{"id":2785,"date":"2022-01-30T15:56:11","date_gmt":"2022-01-30T14:56:11","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=2785"},"modified":"2022-01-31T18:53:43","modified_gmt":"2022-01-31T17:53:43","slug":"ostatni-prom-oraz-80-milionow-waldemara-krzystka-z-perspektywy-historyka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/ostatni-prom-oraz-80-milionow-waldemara-krzystka-z-perspektywy-historyka\/","title":{"rendered":"„Ostatni prom” oraz „80 milion\u00f3w” Waldemara Krzystka z perspektywy historyka"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Krzysztof Kolberger Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Waldemar Krzystek nale\u017cy do grona nielicznych tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy w swoich filmach podejmowali temat karnawa\u0142u Solidarno\u015bci oraz stanu wojennego. Uczyni\u0142 to w dw\u00f3ch produkcjach sensacyjnych. Ostatni prom <\/em>(1989) by\u0142 jednym <\/em>z pierwszych film\u00f3w o stanie wojennym. Okres ten pojawi\u0142 si\u0119 tak\u017ce w innym jego filmie \u2013 80 milion\u00f3w <\/em>(2011). Jaki obraz stanu wojennego, Polak\u00f3w i ich postaw si\u0119 z nich wy\u0142ania? I druga istotna kwestia: czy, a je\u015bli tak, to w jakim stopniu, filmy te oddaj\u0105 \u00f3wczesn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107? Na ile wierne s\u0105 realiom historycznym? <\/p>\n\n\n\n

Ostatni prom<\/em><\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Film rozpoczyna pami\u0119tna scena ukazuj\u0105ca kolejk\u0119 zdenerwowanych ludzi przed zamkni\u0119tym sklepem. S\u0142yszymy wypowied\u017a jednego z rozz\u0142oszczonych klient\u00f3w twierdz\u0105cego, \u017ce aktualna sytuacja zaopatrzeniowa jest efektem dzia\u0142ania w\u0142adz w celu zdenerwowania ludzi, a nast\u0119pnie zrzucenia winy na Solidarno\u015b\u0107. Tak rzeczywi\u015bcie w\u00f3wczas by\u0142o \u2013 peerelowska propaganda atakowa\u0142a NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d za rzekomo niszcz\u0105ce kraj strajki. Wielu Polak\u00f3w podejrzewa\u0142o r\u00f3wnie\u017c w\u0142adze PRL o celowe ukrywanie \u017cywno\u015bci (przetrzymywanie jej w magazynach), a tak\u017ce o to, \u017ce jej brakuje , bo jest eksportowana do Zwi\u0105zku Sowieckiego. To drugie podejrzenie sprawi\u0142o, \u017ce Solidarno\u015b\u0107 domaga\u0142a si\u0119 nawet mo\u017cliwo\u015bci kontroli eksportu produkt\u00f3w \u017cywno\u015bciowych. Je\u015bli za\u015b chodzi o braki \u017cywno\u015bci, to wynika\u0142y one z nieudolno\u015bci peerelowskich w\u0142adz i ich problem\u00f3w ze skupem produkt\u00f3w rolnych, a nie z celowego przetrzymywania \u017cywno\u015bci w magazynach. O skali trudno\u015bci zaopatrzenia si\u0119 w podstawowe produkty, w tym spo\u017cywcze, \u015bwiadcz\u0105 organizowane latem 1981 roku marsze g\u0142odowe[1]<\/a><\/sup><\/sup>, kt\u00f3rym trudno si\u0119 dziwi\u0107, skoro sklepowe p\u00f3\u0142ki \u015bwieci\u0142y pustkami, a dy\u017curnym towarem by\u0142 na nich ocet. <\/p>\n\n\n\n

G\u0142\u00f3wna akcja filmu rozgrywa si\u0119 w dniach 12 i 13 grudnia 1981 roku na pok\u0142adzie promu Wilan\u00f3w p\u0142yn\u0105cego (w ramach kolejnego rejsu wycieczkowego) ze \u015awinouj\u015bcia do kilku port\u00f3w Europy Zachodniej. Pierwszym z nich, a dla wi\u0119kszo\u015bci pasa\u017cer\u00f3w zdecydowanych na emigracj\u0119 z Polski r\u00f3wnie\u017c docelowym, jest Hamburg w Republice Federalnej Niemiec. Podr\u00f3\u017cni p\u0142yn\u0105 do nowego, lepszego, lecz tak naprawd\u0119 nieznanego im \u015bwiata. To w\u0142a\u015bnie oni s\u0105 bohaterem zbiorowym tego filmu. Natomiast bohaterem indywidualnym jest nauczyciel j\u0119zyka polskiego w jednej ze szk\u00f3\u0142 \u015brednich, Marek Ziarno (Krzysztof Kolberger). Nale\u017cy on do nietypowych pasa\u017cer\u00f3w, nie planuje bowiem pozostania na Zachodzie. Po wype\u0142nieniu swojej \u201etajnej\u201d, ale jak si\u0119 okazuje doskonale znanej S\u0142u\u017cbie Bezpiecze\u0144stwa misji, zamierza wr\u00f3ci\u0107 do Polski. Bohater ten zosta\u0142 wys\u0142any przez Solidarno\u015b\u0107 \u2013 w swoim baga\u017cu przewozi na Zach\u00f3d wa\u017cne dane, m.in. list\u0119 os\u00f3b, kt\u00f3re w razie konieczno\u015bci podejm\u0105 podziemn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107. Mimo \u015bledzenia przez SB oraz poddaniu si\u0119 kontroli osobistej podczas odprawy celnej udaje mu si\u0119 \u2013 dzi\u0119ki by\u0142ej \u017conie Renacie (Agnieszka Kowalska) \u2013 przemyci\u0107 je na odp\u0142ywaj\u0105cy prom. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Agnieszka Kowalska i Krzysztof Kolberger Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W przypadku bohater\u00f3w w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci gotowych na emigracj\u0119, w czasie rejsu dowiadujemy si\u0119 o ich zr\u00f3\u017cnicowanych motywach opuszczenia kraju. I tak np. Rysiek (Artur Barci\u015b) i Ewa (Ewa Wencel) \u2013 m\u0142odzi ma\u0142\u017conkowie oczekuj\u0105cy narodzin dziecka \u2013 szukaj\u0105 szansy na lepsze \u017cycie, a zw\u0142aszcza popraw\u0119 warunk\u00f3w mieszkaniowych. Sprzedali wszystko i nie maj\u0105 ju\u017c nawet do czego wraca\u0107. Z kolei ci\u0105gle wahaj\u0105cy si\u0119 Andrzej (Jerzy Zelnik) wyje\u017cd\u017ca za namow\u0105 \u017cony chc\u0105cej uratowa\u0107 ich ma\u0142\u017ce\u0144stwo (m\u0105\u017c j\u0105 zdradza, a kobieta o tym wie), lecz zas\u0142aniaj\u0105cej si\u0119 argumentem lepszej przysz\u0142o\u015bci dla ich dziecka na Zachodzie. Zdymisjonowany wa\u017cny dzia\u0142acz partii Zdzis\u0142aw Marecki (Leonard Andrzejewski) ma nadziej\u0119 \u2013 dzi\u0119ki dolarom wywiezionym z Polski \u2013 rozpocz\u0105\u0107 nowe \u017cycie po rozstaniu z \u017con\u0105 Jol\u0105 (Barbara Grabowska), tak\u017ce znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 na promie. W trakcie rejsu wszystkie postaci zastaje wiadomo\u015b\u0107 o wprowadzeniu stanu wojennego, kt\u00f3r\u0105 otrzyma\u0142 szyfrogramem kapitan (Leon Niemczyk). Po pewnym czasie, rzekomo ze wzgl\u0119du na sztormow\u0105 pogod\u0119 i bezpiecze\u0144stwo pasa\u017cer\u00f3w, bohaterowie zostaj\u0105 poinformowani, \u017ce prom p\u0142ynie z powrotem do Polski. W tej sytuacji cz\u0119\u015b\u0107 z nich podnosi bunt i na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 zaczyna spuszcza\u0107 szalupy, aby tylko nie wraca\u0107 do kraju. Tymczasem do promu podp\u0142ywaj\u0105 dwa zachodnioniemieckie kutry i przez megafony przekazuj\u0105 wiadomo\u015bci (niezbyt zreszt\u0105 precyzyjne) o wydarzeniach w Polsce \u2013 wypowiedzeniu wojny przez wojsko Solidarno\u015bci, aresztowaniu Lecha Wa\u0142\u0119sy czy godzinie milicyjnej. Jednocze\u015bnie pasa\u017cerom promu obiecuj\u0105 zabranie na swoje pok\u0142ady, z zapewnieniem, \u017ce w\u0142adze RFN zapewni\u0105 im azyl oraz prac\u0119. Od upragnionej wolno\u015bci dzieli ich tylko jeden, ale trudny krok \u2013 skok do zimnego, grudniowego morza z wysokiego promowego pok\u0142adu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pasa\u017cer\u00f3w decyduje si\u0119 skoczy\u0107. Zostaje niewiele os\u00f3b \u2013 m\u0142ode ma\u0142\u017ce\u0144stwo (Rysiek i Ewa, gdy\u017c ona nie decyduje si\u0119 na skok), spokojny o los dokument\u00f3w zabranych na pok\u0142ad niemieckiego kutra przez by\u0142\u0105 \u017con\u0119 Marek, za\u0142oga oraz kilka innych os\u00f3b, kt\u00f3re wracaj\u0105 do kraju. W scenie ko\u0144cowej Ziarno pojawia si\u0119 w szkole, w kt\u00f3rej uczy, aby udowodni\u0107 swoim uczniom, \u017ce nie zdecydowa\u0142 si\u0119 na emigracj\u0119 i powr\u00f3ci\u0142 (zgodnie ze swoimi pogl\u0105dami oraz z\u0142o\u017con\u0105 im wcze\u015bniej obietnic\u0105). Kiedy przychodz\u0105 po niego funkcjonariusze, uciekaj\u0105c przed nimi do tylnego wyj\u015bcia, jest \u017cegnany przez swoich uczni\u00f3w podniesionymi r\u0119koma, z d\u0142o\u0144mi z\u0142o\u017conymi w charakterystyczny znak zwyci\u0119stwa \u201eV\u201d. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ewa Wencel i Artur Barci\u015b Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wed\u0142ug mnie film mo\u017cna ocenia\u0107 na dw\u00f3ch p\u0142aszczyznach \u2013 zgodno\u015bci fabu\u0142y z faktami historycznymi oraz sposobu przedstawienia przez Krzystka \u00f3wczesnej rzeczywisto\u015bci. Trudno przypuszcza\u0107, znaj\u0105c peerelowskie realia, \u017ce Marek Ziarno, gdyby S\u0142u\u017cba Bezpiecze\u0144stwa dysponowa\u0142a wiedz\u0105, \u017ce pr\u00f3buje on wywie\u017a\u0107 z kraju bezcenne z jej punktu widzenia dane, zosta\u0142by wypuszczony z kraju. Zatrzymano by go pod byle pretekstem na granicy. Pytanie tylko, w jakim celu mia\u0142by on wywozi\u0107 na Zach\u00f3d dane nara\u017caj\u0105ce wielu dzia\u0142aczy opozycji? Owszem przed 13 grudnia 1981 roku przygotowano \u2013 w niekt\u00f3rych zak\u0142adach \u2013 zast\u0119pcze komisje zak\u0142adowe, ale takich zestawie\u0144 raczej nie sporz\u0105dzano na papierze, ani tym bardziej nie wywo\u017cono na Zach\u00f3d, bo te\u017c nie by\u0142o takiej potrzeby. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, nieprawdopodobne wydaje si\u0119, aby prom, kt\u00f3ry wyp\u0142yn\u0105\u0142 12 grudnia przed zmrokiem, a wi\u0119c zapewne jeszcze przed godzin\u0105 15.00, nie dop\u0142yn\u0105\u0142 do Hamburga, do momentu kiedy to na jego pok\u0142ad dotar\u0142a informacja o wprowadzeniu stanu wojennego, czyli nie wcze\u015bniej ni\u017c o godzinie 6.00 13 grudnia[2]<\/a><\/sup><\/sup>. Kolejn\u0105 kwesti\u0105 jest to, po co funkcjonariusz S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa, wraz ze swoim tajnym wsp\u00f3\u0142pracownikiem, mia\u0142by po otrzymaniu informacji o wprowadzeniu stanu wojennego \u2013 w sytuacji, kiedy prom zawr\u00f3ci\u0142 do Polski \u2013 pr\u00f3bowa\u0107 dalej odzyska\u0107 od g\u0142\u00f3wnego bohatera wspomniane wcze\u015bniej materia\u0142y? M\u00f3g\u0142 przecie\u017c spokojnie poczeka\u0107 na powr\u00f3t do kraju \u2013 scena ta rozgrywa si\u0119 jeszcze przed buntem cz\u0119\u015bci pasa\u017cer\u00f3w i przed podp\u0142yni\u0119ciem zachodnioniemieckich kutr\u00f3w. Poza tym zaanga\u017cowanie w t\u0119 akcj\u0119 tajnego wsp\u00f3\u0142pracownika \u2013 potencjalnie cennego \u2013 oznacza\u0142oby jego dekonspiracj\u0119 \u2013 zupe\u0142nie w tym przypadku nieuzasadnion\u0105 potrzebami oraz korzy\u015bciami operacyjnymi. <\/p>\n\n\n\n

