{"id":2779,"date":"2022-01-30T15:42:10","date_gmt":"2022-01-30T14:42:10","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=2779"},"modified":"2022-01-31T17:54:29","modified_gmt":"2022-01-31T16:54:29","slug":"stan-wojenny-a-kino-kolejny-rekonesans","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/stan-wojenny-a-kino-kolejny-rekonesans\/","title":{"rendered":"Stan wojenny a kino. Kolejny rekonesans"},"content":{"rendered":"\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Niniejszy tekst to kolejna pr\u00f3ba rozpoznania problematyki stanu wojennego w kinie w oczekiwaniu na jego monograficzne uj\u0119cie, nad kt\u00f3rym pracuje Joanna Preizner, autorka m.in. artyku\u0142u o filmie Stan wewn\u0119trzny<\/em> zamieszczonego w jednym z numer\u00f3w \u201ePleografu\u201d[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Poprzednie rozpoznania ogranicza\u0142y si\u0119 do analiz tekstowych[2]<\/a><\/sup><\/sup>. W tym szkicu zamierzam poszerzy\u0107 zakres rozwa\u017ca\u0144 o kontekst powstania film\u00f3w \u2013 polityczny, spo\u0142eczny, produkcyjny. Ponadto chcia\u0142bym doda\u0107 informacj\u0119, czasem kr\u00f3tk\u0105, o filmach pomini\u0119tych przez poprzednich autor\u00f3w oraz o tych, kt\u00f3re powsta\u0142y ju\u017c po napisaniu artyku\u0142\u00f3w. Zale\u017cy mi na tym, aby \u2013 trzymaj\u0105c si\u0119 topograficznej metafory \u2013 uszczeg\u00f3\u0142owi\u0107 dotychczasowe mapy polskiego kina w relacji do jednego z najwa\u017cniejszych wydarze\u0144\/okres\u00f3w we wsp\u00f3\u0142czesnej historii Polski. Skupi\u0119 si\u0119 na filmach fabularnych, robi\u0105c wyj\u0105tki w uzasadnionych wypadkach \u2013 przegl\u0105d tej tematyki na gruncie kina dokumentalnego wykracza\u0142by dalece poza mo\u017cliwo\u015bci autora i obj\u0119to\u015b\u0107 szkicu. Warto zreszt\u0105 zaznaczy\u0107, \u017ce temat ten zosta\u0142 ju\u017c cz\u0119\u015bciowo opisany w Historii polskiego filmu dokumentalnego 1945\u20132014<\/em>[3]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Chocia\u017c formalnie okres stanu wojennego nie by\u0142 zbyt d\u0142ugi, socjologicznie mo\u017cna prawie do ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych m\u00f3wi\u0107 o \u201estanie wojennym\u201d, bo zmianie nie uleg\u0142y \u2013 przynajmniej do 1988 roku \u2013 najwa\u017cniejsze uk\u0142ady systemowe<\/em>[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Zgodnie z cytatem odnosi\u0107 si\u0119 wi\u0119c b\u0119d\u0119 nie tylko do film\u00f3w z akcj\u0105 tocz\u0105c\u0105 si\u0119 w stanie wojennym, lecz r\u00f3wnie\u017c p\u00f3\u017aniej. <\/p>\n\n\n\n

Skutki stanu wojennego dla kinematografii lat 80.<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Rze\u017abiarz Xawery Dunikowski mawia\u0142: trzeba umie\u0107 w\u0105cha\u0107 czas<\/em>. Andrzej Wajda mia\u0142 tak\u0105 umiej\u0119tno\u015b\u0107 \u2013 wiedzia\u0142, czego pragnie widownia (przynajmniej do pewnego momentu). Jednym z dowod\u00f3w na to by\u0142 fakt, \u017ce fina\u0142 Cz\u0142owieka z marmuru<\/em> (1976) rozegra\u0142 si\u0119 przed bram\u0105 Stoczni Gda\u0144skiej. W tym w\u0142a\u015bnie miejscu Agnieszka spotyka Ma\u0107ka Tomczyka. To na Wybrze\u017cu, przy stacji Gdynia Stocznia w grudniu 1970 roku zgin\u0105\u0142 jego ojciec, Mateusz Birkut[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie mia\u0142 wi\u0119c Wajda wi\u0119kszych problem\u00f3w z dopisaniem historii Tomczyka i Birkuta, gdy pod koniec sierpnia 1980 roku pojawia\u0142 si\u0119 w stoczni. I zn\u00f3w \u2013 opowie\u015b\u0107 o triumfie Solidarno\u015bci zako\u0144czy\u0142 \u201eprofetyczn\u0105\u201d wypowiedzi\u0105 esbeka Badeckiego: Panie Winkel, Panie Winkel! Co pan taki zmartwiony, przecie\u017c to porozumienie nie jest wa\u017cne, \u017cadne normy prawne nie uznaj\u0105 porozumienia zawartego pod przymusem. Ot, kawa\u0142ek papieru<\/em>. Kilka miesi\u0119cy po premierze Cz\u0142owieka z \u017celaza<\/em> s\u0142owa te si\u0119 spe\u0142ni\u0142y. <\/p>\n\n\n\n

Zanim podj\u0119to pr\u00f3b\u0119 opowiedzenia o stanie wojennym, skutki jego wprowadzenia by\u0142y odczuwalne w polskim przemy\u015ble filmowym, a w dodatku sta\u0142y si\u0119 odczuwalne z dnia na dzie\u0144. By\u0142y to skutki negatywne (cho\u0107 warto\u015bciowanie niekt\u00f3rych zmian mo\u017ce by\u0107 uzale\u017cnione od metodologicznego klucza, kt\u00f3rym badacz je opisuje[6]<\/a><\/sup><\/sup>), w pewnych sferach wykraczaj\u0105ce poza dekad\u0119 lat 80. i oddzia\u0142uj\u0105ce ju\u017c na III RP. <\/p>\n\n\n\n

