{"id":2781,"date":"2022-01-30T15:46:48","date_gmt":"2022-01-30T14:46:48","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=2781"},"modified":"2022-01-31T18:12:25","modified_gmt":"2022-01-31T17:12:25","slug":"polityka-ingerencji-wladza-wobec-weryfikacji-miroslawa-gronowskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/polityka-ingerencji-wladza-wobec-weryfikacji-miroslawa-gronowskiego\/","title":{"rendered":"Polityka ingerencji. W\u0142adza wobec „Weryfikacji” Miros\u0142awa Gronowskiego"},"content":{"rendered":"\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Plakat Weryfikacji<\/em>. Autor: Lech Majewski, PROJ.GRAF.MAJEWSKI.FOTO LAPRUI. \u0179r\u00f3d\u0142o: GaPla FINA<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Dzia\u0142ania cenzorskie przypisuje si\u0119 najcz\u0119\u015bciej pracownikom G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, tymczasem nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce instytucja maj\u0105ca swoj\u0105 siedzib\u0119 przy ulicy Mysiej nie by\u0142a jedynym organem kontrolnym. Badacz peerelowskiej cenzury, historyk Zbigniew Romek, pisze: Cenzura w PRL to ca\u0142y system powi\u0105zanych i wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych ze sob\u0105 formalnie i nieformalnie instytucji oraz os\u00f3b. Faktycznymi i pierwszymi cenzorami byli redaktorzy, recenzenci wewn\u0119trzni wydawnictwa, r\u00f3\u017cnego rodzaju komisje lub komitety programowe, rady naukowe, komisje kwalifikacyjne i inne gremia, kt\u00f3re planowa\u0142y produkcj\u0119 wydawnicz\u0105 czy artystyczn\u0105 oraz ocenia\u0142y przedstawione im prace nie tylko od strony merytorycznej, lecz tak\u017ce wydawa\u0142y opinie o ich wyd\u017awi\u0119ku spo\u0142eczno-politycznym czy ideowym. Urz\u0119dy cenzury zabiega\u0142y i wr\u0119cz wymaga\u0142y od r\u00f3\u017cnego typu instytucji aktywnego udzia\u0142u w procesie cenzurowania wolnego s\u0142owa. I gdy jakie\u015b wydawnictwo, redakcja pisma, zespo\u0142y filmowy czy instytucja naukowa nie chcia\u0142y spe\u0142ni\u0107 roli pierwszego cenzora, urz\u0105d lub w jego imieniu odpowiednie instancje partyjne s\u0142a\u0142y odpowiednie, bardziej lub mniej gro\u017ane, upomnienia. A gdy te nie pomaga\u0142y, zmieniano kierownictwo danej instytucji i zwalniano bardziej niepokornych pracownik\u00f3w[1]<\/a><\/sup><\/sup><\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 bli\u017cej peerelowskiemu systemowi produkcji pe\u0142nometra\u017cowych film\u00f3w, zauwa\u017cymy, \u017ce ingerencje mog\u0142y mie\u0107 miejsce w\u0142a\u015bciwie na ka\u017cdym etapie produkcji, wszak decyzja o skierowaniu do produkcji zale\u017ca\u0142a od podsekretarza stanu w Ministerstwie Kultury i Sztuki (tzw. szefa kinematografii), kt\u00f3ry po zaci\u0105gni\u0119ciu opinii pracownik\u00f3w Departamentu Programowego Naczelnego Zarz\u0105du Kinematografii decydowa\u0142 o produkcji filmu, jego odrzuceniu lub wprowadzeniu poprawek. Od niego zale\u017ca\u0142 tak\u017ce los uko\u0144czonej realizacji. M\u00f3g\u0142 on bowiem przyj\u0105\u0107 film i skierowa\u0107 do rozpowszechniania lub odrzuci\u0107 i od\u0142o\u017cy\u0107 na p\u00f3\u0142k\u0119. Co wa\u017cne, szef kinematografii by\u0142 wspierany przez inne instancje kontrolne. Poza pracownikami wspomnianego departamentu programowego by\u0142y to: komisja kolaudacyjna, urz\u0119dnicy z GUKPPiW (kt\u00f3rzy zapoznawali si\u0119 z gotowym filmem) czy towarzysze z Wydzia\u0142u Kultury KC PZPR \u2013 zw\u0142aszcza ci ostatni mieli niebagatelny wp\u0142yw na ostateczn\u0105 decyzj\u0119 ministra.<\/p>\n\n\n\n

Interesuj\u0105ce jest to, w jaki spos\u00f3b ww. odnosili si\u0119 do film\u00f3w wyprodukowanych jeszcze przed XX Zjazdem PZPR, kt\u00f3re dotyczy\u0142y stanu wojennego. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce poza od\u0142o\u017conymi na p\u00f3\u0142ki bez kolaudacji filmami Leszka Wosiewicza (Wigilia<\/em>[2]<\/a><\/sup><\/sup>, 1982\u20131988) i Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego (Stan wewn\u0119trzny<\/em>[3]<\/a><\/sup><\/sup>, 1983\u20131989), kt\u00f3re krytycznie opisywa\u0142y pierwsze dni stanu wojennego, w owym okresie publiczno\u015b\u0107 mog\u0142a zapozna\u0107 si\u0119 z: metafizycznym Bez ko\u0144ca<\/em>[4]<\/a><\/sup><\/sup> (re\u017c. Krzysztof Kie\u015blowski, 1984), gloryfikuj\u0105cym stan wojenny Czasem nadziei<\/em> (re\u017c. Roman Wionczek, 1986) i Weryfikacj\u0105<\/em> (re\u017c. Miros\u0142aw Gronowski, 1986). Przedmiotem zainteresowania niniejszego tekstu czyni\u0119 ten, nies\u0142usznie zapomniany[5]<\/a><\/sup><\/sup>, trzeci tytu\u0142, kt\u00f3ry w formule filmu polityczno-sensacyjnego opowiada o rozterkach, jakie trapi\u0142y \u015brodowisko dziennikarskie po og\u0142oszeniu stanu wojennego.<\/p>\n\n\n\n

Jego bohaterami s\u0105 dwaj przyjaciele-reporta\u017cy\u015bci, kt\u00f3rych drogi zawodowe rozchodz\u0105 si\u0119 po 13 grudnia 1981 roku. Marek (w tej roli Marek Kondrat) opowiada si\u0119 przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego, a nast\u0119pnie rusza \u201ew Polsk\u0119\u201d skradzion\u0105 ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0105. Janusz (Jan Englert) zgadza si\u0119 z decyzj\u0105 WRON i pozytywnie przechodzi weryfikacj\u0119. Na \u0142amach \u201eTygodnika\u201d pisze list do przyjaciela, w kt\u00f3rym wyja\u015bnia powody swojego post\u0119powania i apeluje o jego powr\u00f3t do redakcji. Marek odpowiada negatywnie, a do listu za\u0142\u0105cza reporta\u017c o szajce przemytnik\u00f3w (w trakcie wspomnianej podr\u00f3\u017cy wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z jedn\u0105 z takich grup). Po tym, jak redakcja z kt\u00f3rej zosta\u0142 wyrzucony uznaje reporta\u017c za bardzo dobry i publikuje go pod innym nazwiskiem, w \u015blad za swoim przyjacielem udaje si\u0119 Janusz.<\/p>\n\n\n\n

