ce cho\u0107 Kie\u015blowski w swym filmie chcia\u0142 uchwyci\u0107 nastr\u00f3j beznadziei, duchowego stuporu, jaki ogarn\u0105\u0142 polskie spo\u0142ecze\u0144stwo w czasach stanu wojennego i zaraz po nim (kiedy w\u0142adze rozprawia\u0142y si\u0119 z cz\u0142onkami opozycji), to bardziej interesowa\u0142 go w\u0142a\u015bnie \u00f3w melodramatyczny w\u0105tek mi\u0142o\u015bci, kt\u00f3ra \u2013 jak w s\u0142ynnym klasyku Friza Langa Zm\u0119czona \u015bmier\u0107<\/em> (1921) \u2013 jest silniejsza ni\u017c \u015bmier\u0107, cho\u0107 poprzez t\u0119 \u015bmier\u0107 si\u0119 wyra\u017ca. I mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki takiej gatunkowej figurze uda\u0142o si\u0119 zawrze\u0107 re\u017cyserowi metaforyczne przes\u0142anie ca\u0142ego filmu wyra\u017caj\u0105cego si\u0119, jak pisze Tadeusz Lubelski, na innym pi\u0119trze odbioru \u2014 ten duch ma wymiar odmienny od psychologicznego. Odtw\u00f3rc\u0105 roli Antka by\u0142 Jerzy Radziwi\u0142owicz, kreuj\u0105cy role tytu\u0142owe w \u201eCz\u0142owieku z marmuru\u201d i \u201eCz\u0142owieku z \u017celaza\u201d Andrzeja Wajdy. Epoka Solidarno\u015bci by\u0142a jakby spe\u0142nieniem przes\u0142ania tej postaci ekranowej. To, czego widz \u201eBez ko\u0144ca\u201d dowiaduje si\u0119 o zmar\u0142ym Antku, potwierdza, \u017ce r\u00f3wnie\u017c ten bohater dzia\u0142a\u0142 i my\u015bla\u0142 zgodnie z owym przes\u0142aniem. Z takiego punktu widzenia ogl\u0105dana, wierno\u015b\u0107 Uli zmar\u0142emu m\u0119\u017cowi ma inny jeszcze wymiar, szerszy od psychologicznego. To wierno\u015b\u0107 sprawie Solidarno\u015bci \u2014 umar\u0142ej, ale przecie\u017c nie na zawsze. Z wszystkich zewn\u0119trznych okoliczno\u015bci \u017cycia codziennego sprawa ta znik\u0142a; nawet s\u0142owo \u201esolidarno\u015b\u0107\u201d nie mog\u0142o si\u0119 pojawia\u0107 w mediach. Jednak wiadomo by\u0142o, \u017ce powr\u00f3ci. Z perspektywy tej wiary \u2014 r\u00f3wnie wa\u017cna by\u0142a scena po\u015bmiertnego spotkania Uli i Antka, jak moment, gdy ich syn na Wszystkich \u015awi\u0119tych odrywa\u0142 si\u0119 nagle od grobu ojca do innego, \u201epatriotycznego\u201d grobu<\/em>[13]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Marek Fr\u0105ckowiak, Wojciech Pokora C.K. Dezerterzy<\/em>. Autor: Henryk Jedynak. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wreszcie obrazem, kt\u00f3ry wykorzystywa\u0142 motywy kina gatunkowego, by m\u00f3wi\u0107 o strachu (i pr\u00f3bach jego przezwyci\u0119\u017cania) wywo\u0142anym Grudniem \u201981, by\u0142 filmowy eksperyment nawi\u0105zuj\u0105cy zar\u00f3wno do kina historycznego, jak i (specyficznie poj\u0119tego) kina wi\u0119ziennego: Fort XIII<\/em> (1984, re\u017c. Grzegorz Kr\u00f3likiewicz). Mistrz polskiego kina formy, adaptuj\u0105c na potrzeby ekranu autentyczn\u0105 histori\u0119 z czas\u00f3w I wojny \u015bwiatowej (z przyczyn cenzorskich przeni\u00f3s\u0142 akcj\u0119 z zaboru rosyjskiego do zaboru austriackiego, czyni\u0105c z Rosjan Polak\u00f3w), ukaza\u0142 losy dw\u00f3ch \u017co\u0142nierzy: kapitana i porucznika (Leon Niemczyk, Janusz Krawczyk), uwi\u0119zionych w tytu\u0142owym Forcie XIII<\/em>. Tylko jeden z nich \u2013 uduchowiony porucznik, kt\u00f3ry tworzy dziennik pozwalaj\u0105cy mu wype\u0142ni\u0107 monotonn\u0105 egzystencj\u0119, prze\u017cyje. Kr\u00f3likiewicz po mistrzowsku odda\u0142 sytuacj\u0119 izolacji, jaka cechowa\u0142a spo\u0142ecze\u0144stwo polskie po 1981 roku, ukazuj\u0105c drog\u0119 przetrwania, kt\u00f3r\u0105 by\u0142a emigracja wewn\u0119trzna, duchowo\u015b\u0107, a przede wszystkim akt tworzenia[14]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Warto wspomnie\u0107 jeszcze o jednym filmie \u2013 Fusze <\/em>(1982) Jerzego Skolimowskiego \u2013 zrealizowanym w Anglii z udzia\u0142em Jeremy\u2019ego Ironsa, reprezentuj\u0105cym grup\u0119 film\u00f3w tworzonych za granic\u0105 przez polskich re\u017cyser\u00f3w-emigrant\u00f3w, a dotycz\u0105cych w\u0142a\u015bnie czas\u00f3w stanu wojennego i jego tragicznych nast\u0119pstw. W swej tragikomedii mistrz polskiego kina ukaza\u0142 dramat Polak\u00f3w zmuszonych do emigracji po 1981 roku \u2013 ludzi oderwanych od swych dom\u00f3w, swoich najbli\u017cszych, cz\u0119sto wbrew w\u0142asnej woli (jak bohaterowie filmu, kt\u00f3rymi s\u0105 robotnicy wykonuj\u0105cy tytu\u0142ow\u0105 fuch\u0119) p\u0142ac\u0105cych wysok\u0105 cen\u0119 za szale\u0144stwo komunistycznej w\u0142adzy w Polsce. Cen\u0119 w\u0142asnego szcz\u0119\u015bcia rodzinnego.<\/p>\n\n\n\n