Takich szczeg\u00f3\u0142\u00f3w niezgodnych z realiami historycznymi mo\u017cna zreszt\u0105 wskaza\u0107 wi\u0119cej, w\u015br\u00f3d nich np. decyzj\u0119 Wojskowej Rady Ocalenia Narodowej o aresztowaniu towarzysza Mareckiego. Po pierwsze, WRON takich decyzji nie podejmowa\u0142, po drugie, je\u015bli ju\u017c, to dygnitarz ten m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 internowany, a nie aresztowany, ze wzgl\u0119du na abolicj\u0119 na czyny sprzed 13 grudnia 1981 roku wprowadzon\u0105 wraz ze stanem wojennym. Decyzje o internowaniu sygnowa\u0142 komendant wojew\u00f3dzki Milicji Obywatelskiej, cho\u0107 odbywa\u0142o si\u0119 ono na podstawie danych S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa lub \u2013 jak w przypadku towarzysza Mareckiego i innych os\u00f3b pe\u0142ni\u0105cych kierownicze stanowiska w pa\u0144stwie \u2013 na podstawie decyzji, kt\u00f3ra zapad\u0142a na najwy\u017cszym szczeblu Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Zupe\u0142nie nieprawdopodobna, cho\u0107 w pe\u0142ni uzasadniona ze wzgl\u0119d\u00f3w dramaturgicznych, jest r\u00f3wnie\u017c scena z zachodnioniemieckimi kutrami i ich za\u0142og\u0105 namawiaj\u0105c\u0105 pasa\u017cer\u00f3w promu do skakania do Ba\u0142tyku. Podobnie zreszt\u0105 jak wspomniana wcze\u015bniej decyzja o zawr\u00f3ceniu promu. <\/p>\n\n\n\n