Przytaczam skr\u00f3towo tre\u015b\u0107 filmu, chc\u0105c przede wszystkim zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na fakt, \u017ce debiut Gronowskiego nie jest filmem z tez\u0105. Re\u017cyser nie poddaje ocenie motyw\u00f3w post\u0119powania obu bohater\u00f3w (cho\u0107 nie da si\u0119 ukry\u0107, \u017ce ogl\u0105daj\u0105c film z dzisiejszej perspektywy, wyra\u017anie sympatyzujemy z bohaterem granym przez Marka Kondrata). Stawia natomiast otwarte pytania o warto\u015b\u0107 przyja\u017ani, wierno\u015b\u0107 w\u0142asnym zasadom czy granic\u0119 kompromisu. W tym kontek\u015bcie nale\u017ca\u0142oby si\u0119 zastanowi\u0107 nad tym, czy wyd\u017awi\u0119k debiutu Gronowskiego nie jest efektem ingerencji cenzorskich. Ju\u017c pobie\u017cna analiza por\u00f3wnawcza scenopisu i ostatecznej wersji filmu pokazuje, \u017ce efekt ekranowy nieco r\u00f3\u017cni si\u0119 od materia\u0142u literackiego, a poczynione zmiany mog\u0105 \u015bwiadczy\u0107 o dzia\u0142aniach cenzury. Przyjrzyjmy si\u0119 zatem bli\u017cej poszczeg\u00f3lnym etapom ingerencji i spr\u00f3bujmy rozwia\u0107 powy\u017csze w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Czes\u0142aw Baranowski, Jan Englert Weryfikacja<\/em>. Autor: Maciej Laprus. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym im. Karola Irzykowskiego\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wyb\u00f3r producenta, wst\u0119pne prace i ingerencje przygotowawcze<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Miros\u0142aw Gronowski scenariuszem Weryfikacji<\/em> pr\u00f3bowa\u0142 najpierw zainteresowa\u0107 Zesp\u00f3\u0142 Filmowy \u201ePerspektywa\u201d kierowany przez Janusza Morgensterna, a nast\u0119pnie trafi\u0142 z nim do Studia Filmowego im. Karola Irzykowskiego. Instytucja ta wydawa\u0142a si\u0119 idealnym miejscem do produkcji tego typu obrazu. Po pierwsze, w studiu Irzykowskiego nie bano si\u0119 kontrowersyjnych politycznie temat\u00f3w. Przypomnijmy, \u017ce w okresie stanu wojennego wyprodukowano tam szereg film\u00f3w, kt\u00f3re nie otrzyma\u0142y wizy cenzury[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Po drugie, studio by\u0142o miejscem, kt\u00f3re zajmowa\u0142o si\u0119 przede wszystkim produkcj\u0105 debiutanckich form. Gronowski za\u015b mia\u0142 na swoim koncie kilka film\u00f3w dokumentalnych oraz realizowany w okresie karnawa\u0142u Solidarno\u015bci telewizyjny Latawiec<\/em> (1982). By\u0142 zatem przed pe\u0142nometra\u017cowym debiutem kinowym.<\/p>\n\n\n\n

Scenariusz Weryfikacji<\/em> trafi\u0142 do studia wiosn\u0105 1985 roku, a wi\u0119c w trakcie jego wewn\u0119trznych przemian. W czerwcu 1984 roku studio bowiem zmienia\u0142o struktur\u0119 organizacyjn\u0105 (zak\u0142ad bud\u017cetowy stawa\u0142 si\u0119 przedsi\u0119biorstwem pa\u0144stwowym), co w efekcie mia\u0142o wp\u0142yw na zmiany personalne na stanowiskach kierowniczych. W omawianym okresie pe\u0142ni\u0105c\u0105 obowi\u0105zki dyrektora zostaje El\u017cbieta Supa, kt\u00f3ra przez blisko rok toczy sp\u00f3r o uchwalenie nowego statutu i regulaminu organizacyjnego z rad\u0105 pracownicz\u0105 (jej cz\u0142onkowie nale\u017c\u0105 tak\u017ce do rady artystycznej)[7]<\/a><\/sup><\/sup>. W efekcie studio, poza nielicznymi, ma\u0142o skomplikowanymi i niebudz\u0105cymi kontrowersji kr\u00f3tkimi formami, w\u0142a\u015bciwie nic nie produkuje[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Scenariusz Weryfikacji<\/em>, jak mo\u017cna wnioskowa\u0107 z dokumentacji produkcyjnej, ma by\u0107 jedn\u0105 z pierwszych realizacji pe\u0142nometra\u017cowych, gdy wspomniany sp\u00f3r si\u0119 zako\u0144czy. W kwietniu 1985 roku trafia bowiem na biurko Jerzego Bajdora, szefa kinematografii, kt\u00f3ry ma wyda\u0107 zgod\u0119 na jego produkcj\u0119.<\/p>\n\n\n\n

W mi\u0119dzyczasie Bajdor podejmuje inn\u0105 decyzj\u0119 \u2013 w pi\u015bmie z dnia 30 sierpnia 1985 roku zawiesza funkcjonowanie rady pracowniczej[9]<\/a><\/sup><\/sup>. W uzasadnieniu swojej decyzji zarzuca radzie naruszenie porz\u0105dku prawnego przejawiaj\u0105ce si\u0119 m.in.: ra\u017c\u0105cym op\u00f3\u017anieniem w uchwaleniu planu rocznego przedsi\u0119biorstwa, nieuchwaleniem regulaminu pracy, dwukrotnym uchwaleniem statutu niezgodnego z prawem, organizowaniem posiedze\u0144 bez uczestnictwa dyrektora czy dzia\u0142aniami ograniczaj\u0105cymi ustawowe kompetencje dyrektora[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej Bajdor na stanowisko dyrektora powo\u0142uje romanist\u0119, pracownika Wydzia\u0142u M\u0142odzie\u017cy KC PZPR, Leszka Kwiatka.<\/p>\n\n\n\n