Kiedy zniesiono stan wojenny, bli\u017cej 1989 roku, film\u00f3w wprost m\u00f3wi\u0105cych o tym mrocznym okresie zacz\u0119\u0142o powstawa\u0107 wi\u0119cej. By\u0142y to obrazy ju\u017c bezpo\u015brednio nawi\u0105zuj\u0105ce do wydarze\u0144 z grudnia 1981 roku i zaraz po nim. Rzadko kiedy odwo\u0142ywa\u0142y si\u0119 one do formu\u0142y kina gatunkowego, reprezentuj\u0105c raczej formu\u0142\u0119 kina psychologiczno-obyczajowego (np. Waldemar Krzystek w 1989 roku wyre\u017cyserowa\u0142 Ostatni prom<\/em> ukazuj\u0105cy losy Polak\u00f3w przebywaj\u0105cych na pok\u0142adzie statku wycieczkowego p\u0142yn\u0105cego do Szwecji w momencie wprowadzenia stanu wojennego. Pok\u0142ad promu by\u0142 odpowiednikiem Polski pod dyktatur\u0105 Jaruzelskiego) b\u0105d\u017a historycznej rekonstrukcji (np. s\u0142ynna \u015amier\u0107 jak kromka chleba<\/em>, 1995, re\u017c. Kazimierz Kutz, opowiadaj\u0105ca o pacyfikacji strajku w kopalni Wujek)[15]<\/a><\/sup><\/sup>. Asumptem do tworzenia tych filmowych wizji by\u0142o odblokowanie pierwszego filmu o stanie wojennym bezpo\u015brednio odwo\u0142uj\u0105cego si\u0119 do wydarze\u0144 z grudnia, czyli kameralnego dramatu Leszka Wosiewicza Wigilia \u201981<\/em> (1982, premiera \u2013 1988) \u2013 opowie\u015bci o trzech kobietach (matce, \u017conie i c\u00f3rce) bezskutecznie czekaj\u0105cych na bohatera (syna, m\u0119\u017ca i ojca) aresztowanego przez milicj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