Te mankamenty s\u0105 jednak wy\u0142\u0105cznie t\u0142em dla g\u0142\u00f3wnego tematu filmu, kt\u00f3rym jest emigracja Polak\u00f3w w latach 80. oraz ich postawy w sytuacji nadzwyczajnej, jak\u0105 jest wprowadzenie stanu wojennego. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce w tym przypadku jest zdecydowanie lepiej ni\u017c w przypadku zgodno\u015bci fabu\u0142y z faktami historycznymi. Mimo pewnych mankament\u00f3w i przerysowa\u0144 \u2013 wed\u0142ug mnie \u2013 uda\u0142o si\u0119 to naprawd\u0119 dobrze. O scenie otwieraj\u0105cej film by\u0142a ju\u017c mowa. Po szturmie na puste sklepowe p\u00f3\u0142ki kolejna scena rozgrywa si\u0119 w jednej ze szk\u00f3\u0142 \u015brednich, kt\u00f3rej uczniowie ewidentnie nastawieni s\u0105 na emigracj\u0119 z kraju. Owszem, cz\u0119\u015b\u0107 z nich wspiera Solidarno\u015b\u0107, czy \u2013 dok\u0142adniej \u2013 wyst\u0119puje \u201eprzeciwko komunie\u201d, maluj\u0105c r\u00f3\u017cnego rodzaju napisy na murach, ale jednocze\u015bnie nie widzi dla siebie miejsca w kraju. Obraz taki wydaje si\u0119 bardziej trafny dla okresu po wprowadzeniu stanu wojennego \u2013 szczeg\u00f3lnie dla po\u0142owy lat 80., a nie tzw. solidarno\u015bciowego karnawa\u0142u, kt\u00f3remu jednak towarzyszy\u0142 wybuch entuzjazmu spo\u0142ecznego[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Nale\u017cy jednak przypomnie\u0107, \u017ce jesie\u0144 1981 roku to czas, kiedy nastroje spo\u0142eczne uleg\u0142y ju\u017c zdecydowanemu pogorszeniu. Cz\u0119\u015bciowo wynika\u0142o to z faktu, \u017ce Solidarno\u015b\u0107 nie by\u0142a w stanie spe\u0142ni\u0107 pok\u0142adanych w niej nadziei spo\u0142ecznych, a po cz\u0119\u015bci by\u0142 to efekt celowych dzia\u0142a\u0144 w\u0142adz (m.in. tzw. taktyki odcinkowych konfrontacji, stosowanej najprawdopodobniej od ko\u0144ca 1980 roku[4]<\/a><\/sup><\/sup>) w celu spadku poparcia dla zwi\u0105zku. Dzi\u0119ki dzia\u0142aniom peerelowskich w\u0142adz i S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa, a zw\u0142aszcza zmasowanej kampanii propagandowej \u2013 jak wynika z bada\u0144 O\u015brodka Bada\u0144 Opinii Publicznej i Studi\u00f3w Programowych Komitetu ds. Radia i Telewizji \u2013 poparcie spo\u0142eczne dla NSZZ \u201eSolidarno\u015bci\u201d znacz\u0105co spad\u0142o (z 74% w badaniu z 19\u201320 wrze\u015bnia do 58% w dniach 23\u201324 listopada)[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Mimo widocznego pogorszenia nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych, ta pokazana w filmie powszechna wr\u0119cz ch\u0119\u0107 emigracji m\u0142odzie\u017cy przed 13 grudnia wydaje si\u0119 przesadzona. Owszem \u2013 ucieczki, odmowy powrotu do kraju czy nawet porwania samolot\u00f3w zdarza\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy wrze\u015bniem 1980 roku a grudniem roku 1981, ale tak naprawd\u0119 masow\u0105 skal\u0119 przybra\u0142y dopiero po wprowadzeniu stanu wojennego \u2013 oczywi\u015bcie ju\u017c po przywr\u00f3ceniu ruchu mi\u0119dzynarodowego[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Jak pisze Dariusz Stola, badaj\u0105cy polityk\u0119 paszportow\u0105 w\u0142adz PRL \u2013 Fala<\/em> [emigrant\u00f3w] zacz\u0119\u0142a wzbiera\u0107 szczeg\u00f3lnie szybko latem 1981<\/em>[7]<\/a><\/sup><\/sup>. By\u0142o to m.in. efektem pewnej liberalizacji polityki paszportowej. G\u0142\u00f3wnym kierunkiem emigracji sta\u0142a si\u0119 Austria, kt\u00f3ra nie wymaga\u0142a od Polak\u00f3w wiz. W tym kraju liczba wniosk\u00f3w obywateli PRL o azyl wzros\u0142a z 538 w 1978 roku do 1000 w roku 1980 oraz 29 tys. w roku 1981. Na marginesie, kolejnym zakazem wprowadzonym 13 grudnia 1981 roku by\u0142o uprawianie turystyki oraz sport\u00f3w \u017ceglarskich i wio\u015blarskich na morskich wodach wewn\u0119trznych<\/em>[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Cel tego przepisu (jednego z artyku\u0142\u00f3w dekretu o stanie wojennym) by\u0142 oczywisty \u2013 ograniczenie ucieczek z kraju. Wracaj\u0105c do filmu, niezale\u017cnie od w\u0105tpliwo\u015bci dotycz\u0105cych powszechno\u015bci nastroj\u00f3w emigracyjnych w\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy przed stanem wojennym, uda\u0142o si\u0119 w nim \u015bwietnie uchwyci\u0107 atmosfer\u0119 pewnej beznadziei (cytowany przez jednego z uczni\u00f3w wynik komputerowej symulacji dotycz\u0105cej osi\u0105gni\u0119cia przez jego brata zachodniego poziomu \u017cycia za ponad 130 lat). Kwestia ucieczek z Polski, a w\u0142a\u015bciwie odm\u00f3w powrotu do kraju, pojawia w jednej z kolejnych scen \u2013 wspomina o nich kapitan promu. Z jednej strony znowu mamy do czynienia z przesad\u0105, jak\u0105 jest stwierdzenie, \u017ce w przypadku dw\u00f3ch poprzednich rejs\u00f3w na taki krok zdecydowa\u0142 si\u0119 komplet pasa\u017cer\u00f3w. Owszem, tak si\u0119 zdarza\u0142o, ale raczej po 13 grudnia 1981 roku, a i to nie by\u0142o przecie\u017c norm\u0105. Z drugiej strony, z ust kapitana pada prawdziwe stwierdzenie, \u017ce kraj opuszczali ludzie wykszta\u0142ceni. Nale\u017cy w tym miejscu przypomnie\u0107, \u017ce emigracja z Polski po wprowadzeniu stanu wojennego do ko\u0144ca lat 80. dotyczy\u0142a co najmniej kilkaset tysi\u0119cy os\u00f3b[9]<\/a><\/sup><\/sup>, podczas gdy tzw. Wielka Emigracja po powstaniu listopadowym 1830\u20131831 \u2013 \u201ezaledwie\u201d oko\u0142o 29 tysi\u0119cy os\u00f3b[10]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Adriana \u015aredzi\u0144ska, January Brunov, Krzysztof Kolberger Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W kolejnych scenach filmu, zar\u00f3wno w trakcie odprawy paszportowej, jak i podr\u00f3\u017cy na promie, otrzymujemy swoisty portret zbiorowy polskich emigrant\u00f3w, ukazuj\u0105cy ich zr\u00f3\u017cnicowane postawy i motywacje. Niejako przy okazji zosta\u0142a sportretowana tak\u017ce za\u0142oga promu. I to w sytuacji pr\u00f3by \u2013 sytuacji nadzwyczajnej. Mamy tu kapitana koniunkturalist\u0119, kt\u00f3ry po otrzymaniu informacji o stanie wojennym i rozkazu zawr\u00f3cenia promu do Polski w celu unikni\u0119cia odpowiedzialno\u015bci za podejmowane dzia\u0142ania i ich ewentualne skutki symuluje chorob\u0119. Mamy tu okr\u0119towego lekarza nadu\u017cywaj\u0105cego alkoholu, kt\u00f3ry go demaskuje, ale stwierdza, \u017ce wystawi mu fa\u0142szywe za\u015bwiadczenie o jego niedyspozycji, czy wreszcie m\u0142odego szefa Solidarno\u015bci, a przy okazji pogromc\u0119 niewie\u015bcich serc, no i jego koleg\u0119 ze zwi\u0105zku, kt\u00f3ry okazuje si\u0119 tajnym wsp\u00f3\u0142pracownikiem S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa. Wracaj\u0105c do postaw bohater\u00f3w filmu, jego autorom uda\u0142o si\u0119 bardzo dobrze odda\u0107 desperacj\u0119 cz\u0119\u015bci z nich, aby z Polski uciec (sceny rodzic\u00f3w skacz\u0105cych z ma\u0142ymi dzie\u0107mi do lodowatego Ba\u0142tyku), a przy tym pokaza\u0107 motywacj\u0119 tych nielicznych, kt\u00f3rzy na taki krok si\u0119 nie zdecydowali. <\/p>\n\n\n\n

Sceny ko\u0144cowe filmu, czyli powr\u00f3t g\u0142\u00f3wnego bohatera Marka Ziarno do szko\u0142y i jego spotkania z uczniami zaanga\u017cowanymi zreszt\u0105 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105, jak najbardziej uzasadnione scenariuszowo, ka\u017c\u0105 zada\u0107 historykowi pytanie o ich realno\u015b\u0107. Trudno przypuszcza\u0107, aby ukrywaj\u0105cy si\u0119 od pewnego czasu nauczyciel (13 grudnia 1981 roku na kilka tygodni zawieszono nauk\u0119 szkoln\u0105) pojawia\u0142 si\u0119 w szkole tylko po to, aby powiedzie\u0107 swym uczniom, \u017ce niezale\u017cnie od tego, co si\u0119 w kraju wydarzy, nie zwolni ich to z nauki. Nawet je\u015bli bohater ten \u2013 jak w filmie \u2013 dla jednych jest idealist\u0105, dla innych wr\u0119cz naiwnym frajerem. <\/p>\n\n\n\n

Reasumuj\u0105c, Ostatni prom <\/em>jest bardzo udanym portretem polskich postaw Anno Domini <\/em>1981, gorzej jest natomiast z oddaniem reali\u00f3w tego okresu. Oczywi\u015bcie w niekt\u00f3rych przypadkach jest to w pe\u0142ni uzasadnione ze wzgl\u0119d\u00f3w scenariuszowych (w ko\u0144cu mamy do czynienia z filmem sensacyjnym, a nie fabularyzowanym dokumentem), ale w innych wierno\u015b\u0107 historycznym faktom w niczym by nie zaszkodzi\u0142a. Nie zmienia to jednak pozytywnej oceny tego filmu, kt\u00f3ry jest ciekaw\u0105 pr\u00f3b\u0105 przedstawienia peerelowskiej rzeczywisto\u015bci z ko\u0144ca 1981 roku, a dok\u0142adniej jej pewnego ma\u0142ego wycinka. <\/p>\n\n\n\n