Zaraz po 13 grudnia na kilka tygodni zamkni\u0119to kina. Zdj\u0119to z ekran\u00f3w i zamkni\u0119to w magazynach filmy, kt\u00f3re mia\u0142y premier\u0119 przed t\u0105 dat\u0105. I to nie tylko tak polemiczne wobec oficjalnej ideologii jak Cz\u0142owiek z marmuru<\/em>, Cz\u0142owiek z \u017celaza<\/em>, Bez znieczulenia<\/em>, Aktorzy prowincjonalni<\/em>, Dreszcze <\/em>czy Barwy ochronne<\/em>, lecz r\u00f3wnie\u017c takie klasyki jak Popi\u00f3\u0142 i diament.<\/em> Cz\u0119\u015b\u0107 film\u00f3w, kt\u00f3rych realizacja przeci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 poza 13 grudnia, doko\u0144czono (bardziej z powod\u00f3w socjalnych ni\u017c ekonomicznych, g\u0142\u00f3wnie po to, by nie nara\u017ca\u0107 ekip filmowych na brak wynagrodzenia), ale jednocze\u015bnie od\u0142o\u017cono na p\u00f3\u0142k\u0119 (Przes\u0142uchanie<\/em>, Matka Kr\u00f3l\u00f3w<\/em>, Wielki bieg, Wigilia 81, By\u0142 jazz<\/em>; telewizyjne: Wolny strzelec, Kobieta samotna, Kr\u00f3tki dzie\u0144 pracy, Choinka strachu<\/em>). \u0141\u0105cznie spo\u015br\u00f3d 74 film\u00f3w wyprodukowanych przez kinematografi\u0119 w latach 1981\u20131982, a\u017c 16 obraz\u00f3w zosta\u0142o wycofanych lub nie zosta\u0142o dopuszczonych do rozpowszechniania[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Najbardziej spektakularnym przypadkiem by\u0142o, jak wiadomo, wstrzymanie rozpowszechniania filmu Przes\u0142uchanie <\/em>Ryszarda Bugajskiego. \u2013 Postuluj\u0119<\/em> \u2013 m\u00f3wi\u0142 na kolaudacji szef organizacji partyjnej przy PRF \u201eZespo\u0142y Filmowe\u201d Mieczys\u0142aw Wa\u015bkowski \u2013 o bardzo dok\u0142adne przeanalizowanie, zbadanie, kto jest odpowiedzialny za skierowanie tego scenariusza do realizacji. Bowiem jest to m\u00f3j pierwszy zarzut: ten film po prostu nie powinien by\u0107 za nasze pieni\u0105dze zrobiony<\/em>[8]<\/a><\/sup><\/sup>. Ten pierwszy zarzut w\u0142a\u015bciwie wystarczy\u0142, by nie podawa\u0107 kolejnych. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Krystyna Janda, Janusz Gajos Przes\u0142uchanie<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Zebra”\/<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Stan wojenny zawiesi\u0142 tak\u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 demokratycznie wybranych w 1981 roku szef\u00f3w zespo\u0142\u00f3w filmowych. Na zaufanie \u015brodowiska zas\u0142u\u017cyli wtedy: Ernest Bryll, Jerzy Hoffman, Jerzy Kawalerowicz, Janusz Morgenstern, Andrzej Wajda, Krzysztof Zanussi, Wojciech Jerzy Has oraz Grzegorz Kr\u00f3likiewicz, a zespo\u0142\u00f3w zostali wtedy pozbawieni tw\u00f3rcy jednoznacznie kojarzeni z w\u0142adz\u0105: Czes\u0142aw Petelski, Ryszard Filipski i Bohdan Por\u0119ba. Po wprowadzeniu stanu wojennego (i po publicznym poparciu re\u017cimu) Petelski odzyska\u0142 Iluzjon, a Por\u0119ba \u2013 Profil. <\/p>\n\n\n\n

Stan wojenny wyra\u017anie zantagonizowa\u0142 \u015brodowisko filmowe. No\u017cyce polityczne skrajnie si\u0119 rozwar\u0142y. O ile przed 13 grudnia 1981 roku zwa\u015bnione politycznie strony podejmowa\u0142y jeszcze wsp\u00f3\u0142prac\u0119 (np. przy opracowywaniu projekt\u00f3w reformy kinematografii), o tyle po wprowadzeniu stanu wojennego podzia\u0142 na \u201enaszych\u201d i \u201ezdrajc\u00f3w\u201d by\u0142 ju\u017c bardzo czytelny. Podziemne pisma publikowa\u0142y listy kolaborant\u00f3w, zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d filmowc\u00f3w, jak i w\u015br\u00f3d aktor\u00f3w[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Wielu z tych ostatnich rezygnowa\u0142o z grania w filmach zespo\u0142\u00f3w Iluzjon i Profil. Z kolei lojalno\u015b\u0107 tw\u00f3rc\u00f3w partyjnych dawa\u0142a im przewag\u0119 produkcyjn\u0105 \u2013 otrzymywali grube miliony na swoje produkcje, np. Por\u0119ba na Katastrof\u0119 w Gibraltarze <\/em>o W\u0142adys\u0142awie Sikorskim,<\/em> a Petelski na Kamienne tablice<\/em>, opr\u00f3cz tego mogli si\u0119ga\u0107 po tematy i materia\u0142y niedost\u0119pne dla innych[10]<\/a><\/sup><\/sup>. Warto doda\u0107, \u017ce \u00f3wczesne poparcie dzia\u0142a\u0144 w\u0142adz oznacza\u0142o dla tych re\u017cyser\u00f3w w\u0142a\u015bciwie bezterminowy ostracyzm \u015brodowiskowy, bo tacy tw\u00f3rcy jak Petelski, Wa\u015bkowski, Wionczek, Filipski czy Por\u0119ba na d\u0142ugie lata strac\u0105 prawo obywatelstwa w polskiej kulturze (Filipski wr\u00f3ci po latach jako aktor, a Por\u0119ba b\u0119dzie mia\u0142 swoje w\u0105skie, ale wierne grono akolit\u00f3w). Warto na marginesie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ten d\u0142ugotrwa\u0142y \u201ebojkot pami\u0119ci\u201d nie dotyczy\u0142 aktor\u00f3w \u0142ami\u0105cych \u00f3wczesny \u015brodowiskowy zakaz, a by\u0142y w\u015br\u00f3d nich tak znane nazwiska jak Janusz K\u0142osi\u0144ski, Witold Pyrkosz, Leon Niemczyk, Gustaw Lutkiewicz, Ewa Szykulska, Janusz Zakrze\u0144ski, Edmund Fetting, Wirgiliusz Gry\u0144, Emil Karewicz i wielu innych. Dzi\u015b \u2013 w przeciwie\u0144stwie do wspomnianych re\u017cyser\u00f3w \u2013 uwa\u017cani s\u0105 nadal za znacz\u0105ce postacie polskiej kultury. Dodajmy, \u017ce pr\u00f3ba przekroczenia politycznej linii demarkacyjnej przez re\u017cyser\u00f3w odbierana by\u0142a ch\u0142odno (dobrym przyk\u0142adem jest Krzysztof Kie\u015blowski i jego Bez ko\u0144ca<\/em>, do czego jeszcze wr\u00f3c\u0119). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Bohdan Por\u0119ba Polonia Restituta<\/em>. Autor: brak danych. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Po 13 grudnia 1981 roku zawieszono dzia\u0142alno\u015b\u0107 Stowarzyszenia Filmowc\u00f3w Polskich, kt\u00f3re od 1977 roku, a szczeg\u00f3lnie po Sierpniu \u201980, sta\u0142o si\u0119 silnym podmiotem reprezentuj\u0105cym tw\u00f3rc\u00f3w filmowych. Na jego czele sta\u0142 Andrzej Wajda, w okresie pierwszej Solidarno\u015bci najpowa\u017cniejszy przeciwnik w\u0142adz, funkcjonuj\u0105cy na prawach instytucji, co jest oczywiste z powodu rozmiar\u00f3w jego artystycznego (Z\u0142ota Palma dla Cz\u0142owieka z \u017celaza<\/em>) i komercyjnego sukcesu. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 SFP zawieszona by\u0142a a\u017c do 1983 roku, ale jego kierownictwo \u2013 na znak protestu \u2013 nie chcia\u0142o zrezygnowa\u0107 ze swoich funkcji. Dopiero gdy brak spo\u0142ecznej reprezentacji zacz\u0105\u0142 doskwiera\u0107 filmowcom, dosz\u0142o do zmiany w\u0142adz stowarzyszenia. Rezygnacja z pryncypialnej postawy SFP na rzecz kompromisu z w\u0142adz\u0105 jest dobrym przyk\u0142adem stopniowej ewolucji stosunku tw\u00f3rc\u00f3w filmowych do re\u017cimu. Z czasem osoby silnie protestuj\u0105ce przeciw restrykcjom stawa\u0142y si\u0119 nieliczn\u0105, ale w drugim obiegu wp\u0142ywow\u0105 grup\u0105, a znaczna cz\u0119\u015b\u0107 filmowc\u00f3w \u0142agodzi\u0142a \u2013 z powod\u00f3w pragmatycznych \u2013 swoje nastawienie[11]<\/a><\/sup><\/sup>. Inni z kolei po kr\u00f3tkotrwa\u0142ym prote\u015bcie popadali w apati\u0119. Je\u015bli jednym z najbardziej dojmuj\u0105cych skutk\u00f3w stanu wojennego by\u0142o doprowadzenie do atrofii, z\u0142amanie obywatelskiego zaanga\u017cowania i ducha protestu, to losy \u015brodowiska filmowego oraz perypetie ze wznowieniem dzia\u0142alno\u015bci Stowarzyszenia Filmowc\u00f3w Polskich s\u0105 tych tendencji dobrym przyk\u0142adem. <\/p>\n\n\n\n