W tej grupie film\u00f3w, nale\u017c\u0105cych do formu\u0142y kina gatunkowego, kina erotycznego czy bardziej melodramatu z akcentami erotyki, wyr\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 obraz Jacka Skalskiego Chce mi si\u0119 wy\u0107!<\/em> (1989), otwarcie nawi\u0105zuj\u0105cy do s\u0142ynnego Ostatniego tanga w Pary\u017cu <\/em>(1971) Bernardo Bertolucciego. Film Skalskiego to drapie\u017cna opowie\u015b\u0107 o spazmatycznej relacji dojrza\u0142ej kobiety, \u017cony solidarno\u015bciowca (Dorota Pomyka\u0142a), i m\u0142odego studenta-opozycjonisty (Miros\u0142aw Baka). Zwi\u0105zek bohater\u00f3w, cho\u0107 mi\u0142osny, naznaczony jest cierpieniem i b\u00f3lem, kt\u00f3ry zaimputowa\u0142 ca\u0142emu spo\u0142ecze\u0144stwu czas stanu wojennego (razem z podzia\u0142ami, kt\u00f3re do dzi\u015b dramatycznie naznaczaj\u0105 polskie \u017cycie spo\u0142eczne). Scena fina\u0142owa, w kt\u00f3rej opuszczaj\u0105cy mieszkanie swej kochanki bohater zostaje brutalnie pobity przez zomowc\u00f3w, w kinematograficznym skr\u00f3cie oddaje brutalne do\u015bwiadczenie, jakie sta\u0142o si\u0119 udzia\u0142em wielu m\u0142odych ludzi w czasie dyktatury Wojciecha Jaruzelskiego.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Plakat promuj\u0105cy film Chce mi si\u0119 wy\u0107<\/em>. Autor: Lech Majewski. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum FINA<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Od momentu powstania obrazu Skalskiego zrealizowano wiele film\u00f3w w mniejszym b\u0105d\u017a wi\u0119kszym stopniu odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do czas\u00f3w stanu wojennego (ostatnio: \u017beby nie by\u0142o \u015blad\u00f3w<\/em>, 2021, re\u017c. Jan Matuszy\u0144ski \u2013 opowiadaj\u0105cy o zab\u00f3jstwie Grzegorza Przemyka). I cho\u0107 brakuje filmu w ca\u0142o\u015bci opisuj\u0105cego wydarzenia z grudnia 1981 roku (jak Czarny czwartek<\/em>, 2007, re\u017c. Antoni Krauze), to wci\u0105\u017c w\u0142a\u015bnie te nieoczywiste filmy, reprezentuj\u0105ce symboliczne (alegoryczne) kino gatunkowe, daj\u0105 najciekawsze \u015bwiadectwo dramatycznych wydarze\u0144 1981 roku i ich tragicznych nast\u0119pstw, co wa\u017cne \u2013 przemawiaj\u0105c r\u00f3wnie\u017c do m\u0142odego widza, niekoniecznie zainteresowanego przesz\u0142o\u015bci\u0105.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Piotr Kletowski<\/strong> \u2013 doktor habilitowany, prof UJ, adiunkt w Instytucie Bliskiego i Dalekiego Wschodu, pracownik Zak\u0142adu Korei. Filmoznawca i kulturoznawca specjalizuj\u0105cy si\u0119 w problematyce historii i antropologii filmu, zw\u0142aszcza kina azjatyckiego. Autor ponad 100 artyku\u0142\u00f3w i publikacji filmoznawczych, w tym monografii autor\u00f3w \u015bwiatowego kina (\u015amier\u0107 jest moim zwyci\u0119stwem \u2013 kino Takeshiego Kitano<\/em>, 2001; Filmowa odyseja Stanleya Kubricka<\/em>, 2006; Pier Paolo Pasolini. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 filmowa<\/em>, 2013), wsp\u00f3\u0142autor (wraz z Piotrem Mareckim) wywiad\u00f3w rzek z re\u017cyserami osobnymi polskiego kina (\u017bu\u0142awski. Przewodnik Krytyki Politycznej<\/em>, 2008, 2019; Kr\u00f3likiewicz. Pracuj\u0119 dla przysz\u0142o\u015bci<\/em>, 2011; Piotr Szulkin. \u017byciopis,<\/em> 2011) oraz redaktor specjalistycznych monografii (Europejskie kino gatunk\u00f3w,<\/em> t. I, 2016, Europejskie kino gatunk\u00f3w, <\/em>t. II, wsp\u00f3\u0142. z Maciejem Pepli\u0144skim, 2019), Europejskie kino gatunk\u00f3w<\/em>, t. III (2021). Laureat nagrody PISF za najlepsz\u0105 publikacj\u0119 filmoznawcz\u0105 (za redakcj\u0119 publikacji 1001 film\u00f3w, kt\u00f3re tworz\u0105 histori\u0119 kina,<\/em> 2020).<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W tek\u015bcie przeanalizowano spos\u00f3b, w jaki polscy filmowcy podejmowali temat stanu wojennego. Autor przedstawia kontekst historyczny zwi\u0105zany z produkcj\u0105 dzie\u0142 dotycz\u0105cych tragicznych wydarze\u0144 1981 roku oraz ich nast\u0119pstw. Wymienia r\u00f3wnie\u017c najwa\u017cniejsze filmy m\u00f3wi\u0105ce \u2013 bezpo\u015brednio b\u0105d\u017a w zawoalowany spos\u00f3b \u2013 o stanie wojennym, ale przede wszystkim skupia si\u0119 na om\u00f3wieniu produkcji zaliczanych do kina gatunkowego: film\u00f3w science fiction<\/em> (obrazy Piotra Szulkina, Juliusza Machulskiego), horroru (Wilczyca <\/em>Marka Piestraka), film\u00f3w historycznych (C.K. Dezerterzy<\/em> Janusza Majewskiego, Fort XIII <\/em>Grzegorza Kr\u00f3likiewicza). Do kina gatunkowego zaliczony zostaje r\u00f3wnie\u017c film Krzysztofa Kie\u015blowskiego Bez ko\u0144ca<\/em> \u2013 pozycjonowany przez autora jako film grozy z podgatunku ghost stories.<\/em> Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 teori\u0105 Johna Fiske \u2013 traktuj\u0105c\u0105 kino popularne jako medium odzwierciedlaj\u0105ce emocjonalny stan zbiorowo\u015bci \u2013 autor przekonuje, \u017ce ucieczka polskich filmowc\u00f3w w obszar kina gatunkowego po 1981 roku, wymuszona g\u0142\u00f3wnie wzgl\u0119dami cenzorskimi oraz polityk\u0105 kulturaln\u0105 w\u0142adz promuj\u0105c\u0105 w\u0142a\u015bnie kino gatunkowe, okaza\u0142a si\u0119 wdzi\u0119cznym medium do prezentacji, chocia\u017c cz\u0119sto w zniekszta\u0142cony spos\u00f3b, do\u015bwiadcze\u0144 polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa w czasie militarnej akcji przeprowadzonej na rozkaz genera\u0142a Jaruzelskiego.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