80 milion\u00f3w<\/em><\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

W przeciwie\u0144stwie do Ostatniego promu<\/em> akcja tego filmu oparta jest na wydarzeniach autentycznych. Jej zasadnicza cz\u0119\u015b\u0107 rozgrywa si\u0119 przed stanem wojennym, ale dotyczy ona g\u0142\u00f3wnie przygotowa\u0144 do niego \u2013 zar\u00f3wno peerelowskich w\u0142adz, a dok\u0142adniej wroc\u0142awskiej bezpieki, jak i drugiej strony, czyli dzia\u0142aczy dolno\u015bl\u0105skiej Solidarno\u015bci. Akcja rozpoczyna si\u0119 od sceny z sierpnia 1980 roku przedstawiaj\u0105cej strajki w stolicy Dolnego \u015al\u0105ska \u2013 Wroc\u0142awiu. To w\u0142a\u015bnie tu poznajemy g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w filmu \u2013 po cz\u0119\u015bci postaci autentyczne (m.in. Stanis\u0142awa Huskowskiego \u2013 granego przez Wojciecha Solarza, J\u00f3zefa Piniora \u2013 w tej roli Krzysztof Czeczot czy Piotra Bednarza \u2013 kreacja Macieja Makowskiego). Nie jest to jednak film dokumentalny \u2013 zar\u00f3wno wydarzenia, jak i sami bohaterowie ukazani w filmie niekiedy znacz\u0105co r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od orygina\u0142\u00f3w. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce s\u0105 jedynie pretekstem dla opowiedzenia atrakcyjnej historii. Ju\u017c na samym pocz\u0105tku widzimy scen\u0119 marszu z 31 sierpnia 1980 roku przez ulice Wroc\u0142awia. Marszu, kt\u00f3rego nie by\u0142o, bowiem wroc\u0142awski strajk zosta\u0142 zako\u0144czony przez miejscowy Mi\u0119dzyzak\u0142adowy Komitet Strajkowy w nocy z 31 sierpnia na 1 wrze\u015bnia. Wracaj\u0105c do fabu\u0142y, akcja filmu koncentruje si\u0119 na ostatnich miesi\u0105cach 1981 roku, kiedy peerelowskie w\u0142adze finiszuj\u0105 przygotowania do wprowadzenia stanu wojennego, a do \u015bwiadomo\u015bci dzia\u0142aczy Solidarno\u015bci zaczyna dociera\u0107 potrzeba podj\u0119cia krok\u00f3w na wypadek si\u0142owych dzia\u0142a\u0144 wobec zwi\u0105zku, st\u0105d te\u017c tytu\u0142owe 80 milion\u00f3w <\/em>wyp\u0142acone z banku. Zanim jednak do tego dojdzie, widzimy z jednej strony funkcjonowanie NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d w stolicy Dolnego \u015al\u0105ska, a z drugiej strony operacje wroc\u0142awskiej S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa. Jej funkcjonariusze podejmuj\u0105 zar\u00f3wno dzia\u0142ania przeciwko zwi\u0105zkowcom, kt\u00f3rych inwigiluj\u0105, jak i takie, kt\u00f3re maj\u0105 na celu skompromitowanie Solidarno\u015bci. By\u0142y one (przynajmniej po cz\u0119\u015bci) elementem tzw. odcinkowych konfrontacji[11]<\/a><\/sup><\/sup>, o czym by\u0142a ju\u017c mowa przy okazji analizy filmu Ostatni prom<\/em>. W tym przypadku jest to nieudana prowokacja zorganizowana na jednym z wroc\u0142awskich cmentarzy, polegaj\u0105ca na zdewastowaniu grob\u00f3w \u017co\u0142nierzy sowieckich. Akcja zako\u0144czona w filmie niepowodzeniem, czyli zatrzymaniem przez dzia\u0142aczy dolno\u015bl\u0105skiej Solidarno\u015bci funkcjonariuszy SB w trakcie niszczenia grob\u00f3w. Rzeczywi\u015bcie przypadki tego rodzaju dewastacji cmentarzy czy pomnik\u00f3w ku czci Sowiet\u00f3w poleg\u0142ych w Polsce w czasie II wojny \u015bwiatowej mia\u0142y miejsce, zw\u0142aszcza w roku 1981. Nigdy jednak nie uda\u0142o si\u0119 zatrzyma\u0107 ich sprawc\u00f3w, ani odnale\u017a\u0107 dokumentacji dotycz\u0105cej zorganizowania tego rodzaju operacji. Nie wiemy zatem, czy by\u0142y one dzie\u0142em funkcjonariuszy S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa \u2013 co wydaje si\u0119 najbardziej prawdopodobne \u2013 czy mo\u017ce nieco nies\u0142usznie zapomnianej, a wspomagaj\u0105cej S\u0142u\u017cb\u0119 Bezpiecze\u0144stwa w zwalczaniu zwi\u0105zku Wojskowej S\u0142u\u017cby Wewn\u0119trznej[12]<\/a><\/sup><\/sup>, czy te\u017c jeszcze innych sprawc\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Maciej Makowski, Krzysztof Czeczot, Marcin Bosak, Wojciech Solarz 80 milion\u00f3w<\/em>. Autor: Jaros\u0142aw Sosi\u0144ski. Prawa: MediaBrigade<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Tytu\u0142owa akcja pobrania 80 milion\u00f3w z banku przez dzia\u0142aczy wroc\u0142awskiej Solidarno\u015bci rzeczywi\u015bcie mia\u0142a miejsce. Piotr Bednarz, Stanis\u0142aw Huskowski, J\u00f3zef Pinior i Tomasz Surowiec wyp\u0142acili z konta zwi\u0105zku we wroc\u0142awskim oddziale Narodowego Banku Polskiego 80 mln z\u0142. Dzia\u0142acze zwi\u0105zku pieni\u0105dze przekazali metropolicie wroc\u0142awskiemu abp. Henrykowi Gulbinowiczowi (Adam Ferency), kt\u00f3ry zreszt\u0105 by\u0142 pomys\u0142odawc\u0105 zamiany z\u0142ot\u00f3wek na dolary, aby przy szalej\u0105cej w PRL inflacji przekazane mu \u015brodki nie straci\u0142y na warto\u015bci. Ca\u0142a akcja mia\u0142a jednak oczywi\u015bcie inny, du\u017co mniej dramatyczny przebieg ni\u017c to przedstawiono w filmie. Dzia\u0142acze Solidarno\u015bci nie byli poddani przed wyp\u0142at\u0105 pieni\u0119dzy tak \u015bcis\u0142ej obserwacji S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa, jak to ukazano. Dzia\u0142ali zreszt\u0105 jawnie i w pe\u0142ni legalnie, na podstawie zwi\u0105zkowych pe\u0142nomocnictw. Nie musieli wi\u0119c np. przerabia\u0107 na czas \u201eakcji\u201d tablic rejestracyjnych jednego z samochod\u00f3w. Informacji o wyp\u0142acie przez nich tak znacznej sumy nie przekaza\u0142 swoim prze\u0142o\u017conym dyrektor oddzia\u0142u Narodowego Banku Polskiego Jerzy Aulich (Cezary Morawski), wi\u0119c w\u0142adze (w tym SB) dowiedzia\u0142y si\u0119 o niej z pewnym op\u00f3\u017anieniem[13]<\/a><\/sup><\/sup>. To z kolei oznacza\u0142o, \u017ce nie by\u0142o \u2013 atrakcyjnego dla widza \u2013 po\u015bcigu za zwi\u0105zkowcami esbek\u00f3w, a co za tym idzie \u2013 nie by\u0142o wypadku dzia\u0142aczy Solidarno\u015bci, kt\u00f3rzy nie wjechali pod poci\u0105g. Poniewa\u017c ich dzia\u0142anie by\u0142o w pe\u0142ni legalne, nie musieli ukrywa\u0107 si\u0119 przed wprowadzeniem stanu wojennego. Podobnie jak pomys\u0142em scenarzyst\u00f3w \u2013 ciekawym dramaturgicznie, ale niemaj\u0105cym nic wsp\u00f3lnego z rzeczywistymi wydarzeniami \u2013 by\u0142a wizyta kapitana SB Stanis\u0142awa Sobczaka (Piotr G\u0142owacki) we wroc\u0142awskiej kurii i jego oferta krycia opozycji w zamian za \u0142ap\u00f3wk\u0119 w wysoko\u015bci \u201edrobnych\u201d 20 mln z\u0142otych. Film ko\u0144cz\u0105 sceny z internowania jednego z bohater\u00f3w filmu, dzia\u0142acza wroc\u0142awskiej Solidarno\u015bci \u2013 Maksa, oraz z nielegalnej demonstracji na mo\u015bcie Grunwaldzkim w dniu 31 sierpnia 1982 roku. <\/p>\n\n\n\n

Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce autentyczne wydarzenia zosta\u0142y przedstawiono w filmie w krzywym zwierciadle. Z jednej strony mamy w nim nie do ko\u0144ca powa\u017cnych lider\u00f3w czy raczej dzia\u0142aczy wroc\u0142awskiej Solidarno\u015bci, a z drugiej \u2013 walcz\u0105cych z nimi nieudacznik\u00f3w ze S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa, z ich cynicznymi szefami. Wydaje si\u0119 to krzywdz\u0105ce, szczeg\u00f3lnie w przypadku dzia\u0142aczy zwi\u0105zku wymienionych z imienia i nazwiska, kt\u00f3rych zdj\u0119cia i biogramy pojawiaj\u0105 si\u0119 zreszt\u0105 na ko\u0144cu 80 milion\u00f3w<\/em> \u2013 zw\u0142aszcza \u017ce Pinior i Bednarz byli kolejnymi szefami Regionalnego Komitetu Strajkowego Dolny \u015al\u0105sk, czyli w\u0142adz podziemnej wroc\u0142awskiej Solidarno\u015bci. Takie przedstawienie dzia\u0142aczy Solidarno\u015bci, gdyby dotyczy\u0142o postaci anonimowych, nie budzi\u0142oby sprzeciwu, tym bardziej \u017ce trudno nie zauwa\u017cy\u0107 w ich przypadku pewnej naiwno\u015bci. I tak np. ich kolega ze zwi\u0105zku \u2013 W\u0142adys\u0142aw Frasyniuk, kt\u00f3rego zdj\u0119cie i biogram r\u00f3wnie\u017c zamieszczono na ko\u0144cu filmu, kiedy na pocz\u0105tku grudnia 1981 roku zg\u0142osili si\u0119 do niego dzia\u0142acze Zwi\u0105zku Zawodowego Funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej z ostrze\u017ceniem, \u017ce funkcjonariusze S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa szykuj\u0105 do si\u0142owej rozprawy ze zwi\u0105zkiem i wykupuj\u0105 \u0142omy, mia\u0142 o\u015bwiadczy\u0107: czapkami ich nakryjemy<\/em>. Na marginesie, podczas posiedzenia ostatniej Komisji Krajowej NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d przed wprowadzeniem stanu wojennego (11\u201312 grudnia 1981 roku), pada\u0142y takie pomys\u0142y, jak abolicja dla funkcjonariuszy SB czy zagwarantowanie Zwi\u0105zkowi Sowieckiemu tras komunikacyjnych dla wojska. A w tym czasie w\u0142adze PRL rozpoczyna\u0142y ju\u017c si\u0142ow\u0105 pacyfikacj\u0119 zwi\u0105zku[14]<\/a><\/sup><\/sup>. Tym, co mo\u017ce budzi\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci jest te\u017c spos\u00f3b pokazania funkcjonowania S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa. Esbecy \u2013 mo\u017ce poza Sobczakiem \u2013 zostali przedstawieni jako grupa do\u015b\u0107 jednorodna, niezbyt inteligentna. To zreszt\u0105 szerszy problem pewnego schematycznego wizerunku funkcjonariuszy SB, czy szerzej aparatu bezpiecze\u0144stwa w filmach. Cz\u0119sto s\u0105 oni pokazani \u2013 podobnie jak w 80 milionach <\/em>\u2013 jako jednorodna grupa nieudacznik\u00f3w lub te\u017c wybitnych fachowc\u00f3w mog\u0105cych wr\u0119cz zakulisowo wp\u0142ywa\u0107 na losy ludzi i pa\u0144stwa \u2013 zob. S\u0142u\u017cby specjalne <\/em>Patryka Vegi, kt\u00f3rego akcja rozgrywa si\u0119 ju\u017c po likwidacji Wojskowych S\u0142u\u017cb Informacyjnych, na kt\u00f3re przemianowano Wojskow\u0105 S\u0142u\u017cb\u0119 Wewn\u0119trzn\u0105. W rzeczywisto\u015bci w latach 70., a zw\u0142aszcza 80., do bezpieki trafiali r\u00f3\u017cni ludzie. W przypadku S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142y to postacie nader ciekawe, zdecydowanie wymykaj\u0105ce si\u0119 temu schematowi. Tak by\u0142o np. w przypadku czteroosobowej grupy prowadz\u0105cej dzia\u0142ania przeciwko \u201eTygodnikowi Solidarno\u015b\u0107\u201d, w ramach sprawy pod kryptonimem \u201eWalet\u201d. I tak ich szef \u2013 Pawe\u0142 Ba\u0144kowski by\u0142 do\u015bwiadczonym w pracy operacyjnym esbekiem, mocno zaanga\u017cowanym w swoj\u0105 prac\u0119 i zaniedbuj\u0105cym z tego powodu nawet rodzin\u0119. Robert Grzelak to z kolei cz\u0142owiek gotowy wykona\u0107 pieczo\u0142owicie ka\u017cde polecenie swoich szef\u00f3w, Stefan Kardaszewski poszed\u0142 do SB dla korzy\u015bci (wy\u017csza pensja, mieszkanie), za\u015b Artur Woroniecki to funkcjonariusz maj\u0105cy problemy z alkoholem[15]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Miros\u0142aw Baka, Jan Frycz 80 milion\u00f3w<\/em>. Autor: Jaros\u0142aw Sosi\u0144ski. Prawa: MediaBrigade<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Autorzy dokonali r\u00f3wnie\u017c przeniesienia na okres solidarno\u015bciowego karnawa\u0142u wydarze\u0144, kt\u00f3re rzeczywi\u015bcie rozgrywa\u0142y si\u0119, ale ju\u017c po wprowadzeniu stanu wojennego. A szkoda, bo o ile wiele zabieg\u00f3w scenariuszowych, kt\u00f3re s\u0105 odej\u015bciem od rzeczywistego przebiegu zdarze\u0144 (tytu\u0142owa akcja wyp\u0142acenia 80 milion\u00f3w) wydaje si\u0119 w pe\u0142ni uzasadnionych w przypadku filmu sensacyjnego, o tyle akurat owe przeniesienie pewnych wydarze\u0144 z okresu po 13 grudnia 1981 roku do czas\u00f3w legalnej dzia\u0142alno\u015bci NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d odziera je z wiarygodno\u015bci, bez widocznej korzy\u015bci dla samego filmu. Tym bardziej, \u017ce wystarczy\u0142oby je przesun\u0105\u0107 zaledwie o kilka dni. Tak jest np. w przypadku pog\u0142osek rozpuszczanych przez bezpiek\u0119 na temat ukrywaj\u0105cego si\u0119 Piniora, zgodnie z kt\u00f3rymi bawi si\u0119 on w austriackich kasynach za wyp\u0142acone pieni\u0105dze. Podobnie rzecz si\u0119 ma w przypadku scen brutalno\u015bci funkcjonariuszy S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa, kt\u00f3rzy porywaj\u0105 drukarza Bogdana (w tej roli Przemys\u0142aw Bluszcz) po nieudanym przeszukaniu w jego drukarni. Zostaje on porwany w bia\u0142y dzie\u0144, w miejscu publicznym, m.in. przez umundurowanego funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej, a nast\u0119pnie skatowany. Jak si\u0119 mo\u017cna domy\u015bli\u0107 \u2013 co wynika z kolejnych scen \u2013 w tym przypadku, opr\u00f3cz motywu osobistej zemsty za nieudan\u0105 akcj\u0119 bezpieki i o\u015bmieszenie jej funkcjonariuszy, powodem dzia\u0142a\u0144 jest prowokowanie napi\u0119cia, protest\u00f3w. To dzia\u0142anie wpisuje si\u0119 we wspomnian\u0105 wcze\u015bniej taktyk\u0119 odcinkowych konfrontacji. Co wi\u0119cej \u2013 patrz\u0105c z punktu widzenia historyka \u2013 nawi\u0105zuje do tego, co minister spraw wewn\u0119trznych Czes\u0142aw Kiszczak na pocz\u0105tku pa\u017adziernika 1981 roku nakazywa\u0142 swoim podw\u0142adnym, zreszt\u0105 w nader barwny spos\u00f3b: wpuszczanie przeciwnika w maliny<\/em>, stawianie wroga w kompromituj\u0105cym po\u0142o\u017ceniu<\/em>, utrzymywanie atmosfery napi\u0119cia<\/em> oraz podgrzewanie nastroj\u00f3w, gdy\u017c kolejne strajki mog\u0105 da\u0107 pretekst do wprowadzenia stanu wojennego<\/em>[16]<\/a><\/sup><\/sup>. Problem w tym, \u017ce nie odbywa\u0142o si\u0119 to w tak ostentacyjny spos\u00f3b. Tego rodzaju akcja, jak przedstawiona w filmie w okresie legalnej, dzia\u0142aj\u0105cej Solidarno\u015bci, obr\u00f3ci\u0142aby si\u0119 przeciwko jej autorom. Owszem, w solidarno\u015bciowym karnawale zdarza\u0142y si\u0119 pobicia czy nawet porwania dzia\u0142aczy zwi\u0105zku, ale odbywa\u0142y si\u0119 one bez \u015bwiadk\u00f3w. Zmieni\u0142o si\u0119 to po 13 grudnia 1981 roku. Podobnie ma si\u0119 sytuacja z zatrzymaniem, zastraszaniem i brutalnym przes\u0142uchaniom Huskowskiego. W tym przypadku mo\u017cna wr\u0119cz powiedzie\u0107, \u017ce to typowa sytuacja nie tylko w stanie wojennym i latach nast\u0119pnych (zob. tzw. porwania toru\u0144skie[17]<\/a><\/sup><\/sup>), ale nie dla okresu legalnej dzia\u0142alno\u015bci Solidarno\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