Uczciwie trzeba napisa\u0107, \u017ce bezpo\u015brednie restrykcje niemal w og\u00f3le nie dotkn\u0119\u0142y filmowc\u00f3w, przynajmniej tych z pionu tw\u00f3rczego i \u201epierwszej linii\u201d. Internowano Kazimierza Kutza oraz znanego krytyka Andrzeja Wernera, w tamtym czasie kierownika literackiego zespo\u0142u Rondo[12]<\/a><\/sup><\/sup>. Form\u0105 reakcji na opresyjny system by\u0142a emigracja \u2013 sta\u0142a lub czasowa. T\u0119 pierwsz\u0105 wybrali m.in. Agnieszka Holland, Ryszard Bugajski, Lech Majewski. T\u0119 drug\u0105 \u2013 pomimo mniejszego lub wi\u0119kszego zaanga\u017cowania w sprawy rodzimej kinematografii \u2013 w praktyce realizowali Andrzej Wajda, Krzysztof Zanussi (obaj po jednym filmie zrealizowanym w Polsce w tym okresie) czy Wojciech Marczewski. Skoro mowa o restrykcjach, nale\u017cy doda\u0107, \u017ce w 1982 i 1983 roku odwo\u0142ano Festiwal Polskich Film\u00f3w Fabularnych w Gda\u0144sku (pokazy festiwalowe odbywa\u0142y si\u0119 w budynku NOT, o kilkaset metr\u00f3w od bram Stoczni Gda\u0144skiej, co wzmacnia\u0142o odwag\u0119 i symboliczn\u0105 si\u0142\u0119 filmowc\u00f3w). Tadeusz Lubelski przekonywa\u0142, \u017ce gdyby dosz\u0142o do festiwalu w 1982 roku, to by\u0142by on zwie\u0144czeniem \u201egenialnego sezonu\u201d[13]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Wprowadzenie stanu wojennego spowodowa\u0142o tak\u017ce zmiany w sferze odbioru. Na lata 80. przypada okres konstytuowania si\u0119 nowej sytuacji komunikacyjnej w polskim kinie i nowego profilu widza. Bardzo pozytywnie nastawiona do kina spo\u0142ecznego protestu \/ kina moralnego niepokoju krytyka filmowa podkre\u015bla\u0142a popularno\u015b\u0107 tego nurtu w\u015br\u00f3d publiczno\u015bci. I cho\u0107 \u00f3wczesny box office<\/em> jedynie cz\u0119\u015bciowo potwierdza t\u0119 tez\u0119, to nie da si\u0119 zaprzeczy\u0107, \u017ce og\u0142oszona we wrze\u015bniu przez Wajd\u0119 na Forum SFP (podczas festiwalu w Gda\u0144sku) strategia \u201em\u00f3wienia prawdy\u201d, czyli de facto \u2013 tworzenia film\u00f3w politycznych, przynios\u0142a spektakularne efekty. Przyk\u0142adem tego by\u0142a cho\u0107by kilkumilionowa widownia nie tylko na Cz\u0142owieku z \u017celaza<\/em> (w ci\u0105gu 4,5 miesi\u0105ca!), lecz r\u00f3wnie\u017c na tak \u2013 wydawa\u0142oby si\u0119 \u2013 nieatrakcyjnym jako widowisko filmowe obrazie dokumentalnym Robotnicy 80<\/em>. Ta wyrobiona publiczno\u015b\u0107 w du\u017cym stopniu odsun\u0119\u0142a si\u0119 w okresie stanu wojennego (i p\u00f3\u017aniej) od ambitnego kina, a [p]\u00f3\u017an\u0105 wiosn\u0105 1982 roku opustosza\u0142e kina wype\u0142ni\u0142a ha\u0142a\u015bliwa m\u0142odzie\u017c pragn\u0105ca do woli przypatrywa\u0107 si\u0119 walkom kung-fu. Ta cz\u0119\u015b\u0107 widowni zadomowi\u0142a si\u0119 w kinach, decyduj\u0105c odt\u0105d o ich pejza\u017cu<\/em>[14]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\n \tWszystko to po\u0142\u0105czone by\u0142o z tematyczn\u0105 modyfikacj\u0105 repertuaru kin \u2013 zar\u00f3wno w odniesieniu do film\u00f3w polskich, jak i obcych. Je\u015bli chodzi o te ostatnie, to najwi\u0119ksze sukcesy box office\u2019<\/em>owe \u015bwi\u0119ci\u0142o kino sztuk walki oraz tzw. kino nowej przygody. Ale r\u00f3wnie istotne by\u0142y zmiany w rodzimym repertuarze. Ze zrozumia\u0142ych powod\u00f3w tw\u00f3rcy mogli korzysta\u0107 ze znacznie mniejszego wachlarza tematycznego. Nie mo\u017cna by\u0142o de facto realizowa\u0107 film\u00f3w krytycznych wobec rzeczywisto\u015bci spo\u0142eczno-politycznej czy najnowszej historii. \n<\/p>\n\n\n\n