  1. \n

    Tekst jest rozwini\u0119ciem w\u0105tk\u00f3w wyk\u0142adu pt. Obraz Stanu Wojennego w kinie polskim i \u015bwiatowym. Om\u00f3wienie zjawiska na wybranych przyk\u0142adach<\/em>, wyg\u0142oszonego w ramach konferencji Polskie kino wobec Stanu Wojennego<\/em>, kt\u00f3ra odby\u0142a si\u0119 9 grudnia 2021 roku, w FINA. Zapis ca\u0142ego wyk\u0142adu znajduje si\u0119 na stronie: https:\/\/fina.gov.pl\/event\/kino-polskie-wobec-stanu-wojennego-konferencja\/<\/a> [dost\u0119p: 2021.12.21]. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  2. \n

    Szacuje si\u0119, \u017ce wprowadzenie stanu wojennego kosztowa\u0142o kraj ok. 1 mld dolar\u00f3w, jednak nie spos\u00f3b w pe\u0142ni oszacowa\u0107 strat zwi\u0105zanych z zahamowaniem dzia\u0142alno\u015bci instytucji przemys\u0142owych, kulturalnych i o\u015bwiatowych, jakie ponios\u0142o polskie spo\u0142ecze\u0144stwo. Uwa\u017ca si\u0119, \u017ce b\u0142\u0119dy, jakimi naznaczony by\u0142 proces transformacji ustrojowej po 1989 roku, petryfikuj\u0105ce stan posiadania przedstawicieli dawnej w\u0142adzy komunistycznej, wynika\u0142y w\u0142a\u015bnie z tragicznych nast\u0119pstw stanu wojennego, m.in. przetr\u0105cenia kr\u0119gos\u0142upa polskiego ruchu wolno\u015bciowego, jakim w swej istocie by\u0142a Solidarno\u015b\u0107. Nie nale\u017cy zapomina\u0107 o realnych ofiarach stanu wojennego \u2013 91 udokumentowanych ofiarach \u015bmiertelnych, 10 000 internowanych oraz ok. 1 mln emigrant\u00f3w politycznych i zarobkowych (por. J. Topolski, Powstanie <\/em>\u201eSolidarno\u015bci<\/em>\u201d. Stan Wojenny i rozpad systemu. Nowy Etap w historii Polski 1980\u20131990<\/em>, [w:] Historia Polski<\/em>, Wyd. Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 2015, s. 342\u2013348. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  3. \n

    Najpe\u0142niej sytuacj\u0119 zahamowania i zapa\u015bci opisuje Tadeusz Lubelski, pisz\u0105c o niepowetowanych szkodach, jakie wyrz\u0105dzi\u0142 stan wojenny dzia\u0142alno\u015bci polskich filmowc\u00f3w, prowadz\u0105c tym samym do zawieszenia aktywno\u015bci najbardziej tw\u00f3rczych i stanowi\u0105cych nieformalny g\u0142os opozycji zespo\u0142\u00f3w filmowych (takich jak \u201eX\u201d czy \u201eTor\u201d). Zawieszono Festiwal Polskich Film\u00f3w Fabularnych odbywaj\u0105cy si\u0119 od 1975 roku w Gda\u0144sku. Jego edycja zapowiadana na 1982 roku mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 prze\u0142omowa dla historii polskiej kinematografii. Jak pisze Lubelski:<\/p>\n