Trudno si\u0119 oprze\u0107 wra\u017ceniu, \u017ce w filmie przedstawiono dzia\u0142ania S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa \u2013 podobnie, jak jej funkcjonariuszy \u2013 w krzywym zwierciadle. To jeden z dw\u00f3ch najwi\u0119kszych mankament\u00f3w filmu. I tak np. po nagraniu przez funkcjonariuszy SB propozycji korupcyjnej kapitana Sobczaka, ten nie zosta\u0142by jedynie zes\u0142any przez komendanta wojew\u00f3dzkiego do Zmotoryzowanych Odwod\u00f3w Milicji Obywatelskiej i wys\u0142any na ulic\u0119 \u2013 jak w fina\u0142owej scenie filmu \u2013 lecz co najmniej wyrzucony z hukiem z resortu spraw wewn\u0119trznych, a zapewne poszed\u0142by siedzie\u0107. Zw\u0142aszcza \u017ce niezbyt dobrze wyra\u017ca\u0142 si\u0119 \u2013 jak w filmie \u2013 o c\u00f3rce swojego szefa, a na dodatek jego korupcyjnej propozycji nie by\u0142o szans zatrzyma\u0107 w tajemnicy \u2013 wiedzieli o niej funkcjonariusze pods\u0142uchuj\u0105cy kuri\u0119. Inna sprawa, \u017ce gdyby Sobczak \u2013 co m\u00f3g\u0142 zreszt\u0105 spokojnie uczyni\u0107 \u2013 t\u0142umaczy\u0142 si\u0119, \u017ce by\u0142o to poci\u0105gni\u0119cie taktyczne w celu potwierdzenia informacji o zdeponowaniu pieni\u0119dzy u kardyna\u0142a Gulbinowicza i tym samym odzyskania ich przez SB, m\u00f3g\u0142by si\u0119 spokojnie obroni\u0107. Jednak to \u2013 co w pe\u0142ni rozumiem \u2013 utrudnia\u0142oby konstrukcj\u0119 sceny fina\u0142owej, w kt\u00f3rej bohaterowie z obu stron barykady spotykaj\u0105 si\u0119 na mo\u015bcie Grunwaldzkim. Wracaj\u0105c do pokazania sposobu funkcjonowania S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa w krzywym zwierciadle, w filmie znalaz\u0142y si\u0119 dwie sceny \u2013 po wprowadzeniu stanu wojennego jej funkcjonariusze (dzia\u0142acz NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d i rzekoma wsp\u00f3\u0142pracowniczka francuskiego dziennikarza) dekonspiruj\u0105 si\u0119, ujawniaj\u0105c swoj\u0105 prawdziw\u0105 rol\u0119. W rzeczywisto\u015bci wykorzystywano by ich dalej, tym razem do dzia\u0142a\u0144 wobec funkcjonuj\u0105cej w podziemiu Solidarno\u015bci. Mo\u017cna te\u017c \u017ca\u0142owa\u0107, \u017ce funkcjonariusze S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa zast\u0105pili w tym przypadku \u2013 z niezrozumia\u0142ych wzgl\u0119d\u00f3w \u2013 jej tajnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w. W tym akurat przypadku mi\u0119dzy sierpniem 1980 roku a grudniem roku 1981 kierowanie do dzia\u0142alno\u015bci opozycyjnej przez bezpiek\u0119 by\u0142o norm\u0105, a tajni wsp\u00f3\u0142pracownicy odgrywali nieraz znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w zwalczaniu \u201eelement\u00f3w antysocjalistycznych\u201d, jak w\u0142adze okre\u015bla\u0142y w\u00f3wczas opozycjonist\u00f3w. Natomiast przypadki skierowania kadrowych funkcjonariuszy w szeregi legalnie dzia\u0142aj\u0105cej Solidarno\u015bci nie s\u0105 znane. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Sonia Bohosiewicz 80 milion\u00f3w<\/em>. Autor: Jaros\u0142aw Sosi\u0144ski. Prawa: MediaBrigade<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Tym, co razi z punktu widzenia reali\u00f3w historycznych, jest r\u00f3wnie\u017c spos\u00f3b przedstawienia wojska symbolizowanego przez majora Bagi\u0144skiego \u2013 jak si\u0119 mo\u017cna domy\u015bli\u0107 z kontekstu \u2013 oficera Wojskowej S\u0142u\u017cby Wewn\u0119trznej. Jako jedyny przedstawiciel w\u0142adzy sympatyzuje on z Solidarno\u015bci\u0105 i sabotuje dzia\u0142ania S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa. W filmie pada nawet podejrzenie, \u017ce przed laty zwerbowa\u0142 go jako m\u0142odego \u017co\u0142nierza niejaki Tadeusz Marku\u0107 \u201eKmicic\u201d (wcieli\u0142 si\u0119 w niego Mariusz Benoit) \u2013 posta\u0107 fikcyjna. Oficer ten jawi si\u0119 jako jedyny sprawiedliwy po stronie w\u0142adz, cz\u0142owiek honoru. Ten \u201edobry wojskowy\u201d w 80 milionach <\/em>to element szerszego kultu \u2013 kultu Wojska Polskiego, w tym Ludowego Wojska Polskiego, kt\u00f3re po II wojnie \u015bwiatowej wielokrotnie odgrywa\u0142o najgorsz\u0105 rol\u0119 \u2013 czy to w zwalczaniu podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego, czy to w krwawym t\u0142umieniu protest\u00f3w (w czerwcu 1956 roku w Poznaniu, w grudniu 1970 roku na Wybrze\u017cu), czy represjonowaniu os\u00f3b uznanych za wrog\u00f3w systemu (od \u017co\u0142nierzy, g\u00f3rnik\u00f3w, przez kleryk\u00f3w wysy\u0142anych do specjalnych jednostek, a\u017c po dzia\u0142aczy opozycji wys\u0142anych \u201ew kamasze\u201d pod koniec 1982 roku). R\u00f3wnie\u017c stan wojenny by\u0142 dzie\u0142em wojska. To wojsko \u2013 za po\u015brednictwem komisarzy wojskowych \u2013 rz\u0105dzi\u0142o w wielu instytucjach. Na czele partii i pa\u0144stwa sta\u0142 wojskowy (Jaruzelski), a w kierowanym przez niego rz\u0105dzie nie brakowa\u0142o wojskowych. Ma\u0142o tego, to w\u0142a\u015bnie wy\u017csi oficerowie Wojska Polskiego nale\u017celi przed 13 grudnia 1981 roku do bardziej nieprzejednanych wrog\u00f3w Solidarno\u015bci oraz zwolennik\u00f3w dzia\u0142a\u0144 si\u0142owych przeciwko niej. Jedynym wy\u017cszym wojskowym, kt\u00f3rego zapami\u0119tano dzi\u0119ki wallenrodycznej postawie, by\u0142 Ryszarda Kukli\u0144ski, ale i on nie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z Solidarno\u015bci\u0105, a z Amerykanami. Tymczasem przypadki wsp\u00f3\u0142pracy z opozycj\u0105 \u2013 w tym z legalnie dzia\u0142aj\u0105c\u0105 Solidarno\u015bci\u0105 \u2013 zdarza\u0142y si\u0119, ale w przypadku S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa. Najbardziej znanym przyk\u0142adem jest oczywi\u015bcie Adam Hodysz z gda\u0144skiej SB. R\u00f3wnie\u017c we Wroc\u0142awiu, w kt\u00f3rym rozgrywa si\u0119 akcja filmu, mia\u0142a funkcjonowa\u0107 grupa esbek\u00f3w wspieraj\u0105cych opozycj\u0119 (w tym Solidarno\u015b\u0107) okre\u015blana mianem grupy Charukiewicza, przekazuj\u0105ca zwi\u0105zkowcom informacje i ostrze\u017cenia przez akcjami S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa, a nawet jej tajnymi wsp\u00f3\u0142pracownikami[18]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Emilia Komarnicka i Marcin Bosak 80 milion\u00f3w<\/em>. Autor: Jaros\u0142aw Sosi\u0144ski. Prawa: MediaBrigade<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Powy\u017csze uwagi dotycz\u0105ce czasami do\u015b\u0107 znacznej rozbie\u017cno\u015bci fabu\u0142y z wydarzeniami historycznymi nie przekre\u015blaj\u0105 faktu, \u017ce powsta\u0142 obraz interesuj\u0105cy i wart obejrzenia. A co najwa\u017cniejsze \u2013 maj\u0105cy szans\u0119 zainteresowa\u0107 widz\u00f3w prawdziw\u0105 histori\u0105 80 milion\u00f3w wyp\u0142aconych w przeddzie\u0144 stanu wojennego i ceny, jak\u0105 za swe dzia\u0142ania zap\u0142acili dzielni dzia\u0142acze Solidarno\u015bci. I mo\u017ce si\u0119gni\u0119cia do ksi\u0105\u017cki Katarzyny Kaczorowskiej 80 milion\u00f3w. Historia prawdziwa<\/em>[19]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Podsumowanie<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

<\/strong>Bli\u017cszy oddaniu reali\u00f3w stanu wojennego jest Ostatni prom<\/em>. W tym, zdecydowanie bardziej kameralnym od 80 milion\u00f3w<\/em> filmie, <\/em>g\u0142\u00f3wn\u0105 osi\u0105 s\u0105 reakcje, zachowania ludzkie. W 80 milionach <\/em>z kolei kosztem reali\u00f3w postawiono na wartk\u0105, sensacyjn\u0105 akcj\u0119. Nie zmienia to faktu, \u017ce oba filmy w mojej ocenie (jako widza) s\u0105 obrazami ciekawymi. W interesuj\u0105cy spos\u00f3b opowiadaj\u0105 o Polsce tu\u017c przed i zaraz po wprowadzeniu stanu wojennego. I nie zmieniaj\u0105 tego wi\u0119ksze czy mniejsze mankamenty, w tym niezgodno\u015b\u0107 z faktami historycznymi niekt\u00f3rych scen obu film\u00f3w. Mankamenty widoczne bardziej w przypadku 80 milion\u00f3w<\/em>, a nie zawsze uzasadnione potrzebami scenariuszowymi. Warto pokusi\u0107 si\u0119 o refleksj\u0119, \u017ce nie zawsze wi\u0119kszy dystans czasowy s\u0142u\u017cy lepszemu oddaniu reali\u00f3w pokazywanej epoki czy wydarzenia. <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Grzegorz Majchrzak<\/strong> \u2013 historyk, doktor nauk politycznych, pracownik Instytutu Pami\u0119ci Narodowej, cz\u0142onek Stowarzyszenia \u201eArchiwum Solidarno\u015bci\u201d i Stowarzyszenia Wolnego S\u0142owa. Zajmuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie badaniem dziej\u00f3w aparatu represji (zw\u0142aszcza organ\u00f3w bezpiecze\u0144stwa), opozycji demokratycznej w PRL (g\u0142\u00f3wnie NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d), funkcjonowaniem medi\u00f3w (przede wszystkim Polskiego Radia i Telewizji Polskiej) przed 1989 rokiem, sportem w PRL oraz stanem wojennym. Autor scenariusza filmu dokumentalnego Kryptonim \u201eProrok\u201d <\/em>(2016), konsultant historyczny film\u00f3w dokumentalnych (np. Ta\u015bmy z Magdalenki <\/em>(2015), Ksi\u0105dz <\/em>(2016), Werdykt <\/em>(2019)) i spektakli Teatru Telewizji, m.in. Oskar\u017cenie. \u015amier\u0107 sier\u017canta Karosa <\/em>(2007), Czarnobyl. Cztery dni w kwietniu <\/em>(2010), wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rca cykl\u00f3w telewizyjnych (cz\u0142onek zespo\u0142\u00f3w) Ta\u015bm bezpieki <\/em>i Archiwum zimnej wojny<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Streszczenie<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

Waldemar Krzystek w filmach Ostatni prom <\/em>(1989) oraz 80 milion\u00f3w <\/em>(2011) poruszy\u0142 kwestie karnawa\u0142u Solidarno\u015bci oraz stanu wojennego. G\u0142\u00f3wna akcja pierwszego z film\u00f3w rozgrywa si\u0119 na promie mi\u0119dzy 12 a 13 grudnia 1981 roku, a jego bohaterami s\u0105 pasa\u017cerowie w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci pragn\u0105cy wyemigrowa\u0107 na Zach\u00f3d. W drugim \u2013 najwa\u017cniejszym wydarzeniem jest historia wyp\u0142acenia tytu\u0142owych 80 milion\u00f3w przez kilku dzia\u0142aczy dolno\u015bl\u0105skiej Solidarno\u015bci, w czym pr\u00f3buj\u0105 im przeszkodzi\u0107 funkcjonariusze S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa. G\u0142\u00f3wn\u0105 osi\u0105 filmu s\u0105 zmagania bezpieczniak\u00f3w z dzia\u0142aczami zwi\u0105zku. Waldemar Krzystek pokazuje pocz\u0105tek lat 80. w atrakcyjny spos\u00f3b \u2013 to produkcje sensacyjne, z wartk\u0105 akcj\u0105, niew\u0105tpliwe mog\u0105ce zaciekawi\u0107 przeci\u0119tnego widza. Historyk jednak jest odbiorc\u0105 specyficznym, gdy\u017c patrzy na dany obraz r\u00f3wnie\u017c z perspektywy jego zgodno\u015bci z realiami historycznymi. Oczywi\u015bcie w przypadku tego rodzaju film\u00f3w fakty musz\u0105 czasem ust\u0105pi\u0107 miejsca \u017cywej i dynamicznej historii, jednak zw\u0142aszcza w 80 milionach <\/em>zdarza si\u0119 to zbyt cz\u0119sto, a na dodatek nie zawsze \u2013 przynajmniej w mojej ocenie \u2013 wynika z potrzeb scenariusza. To zreszt\u0105 dwa r\u00f3\u017cne obrazy \u2013 Ostatni prom <\/em>jest produkcj\u0105 zdecydowanie bardziej kameraln\u0105, rozgrywaj\u0105c\u0105 si\u0119 w zasadzie w jednym miejscu. By\u0107 mo\u017ce dzi\u0119ki temu to w\u0142a\u015bnie w nim postacie wydaj\u0105 si\u0119 autentyczne, a i sam film jest bli\u017cszy realiom tamtego czasu. Natomiast w 80 milionach <\/em>kosztem fakt\u00f3w postawiono na barwn\u0105, wr\u0119cz westernow\u0105 opowie\u015b\u0107. <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Waldemar Krzystek took up the topic concerning carnival of Solidarity and martial law in the films Ostatni prom<\/em> (1989) as well as in the 80 milion\u00f3w<\/em> (2011). The main action of the first film is set on a ferry between 12th and 13th December 1989 and its characters in the vast majority are passengers who desire to emigrate to the west. In the second film the most important event is a history of withdrawing the title 80 millions by several activists of the Lower Silesia Solidarity, but some Security Service officers try to impede it. Whereas the main plot of this film are struggles between NSA types and union activists. Waldemar Krzystek shows the early 1980s in an attractive way. The sensational productions with fast-paced action undoubtedly can interest an average viewer. However, the historian is a specific audience because he looks at an image also from a perspective of his compliance with historical realities. It is obvious that for these kinds of movies, facts sometimes have to give way to a vivid and dynamic history. Although, especially in the 80 milion\u00f3w <\/em>it happens too often and what is more, it not always results from the needs of the script \u2013 at least in my opinion. Anyway these are two different images \u2013 Ostatni prom<\/em> is a production definitely more intimate and it takes place basically in one spot. Perhaps because of this the characters seem authentic; moreover, the film is closer to the realities of that time. While in the film 80 milion\u00f3w<\/em> instead of facts, there was chosen a colorful and even western story. <\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