Projekt Weryfikacji<\/em> dla oddelegowanego z KC nowego dyrektora z jednej strony jest ryzykowny, z drugiej za\u015b pomocny w uwiarygodnieniu si\u0119 przed niech\u0119tn\u0105 mu za\u0142og\u0105 studia. Prawdopodobnie z tej drugiej przyczyny Kwiatek decyduje si\u0119 na jego realizacj\u0119, chc\u0105c pokaza\u0107, \u017ce zamierza kontynuowa\u0107 polityk\u0119 programow\u0105 studia wytyczon\u0105 przez poprzedni\u0105 rad\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Analiza dokumentacji zgromadzonej podczas produkcji Weryfikacji <\/em>pokazuje zarazem, \u017ce dyrektor studia skrupulatnie pilnowa\u0142 projektu. Scenopis powsta\u0142y na podstawie scenariusza zaakceptowanego wcze\u015bniej w Departamencie Programowym NZK by\u0142 starannie przez Kwiatka przeanalizowany pod k\u0105tem scen kontrowersyjnych politycznie. Celem zaproponowanych przez niego poprawek by\u0142o, jak pisa\u0142 re\u017cyser Miros\u0142aw Gronowski, m.in. r\u00f3wnowa\u017cenie racji g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w[11]<\/a><\/sup><\/sup>. Ponadto Kwiatek wykre\u015bli\u0142 ze scenopisu kilka uj\u0119\u0107, kt\u00f3rych bohaterami byli milicjanci i wojskowi. Dla przyk\u0142adu: za\u017c\u0105da\u0142 wyci\u0119cia uj\u0119\u0107, w kt\u00f3rych wida\u0107 milicjant\u00f3w pij\u0105cych \u201eprzezroczyst\u0105\u201d oran\u017cad\u0119 przy barze[12]<\/a><\/sup><\/sup>. By\u0142 tak\u017ce przeciwny scenie, w kt\u00f3rej zaprezentowano kolumn\u0119 wojskowych samochod\u00f3w. Op\u00f3r wzbudzi\u0142a tak\u017ce scena pogrzebu redaktora-seniora, mentora reporta\u017cysty Marka, a szczeg\u00f3lnie uj\u0119cia, w kt\u00f3rych wida\u0107 postacie \u015bwiata kultury, znane w rzeczywisto\u015bci<\/em>[13]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em>Ponadto Kwiatek ingerowa\u0142 w dialogi w blisko dziesi\u0119ciu scenach[14]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie zachowa\u0142 si\u0119 jednak scenopis z naniesionymi poprawkami, trudno wi\u0119c jednoznacznie wskaza\u0107 charakter tych zmian. Skoro te wzmiankowane powy\u017cej w du\u017cej mierze dotyczy\u0142y wizerunku milicji i wojska, to mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce ingerencje w dialogi mia\u0142y na celu wspomniane przez Gronowskiego zr\u00f3wnowa\u017cenie racji g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Podczas zebrania po\u015bwi\u0119conego produkcji debiutu Gronowskiego Kwiatek poprosi\u0142 opiekuna artystycznego filmu \u2013 Jerzego Bossaka, \u017ceby ten informowa\u0142 go o wszelkich zmianach w scenariuszu i w scenopisie[15]<\/a><\/sup><\/sup>. Dopytywa\u0142 tak\u017ce, czy Bossak bierze odpowiedzialno\u015b\u0107 za kszta\u0142t artystyczny filmu. Ten odpowiedzia\u0142 na to pytanie kr\u00f3tko: Tak, przecie\u017c podpisa\u0142em umow\u0119<\/em>[16]<\/a><\/sup><\/sup>. S\u0105dz\u0119, \u017ce Kwiatek obawia\u0142 si\u0119, \u017ce re\u017cyser mo\u017ce zmieni\u0107 scenopis w trakcie zdj\u0119\u0107, co mog\u0142oby ostatecznie wp\u0142yn\u0105\u0107 na kszta\u0142t filmu, a przez to przysporzy\u0107 nowemu dyrektorowi k\u0142opot\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Pr\u00f3ba si\u0142<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kontrowersje budzi\u0142y tak\u017ce kwestie personalne. Zauwa\u017cmy, \u017ce kierownikiem produkcji filmu by\u0142a Barbara Pec-\u015alesicka, kt\u00f3r\u0105 trzy lata wcze\u015bniej z przyczyn politycznych zwolniono ze stanowiska szefa produkcji Zespo\u0142u Filmowego \u201eX\u201d[17]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie ona by\u0142a jednak przedmiotem sporu, jaki mia\u0142 miejsce pomi\u0119dzy dyrekcj\u0105 studia a szefem kinematografii. W grudniu 1985 roku, gdy okres przygotowawczy by\u0142 ju\u017c w zaawansowanym stadium, Kwiatek zwo\u0142a\u0142 specjalne posiedzenie rady artystycznej na kt\u00f3re zaprosi\u0142 tw\u00f3rc\u00f3w filmu. G\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105 zwo\u0142ania posiedzenia w trybie pilnym by\u0142o stanowisko wiceministra Bajdora, kt\u00f3ry podczas nieoficjalnej rozmowy mia\u0142 stwierdzi\u0107, \u017ce przerwie realizacj\u0119 filmu, je\u015bli Pec-\u015alesicka zatrudni Przemys\u0142awa Gintrowskiego i Gustawa Holoubka[18]<\/a><\/sup><\/sup>. Jako \u017ce stanowisko Bajdora by\u0142o nieoficjalne (jak dowiadujemy si\u0119 ze stenogramu, nie sformu\u0142owano go na pi\u015bmie[19]<\/a><\/sup><\/sup>), dyrektor Kwiatek chcia\u0142 przedyskutowa\u0107 z zebranymi strategi\u0119 dalszego dzia\u0142ania.<\/p>\n\n\n\n

Bossak ostrzega\u0142, \u017ce je\u015bli dojdzie do zdekompletowania ekipy, to cz\u0119\u015b\u0107 aktor\u00f3w mo\u017ce si\u0119 zbuntowa\u0107 i odej\u015b\u0107. Wt\u00f3rowa\u0142a mu Pec-\u015alesicka, kt\u00f3ra informowa\u0142a: Kondrat powiedzia\u0142, \u017ce je\u015bli si\u0119 neguje mo\u017cliwo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142pracy z jego nauczycielem, odejdzie nast\u0119pnego dnia. Mog\u0119 od siebie doda\u0107, \u017ce ekipa tak\u017ce nie widzi mo\u017cliwo\u015bci<\/em>[20]<\/a><\/sup><\/sup>. Z kolei Kwiatek podkre\u015bla\u0142, \u017ce nie zgadza si\u0119 z Bajdorem w sprawie Holoubka, ale ma zastrze\u017cenia co do Gintrowskiego (jego zdaniem udzia\u0142 kompozytora m\u00f3g\u0142 utrudni\u0107 filmowi drog\u0119 na du\u017cy ekran)[21]<\/a><\/sup><\/sup>. W trakcie d\u0142ugiej dyskusji pad\u0142a nawet propozycja przerwania produkcji. Cz\u0142onek Rady Artystycznej Krzysztof Magowski proponowa\u0142: Czy nie by\u0142oby czystsz\u0105 rzecz\u0105 wstrzyma\u0107 produkcj\u0119? Musimy liczy\u0107 si\u0119 z konsekwencjami<\/em>[22]<\/a><\/sup><\/sup>. Kwiatek nie m\u00f3g\u0142 sobie na to pozwoli\u0107, poniewa\u017c wykreowany przez niego wizerunek dyrektora-libera\u0142a, kt\u00f3ry nie boi si\u0119 kontrowersyjnych temat\u00f3w, zosta\u0142by mocno nadszarpni\u0119ty.<\/p>\n\n\n\n