\n \tW zwi\u0105zku z tym ambitni tw\u00f3rcy realizuj\u0105cy formu\u0142\u0119 modernistycznego kina autorskiego musieli albo zamilkn\u0105\u0107 (jak Wojciech Marczewski), albo stroni\u0107 od podejmowania tematyki spo\u0142eczno-politycznej. Do \u0142ask, podobnie jak na prze\u0142omie lat 60. i 70., wr\u00f3ci\u0142a \u201ebezpieczna\u201d problematyka uniwersalna: psychologiczna, egzystencjalna i metafizyczna. Swoje pi\u0119\u0107 minut mieli ci tw\u00f3rcy, kt\u00f3rzy ju\u017c wcze\u015bniej odnajdywali si\u0119 w podobnej problematyce, np. piewcy szeroko poj\u0119tej prowincji: Andrzej Bara\u0144ski, Andrzej Kondratiuk, Witold Leszczy\u0144ski. W stron\u0119 moralitetu \u2013 g\u0142\u0119boko zamiast szeroko<\/em> \u2013 poszed\u0142 Kie\u015blowski ze swoim opus magnum, Dekalogiem<\/em>. Ponownie nawi\u0105zano do popularnego na prze\u0142omie lat 60. i 70. kina tradycji kultury \u2013 wr\u00f3ci\u0142 Has, Kawalerowicz zrealizowa\u0142 Austeri\u0119<\/em>. Nisz\u0119 ze swoim socjologizuj\u0105cym scince fiction <\/em>odnalaz\u0142 Piotr Szulkin. Nie da si\u0119 jednak uciec przed wnioskiem, \u017ce szukanie \u201eszlachetnego plebeja\u201d (Bara\u0144ski, Kondratiuk), \u201epojednanie z natur\u0105\u201d (Leszczy\u0144ski) czy si\u0119ganie do dawnych kultur (Has, Kawalerowicz) by\u0142y form\u0105 ucieczki od dora\u017ano\u015bci. Eskapizm<\/strong> jest bowiem, w moim mniemaniu, jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych cech kina stanu wojennego (w odniesieniu do zar\u00f3wno \u015brodowiska filmowc\u00f3w, jak i fabu\u0142). Dominowa\u0142y bezpieczne gatunki: kino obyczajowe (z rzadka wybijaj\u0105ce si\u0119 ponad przeci\u0119tno\u015b\u0107), w tym komedie, a tak\u017ce kino kostiumowe i kino dla dzieci. Pojawi\u0142y si\u0119 te\u017c pr\u00f3by stworzenia polskiego kina nowej przygody oraz pierwsze odpowiedniki ameryka\u0144skich film\u00f3w sensacyjnych. Dodatkow\u0105 form\u0105 neutralizacji powa\u017cnego kina by\u0142a spora liczba film\u00f3w erotycznych i erotyzuj\u0105cych[15]<\/a><\/sup><\/sup>.\n<\/p>\n\n\n\n

Eskapizm w kinie by\u0142 odbiciem realnych tendencji w \u017cyciu spo\u0142ecznym lat 80. Polacy uciekali na prowincj\u0119, w przyrodnicze ost\u0119py, zw\u0142aszcza w Bieszczady czy Tatry. Pojawi\u0142 si\u0119 te\u017c dobrze zorganizowany ruch ekologiczny; w\u0119drowanie \u201ena szlaku przyg\u00f3d \u015bladem\u201d by\u0142o tak\u017ce domen\u0105 masowego harcerstwa. Po\u0142\u0105czenie religii i natury zaowocowa\u0142o dynamicznym rozwojem ruchu pielgrzymkowego i, w jakiej\u015b mierze, ruchu oazowego. Inn\u0105 form\u0105 eskapizmu \u2013 bardziej zaanga\u017cowan\u0105 spo\u0142ecznie, ale jednocze\u015bnie antysystemow\u0105 \u2013 by\u0142 tzw. trzeci obieg kultury, czyli m\u0142odzie\u017cowe subkultury muzyczne (z festiwalem w Jarocinie jako najwa\u017cniejsz\u0105 imprez\u0105 \u015brodowiskow\u0105). W\u015br\u00f3d tych subkultur \u2013 niezale\u017cnie od wi\u0119kszej sympatii dla opozycji \u2013 ujawnia\u0142y si\u0119 silne tendencje anarchistyczne, walczono z Babilonem, a wi\u0119c z pa\u0144stwem jako takim, i polityk\u0105, bez wzgl\u0119du na jej ideowy kolor[16]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Plakat filmu Wojna \u015bwiat\u00f3w – nast\u0119pne stulecie<\/em>. Autor: Krystyna Hoffmann, Adam Ryszewski. \u0179r\u00f3d\u0142o: GaPla FINA<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Strategi\u0119 \u201em\u00f3wienia prawdy\u201d o Polsce mo\u017cna by\u0142o kontynuowa\u0107 w niewielkim wymiarze jedynie dzi\u0119ki zmianom technologicznym i rewolucji wideo. To one umo\u017cliwi\u0142y powstanie tak wa\u017cnych podziemnych wytw\u00f3rni jak Video Studio Gda\u0144sk i tak istotnych obraz\u00f3w dokumentalnych jak Kandydat<\/em> (reporta\u017c z wybor\u00f3w przewodnicz\u0105cego Solidarno\u015bci jesieni\u0105 1981 roku) czy Ksi\u0105dz Jerzy, <\/em>a tak\u017ce relacji z pielgrzymek papie\u017ca i wielu innych. Dzi\u015b to nieocenione \u017ar\u00f3d\u0142o historyczne, czasem zaskakuj\u0105co komiczne (w materia\u0142ach VSG rejestruj\u0105cych spotkania podziemnej Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d czo\u0142owi opozycjoni\u015bci wyst\u0119puj\u0105 w perukach oraz sztucznych w\u0105sach i brodach). Gwa\u0142towna rewolucja VHS umo\u017cliwi\u0142a tak\u017ce rozpowszechnianie na kasetach wideo zakazanych film\u00f3w, cz\u0119sto pokazywanych nie tylko na prywatnych pokazach w domach, lecz r\u00f3wnie\u017c w salach parafialnych. Ale by\u0142a tak\u017ce druga strona ofensywy VHS \u2013 zalew obcych, g\u0142\u00f3wnie ameryka\u0144skich, film\u00f3w klasy B i C, co wsp\u00f3\u0142gra\u0142o ze wspomnian\u0105 zmian\u0105 profilu widza coraz cz\u0119\u015bciej zainteresowanego rozrywk\u0105 kosztem ambitniejszego repertuaru. <\/p>\n\n\n\n

Wspomnia\u0142em ju\u017c o Ko\u015bciele katolickim, kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 wtedy funkcj\u0119 \u201enarodowej Arki Noego\u201d. Ten szacunek dla ko\u015bcio\u0142a hierarchicznego \u2013 cz\u0119sto ze strony tw\u00f3rc\u00f3w, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej nie wykazywali szczeg\u00f3lnego do\u0144 przywi\u0105zania \u2013 przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 tak\u017ce na ekrany. Zwracali na to uwag\u0119 partyjni decydenci, wskazuj\u0105c na du\u017cy stopie\u0144 klerykalizacji filmu polskiego tu\u017c przed wprowadzeniem stanu wojennego (w takich filmach jak Ry\u015b<\/em>, Karabiny<\/em> czy Przypadek<\/em>). Tendencja ta, cho\u0107 w\u0142adze b\u0119d\u0105 pr\u00f3bowa\u0142y j\u0105 powstrzyma\u0107, nie zaniknie ca\u0142kowicie w kolejnych latach, czego przyk\u0142adem s\u0105 m.in. pozytywne postacie ksi\u0119\u017cy z takich film\u00f3w jak Wigilia 81<\/em>, Kobieta z prowincji<\/em>, Przewodnik<\/em> (dokumentalny d\u0142ugi metra\u017c o Piotrze Skrzyneckim i Piwnicy pod Baranami) czy kolejne filmy o papieskich pielgrzymkach. <\/p>\n\n\n\n