    prawdziw\u0105 sensacj\u0105 sta\u0142by si\u0119 dopiero \u2013 gdyby si\u0119 odby\u0142 \u2013 nast\u0119pny festiwal gda\u0144ski, podsumowuj\u0105cy sezon 1981\/1982. Je\u015bli bra\u0107 pod uwag\u0119 realny moment uko\u0144czenia poszczeg\u00f3lnych film\u00f3w, oto jakie tytu\u0142y m.in. powinny by\u0142y na\u0144 zd\u0105\u017cy\u0107 i konkurowa\u0107 o nagrody: <\/em>\u201eDanton<\/em>\u201d Andrzeja Wajdy, <\/em>\u201eAusteria<\/em>\u201d Jerzego Kawalerowicza, <\/em>\u201eDolina Issy<\/em>\u201d Tadeusza Konwickiego, <\/em>\u201eNieciekawa historia<\/em>\u201d Wojciecha Hasa, <\/em>\u201eKonopielka<\/em>\u201d Witolda Leszczy\u0144skiego, <\/em>\u201ePrzypadek<\/em>\u201d i <\/em>\u201eKr\u00f3tki dzie\u0144 pracy<\/em>\u201d Krzysztofa Kie\u015blowskiego, <\/em>\u201eKobieta samotna<\/em>\u201d Agnieszki Holland, <\/em>\u201ePrognoza pogody<\/em>\u201d Antoniego Krauzego, <\/em>\u201eMatka Kr\u00f3l\u00f3w<\/em>\u201d Janusza Zaorskiego, <\/em>\u201ePrzes\u0142uchanie<\/em>\u201d Ryszarda Bugajskiego, <\/em>\u201eWielki bieg Jerzego Domaradzkiego<\/em>\u201d, <\/em>\u201eNiech ci\u0119 odleci mara<\/em>\u201d Andrzeja Bara\u0144skiego, <\/em>\u201eLimuzyna Daimler-Benz<\/em>\u201d Filipa Bajona\u2026 W \u017cadnym prawdziwym konkursie przedtem i potem nie znalaz\u0142o si\u0119 tak wiele wa\u017cnych tytu\u0142\u00f3w. Nawet je\u015bli cz\u0119\u015b\u0107 z nich, do kt\u00f3rych zdj\u0119cia realizowano b\u0105d\u017a ko\u0144czono ju\u017c w 1982 roku, jak filmy Wajdy, Hasa i Krauzego, wygl\u0105da\u0142aby zupe\u0142nie inaczej, gdyby nie stan wojenny, mo\u017cna by m\u00f3wi\u0107 o prawdziwym <\/em>\u201egenialnym sezonie<\/em>\u201d. <\/em>T. Lubelski, Historia kina polskiego. 1895\u20132014, <\/em>wyd. Universitas, Krak\u00f3w 2015, s. 494. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  4. \n

    Por. P. Szulkin i in., Szulkin. \u017byciopis<\/em>, wyd. Ha!art, Krak\u00f3w 2012, s. 90. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  5. \n

    Na t\u0119 cech\u0119 tekst\u00f3w kultury masowej, w odniesieniu zw\u0142aszcza do komercyjnej produkcji telewizyjnej, wskazuje John Fiske, pisz\u0105c o tekstach gatunkowych, czyli takich, kt\u00f3re skrojone s\u0105 pod gust masowego widza. Teksty te cz\u0119sto mechanicznie odwzorowuj\u0105 zbiorowe odczucia odbiorc\u00f3w, zwykle w celach merkantylnych, niekiedy jednak staj\u0105c si\u0119 \u015bwiadectwem autentycznych zbiorowych traum czy odczu\u0107 bardziej pozytywnych. Tu warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na komercyjne filmy i programy, takie jak produkcje science fiction z lat 50., kt\u00f3re wykorzystuj\u0105c autentyczn\u0105, zbiorow\u0105 fobi\u0119 przed nuklearn\u0105 wojn\u0105 w ameryka\u0144skim spo\u0142ecze\u0144stwie, staj\u0105 si\u0119 jej artystycznymi (b\u0105d\u017a quasi-<\/em>artystycznymi) \u015bwiadectwami w spos\u00f3b symboliczny i alegoryczny. \u015awiadcz\u0105 tak\u017ce o jej wp\u0142ywie na ameryka\u0144sk\u0105 kultur\u0119 po dzi\u015b dzie\u0144 \u2013 por. John Fiske, Formations of the People<\/em>, [w:] Understanding Popular Culture<\/em>, wyd. Rutlage, New York 1989, s. 23\u201333 oraz American Nightmare<\/em>, 2000, re\u017c. Adam Simon https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=k5v03a_zCSM<\/a> [dost\u0119p: 2021.12.21]. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  6. \n