Wszystko wskazuje na to, \u017ce decyzja ministra Bajdora by\u0142a swoistym sprawdzianem si\u0142 politycznych Kwiatka. Na ten aspekt zwr\u00f3ci\u0142 r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 cz\u0142onek rady artystycznej Jan Kidawa-B\u0142o\u0144ski: W \u015bwietle tej decyzji Bajdora <\/em>(\u2026) widz\u0119 drug\u0105 spraw\u0119. Nieprzypadkowo studio zosta\u0142o wybrane, pr\u00f3ba sprawdzianu si\u0142 dyrektora i ministra. Cena, waga problemu[23]<\/a><\/sup><\/sup><\/em>. Ostatecznie Kwiatek nie przestraszy\u0142 si\u0119 zapowiedzi Bajdora i zezwoli\u0142 na zatrudnienie Gintrowskiego i Holoubka. Cho\u0107 brakuje dowod\u00f3w w postaci dokument\u00f3w, to mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce g\u0142os decyduj\u0105cy mogli mie\u0107 w tej sprawie towarzysze z KC, kt\u00f3rzy desygnowali Kwiatka na stanowisko dyrektora. Tym samym w pr\u00f3bie si\u0142, o kt\u00f3rej wspomina\u0142 Kidawa-B\u0142o\u0144ski, zwyci\u0119\u017cy\u0142 dyrektor studia.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Strona tytu\u0142owa stenogramu z kolaudacji Weryfikacji<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum FINA<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Komisja kolaudacyjna w Ministerstwie Kultury i Sztuki<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W dokumentacji nie ma \u017cadnego \u015bladu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by \u015bwiadczy\u0107 o tym, \u017ce film w trakcie zdj\u0119\u0107 uzupe\u0142niono o dodatkowe, kontrowersyjne sceny[24]<\/a><\/sup><\/sup>. Zosta\u0142 on zrealizowany zgodnie z zaakceptowanym przez NZK scenariuszem i poprawionym przez Kwiatka scenopisem. Na ministerialnej kolaudacji okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce \u2013 cho\u0107 od pocz\u0105tku nad filmem sprawowano baczn\u0105 kontrol\u0119 \u2013 jego ostateczny kszta\u0142t nadal budzi\u0142 emocje cz\u0119\u015bci kolaudant\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Po pierwsze, uczestnicy kolaudacji sprzeciwiali si\u0119 wizerunkowi Milicji Obywatelskiej. Zygmunt Janik z Wydzia\u0142u Kultury KC m\u00f3wi\u0142: Mamy w filmie szereg scen, kt\u00f3re maj\u0105 uzewn\u0119trzni\u0107 czas stanu wojennego, mamy obserwacje odnosz\u0105ce si\u0119 do funkcjonariuszy milicji, ale wydaje mi si\u0119, \u017ce s\u0105 to obserwacje zbyt schematyczne, ci ludzie nie zostaj\u0105 pokazani z krwi i ko\u015bci, a s\u0105 to jakie\u015b dziwne postacie, kt\u00f3re zachowuj\u0105 i poruszaj\u0105 si\u0119 jak manekiny <\/em>(\u2026)[25]<\/a><\/sup><\/sup>. Krzysztof Majchrowski, przedstawiciel MSW w komisji kolaudacyjnej, dodawa\u0142: (\u2026) naturalnie mo\u017ce kto\u015b powiedzie\u0107, \u017ce w trakcie stanu wojennego tak te sprawy wygl\u0105daj\u0105, jak pokazano na ekranie, ale wydaje mi si\u0119, \u017ce sceny te zosta\u0142y zrealizowane w spos\u00f3b przerysowany, \u017ce zupe\u0142nie niezrozumia\u0142a jest ta scena, kiedy jedzie ca\u0142a kolumna woz\u00f3w milicyjnych. Je\u017celi zak\u0142adamy, \u017ce akcja filmu rozgrywa si\u0119 w trakcie stanu wojennego, to dla mnie ta scena z kolumn\u0105 samochod\u00f3w jest zupe\u0142nie zb\u0119dna, bo i tak w filmie jest wiele scen, kt\u00f3re akcentuj\u0105, \u017ce to jest stan wojenny. Niezrozumia\u0142a jest dla mnie scena, kiedy ten redaktor przychodzi na przes\u0142uchanie do komendy milicji. To jest zupe\u0142nie niepotrzebne, zb\u0119dne, bo jest wiele innych scen podkre\u015blaj\u0105cych, \u017ce jest to stan wojenny i dlatego sprawy te zosta\u0142y przerysowane[26]<\/a><\/sup><\/sup><\/em>. Zdaniem za\u015b Bohdana Por\u0119by obecny w filmie w\u0105tek kryminalny o\u015bmiesza\u0142 dzia\u0142ania Milicji Obywatelskiej: Mamy scen\u0119, kiedy milicjanci zatrzymuj\u0105 samoch\u00f3d na szosie, legitymuj\u0105 go i nic z tego nie wynika. Przecie\u017c nie jeste\u015bmy dzie\u0107mi i nie mo\u017cna nam w taki spos\u00f3b pokazywa\u0107 tego rodzaju spraw. Przecie\u017c w pierwszych dniach stanu wojennego milicja by\u0142a szczeg\u00f3lnie wyczulona na tych, kt\u00f3rzy je\u017adzili samochodami, a tymczasem okazuje si\u0119, \u017ce ten dziennikarz nie tylko porwa\u0142 samoch\u00f3d z bazy, je\u017adzi nim po ca\u0142ym kraju, ale jeszcze wykorzystuje go do cel\u00f3w przemytniczych. Nie mog\u0119 sobie wyobrazi\u0107, \u017ce wszystko mu si\u0119 udaje<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Po drugie, kolejnym elementem filmu, kt\u00f3ry budzi\u0142 sprzeciw, by\u0142a scena, w kt\u00f3rej bohater grany przez Marka Kondrata obserwuje zza szyby ci\u0119\u017car\u00f3wki pogrzeb g\u00f3rnik\u00f3w. Zar\u00f3wno zdaniem Krzysztofa Majchrowskiego, jak i dyplomaty Stanis\u0142awa Trepczy\u0144skiego, scena ta mog\u0142a budzi\u0107 w widzach skojarzenie z tragedi\u0105, jaka mia\u0142a miejsce tu\u017c po wprowadzeniu stanu wojennego w kopalni Wujek[27]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Po trzecie, Lechowi Wielu\u0144skiemu nie spodoba\u0142o si\u0119 sportretowane w filmie \u015brodowisko dziennikarzy. \u00d3wczesny redaktor naczelny \u201eEkranu\u201d pyta\u0142: (\u2026) czy koniecznie dziennikarze musz\u0105 pi\u0107 w\u00f3dk\u0119 i dyskutowa\u0107 w oparach alkoholu i nikotyny? Czy tak koniecznie musi wygl\u0105da\u0107 obraz tego \u015brodowiska? Mog\u0119 powiedzie\u0107 z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105, \u017ce po\u0142owa dziennikarzy to kobiety, a one nie pij\u0105, a z tej drugiej po\u0142owy \u2013 m\u0119skiej te\u017c przynajmniej po\u0142owa nie pije, a je\u017celi robi\u0105 to, to w spos\u00f3b umiarkowany[28]<\/a><\/sup><\/sup><\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Najbardziej krytyczny g\u0142os podczas kolaudacji zabra\u0142 jednak Bohdan Por\u0119ba \u2013 zestawiaj\u0105c debiut Gronowskiego z filmem Godno\u015b\u0107<\/em> (re\u017c. Roman Wionczek, 1984), zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na to, \u017ce film Wionczka jest rzetelniejszy, poniewa\u017c nie jest a\u017c tak jednostronny jak Weryfikacja<\/em>[29]<\/a><\/sup><\/sup>. Tym samym Por\u0119ba dokona\u0142 krytyki pracy dyrektora Kwiatka, kt\u00f3ry, analizuj\u0105c scenopis, d\u0105\u017cy\u0142 do tego, \u017ceby racje obu g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w by\u0142y roz\u0142o\u017cone r\u00f3wnomiernie. Wszystkie te g\u0142osy (a przywo\u0142a\u0142em tylko t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107, kt\u00f3ra dotyczy\u0142a kwestii wymowy filmu; pozosta\u0142e negatywne opinie odnosi\u0142y si\u0119 do dramaturgii obrazu) obci\u0105\u017ca\u0142y odpowiedzialno\u015bci\u0105 przede wszystkim opiekuna artystycznego i dyrektora studia, kt\u00f3rzy w trakcie kolaudacji r\u00f3wnie\u017c zabrali g\u0142os.<\/p>\n\n\n\n