Obraz stanu wojennego w kinie lat 80.<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Truizmem jest stwierdzenie, \u017ce film jest \u201e\u017ar\u00f3d\u0142em historycznym czasu\u201d, w kt\u00f3rym go wyprodukowano. W zwi\u0105zku z tym, po pierwsze, powinno si\u0119 go bada\u0107 w kontek\u015bcie jego powstania, jako tekst kultury, po drugie, im dalej od prototypowego wydarzenia czy zjawiska, tym wi\u0119cej pojawia si\u0119 filtr\u00f3w interpretacyjnych konceptualizuj\u0105cych przesz\u0142o\u015b\u0107 (w zakresie wiedzy o faktach, ich oceny i wykorzystanej poetyki)[17]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Pomimo pocz\u0105tkowego szoku kino szybko zareagowa\u0142o na wprowadzenie stanu wojennego. Najpierw objawi\u0142o si\u0119 to w sferze szeroko poj\u0119tej kultury filmowej \u2013 chodzi o efekt paraboliczno\u015bci\/alegoryczno\u015bci<\/strong>, czyli takiego czytania tekst\u00f3w kultury (w tym film\u00f3w), jak w przypadku owego s\u0142ynnego zdj\u0119cia autorstwa Chrisa Niedenthala z transporterem opancerzonym i afiszem do filmu Czas apokalipsy. <\/em>Tak by\u0142o te\u017c w przypadku odbioru wspomnianego Przes\u0142uchania. <\/em>\u2013 Przede wszystkim powiedzmy sobie<\/em> \u2013 m\u00f3wi\u0142 na kolaudacji Przes\u0142uchania<\/em> Czes\u0142aw Petelski \u2013 \u017ce to nie jest film historyczny. Jest to film wsp\u00f3\u0142czesny<\/em>. Tu <\/em>[w filmie] nie ma \u017cadnych racji. Tu jest tylko i wy\u0142\u0105cznie nienawi\u015b\u0107. Nie do tego, co by\u0142o \u2013 do tego, co jest<\/em>[18]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie chc\u0105c propagowa\u0107 tej analogii (zgodnie z kt\u00f3r\u0105 fundamenty PRL bazuj\u0105 na tej samej opresji i przemocy co \u201eporz\u0105dek\u201d stanu wojennego), nie dopuszczono na ekrany wielu film\u00f3w o tematyce stalinowskiej. <\/em>Co ciekawe, z ekran\u00f3w zdj\u0119to tak\u017ce Popi\u00f3\u0142 i diament <\/em>(ale chyba bardziej po to, by dokuczy\u0107 Wajdzie, ni\u017c z powodu dopatrzenia si\u0119 analogii tematycznej). Trzeba przy okazji zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na to, jak 13 grudnia wp\u0142yn\u0105\u0142 na reinterpretacj\u0119 tego obrazu: arcydzie\u0142o Wajdy spotka\u0142o si\u0119 z gremialn\u0105 krytyk\u0105 opozycyjnie nastawionych ludzi kultury. S\u0142awomir Mro\u017cek, widz\u0105c na ulicach po raz kolejny m\u0142odych uciekaj\u0105cych przez \u017co\u0142nierzami (w tym kontek\u015bcie s\u0142ynne s\u0142owa Cz\u0142owieku, po co\u015b ucieka\u0142<\/em> sta\u0142y si\u0119 nagle aktualne), zada\u0142 pytanie o wiarygodno\u015b\u0107 historyczn\u0105 filmu z 1958 roku. Ocena wypad\u0142a negatywnie[19]<\/a><\/sup><\/sup>. Zmiana sytuacji komunikacyjnej w okresie pierwszej Solidarno\u015bci (nie bez wp\u0142ywu Wajdowskiego postulatu m\u00f3wienia prawdy) spowodowa\u0142a, \u017ce nie mo\u017cna by\u0142o wr\u00f3ci\u0107 do wcze\u015bniejszych legitymizacji, i na cenzurowanym znalaz\u0142y si\u0119 obrazy prezentuj\u0105ce historyczne p\u00f3\u0142prawdy \u2013 wa\u017cniejsza sta\u0142a si\u0119 w tym okresie ich historyczna wiarygodno\u015b\u0107 ni\u017c artystyczne wyrafinowanie[20]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

To w\u0142a\u015bnie popularna w pa\u0144stwie autorytarnym strategia komunikacyjna, tj. mowa ezopowa, sprawi\u0142a, \u017ce za jeden z pierwszych film\u00f3w o stanie wojennym, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 na polskich ekranach, cz\u0119\u015b\u0107 widowni uzna\u0142a Prognoz\u0119 pogody<\/em> (1982) Antoniego Krauzego \u2013 o ucieczce staruszk\u00f3w z domu opieki spo\u0142ecznej przed domnieman\u0105 ich eksterminacj\u0105 i milicyjn\u0105 ob\u0142aw\u0105. Podobnie by\u0142o w przypadku wprowadzonego na polskie ekrany filmu Danton<\/em> Andrzeja Wajdy. W postaciach Robespierre\u2019a i Dantona publiczno\u015b\u0107 dopatrywa\u0142a si\u0119 kostycznego Jaruzelskiego i jowialnego Wa\u0142\u0119sy[21]<\/a><\/sup><\/sup>, nie bacz\u0105c zreszt\u0105 na to, \u017ce paraboliczne odczytanie filmu oznacza\u0142o niebezpiecze\u0144stwo przeniesienia na polski grunt pesymistycznych znacze\u0144 obrazu Wajdy, dotycz\u0105cych tego, \u017ce rewolucja (Solidarno\u015bci te\u017c?) po\u017cera w\u0142asne dzieci. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Edward R\u0105czkowski Prognoza pogody<\/em>. Autor. Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Na zasadzie paraboli odbierane by\u0142y \u2013 ju\u017c bardziej zgodnie z intencjami tw\u00f3rc\u00f3w \u2013 fantastyczne dystopie Piotra Szulkina (Wojna \u015bwiat\u00f3w \u2013 nast\u0119pne stulecie<\/em>, O-bi O-ba<\/em>. Koniec cywilizacji<\/em>, Ga, Ga. Chwa\u0142a bohaterom<\/em>) oraz komedie Juliusza Machulskiego (Seksmisja <\/em>i Kingsajz<\/em>). Szulkin malowa\u0142 mroczny \u015bwiat przysz\u0142ych (?) spo\u0142ecze\u0144stw poddanych orwellowskiej kontroli. U Machulskiego to puszczanie oka, szczeg\u00f3lnie w przypadku Seksmisji<\/em>, by\u0142o bezpieczne, bowiem sama dystopiczna sceneria (autorytarnego pa\u0144stwa pod ziemi\u0105 czy aluzje w dialogach) zepchni\u0119ta zosta\u0142a na dalszy plan przez wojn\u0119 p\u0142ci z silnym erotycznym akcentem. <\/p>\n\n\n\n