    Ciekawe by\u0142oby napisanie historii polskiego kina, zw\u0142aszcza doby PRL, w\u0142a\u015bnie z perspektywy symbolicznej czy wr\u0119cz metaforycznej. Wielu tw\u00f3rc\u00f3w kina polskiego, najcz\u0119\u015bciej z przyczyn cenzuralnych, ucieka\u0142o si\u0119 do formu\u0142y symbolicznej (r\u00f3wnie\u017c odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do filmowych wzorc\u00f3w gatunkowych), by porusza\u0107 tematy obj\u0119te w PRL historyczn\u0105, polityczn\u0105 czy te\u017c obyczajow\u0105 anatem\u0105. Nie chodzi wy\u0142\u0105cznie o filmy czas\u00f3w stanu wojennego, lecz np. wybrane filmy Wojciecha Jerzego Hasa, takie jak Szyfry <\/em>z 1966 roku (opowie\u015b\u0107 o ojcu szukaj\u0105cym \u015blad\u00f3w po zaginionym synu \u2013 g\u0142os w sprawie tragicznych los\u00f3w \u017co\u0142nierzy niez\u0142omnych) czy Sanatorium pod klepsydr\u0105 <\/em>z roku 1973 (filmowy g\u0142os w sprawie \u017cydowskiej odnosz\u0105cej si\u0119 nie tylko do czas\u00f3w wojny, lecz r\u00f3wnie\u017c do haniebnych wydarze\u0144 z 1968 roku). Ale te\u017c inne, bardziej poetyckie i kreacyjne filmy, jak S\u0142o\u0144ce wschodzi raz na dzie\u0144 <\/em>Henryka Kluby (1968), kt\u00f3ry jest filmow\u0105 kryptobiografi\u0105 dow\u00f3dcy podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego J\u00f3zefa Kurasia \u201eOgnia\u201d; czy te\u017c z nowszych produkcji punkowy western Zbigniewa Rebzdy Powr\u00f3t Wabiszczura <\/em>\u2013 nie tylko zawieraj\u0105cy bezpo\u015brednie odniesienia do sowieckiej interwencji w Afganistanie, lecz r\u00f3wnie\u017c trafnie chwytaj\u0105cy obraz spo\u0142ecznej atrofii ko\u0144ca czas\u00f3w komunistycznych i zbli\u017caj\u0105cego si\u0119 czasu drapie\u017cnego kapitalizmu okresu transformacji (por. Marek Lyszczyna, Powr\u00f3t Wabiszczura<\/em>, [w:] Notatki o polskim kinie kontestacji<\/em>, wyd. \u015al\u0105skie Centrum Wolno\u015bci i Solidarno\u015bci, Katowice 2020).<\/p>\n

    Dotykamy tu zjawiska szerokiej tendencji, charakteryzuj\u0105cej odbi\u00f3r film\u00f3w realizowanych w demoludach, do symbolicznego, metaforycznego odczytywania filmowych produkcji, kt\u00f3ra ma miejsce zw\u0142aszcza wtedy, gdy re\u017cyser negowa\u0142 istnienie takich tre\u015bci w swym dziele (zwykle w trosce o to, by filmu nie wycofa\u0142a cenzura). W przypadku jednak niekt\u00f3rych film\u00f3w, takich jak dzie\u0142a Hasa czy np. analizowanych w tym tek\u015bcie film\u00f3w Szulkina i Machulskiego \u2013 a wi\u0119c re\u017cyser\u00f3w \u015bwiadomych pojemno\u015bci znaczeniowej tekstu filmowego \u2013 o przypadkowo\u015bci i nadinterpretacji tre\u015bci symbolicznej filmu nie mo\u017ce by\u0107 mowy. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  7. \n

    Zaskakuj\u0105ce jest jednak to, \u017ce sam Szulkin przekornie od\u017cegnywa\u0142 si\u0119 od bezpo\u015brednich skojarze\u0144 bohater\u00f3w jego filmu ze stanem wojennym, wini\u0105c to niefortunne por\u00f3wnanie za niedopuszczenie Wojny \u015bwiat\u00f3w <\/em>na MFF w Cannes. O problemach z cenzur\u0105 oraz interwencjach samego\u2026 Wojciecha Jaruzelskiego w kwestii dopuszczenia filmu do (ograniczonej) dystrybucji m\u00f3wi tak: Ma\u0142o tego, w\u0142adza w to uwierzy\u0142a. Ten film mia\u0142 by\u0107 w Cannes i przyjecha\u0142 dyrektor Filmu Polskiego, widzia\u0142em pierwszy program w Cannes, w kt\u00f3rym ten film by\u0142 i ten\u017ce dyrektor wycofa\u0142 ten film. By\u0142em wtedy na rz\u0105dowym stypendium w Pary\u017cu, a on mi m\u00f3wi, \u017ce w\u0142adze zdecydowa\u0142y si\u0119 wycofa\u0107 m\u00f3j film. Ja na to: \u201eTak? Kto podj\u0105\u0142 tak\u0105 decyzj\u0119 z w\u0142adz partyjno-rz\u0105dowych?\u201d. Bo ja zawsze takie numery robi\u0142em. \u201eKto podj\u0105\u0142 tak fataln\u0105 decyzj\u0119 uw\u0142aczaj\u0105c\u0105 dobremu imieniu Polski Ludowej?\u201d. Zblad\u0142, a ja m\u00f3wi\u0119: \u201eW ci\u0105gu czterdziestu o\u015bmiu godzin b\u0119d\u0119 w kraju, \u017ceby ustali\u0107 winnego\u201d. Przyjecha\u0142em i dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce chyba Wilhelmi ustanowi\u0142 specjaln\u0105 komisj\u0119, \u017ceby obliczy\u0107, jaka jest dok\u0142adna data przyjazdu Marsjan \u2013 bo w tym filmie s\u0105 popieprzone daty, ja ich nie dopilnowa\u0142em i si\u0119 mieszaj\u0105, wi\u0119c jak kto\u015b chce, to wyjdzie, \u017ce trzynasty, a mo\u017ce te\u017c by\u0107 czternasty. Poszed\u0142em do Wilhelmiego i zacz\u0105\u0142em od tego, kto podj\u0105\u0142 tak\u0105 uw\u0142aczaj\u0105c\u0105 dobremu imieniu Polski decyzj\u0119, bo trzeba natychmiast wszcz\u0105\u0107 post\u0119powanie partyjno-rz\u0105dowe przeciwko o\u015bmieszaniu dobrego imienia Polski i tak dalej, by\u0142em \u015bwietny w takich tekstach. Nic nie da\u0142o. Zacz\u0105\u0142em pisa\u0107 listy. W ko\u0144cu Filip Bajon mi powiedzia\u0142: \u201eS\u0142uchaj, jest taki normalny cz\u0142owiek, Marcin Borowicz, asystent Rakowskiego, napisz do niego\u201d. Spotka\u0142em si\u0119 z nim, bardzo mi\u0142y cz\u0142owiek, i za jego po\u015brednictwem napisa\u0142em do Rakowskiego list. Rakowski razem z Jaruzelskim \u2013 to jest niesamowite, \u017ce Jaruzelski wydawa\u0142 decyzj\u0119 w sprawie dopuszczenia mojego filmu [\u015bmiech] \u2013 ogl\u0105dali ten film, bardzo im si\u0119 podoba\u0142 i powiedzieli, \u017ceby wpu\u015bci\u0107 na ekrany. Oczywi\u015bcie Wilhelmi czy jacy\u015b inni zaw\u0119zili to tylko do rozpowszechniania w kinach studyjnych. Kino Wars w Warszawie mia\u0142o status kina studyjnego i przy pi\u0119\u0107set tysi\u0119cznym widzu zadzwoniono do mnie z kina, \u017ce jest szampan. Strasznie d\u0142ugo to grali i trzeba by\u0142o zmieni\u0107 kopi\u0119, bo by\u0142a zdarta i zobaczy\u0142em jej metryczk\u0119, a tam by\u0142a informacja, gdzie si\u0119 dany film wy\u015bwietla. I wiecie, gdzie ona by\u0142a bardzo cz\u0119sto wypo\u017cyczana?<\/em> (\u2026) Do Szko\u0142y Milicji w Szczytnie<\/em> (P. Szulkin, dz. cyt., s. 80).<\/p>\n