  1. \n

    \n Zob. A. Zawistowski, \u201ePowsta\u0144cie, kt\u00f3rych dr\u0119czy g\u0142\u00f3d!\u201d Wok\u00f3\u0142 protest\u00f3w przeciwko ograniczeniom norm reglamentacyjnych latem 1981 r.<\/em>, [w:] Yesterday. Studia z historii najnowszej dedykowane prof. Jerzemu Eislerowi w 65. rocznic\u0119 urodzin<\/em>, Warszawa 2017, s. 262\u2013282.\n <\/p>\n

    \n Z kolei \u0142\u00f3dzkie marsze opisywali m.in. Krzysztof Lesiakowski i Grzegorz Nawrot (K. Lesiakowski, G. Nawrot, Marsz g\u0142odowy kobiet<\/em>, \u201eBiuletyn Instytutu Pami\u0119ci Narodowej\u201d 2012, nr 12, s. 28\u201330) czy Milena Przybysz, kt\u00f3ra wspomina\u0142a r\u00f3wnie\u017c o podobnych protestach w innych miastach, np. Kutnie (M. Przybysz, \u201e\u017b\u0105damy je\u015b\u0107, bo mo\u017cemy w\u0142adz\u0119 zgnie\u015b\u0107\u201d Demonstracje uliczne w 1981 roku<\/em>, Biuletyn Instytutu Pami\u0119ci Narodowej\u201d 2010, nr 9\/10, s. 130\u2013133). Marszowi g\u0142odowemu w \u0141odzi zosta\u0142a te\u017c po\u015bwi\u0119cona specjalna broszura autorstwa Sebastiana Pilarskiego (S. Pilarski, Marsz g\u0142odowy w \u0141odzi 30 lipca 1981 r.<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 2021). \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  2. \n

    \n O godz. 6.00 rano o wprowadzeniu stanu wojennego poinformowano m.in. I sekretarzy Komitet\u00f3w Wojew\u00f3dzkich Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  3. \n

    \n O poprawie nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych w solidarno\u015bciowym karnawale \u015bwiadczy\u0142y m.in. dwa rzadko wspominane w tym kontek\u015bcie wska\u017aniki \u2013 spadek liczby samob\u00f3jstw w 1981 roku oraz (w tym samym czasie) spadek spo\u017cycia alkoholu na g\u0142ow\u0119 mieszka\u0144ca. Szczeg\u00f3lnie ten ostatni by\u0142 ewenementem. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  4. \n

    \n Taktyka odcinkowych konfrontacji w najwi\u0119kszym skr\u00f3cie zak\u0142ada\u0142a wywo\u0142ywanie konflikt\u00f3w ze zwi\u0105zkiem w celu ich p\u00f3\u017aniejszego propagandowego zdyskontowania \u2013 zob. G. Majchrzak, \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d na celowniku. Wybrane operacje SB przeciwko zwi\u0105zkowi i jego dzia\u0142aczom<\/em>, Pozna\u0144 2016, s. 67\u201374. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  5. \n

    \n Komunikat o badaniach sonda\u017cowych O\u015brodka Badania Opinii Publicznej i Studi\u00f3w Programowych Komitetu ds. Radia i Telewizji \u201e<\/em>Polskie Radio i Telewizja\u201d na temat napi\u0119\u0107 spo\u0142ecznych i stosunk\u00f3w w\u0142adza \u2013 Solidarno\u015b\u0107, przeprowadzonych we wrze\u015bniu, w pa\u017adzierniku i listopadzie 1981 roku, [w:] B. Kopka, G. Majchrzak, Stan wojenny w dokumentach w\u0142adz PRL (1980\u20131983)<\/em>, Warszawa 2001, s. 53.\n <\/p>\n

    \n W tym samym czasie zaufanie do rz\u0105du mia\u0142o wzrosn\u0105\u0107 (z 30% do 51%). Jednocze\u015bnie \u2013 je\u015bli mo\u017cna wierzy\u0107 tym badaniom \u2013 Polacy coraz cz\u0119\u015bciej win\u0105 za sytuacj\u0119 w kraju oceniali zwi\u0105zek (wzrost z 12 do 22%), a rzadziej w\u0142adze PRL (spadek z 51 do 34%). Tam\u017ce. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  6. \n

    \n Zob. M. Kozubal, M\u0142odzi, wykszta\u0142ceni, z kraju bez perspektyw<\/em>, \u201eRzeczpospolita\u201d, \u201ePlus Minus\u201d z 12 grudnia 2021 r. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  7. \n

    \n D. Stola, Kraj bez wyj\u015bcia? Migracje z Polski 1949\u20131989<\/em>, Warszawa 2010, s. 309. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  8. \n

    \n Tak stanowi\u0142 art. 12 dekretu o stanie wojennym. Cyt. za: Stan wojenny w Polsce. Dokumenty i materia\u0142y archiwalne<\/em>, Warszawa 2001, s. 27. Tak na marginesie, w art. 11 tego dekretu czytamy: Pobyt sta\u0142y w strefie nadgranicznej wymaga uprzedniego uzyskania zezwolenia naczelnika, a pobyt czasowy w tej strefie \u2013 komendanta miejskiego (kierownika posterunku) Milicji Obywatelskiej, w\u0142a\u015bciwych ze wzgl\u0119du na zamierzone miejsce pobytu sta\u0142ego albo pobytu czasowego osoby udaj\u0105cej si\u0119 do strefy nadgranicznej<\/em>. Tam\u017ce. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  9. \n

    \n W tym przypadku padaj\u0105 rozbie\u017cne liczby, np. 800 tysi\u0119cy czy nawet milion os\u00f3b. Marek Kozubal w artykule M\u0142odzi, wykszta\u0142ceni, z kraju bez perspektyw<\/em> cytuje stwierdzenie Dariusza Stoli: Tak zwany kapita\u0142 ludzki trudno jest mierzy\u0107, ale jego strata by\u0142a na pewno olbrzymia. W latach 80. opu\u015bci\u0142o Polsk\u0119 mi\u0119dzy innymi prawie 20 tys. in\u017cynier\u00f3w oraz blisko 9 tys. nauczycieli i wyk\u0142adowc\u00f3w akademickich<\/em>. Zob. M. Kozubal, dz. cyt. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  10. \n

    \n D. Stola, dz. cyt., <\/em>s. 309. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  11. \n

    \n Prawdopodobnie najbardziej znanym przyk\u0142adem \u201eodcinkowych konfrontacji\u201d by\u0142y wydarzenia z ko\u0144ca pa\u017adziernika 1981 roku, kt\u00f3re mia\u0142y miejsce na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku. 27 pa\u017adziernika 1981 roku przed bram\u0105 KWK \u201eSosnowiec\u201d nieznani sprawcy z przeje\u017cd\u017caj\u0105cego obok niej samochodu osobowego wyrzucili fiolki z mocno gryz\u0105c\u0105, truj\u0105c\u0105 substancj\u0105. Mimo \u017ce p\u0119k\u0142a tylko jedna z trzech fiolek, w kr\u00f3tkim czasie 60 os\u00f3b (g\u0142\u00f3wnie g\u00f3rnicy, ale te\u017c mieszka\u0144cy okolicznych blok\u00f3w, w tym dzieci) trafi\u0142o do szpitala. W regionie w\u0142a\u015bnie ko\u0144czy\u0142o si\u0119 pogotowie strajkowe w zwi\u0105zku z planowanym na ten dzie\u0144 procesem Wojciecha Figla i 7 innych dzia\u0142aczy kopalnianej Solidarno\u015bci oskar\u017canych o rzekome pope\u0142nienie przest\u0119pstw w czasie strajku ostrzegawczego w dniu 7 sierpnia 1981 roku. Sytuacj\u0119 dodatkowo podgrza\u0142a plotka, \u017ce ow\u0105 substancj\u0105 truj\u0105c\u0105 by\u0142 gaz bojowy, kt\u00f3ry na dodatek mia\u0142 zosta\u0107 wrzucony do szyb\u00f3w wentylacyjnych kopalni. W prote\u015bcie przeciwko tej oczywistej prowokacji za\u0142oga KWK \u201eSosnowiec\u201d podj\u0119\u0142a strajk okupacyjny, kt\u00f3ry zako\u0144czy\u0142o dopiero porozumienie z 14 listopada 1981 roku. Tego protestu mo\u017cna by\u0142o unikn\u0105\u0107, gdyby rz\u0105dz\u0105cy zareagowali na zaistnia\u0142\u0105 sytuacj\u0119 \u2013 zwi\u0105zkowcy nie tylko z\u0142o\u017cyli doniesienie do prokuratury, lecz r\u00f3wnie\u017c wyst\u0105pili do premiera i I Sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Wojciech Jaruzelskiego, z \u017c\u0105daniem wyja\u015bnienia tego incydentu. Nie doczekali si\u0119 jednak \u017cadnej konkretnej reakcji \u2013 w\u0142adza wola\u0142a wykorzysta\u0107 propagandowo zaistnia\u0142\u0105 sytuacj\u0119 do ataku na dzia\u0142aczy zwi\u0105zku. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  12. \n