Dziwne mo\u017ce si\u0119 wyda\u0107 to, \u017ce zrealizowany w 1982 roku w Wielkiej Brytanii film Jerzego Skolimowskiego Fucha<\/em>, kt\u00f3ry ze wzgl\u0119du na czas i w\u0105tki akcji wprost odnosi si\u0119 (bo m\u00f3g\u0142) do stanu wojennego, potraktuj\u0119 tak\u017ce jako opowie\u015b\u0107 paraboliczn\u0105. To film o grupie polskich migrant\u00f3w zarobkowych, kt\u00f3rzy przyje\u017cd\u017caj\u0105 do Londynu, aby wyremontowa\u0107 dom. Tylko jeden z nich, Nowak (Jeremy Irons), zna angielski. Gdy brytyjskie media informuj\u0105 o wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce, zaniepokojony, \u017ce jego koledzy mog\u0105 chcie\u0107 wr\u00f3ci\u0107 do pozostawionych w kraju rodzin, ukrywa prawd\u0119. Czytany zgodnie z kluczem realistycznym film ten opowiada o chomiczej, konsumerystycznej mentalno\u015bci ekonomicznego migranta, kt\u00f3ry oszuka swego rodaka, byle tylko zarobi\u0107. Patrz\u0105c szerzej \u2013 co udowadnia\u0142 Konrad Klejsa \u2013 jest to namys\u0142 nad problemem emigracji (wykorzenienia), tak wa\u017cny w biografii Skolimowskiego, ch\u0119tnie si\u0119gaj\u0105cego po \u201epakt autobiograficzny\u201d[22]<\/a><\/sup><\/sup>. W takim sensie film m\u00f3g\u0142 antycypowa\u0107 przysz\u0142y status miliona polskich emigrant\u00f3w politycznych wypchni\u0119tych z Polski w stanie wojennym. Ale o tym jeszcze tw\u00f3rca wiedzie\u0107 nie m\u00f3g\u0142. Je\u015bli wi\u0119c chcemy interpretowa\u0107 ten film zgodnie z kluczem politycznym, wychodz\u0105c poza banaln\u0105 identyfikacj\u0119 fabularn\u0105, to musimy przyj\u0105\u0107 \u2013 jak robi to Klejsa \u2013 \u017ce jest to alegoria. Bohater \u201eFuchy\u201d symbolizuje niew\u0105tpliwie aparat w\u0142adzy<\/em>[23]<\/a><\/sup><\/sup> z wszystkimi jej prerogatywami (decydowania, informowania, \u017cywienia itp.), symbolizuje wi\u0119c w\u0142adz\u0119 komunistyczn\u0105, ale sprzed Sierpnia \u201980, kt\u00f3ra utrzymywa\u0142a robotnika w propagandowym k\u0142amstwie i podleg\u0142o\u015bci \u2013 tak jak Nowak swoich nieokrzesanych i interesownych (nie nale\u017c\u0105 do Solidarno\u015bci) rodak\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 mo\u017ce si\u0119 to wyda\u0107 zaskakuj\u0105ce, to niemal r\u00f3wnie szybko jak Skolimowski na wydarzenia stanu wojennego zareagowa\u0142a polska produkcja filmowa. Nie chodzi oczywi\u015bcie o oficjalne media i takie peryferia kinematografii jak Polska Kronika Filmowa, kt\u00f3ra by\u0142a zawsze kontrolowana przez propagandowy wydzia\u0142 KC PZPR, czy produkuj\u0105ca toporne agitki wojskowa wytw\u00f3rnia Czo\u0142\u00f3wka[24]<\/a><\/sup><\/sup>. Ot\u00f3\u017c w okresie szczeg\u00f3lnego interregnum<\/em> \u2013 braku szefa kinematografii, gdy pe\u0142ni\u0105cym obowi\u0105zki by\u0142 Jerzy Passendorfer \u2013 jeszcze na pocz\u0105tku 1982 roku skierowano do produkcji \u015bredniometra\u017cowy film Leszka Wosiewicza Wigilia 81 <\/em>(premier\u0119 mia\u0142 dopiero w 1988 roku). By\u0142 to jeden z pierwszych fabularnych film\u00f3w powsta\u0142ego wiosn\u0105 1981 roku Studia im. Karola Irzykowskiego, co ciekawe, w tym okresie funkcjonuj\u0105cego poza strukturami kinematografii, podleg\u0142ego bezpo\u015brednio Ministerstwu Kultury i Sztuki. Ta organizacyjna specyfika pomog\u0142a pewnie w szybkiej realizacji obrazu. Z dzisiejszej perspektywy Wigilia 81<\/em> jest jednym z najciekawszych film\u00f3w o stanie wojennym, a w\u0142a\u015bciwie o nastroju dominuj\u0105cym kr\u00f3tko \u201epo szoku\u201d. To opowie\u015b\u0107 o trzech kobietach przygotowuj\u0105cych si\u0119 do Wigilii, niepewnych co do losu swojego wnuczka, syna i m\u0119\u017ca (nie wiemy, co sta\u0142o si\u0119 z m\u0119\u017cczyzn\u0105 po wprowadzeniu stanu wojennego). Film zapisuje wi\u0119c aur\u0119 spo\u0142ecznej niepewno\u015bci, ale nie ma w tym obrazie defetyzmu i pesymizmu. S\u0105 w nim za to: wyra\u017ana \u015bwiadomo\u015b\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015bci polskiej historii w jej d\u0105\u017ceniu do niepodleg\u0142o\u015bci (przywo\u0142ane w zdj\u0119ciach i wspomnieniach polskie do\u015bwiadczenia, pocz\u0105wszy od powstania warszawskiego), poczucie wsp\u00f3lnoty represjonowanego narodu (\u015bwieczki w oknach) i g\u0142\u0119boka wiara, oparta na religijnym fundamencie, tak wa\u017cnym dla Sierpnia \u201980 i tego, co p\u00f3\u017aniej, oraz przekonanie, \u017ce przysz\u0142o\u015b\u0107 wynagrodzi cierpienie i ofiara nie p\u00f3jdzie na marne (wa\u017cna rola ksi\u0119dza grana przez Kazimierza Orzechowskiego). <\/p>\n\n\n\n