    \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  8. \n

    Por. M. Haltof, Kino polskie<\/em>, t\u0142um. Miros\u0142aw Przylipiak, wyd. s\u0142owo\/obraz terytoria, Gda\u0144sk 2004.<\/p>\n

    W swej narracji dotycz\u0105cej polskiego kina, niejako pod pr\u0105d oficjalnej narracji historyczno-filmowej, Halltof docenia kino gatunkowe ignorowane przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u015brodowiska polskiego kina. Opisuj\u0105c og\u00f3ln\u0105 zapa\u015b\u0107 polskiego kina w latach 1981\u20131989, zauwa\u017ca warto\u015b\u0107 produkcji reprezentuj\u0105cych kino gatunk\u00f3w, a szczeg\u00f3lnie drzemi\u0105cy w nich walor krytyczny wobec zaistnia\u0142ej sytuacji spo\u0142eczno-politycznej. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  9. \n

    Tam\u017ce, s. 208. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  10. \n

    Najwa\u017cniejsze filmy dokumentalne dotycz\u0105ce czas\u00f3w stanu wojennego analizuje w swym artykule Jerzy Armata \u2013 por. Jerzy Armata, Zapiski z podziemia i nadziemia<\/em>, https:\/\/www.sfp.org.pl\/wydarzenia,47,3935,1,1,Zapiski-z-podziemia-i-nadziemia-stan-wojenny-niefabularny.html<\/a> [dost\u0119p: 2021.12.21]. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  11. \n

    Pomijam w tym miejscu filmy telewizyjne. Zreszt\u0105, wobec bojkotu oficjalnych medi\u00f3w przez ludzi kina, nie zrealizowano tu raczej znacz\u0105cych produkcji tego typu. Do chlubnych wyj\u0105tk\u00f3w nale\u017cy serial Alternatywy 4<\/em> Stanis\u0142awa Barei (realizacja w 1983 roku, emisja wersji ocenzurowanej w TVP \u2013 w 1986) \u2013 by\u0107 mo\u017ce szczytowe osi\u0105gni\u0119cie tego re\u017cysera. Po mistrzowsku pokaza\u0142 on tragikomiczny obraz \u017cycia w PRL pod rz\u0105dami komunist\u00f3w, kt\u00f3rych personifikacj\u0105 w filmie by\u0142 gospodarz domu Anio\u0142 (Roman Wilhelmi) \u2013 pos\u0142uszny wobec w\u0142adzy, bezlitosny dla swych podw\u0142adnych. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  12. \n