Bossak broni\u0142 filmu i decyzji re\u017cysera, odpowiadaj\u0105c na zarzuty kolaudant\u00f3w. Przyk\u0142adem niech b\u0119dzie jego wypowied\u017a na temat wizerunku Milicji Obywatelskiej w filmie: (…) milicja na ekranie zachowuje si\u0119 o wiele lepiej, ni\u017c mia\u0142o to miejsce w rzeczywisto\u015bci, bo ka\u017cdy z nas m\u00f3g\u0142by da\u0107 przyk\u0142ady o wiele gorszego zachowania si\u0119 milicji. W filmie, mimo tego ci\u0119\u017ckiego okresu, zachowanie milicji jest nienaganne[30]<\/a><\/sup><\/sup><\/em>. Kwiatek za\u015b wykaza\u0142 si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 dyplomacj\u0105: z jednej strony podkre\u015bla\u0142, \u017ce jego wypowied\u017a nie b\u0119dzie obron\u0105 filmu, z drugiej otwarcie nie zgadza\u0142 si\u0119 z zarzutem jednostronno\u015bci sformu\u0142owanym przez Por\u0119b\u0119 i ujmowa\u0142 si\u0119 za re\u017cyserem. Nie s\u0105dz\u0119, a\u017ceby re\u017cyser tak podchodzi\u0142 do tych spraw i da\u0142 im wyraz w swoim filmie. Po prostu taka by\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 <\/em>(\u2026) \u2013 m\u00f3wi\u0142 podczas zebrania dyrektor studia.<\/p>\n\n\n\n

Swoje uwagi sformu\u0142owa\u0142 tak\u017ce obecny na kolaudacji przedstawiciel GUKPiW, kt\u00f3remu ewidentnie nie podoba\u0142o si\u0119 nadmierne u\u017cywanie s\u0142owa \u201esmr\u00f3d\u201d. Domaga\u0142 si\u0119 on zast\u0105pienia tego wyrazu w zdaniu: smr\u00f3d poczu\u0142 z daleka<\/em> okre\u015bleniem \u201esw\u0105d\u201d[31]<\/a><\/sup><\/sup>. Innym razem zdecydowa\u0142 o wykre\u015bleniu fragmentu wypowiedzi by\u0142ego redaktora naczelnego, kt\u00f3ry w kontek\u015bcie sytuacji politycznej mo\u017cna by\u0142o jednoznacznie interpretowa\u0107: Wiatr przegania ka\u017cdy smr\u00f3d <\/em>\u2013 m\u00f3wi\u0142 bohater grany przez Gustawa Holoubka[32]<\/a><\/sup><\/sup>. Zalecenia cenzora oraz kolaudant\u00f3w pokazywa\u0142y, \u017ce mimo i\u017c scenariusz i scenopis by\u0142y poddane bacznej ocenie, to film wymaga\u0142 jeszcze wielu poprawek.<\/p>\n\n\n\n

Komisja kolaudacyjna w Ministerstwie Spraw Wewn\u0119trznych i Wydziale Kultury KC PZPR oraz premiera filmu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Prawdopodobnie w zwi\u0105zku z protestami wyra\u017conymi podczas kolaudacji przez Krzysztofa Majchrowskiego zorganizowano pokaz dla decydent\u00f3w z Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych. Miros\u0142aw Gronowski wspomina, \u017ce tu\u017c po projekcji musia\u0142 wys\u0142uchiwa\u0107 krzyk\u00f3w genera\u0142a J\u00f3zefa Beima, komendanta g\u0142\u00f3wnego Milicji Obywatelskiej, kt\u00f3ry zirytowany wizerunkiem milicji w filmie mia\u0142 wykrzykn\u0105\u0107 do re\u017cysera: Gnoju!<\/em> Takie filmy b\u0119dziesz m\u00f3g\u0142 sobie robi\u0107 za w\u0142asne pieni\u0105dze, jak je b\u0119dziesz mia\u0142!<\/em>[33]<\/a><\/sup><\/sup>. O tym, \u017ce portret Milicji Obywatelskiej bardzo mocno irytowa\u0142 pracownik\u00f3w MSW, niech za\u015bwiadczy fakt, \u017ce zalecili oni kolejne zmiany: polecono ca\u0142kowicie usun\u0105\u0107 sceny z milicjantami w knajpie (na etapie lektury scenopisu wykre\u015blono tylko dwie kwestie dialogowe i uj\u0119cie, w kt\u00f3rym pij\u0105 przezroczyst\u0105 oran\u017cad\u0119). Mia\u0142a miejsce tak\u017ce ingerencja w scen\u0119 przes\u0142uchania Janusza na komisariacie: dokonano skr\u00f3t\u00f3w w scenie na korytarzu, usuwaj\u0105c uj\u0119cie zbiegaj\u0105cych po schodach milicjant\u00f3w, oraz wyci\u0119to fragment rozmowy pomi\u0119dzy Januszem a przes\u0142uchuj\u0105cym go milicjantem, kt\u00f3ry pod koniec przes\u0142uchania m\u00f3wi\u0142: Mam polecenie was zwolni\u0107. Gdyby to ode mnie zale\u017ca\u0142o porozmawialiby\u015bmy d\u0142u\u017cej i dok\u0142adniej<\/em>[34]<\/a><\/sup><\/sup>. Ponadto za\u017c\u0105dano usuni\u0119cia dialogu, jaki wywi\u0105za\u0142 si\u0119 po przeje\u017adzie kolumny radiowoz\u00f3w (\u2013 Du\u017co?<\/em> \u2013 Nie liczy\u0142em, du\u017co<\/em>) oraz uj\u0119\u0107 czo\u0142gu. Kontrowersje budzi\u0142a r\u00f3wnie\u017c scena aresztowania spekulanta, kt\u00f3ry na krakowskim Kazimierzu handlowa\u0142 p\u0142\u00f3tnem.<\/p>\n\n\n\n

Usuni\u0119cie ostatniej z wy\u017cej wymienionych scen zalecili tak\u017ce towarzysze z KC, dla kt\u00f3rych r\u00f3wnie\u017c zorganizowano specjaln\u0105 projekcj\u0119. Ich sprzeciw budzi\u0142 przede wszystkim fakt, \u017ce spekulant handlowa\u0142 bia\u0142o-czerwonym p\u0142\u00f3tnem[35]<\/a><\/sup><\/sup>, w zwi\u0105zku z czym jego aresztowanie mog\u0142o nasuwa\u0107 jednoznaczne skojarzenia. W KC uznano jednak, \u017ce film jest wa\u017cny, \u017ce w spos\u00f3b odpowiedzialny i rozwa\u017cny podejmuje tematyk\u0119 dot\u0105d pomijan\u0105 przez polskie kino, i \u017ce nale\u017cy, jak najpr\u0119dzej przedstawi\u0107 go publiczno\u015bci<\/em>[36]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce wp\u0142yw na odbi\u00f3r dzie\u0142a przez cz\u0142onk\u00f3w KC mia\u0142 oczywi\u015bcie szereg dokonanych ingerencji oraz fakt, \u017ce prace ko\u0144cowe zbieg\u0142y si\u0119 z X Zjazdem PZPR, kt\u00f3rego jednym ze skutk\u00f3w by\u0142o zliberalizowanie polityki wobec \u015brodowisk tw\u00f3rczych[37]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