Drugim filmem, opr\u00f3cz Wigilii 81<\/em>, kt\u00f3ry stosunkowo kr\u00f3tko po wprowadzeniu stanu wojennego, na prze\u0142omie 1982 i 1983 roku, i bez niedom\u00f3wie\u0144 komentowa\u0142 ten fakt, by\u0142 (oczywi\u015bcie tak\u017ce od\u0142o\u017cony na p\u00f3\u0142k\u0119) Stan wewn\u0119trzny<\/em> Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego. To pierwszy, ale nie ostatni film \u015bwiadcz\u0105cy o sile formacyjnego do\u015bwiadczenia, jakim by\u0142 Cz\u0142owiek z \u017celaza<\/em>. Obraz Wajdy b\u0119dzie punktem odniesienia w jeszcze kilku filmach o stanie wojennym \u2013 jako potwierdzenie, \u017ce nie tylko polityka, lecz r\u00f3wnie\u017c kultura kszta\u0142towa\u0142a etos Solidarno\u015bci. Umiejscowienie akcji w Gda\u0144sku w przestrzeniach wa\u017cnych zar\u00f3wno dla sierpniowego strajku, jak i dla filmu Wajdy oraz obsadzenie w kilku g\u0142\u00f3wnych rolach aktor\u00f3w z tamtego obrazu, zw\u0142aszcza Krystyny Jandy i Mariana Opani, wykorzystanie w\u0105tk\u00f3w muzycznych czy plakat\u00f3w do tego filmu \u2013 to wyra\u017any intertekstualny ho\u0142d dla filmu Wajdy (co by\u0142o stosowne tak\u017ce z powod\u00f3w produkcyjnych \u2013 film powstawa\u0142 w zespole X). Jak pisa\u0142a Joanna Preizner, Stan wewn\u0119trzny<\/em> [s]kupia si\u0119 na tej szczeg\u00f3lnej atmosferze ko\u0144ca \u015bwiata, nastroju beznadziei ogarniaj\u0105cym bohater\u00f3w, ich bezsilno\u015bci, zagubieniu i po prostu strachu<\/em>[25]<\/a><\/sup><\/sup> \u2013 czyli tych uczuciach (tu ju\u017c odtworzonych z rocznym op\u00f3\u017anieniem), kt\u00f3re odczuwano tu\u017c po 13 grudnia. Ale jednocze\u015bnie, podobnie jak w przypadku Wigilii 81<\/em>, jest w tym filmie przes\u0142anie o wierno\u015bci sobie i zbiorowym warto\u015bciom. Dlatego bohaterka filmu, kt\u00f3ra wraca do Polski, jest pewna, \u017ce tu w\u0142a\u015bnie powinna teraz by\u0107. Tu \u2013 z tymi lud\u017ami, na kt\u00f3rych jej zale\u017cy i kt\u00f3rym zale\u017cy na niej. Tu \u2013 w tym kraju, za kt\u00f3ry czuje si\u0119 odpowiedzialna<\/em>[26]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Marian Opania Stan wewn\u0119trzny<\/em>. Autor: Henryk W\u0142och. Prawa: WFDiF \/po Studiu Filmowym „Tor”\/ <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ale min\u0119\u0142o kilkana\u015bcie miesi\u0119cy i nastroje spo\u0142eczne wyra\u017anie si\u0119 zmieni\u0142y. Po zniesieniu stanu wojennego 22 lipca 1983 roku w oficjalnej propagandzie m\u00f3wiono o post\u0119pach narodowego porozumienia[27]<\/a><\/sup><\/sup>, ale w odniesieniu do stanu psycho-spo\u0142ecznego nale\u017ca\u0142oby pisa\u0107 raczej o narastaj\u0105cej apatii[28]<\/a><\/sup><\/sup>. Poczucie beznadziei dopad\u0142o tak\u017ce niekt\u00f3rych tw\u00f3rc\u00f3w ze \u015brodowiska filmowc\u00f3w, w tym tak wa\u017cnych do niedawna dla ruchu spo\u0142ecznego protestu jak Krzysztof Kie\u015blowski. Tw\u00f3rca, kt\u00f3ry po 13 grudnia chcia\u0142 zrealizowa\u0107 dokument o s\u0105dach stanu wojennego[29]<\/a><\/sup><\/sup>, zdecydowa\u0142 si\u0119 nakr\u0119ci\u0107 fabu\u0142\u0119 pod pierwotnym, gorzko ironicznym tytu\u0142em Szcz\u0119\u015bliwy koniec<\/em>, kt\u00f3ra na ekrany wesz\u0142a jako Bez ko\u0144ca<\/em>. Film ten by\u0142 ju\u017c wielokrotnie analizowany[30]<\/a><\/sup><\/sup>, wi\u0119c tylko tytu\u0142em przypomnienia dodajmy, \u017ce jego oryginalno\u015b\u0107 \u2013 w tamtej sytuacji politycznej \u2013 polega\u0142a na za\u0142o\u017conym symetryzmie ideowym (niezale\u017cnie od jego \u017ar\u00f3de\u0142). Na wprowadzeniu stanu wojennego przegrali wszyscy, ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo, bowiem \u201ewszyscy spu\u015bcili g\u0142owy\u201d. Po \u015bmierci mecenasa Zyro, kt\u00f3ry mia\u0142 broni\u0107 Darka, robotnika kieruj\u0105cego strajkiem w stanie wojennym, przejmuj\u0105cy spraw\u0119 stary mecenas Labrador m\u00f3wi o zmar\u0142ym: On nie grzeba\u0142by si\u0119 w dowodach, nie dotyka\u0142by polityki. On by si\u0119 odwo\u0142a\u0142 do sumie\u0144, mo\u017ce nawet do serc<\/em>. I trudno si\u0119 oprze\u0107 wra\u017ceniu, \u017ce mecenas m\u00f3wi zar\u00f3wno o Zyro, jak i o samym Kie\u015blowskim i jego strategii.<\/em> Bez ko\u0144ca<\/em> sta\u0142 si\u0119 alegorycznym zapisem utraconych nadziei i szans na narodowe porozumienie, kt\u00f3re zdaniem re\u017cysera rozbudzi\u0142a Solidarno\u015b\u0107. Alegorycznym dlatego, \u017ce obsadzenie w roli zmar\u0142ego mecenasa Jerzego Radziwi\u0142owicza nie pozostawia\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci co do tego, \u017ce w\u0142a\u015bnie umar\u0142a Solidarno\u015b\u0107, kt\u00f3rej najwi\u0119ksz\u0105 warto\u015bci\u0105, wed\u0142ug re\u017cysera, by\u0142o szukanie porozumienia ponad politycznymi podzia\u0142ami w trosce o wsp\u00f3lne dobro. Usytuowanie si\u0119 Kie\u015blowskiego ponad dora\u017anym konfliktem politycznym (podobnie jak wcze\u015bniejsze jego filmy o dzia\u0142aczach partyjnych i partii oraz koncyliacyjne gesty w stron\u0119 ekipy Jaruzelskiego) budzi\u0142o niech\u0119\u0107 opozycyjnie nastawionej grupy filmowc\u00f3w i krytyk\u00f3w. Tak\u017ce partyjni recenzenci nie byli zadowoleni z filmu, kt\u00f3ry przypomina\u0142 o podziemnej Solidarno\u015bci i czyni\u0142 jej cz\u0142onk\u00f3w bohaterami opowie\u015bci[31]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