    Hollywood si\u0119ga, by\u0107 mo\u017ce nie bezpo\u015brednio, do film\u00f3w Kie\u015blowskiego, czyni\u0105c z nich \u017ar\u00f3d\u0142o inspiracji. Wystarczy przywo\u0142a\u0107 hollywoodzk\u0105 wersj\u0119 Przypadku<\/em> z 1981 (premiera \u2013 1987), film Przypadkowa dziewczyna<\/em> z 1997 Petera Howitta, oparty na podobnym pomy\u015ble, co film polskiego re\u017cysera: \u015bledzimy dwa warianty \u017cycia bohaterki (w tej roli Gwyneth Paltrow), na kt\u00f3re wp\u0142ywa tytu\u0142owy przypadek. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  13. \n

    T. Lubelski, dz. cyt., s. 506. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  14. \n

    Jak sam m\u00f3wi\u0142, film by\u0142 jego reakcj\u0105 na to, co dzia\u0142o si\u0119 w stanie wojennym: Musia\u0142em te\u017c w\u0142o\u017cy\u0107 ogromny wysi\u0142ek, ju\u017c samotny, \u017ceby stworzy\u0107 postaci w zgodzie z nasz\u0105 cywilizacj\u0105, z etosem \u0142aci\u0144skim. Z Rosjan, prawos\u0142awnych, musia\u0142em zrobi\u0107 postaci polskich oficer\u00f3w w s\u0142u\u017cbie armii rosyjskiej, co si\u0119 nagminnie zdarza\u0142o, kt\u00f3rzy s\u0105 w dodatku katolikami. Kosztowa\u0142o mnie to wiele trudu, a jednocze\u015bnie wiedzia\u0142em, instynktownie, \u017ce nie wolno zaniecha\u0107, nawet na chwil\u0119, wierno\u015bci wobec zasad najbardziej og\u00f3lnych, wobec abstrakt\u00f3w cywilizacyjnych. I tak te\u017c robi\u0142em. P\u0142yn\u0105\u0142 czas, nikt mnie nie rusza\u0142. Nic. W porz\u0105dku. I dopiero w momencie, kiedy by\u0142em ju\u017c pewien zgodno\u015bci z realiami historycznymi, mog\u0142em sobie pozwoli\u0107 na kontemplowanie tego, o czym ten film b\u0119dzie \u2013 dla mnie. I sta\u0142 si\u0119 metafor\u0105 mojej podr\u00f3\u017cy po stanie wojennym, po w\u0142asnym uwi\u0119zieniu bez krat: czu\u0142em si\u0119 stanem wojennym zasypany. To by\u0142o dla mnie wa\u017cne tym bardziej, \u017ce ja si\u0119 rzeczywi\u015bcie g\u0142\u0119boko w obowi\u0105zki obywatelskie zaanga\u017cowa\u0142em. Na serio potraktowa\u0142em m\u00f3j wyb\u00f3r na jednego z dyrektor\u00f3w artystycznych zespo\u0142u. Na serio zak\u0142ada\u0142em komisj\u0119 Solidarno\u015bci w wytw\u00f3rni. Na serio za\u0142o\u017cy\u0142em w\u0142asny zesp\u00f3\u0142 filmowy Aneks. A potem na serio zaanga\u017cowa\u0142em si\u0119 w konspiracj\u0119. Si\u0142\u0105 rzeczy to ci\u015bnienie, poczucie zagro\u017cenia i cz\u0119sty upadek nadziei \u2013 to wszystko musia\u0142o wnikn\u0105\u0107 w moje postaci w \u201eForcie 13\u201d <\/em>\u2013 Grzegorz Kr\u00f3likiewicz i in., Kr\u00f3likiewicz: pracuj\u0119 dla przysz\u0142o\u015bci<\/em>, Wyd. Ha!art, Krak\u00f3w 2011, s. 202. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li>

  15. \n

    O tych produkcjach filmowych pisze szerzej Joanna Preizner w przygotowywanej do druku monografii kina stanu wojennego pt. Czas o\u0142owiany. Obraz stanu wojennego w filmie fabularnym <\/em>\u2013 por. Joanna Preizner, Awaria samosteru. Stan wewn\u0119trzny Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego<\/em>, https:\/\/akademiapolskiegofilmu.pl\/pl\/historia-polskiego-filmu\/artykuly\/w-druku-awaria-samosteru-stan-wewnetrzny-krzysztofa-tchorzewskiego\/613<\/a> [dost\u0119p: 2021.12.21]. \u2191<\/a><\/p>\n<\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    W tek\u015bcie przeanalizowano spos\u00f3b, w jaki polscy filmowcy podejmowali temat stanu wojennego. Autor przedstawia kontekst historyczny zwi\u0105zany z produkcj\u0105 dzie\u0142 dotycz\u0105cych tragicznych wydarze\u0144 1981 roku oraz ich nast\u0119pstw.<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":3047,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1068],"tags":[171,1113,577,1114,852],"ppma_author":[71],"class_list":["post-2788","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2021","tag-antropologia-filmu","tag-cenzura-kina-w-prl","tag-kino-autorskie","tag-polskie-kino-gatunkowe","tag-stan-wojenny"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t