Film ostatecznie nie dotar\u0142 do publiczno\u015bci zbyt pr\u0119dko. Mimo i\u017c szef kinematografii przyj\u0105\u0142 go po zmianach 4 lipca 1986 roku[38]<\/a><\/sup><\/sup>, to skierowanie do rozpowszechniania podpisa\u0142 z du\u017cym op\u00f3\u017anieniem, bo 17 kwietnia 1987 roku[39]<\/a><\/sup><\/sup>. Trudno dzi\u015b jednoznacznie orzec, dlaczego debiut Gronowskiego musia\u0142 tak d\u0142ugo oczekiwa\u0107 na premier\u0119. Mo\u017cna jednak przypuszcza\u0107, \u017ce by\u0142o to elementem starannie przemy\u015blanej polityki repertuarowej w\u0142adz wzgl\u0119dem film\u00f3w dotycz\u0105cych stanu wojennego. Zauwa\u017cmy, \u017ce w momencie kolaudacji Weryfikacji<\/em> film Czas nadziei<\/em> by\u0142 w fazie zdj\u0119ciowej. Decydentom za\u015b mog\u0142o zale\u017ce\u0107 na tym, aby to w\u0142a\u015bnie propagandowy film Wionczka trafi\u0142 najpierw do szerokiego rozpowszechniania. Dlatego te\u017c Weryfikacja<\/em> musia\u0142a czeka\u0107 w blokach na moment wprowadzenia do kin Czasu nadziei<\/em>. Gdy w lutym obraz Wionczka trafi\u0142 do kin, Bajdor skierowa\u0142 do rozpowszechniania Weryfikacj\u0119<\/em>, kt\u00f3ra szerokiej publiczno\u015bci zosta\u0142a pokazana po raz pierwszy we wrze\u015bniu 1987 roku \u2013 na s\u0142ynnym festiwalu \u201ep\u00f3\u0142kownik\u00f3w\u201d w Gdyni.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Uwagi cenzury warunkuj\u0105ce decyzj\u0119 o rozpowszechnianiu Weryfikacji<\/em>. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum FINA<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Powy\u017csza rekonstrukcja ingerencji cenzorskich dobitnie pokazuje, \u017ce peerelowska cenzura by\u0142a wieloetapowa, a jej poszczeg\u00f3lni przedstawiciele zwracali uwag\u0119 na rozmaite konteksty. Podj\u0119ta w debiucie Gronowskiego tematyka stanu wojennego sprawi\u0142a, \u017ce niepok\u00f3j cenzor\u00f3w budzi\u0142y przede wszystkim sceny, w kt\u00f3rych prezentowano \u017co\u0142nierzy LWP i funkcjonariuszy MO. Szczeg\u00f3lnie bacznie przygl\u0105dali si\u0119 im przedstawiciele resort\u00f3w si\u0142owych, kt\u00f3rzy kwestionowali nawet fragmenty niebudz\u0105ce kontrowersji towarzyszy na etapie przygotowawczym. W efekcie to g\u0142\u00f3wnie stanowisko pracownik\u00f3w MSW sprawi\u0142o, \u017ce film musia\u0142 zosta\u0107 skr\u00f3cony.<\/p>\n\n\n\n

Niepok\u00f3j decydent\u00f3w wzbudza\u0142y tak\u017ce sceny i dialogi o charakterze metaforycznym, kt\u00f3re budzi\u0142y antysocjalistyczne skojarzenia. Nie wszystkie jednak ostatecznie zosta\u0142y usuni\u0119te. Dla przyk\u0142adu: w filmie nie pojawia si\u0119 scena aresztowania spekulanta czy zdanie: Wiatr przegania ka\u017cdy smr\u00f3d<\/em>, ale odnajdziemy w nim scen\u0119 pogrzebu g\u00f3rnik\u00f3w. Nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce dwa pierwsze wyci\u0119cia zwi\u0105zane s\u0105 z decyzjami \u2013 kolejno \u2013 towarzyszy z KC i urz\u0119dnik\u00f3w z Mysiej. Scena pogrzebu g\u00f3rnik\u00f3w by\u0142a za\u015b wskazana przez komisj\u0119 kolaudacyjn\u0105. Bior\u0105c pod uwag\u0119 fakt, \u017ce z filmu nie wyci\u0119to scen portretuj\u0105cych \u015brodowisko dziennikarskie, kt\u00f3re by\u0142y negatywnie ocenione przez redaktora Wielu\u0144skiego[40]<\/a><\/sup><\/sup>, mo\u017cna postawi\u0107 hipotez\u0119, \u017ce g\u0142os komisji kolaudacyjnych, w por\u00f3wnaniu do opinii przedstawicieli resortu i towarzyszy z KC, by\u0142 o wiele mniej znacz\u0105cy.<\/p>\n\n\n\n

Trudno nie odnie\u015b\u0107 wra\u017cenia, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 z opisywanych powy\u017cej ingerencji wynika\u0142a z przewra\u017cliwienia cenzor\u00f3w na punkcie tematyki stanu wojennego. Ich g\u0142\u00f3wnym celem by\u0142o stworzenie takiej wizji PRL roku 1982, kt\u00f3ra wywo\u0142ywa\u0142aby jak najmniej negatywnych skojarze\u0144. Stan wojenny mia\u0142 by\u0107 dla filmu nic nieznacz\u0105cym t\u0142em. Z tego powodu g\u0142\u00f3wny temat scenariusza, jakim by\u0142 problem warto\u015bci przyja\u017ani i wierno\u015bci w\u0142asnym zasadom, zosta\u0142 pokazany zgodnie z przyj\u0119tymi za\u0142o\u017ceniami, ale maj\u0105ce dla niego istotne znaczenie okoliczno\u015bci polityczne uleg\u0142y modyfikacjom.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Emil Sowi\u0144ski<\/strong> \u2013 historyk filmu, absolwent Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego i PWSFTviT w \u0141odzi, laureat nagrody im. prof. Eweliny Nurczy\u0144skiej-Fidelskiej za najlepsz\u0105 prac\u0119 magistersk\u0105 dotycz\u0105c\u0105 kina polskiego (Recepcja werdykt\u00f3w jury konkursu g\u0142\u00f3wnego FPFF w Gdyni w prasie codziennej i bran\u017cowej w latach 1990\u20132016<\/em>). Autor publikacji naukowych z zakresu historii kina polskiego, w tym monografii Elementarz Wytw\u00f3rni Film\u00f3w O\u015bwiatowych<\/em> (wsp\u00f3lnie z Micha\u0142em Dondzikiem i Krzysztofem Jajko). Obecnie pracuje nad projektem badawczym po\u015bwi\u0119conym Studiu Filmowemu im. Karola Irzykowskiego.<\/p>\n\n\n\n

Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ingerencje cenzorskie przypisuje si\u0119 zwykle pracownikom G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce instytucja maj\u0105ca swoj\u0105 siedzib\u0119 na ulicy Mysiej w Warszawie nie by\u0142a jedynym organem kontrolnym. Dzia\u0142aniami cenzorskimi zajmowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce inne organy pa\u0144stwowe, np. Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ministerstwo Spraw Wewn\u0119trznych czy Wydzia\u0142 Kultury Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej. W tym kontek\u015bcie artyku\u0142 stawia nast\u0119puj\u0105ce pytanie badawcze: w jaki spos\u00f3b dzia\u0142ania cenzorskie wp\u0142ywa\u0142y na produkcj\u0119 i dystrybucj\u0119 film\u00f3w o stanie wojennym? Przyk\u0142ad Weryfikacji<\/em> (re\u017c. Miros\u0142aw Gronowski, 1986) pokazuje, \u017ce niepok\u00f3j cenzor\u00f3w budzi\u0142y przede wszystkim sceny prezentuj\u0105ce funkcjonowanie Ludowego Wojsko Polskiego i Milicji Obywatelskiej w czasie stanu wojennego w niekorzystnym \u015bwietle. Dlatego te\u017c g\u0142\u00f3wnym celem ingerencji by\u0142o wyeliminowanie takiego przekazu, a co za tym idzie \u2013 pokazanie stanu wojennego w pozytywnym lub przynajmniej w neutralnym \u015bwietle. <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Censorship activities are most often attributed to the employees of the Main Office of Control of Press, Publications, and Shows; meanwhile, it should be remembered that the institution based on Mysia Street was not the only controlling body. The film censorship process was multistage and was also attended by other representatives of state authorities (for example, Ministry of Culture and Arts, Ministry of Interior, Central Committee of the Polish United Workers\u2019 Party). In view of the above-mentioned problem, the article aims to address the following research question: How did censorship practices affect the production and distribution of martial law films? The case study of the \u2018Verification\u2019 (dir. Miros\u0142aw Gronowski, 1986) shows that the censors were paranoid about presenting the army or civic militia in a bad light and did their best to show martial law in a positive or, in the worst case, neutral way.<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Artyku\u0142 powsta\u0142<\/strong> w ramach realizacji projektu \u201eStudio Filmowe im. Karola Irzykowskiego w latach 1981-1989 na<\/strong> tle<\/strong> polityki programowej polskiej kinematografii wobec debiut\u00f3w\u201d, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (nr 2019\/33\/N\/HS2\/01462) .<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