    \n Wsp\u00f3\u0142praca mi\u0119dzy wojskow\u0105 (WSW) a cywiln\u0105 (SB) bezpiek\u0105 uleg\u0142a zacie\u015bnieniu po tym, jak ministrem spraw wewn\u0119trznych zosta\u0142 Czes\u0142aw Kiszczak, kt\u00f3ry w latach 1957\u20131981 s\u0142u\u017cy\u0142 w Wojskowej S\u0142u\u017cbie Wewn\u0119trznej, a od 1979 roku by\u0142 szefem tej s\u0142u\u017cby. Po obj\u0119ciu funkcji ministra Kiszczak powierzy\u0142 oficerom WSW i Zarz\u0105du II Sztabu Generalnego WP wa\u017cne stanowiska w kierownictwie resortu spraw wewn\u0119trznych. Jego rz\u0105dy przy Rakowieckiej pozwoli\u0142y r\u00f3wnie\u017c na jeszcze lepsz\u0105 koordynacj\u0119 dzia\u0142a\u0144 MON i MSW w ramach przygotowa\u0144 do wprowadzenia stanu wojennego. 17 listopada 1981 roku zosta\u0142o podpisane porozumienie o wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy tymi s\u0142u\u017cbami, co zaowocowa\u0142o wymian\u0105 informacji, a tak\u017ce agentury. Na mocy tego porozumienia S\u0142u\u017cba Bezpiecze\u0144stwa mia\u0142a przekazywa\u0107 Wojskowej S\u0142u\u017cbie Wewn\u0119trznej akta personalne tajnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w powo\u0142anych do zawodowej lub zasadniczej s\u0142u\u017cby wojskowej, powo\u0142anych na przeszkolenie w Szko\u0142ach Podchor\u0105\u017cych Rezerwy, przyj\u0119tych na studia w wojskowych uczelniach zawodowych, a tak\u017ce zatrudnionych w jednostkach (instytucjach) wojskowych. Szefostwo WSW mia\u0142o za\u015b udost\u0119pnia\u0107 SB teczki personalne TW spo\u015br\u00f3d \u017co\u0142nierzy s\u0142u\u017cby zawodowej i zasadniczej oraz pracownik\u00f3w cywilnych zwolnionych do rezerwy lub z pracy w jednostkach (instytucjach) wojskowych<\/em> (Archiwum Instytutu Pami\u0119ci Narodowej, 586\/605, t. 7, Porozumienie o wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy S\u0142u\u017cb\u0105 Bezpiecze\u0144stwa resortu spraw wewn\u0119trznych a szefostwem Wojskowej S\u0142u\u017cby Wewn\u0119trznej w zakresie wykorzystania tajnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, 17 XI 1981 r., k. 30\u201331). \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  13. \n

    \n W plany dzia\u0142aczy Solidarno\u015bci Aulich zosta\u0142 wtajemniczony dzie\u0144 wcze\u015bniej (na polecenie Piniora, b\u0119d\u0105cego wcze\u015bniej jego podw\u0142adnym), a w dniu wyp\u0142aty pieni\u0119dzy z banku by\u0142 nieobecny w pracy. To r\u00f3wnie\u017c on dzie\u0144 przed transakcj\u0105 wyda\u0142 odpowiednie dyspozycje swoim podw\u0142adnym. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  14. \n

    \n Na temat przebiegu posiedzenia Komisji Krajowej NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d w dniach 11\u201312 grudnia 1981 roku i jego atmosfery \u2013 zob. B. Kopka, G. Majchrzak, Nie kracz S\u0142owik!<\/em>, \u201eBiuletyn Instytutu Pami\u0119ci Narodowej\u201d 2003, nr 6, s. 58\u201364; Nie spos\u00f3b w tym miejscu nie przypomnie\u0107, \u017ce do cz\u0142onk\u00f3w KK dotar\u0142a bardzo dok\u0142adna informacja o dzia\u0142aniach w\u0142adz, jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej okaza\u0142o, w ramach operacji wprowadzenia stanu wojennego. Zob. G. Majchrzak, Stan wojenny \u2013 scenariusz alternatywny<\/em>, \u201eDebata\u201d 2009, nr 16. s. 11. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  15. \n

    \n Zob. G. Majchrzak, Czw\u00f3rka od \u201eTysola\u201d. Funkcjonariusze rozpracowuj\u0105cy \u201eTygodnik Solidarno\u015b\u0107\u201d w latach 1981\u20131984<\/em>, [w:] Nadzorcy. Ludzie i struktury w\u0142adzy odpowiedzialni za dzia\u0142ania wobec \u015brodowisk tw\u00f3rczych<\/em>, red. S. Ligarski, G. Majchrzak, Warszawa 2017, s. 240\u2013257. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  16. \n

    \n G. Majchrzak, Tajemnice stanu wojennego<\/em>, Warszawa 2011, s. 18. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  17. \n

    \n Porwania toru\u0144skie mia\u0142y miejsce w 1984 roku. Najbardziej dramatyczny przebieg dotyczy\u0142 przypadku Antoniego M\u0119\u017cyd\u0142y i jego narzeczonej Zofii Jastrz\u0119bskiej, z pozorowaniem egzekucji M\u0119\u017cyd\u0142y. Zob. K. Biernacki, Porwania toru\u0144skie<\/em>, https:\/\/encysol.pl\/es\/encyklopedia\/hasla-rzeczowe\/14200,Porwania-torunskie.html<\/a> [dost\u0119p: 12.12.2021]. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  18. \n

    \n Nazwa grupy pochodzi od nazwiska Mariana Charukiewicza, funkcjonariusza wroc\u0142awskiej SB, wobec kt\u00f3rego w dniu 18 grudnia 1981 roku wszcz\u0119to post\u0119powanie dyscyplinarne. Przyczyn\u0105 podj\u0119cia takich dzia\u0142a\u0144 by\u0142o to, \u017ce wiosn\u0105 1981 roku oraz po wprowadzeniu stanu wojennego rozpowszechnia\u0142 wrog\u0105 propagand\u0119 maj\u0105c\u0105 na celu os\u0142abienie gotowo\u015bci bojowej i moralnie funkcjonariuszy SB i MO<\/em>. Jak stwierdza\u0142 z kolei w notatce s\u0142u\u017cbowej z 13 kwietnia 1982 roku komendant wojew\u00f3dzki MO we Wroc\u0142awiu ds SB, Charukiewicz by\u0142 organizatorem i inspiratorem r\u00f3\u017cnego rodzaju nieoficjalnych spotka\u0144 w\u015br\u00f3d pracownik\u00f3w i dyskusji o tematyce prosolidarno\u015bciowej, a tak\u017ce prezentowa\u0142 szczeg\u00f3lnie negatywn\u0105 postaw\u0119 po wprowadzeniu stanu wojennego (Marian Charukiewicz. Dane z katalogu funkcjonariuszy aparatu bezpiecze\u0144stwa, https:\/\/katalog.bip.ipn.gov.pl\/informacje\/55186<\/a> [dost\u0119p: 6 grudnia 2021]. Problem w tym, \u017ce Charukiewicz i inni cz\u0142onkowie jego grupy s\u0105 praktycznie jedynymi, kt\u00f3rzy mog\u0105 potwierdzi\u0107 ich wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z opozycj\u0105. Na ich temat zob. M. Bradke,<\/em> Opowie\u015b\u0107 o \u201edobrych esbekach\u201d<\/em>, \u201eDolno\u015bl\u0105ska Solidarno\u015b\u0107\u201d 2007, nr 10, s. 11. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  19. \n

    \n K. Kaczorowska, 80 milion\u00f3w. Historia prawdziwa<\/em>, Warszawa 2001. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Waldemar Krzystek nale\u017cy do grona nielicznych tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy w swoich filmach podejmowali temat karnawa\u0142u Solidarno\u015bci oraz stanu wojennego. Uczyni\u0142 to w dw\u00f3ch produkcjach sensacyjnych. Ostatni prom (1989) by\u0142 jednym z pierwszych film\u00f3w o stanie wojennym. Okres ten pojawi\u0142 si\u0119 tak\u017ce w innym jego filmie \u2013 80 milion\u00f3w (2011). Jaki obraz stanu wojennego, Polak\u00f3w i ich… Czytaj wi\u0119cej »„Ostatni prom” oraz „80 milion\u00f3w” Waldemara Krzystka z perspektywy historyka<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":3137,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1068],"tags":[852,1074],"ppma_author":[1112],"class_list":["post-2785","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2021","tag-stan-wojenny","tag-waldemar-krzystek"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t