  1. Z. Romek, Kilka uwag o aktach cenzury jako \u017ar\u00f3dle historycznym<\/em>, \u201ePolska 1944\/45\u20131989. Warsztat badawczy. Studia i materia\u0142y\u201d, <\/em>t. 6, Warszawa 2004, s. 194. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  2. Zob. M. Marsza\u0142ek, Kr\u00f3tki film o oczekiwaniu<\/em>, \u201eKino\u201d 1988, nr 7, s. 14\u201315. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  3. Zob. J. Preizner, Awaria samosteru. \u201eStan wewn\u0119trzny\u201d Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego<\/em>, \u201ePleograf\u201d 2007, nr 3. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  4. Zob. M. Haltof, Requiem dla Solidarno\u015bci. O \u015bmierci i pami\u0119ci w \u201eBez ko\u0144ca\u201d Krzysztofa Kie\u015blowskiego<\/em>, [w:] Kino polskie wobec \u015bmierci i umierania<\/em>, red. P. Zwierzchowski, D. Mazur, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2005, s. 165\u2013174. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  5. Nie odnajdziemy tekst\u00f3w naukowych po\u015bwi\u0119conych temu filmowi (wyj\u0105tek stanowi przegl\u0105dowy tekst Mariusza Guzka omawiaj\u0105cy wykorzystanie motywu stanu wojennego w polskich filmach). Co wi\u0119cej \u2013 instytucje upowszechniaj\u0105ce kultur\u0119 filmow\u0105, kt\u00f3re do\u015b\u0107 cz\u0119sto organizuj\u0105 przegl\u0105dy film\u00f3w o stanie wojennym, r\u00f3wnie\u017c go pomijaj\u0105. Np. pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 debiutu Gronowskiego w programie przegl\u0105du \u201eKino polskie wobec stanu wojennego\u201d, kt\u00f3ry mia\u0142 miejsce na portalu ninateka.pl w dniach 2\u201313 grudnia 2021 roku. Zob. M. Guzek, Obraz stanu wojennego w polskim filmie fabularnym (rekonesans)<\/em>, [w:] Ludzie, idee, wojny: studia z dziej\u00f3w Europy \u015arodkowowschodniej: ksi\u0119ga pami\u0105tkowa z okazji 70. rocznicy urodzin prof. W\u0142odzimierza Jastrz\u0119bskiego<\/em>, red. T. Kawski, J. Maciejewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2009, s. 279, https:\/\/ninateka.pl\/vod\/fabula\/kino-polskie-wobec-stanu-wojennego\/ [dost\u0119p: 14.12.2021]. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  6. Studio by\u0142o rekordzist\u0105, je\u015bli chodzi o ilo\u015b\u0107 produkcji bez wizy cenzury. Na li\u015bcie obejmuj\u0105cej szesna\u015bcie zakazanych obraz\u00f3w wyprodukowanych w latach 1980\u20131984 znalaz\u0142o si\u0119 a\u017c dziewi\u0119\u0107 film\u00f3w studia. Zob. List dyrektora Zespo\u0142u Widowisk Radia i TV do dyrektora Departamentu Programowego NZK z dn. 6 grudnia 1985 roku, Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), zesp. G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk (dalej: GUKPPiW), sygn. 3313, k. 63. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  7. Zob. Kto jest za\u2026?!<\/em>, \u201eRadar\u201d 1985, nr 29\u201330, s. 2\u20133, 9. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  8. Wspomina o tym Maciej Falkowski: Je\u017celi przez ca\u0142y rok robi si\u0119 takie rzeczy jak regulaminy, instrukcje, zakresy obowi\u0105zk\u00f3w, jednocze\u015bnie zapomina si\u0119 o tym, \u017ce przed rozpocz\u0119ciem roku kalendarzowego trzeba wyst\u0105pi\u0107 o przydzia\u0142 ta\u015bmy, o kt\u00f3r\u0105 bardzo trudno, zapomina si\u0119 o podpisaniu um\u00f3w z wytw\u00f3rniami, zwalnia si\u0119 kierownik\u00f3w produkcji… C\u00f3\u017c z tego, \u017ce b\u0119dziemy mieli nawet pakiet zatwierdzonych scenariuszy, kiedy nie mo\u017cemy z nich robi\u0107 film\u00f3w<\/em>. Tam\u017ce, s. 9. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  9. Decyzja ws. zawieszenia dzia\u0142alno\u015bci Rady Pracowniczej z dn. 30 sierpnia 1985 roku, AAN, zesp. Naczelny Zarz\u0105d Kinematografii (dalej: NZK), sygn. 2\u2013108, k. 71. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  10. Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  11. List do wiceministra kultury i sztuki Jerzego Bajdora podpisany przez Miros\u0142awa Gronowskiego z dn. 20 lipca 1986 roku, Archiwum Filmoteki Narodowej \u2013 Instytutu Audiowizualnego (dalej: AFINA), sygn. S\u201331464, k. 230. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  12. List skierowany do Jerzego Bossaka podpisany przez dyrektora Studia Filmowego im. Karola Irzykowskiego Leszka Kwiatka z dn. 29 listopada 1985 roku, AFINA, sygn. S\u201331464, k. 189. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  13. Scenopis filmu fabularnego Weryfikacja<\/em>, AFINA, sygn. S\u201331462. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  14. List skierowany do Jerzego Bossaka podpisany przez dyrektora Studia Filmowego im. Karola Irzykowskiego Leszka Kwiatka z dn. 29 listopada 1985 roku, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  15. Protok\u00f3\u0142 z posiedzenia Rady Artystycznej z dn. 10 grudnia 1985 roku, Narodowe Archiwum Cyfrowe (dalej: NAC), Studio Filmowe im. Karola Irzykowskiego (dalej: SFKI), k. 15. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  16. Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  17. W wewn\u0119trznej dokumentacji Wydzia\u0142u Kultury KC przeczytamy: Wydzia\u0142 Kultury KC proponuje podj\u0119cie przez kompetentne w tej sprawie kierownictwo Naczelnego Zarz\u0105du Kinematografii decyzji o zwolnieniu nast\u0119puj\u0105cych os\u00f3b: <\/em>(\u2026) 3. Barbary Pec-\u015alesickiej ze stanowiska kierownika produkcji zespo\u0142u \u201eX\u201d. Jest ona oceniana w \u015brodowisku filmowym jako czo\u0142owa eksponentka ugrupowa\u0144 antysocjalistycznych. Wywiera bardzo du\u017cy wp\u0142yw na sytuacj\u0119 w zespol\u0119 i na postaw\u0119 A. Wajdy<\/em>. Zob. Wnioski Wydzia\u0142u Kultury KC w sprawie zmian personalnych na stanowiskach kierowniczych w zespo\u0142ach filmowych, AAN, Wydzia\u0142 Kultury KC PZPR (dalej: WKKCPZPR), karty nienumerowane. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  18. Protok\u00f3\u0142 z posiedzenia Rady Artystycznej z dn. 10 grudnia 1985 roku, NAC, SFKI, k. 10\u201311. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  19. Kwiatek relacjonowa\u0142: Dyrektor Sch\u00f6nborn <\/em>[chodzi o Jerzego Sch\u00f6nborna, dyrektora Departamentu Programowego NZK \u2013 dop. E.S] w poniedzia\u0142ek potwierdzi\u0142 stanowisko ministra, stwierdzaj\u0105c w konkluzji, \u017ce sprawa jest do rozwa\u017cenia. Poprosi\u0142em o stanowisko NZK na pi\u015bmie. Stanowiska na pi\u015bmie nie otrzyma\u0142em, co by potwierdza\u0142o, \u017ce ci\u0105gle jeszcze sprawa jest otwarta<\/em>. Tam\u017ce, k. 11. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  20. Tam\u017ce, k. 13. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  21. Tam\u017ce, k. 14. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  22. Tam\u017ce, k. 15. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  23. Tam\u017ce, k. 16. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  24. Miros\u0142aw Gronowski wspomina po latach, \u017ce w trakcie realizacji zdj\u0119\u0107 ekipa filmowa mia\u0142a woln\u0105 r\u0119k\u0119 i mog\u0142a realizowa\u0107 film tak, jak tylko chcia\u0142a. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  25. Stenogram z posiedzenia Komisji Kolaudacyjnej Film\u00f3w Fabularnych z dn. 2 czerwca 1986 roku, AFINA, sygn. A\u2013344 poz. 436, k. 3. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  26. Tam\u017ce, k. 4. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  27. Tam\u017ce, k. 4 i 14. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  28. Tam\u017ce, k. 10. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  29. Tam\u017ce, k. 8. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  30. Tam\u017ce, k. 22. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  31. Pismo podpisane przez Marka Birnbacha, dyrektora Zespo\u0142u Widowisk, Radia i TV GUKPiW, skierowane do dyrektora departamentu programowego NZK, Jerzego Sch\u00f6nborna, z dn. 11 czerwca 1986 roku, AFINA, sygn. A\u2013344, poz. 436\u20132. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  32. Tam\u017ce. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  33. Wywiad badawczy z Miros\u0142awem Gronowskim z dn. 20 maja 2021 roku, nagranie w zbiorach autora. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  34. List skierowany do rzecznika prasowego Komendanta G\u0142\u00f3wnego MO podpisany przez Miros\u0142awa Gronowskiego, z dn. 9 czerwca 1986 roku, AFINA, sygn. A\u2013344, p. 436\u20131. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  35. Wywiad badawczy z Miros\u0142awem Gronowskim\u2026, dz. cyt. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  36. List do wiceministra kultury i sztuki, Jerzego Bajdora, z dn. 20 lipca 1986 roku, autorstwa Miros\u0142awa Gronowskiego, AFINA, sygn. S\u201331464, k. 231. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  37. Znacz\u0105ce zmiany zasz\u0142y w\u00f3wczas zar\u00f3wno w Ministerstwie Kultury i Sztuki, jak i w KC. Sekretarza Waldemara \u015awirgonia zajmuj\u0105cego si\u0119 kultur\u0105 zast\u0105pi\u0142 literat Andrzej Wasilewski; w miejsce Witolda Nawrockiego, szefa Wydzia\u0142u Kultury KC, powo\u0142ano Tadeusza Sawica, za\u015b nowym ministrem zosta\u0142 profesor Aleksander Krawczuk (zast\u0105pi\u0142 na tym stanowisku profesora Kazimierza \u017bygulskiego). \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  38. Pismo podpisane przez dyrektora Departamentu Programowego NZK, Jerzego Sch\u00f6nborn, skierowane do Studia Filmowego im. Karola Irzykowskiego z dn. 4 lipca 1986 roku, AFINA, A\u2013344, p. 436\u20135. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  39. Pismo podpisane przez dyrektora Departamentu Programowego NZK, Jerzego Sch\u00f6nborn, skierowane do Przedsi\u0119biorstwa Dystrybucji Film\u00f3w, AFINA, A\u2013344, p. 436\u20137. \u2191<\/a><\/p> <\/li>

  40. W konsekwencji w tygodniku \u201eEkran\u201d mogli\u015bmy przeczyta\u0107, \u017ce Gronowski nieumiej\u0119tnie sportretowa\u0142 \u015brodowisko dziennikarskie. Zob. A. Horoszczak, Na (nie) pe\u0142nym luzie<\/em>, \u201eEkran\u201d 1987, nr 37, s. 6. \u2191<\/a><\/p> <\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Ingerencje cenzorskie przypisuje si\u0119 zwykle pracownikom G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Kontroli Publikacji i Widowisk. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce instytucja maj\u0105ca swoj\u0105 siedzib\u0119 na ulicy Mysiej w Warszawie nie by\u0142a jedynym organem kontrolnym. Dzia\u0142aniami cenzorskimi zajmowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce inne organy pa\u0144stwowe, np. Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ministerstwo Spraw Wewn\u0119trznych czy Wydzia\u0142 Kultury Komitetu Centralnego Polskiej Partii Robotniczej. W tym kontek\u015bcie artyku\u0142 stawia nast\u0119puj\u0105ce pytanie badawcze: w jaki spos\u00f3b dzia\u0142ania cenzorskie wp\u0142ywa\u0142y na produkcj\u0119 i dystrybucj\u0119 film\u00f3w o stanie wojennym? <\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":2817,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1068],"tags":[551,1110,852,722,1111],"ppma_author":[1101],"class_list":["post-2781","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2021","tag-cenzura","tag-miroslaw-gronowski","tag-stan-wojenny","tag-studio-filmowe-im-karola-irzykowskiego","tag-weryfikacja"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t