O ile w swoim filmie Kie\u015blowski \u015bwiadomie stara\u0142 si\u0119 o symetryzm, o tyle Weryfikacja<\/em> Gronowskiego wydaje si\u0119 ilustracj\u0105 zasady \u201elepsze p\u00f3\u0142 prawdy ni\u017c jej brak\u201d. Zrealizowana w 1986 roku w studiu im. Irzykowskiego by\u0142a pierwszym polskim filmem dopuszczonym na ekrany, kt\u00f3rego pozytywnymi bohaterami byli ludzie wyra\u017caj\u0105cy otwarty sprzeciw wobec wprowadzenia stanu wojennego, a zw\u0142aszcza jeden z nich \u2013 dziennikarz Marek Labus, sportretowany w typie h\u0142askowskim (kradnie ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119, kt\u00f3r\u0105 przemierza Polsk\u0119, walczy z bandziorami, jest \u0142amaczem niewie\u015bcich serc). Ale w pewnym aspekcie film dobrze wsp\u00f3\u0142brzmia\u0142 ze swoimi czasami \u2013 jedn\u0105 z destynacji w\u0119druj\u0105cego po Polsce dziennikarza jest gospodarstwo rolne prowadzone przez inteligent\u00f3w, kt\u00f3rzy uciekli na \u0142ono natury przed opresyjn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 stanu wojennego. Weryfikacja<\/em> to te\u017c pierwsza pr\u00f3ba powi\u0105zania powa\u017cnej tematyki z gatunkowym genrem<\/em> (w tym wypadku sensacyjnym). <\/p>\n\n\n\n

Problem\u00f3w z wej\u015bciem na ekran nie mia\u0142y propagandowe filmy Romana Wionczka: Godno\u015b\u0107 <\/em>(1984) i szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105cy w odniesieniu do podj\u0119tego tematu Czas <\/em>nadziei <\/em>(1986)[32]<\/a><\/sup><\/sup>. Akcja tego pierwszego dzieje si\u0119 kilka tygodni przed stanem wojennym i na przyk\u0142adzie bezpartyjnego, ale oddanego socjalizmowi robotnika, kt\u00f3ry nawo\u0142uje do dobrej roboty i sprzeciwia si\u0119 permanentnemu strajkowaniu, ilustruje oficjalnie obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 ide\u0119 o ekstremizowaniu si\u0119 Solidarno\u015bci i jej odpowiedzialno\u015bci za gospodarcz\u0105 zapa\u015b\u0107. Tytu\u0142 drugiego filmu wskazuje na to, \u017ce wprowadzenie stanu wojennego nie by\u0142o \u201eczasem apokalipsy\u201d, tylko zaprowadzi\u0142o porz\u0105dek, a konkretnie porz\u0105dek ten zaprowadzili sympatyczni, pe\u0142ni empatii i rozs\u0105dku komisarze wojskowi. Niezale\u017cnie bowiem od pamfletowego, a nawet paszkwilowego charakteru filmu, by\u0142 on wa\u017cny z innego powodu \u2013 legitymizowa\u0142 \u00f3wczesn\u0105 w\u0142adz\u0119, pokazuj\u0105c, \u017ce kryzys z prze\u0142omu lat 1980 i 1981 nie wzi\u0105\u0142 si\u0119 znik\u0105d i by\u0142 efektem b\u0142\u0119d\u00f3w pope\u0142nionych tak\u017ce przez poprzedni\u0105 ekip\u0119 partyjn\u0105 i re\u017cimowe zwi\u0105zki zawodowe. Dodatkowo odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 on do uniwersalnego etosu \u017co\u0142nierza jako obro\u0144cy ojczyzny, zgodnie ze strategi\u0105 legitymizacyjn\u0105 w\u0142adzy Wojciecha Jaruzelskiego. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jerzy Aleksander Braszka, Edward Sosna Czas nadziei<\/em>. Autor: brak danych. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Propagandowe wytyczne spe\u0142nia\u0142 tak\u017ce film Wa\u015bkowskiego Epizod Berlin West <\/em>(1986), kt\u00f3ry w okresie \u201ekolejnej krucjaty przeciw Polsce\u201d[33]<\/a><\/sup><\/sup> atakowa\u0142 zachodnioniemieckie spo\u0142ecze\u0144stwo i jego prowadz\u0105cy do nieuchronnej katastrofy hedonizm. Uciekaj\u0105cy z Polski po 13 grudnia z powod\u00f3w osobistych, do kt\u00f3rych dorabia\u0142 opozycyjn\u0105 ideologi\u0119, pisarz nie mo\u017ce w tej rzeczywisto\u015bci odnie\u015b\u0107 sukcesu ani zawodowego, ani osobistego. <\/p>\n\n\n\n

Ultimatum<\/em> Janusza Kidawy jest pamfletem na opozycj\u0119 za jej domnieman\u0105 hipokryzj\u0119 i cynizm. Motywy b\u0119d\u0105cej osi\u0105 akcji okupacji obcej ambasady okazuj\u0105 si\u0119 bezwstydnie materialne, cho\u0107 oficjalnie terrory\u015bci \u017c\u0105daj\u0105 zniesienia stanu wojennego, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do narodowowyzwole\u0144czej retoryki. \n<\/p>\n\n\n\n

Dzi\u0119ki wspomnianej rewolucji VHS widzowie w Polsce mogli jednak zapozna\u0107 si\u0119 z obrazami stoj\u0105cymi w kontrze do tych propagandowych obraz\u00f3w, np. z filmem Zabi\u0107 ksi\u0119dza<\/em> (1987) w re\u017cyserii Agnieszki Holland. To obraz pr\u00f3buj\u0105cy po\u0142\u0105czy\u0107 temperament i filozofi\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 Holland z \u00f3wczesnym wyobra\u017ceniem zachodniego producenta o politycznie zaanga\u017cowanym widowisku filmowym. Jest wi\u0119c w tym obrazie, kt\u00f3rego kanw\u0105 by\u0142a opowie\u015b\u0107 o zamordowaniu ksi\u0119dza Popie\u0142uszki, patos martyrologicznego melodramatu: z przejaskrawion\u0105, blisk\u0105 propagandowemu kiczowi inscenizacj\u0105 okrucie\u0144stwa (apokaliptyczne sceny dziej\u0105ce si\u0119 na ulicach w noc wprowadzenia stanu wojennego), z protest song<\/em> Joan Baez oraz powierzchown\u0105 szlachetno\u015bci\u0105 bohater\u00f3w opozycji (w tym \u015bwietlistego ksi\u0119dza Arka alias<\/em> Jerzego granego przez Christophera Lamberta). Jednak jest w tym filmie r\u00f3wnie\u017c charakterystyczne dla Holland psychologizowanie zachowa\u0144 etycznych (jak we wcze\u015bniejszych Aktorach prowincjonalnych<\/em> czy w zrealizowanej w okresie Solidarno\u015bci Gor\u0105czce<\/em>, prowokacyjnej paraboli historycznej przeciwko rewolucji jako takiej), st\u0105d ciekawsz\u0105 postaci\u0105 jest grany przez Eda Harrisa esbek, kt\u00f3ry mimo tego, \u017ce \u201ekusi go dobro\u201d \u2013 cho\u0107 nie do ko\u0144ca wiadomo dlaczego, chyba \u017ce dodamy nieoczywist\u0105 fascynacj\u0119 fizyczno\u015bci\u0105 kap\u0142ana \u2013 nie ulega mu i zabija ksi\u0119dza. Obie te poetyki nie tworz\u0105 jednolitej stylistycznej ca\u0142o\u015bci. Inna sprawa, \u017ce w dekadzie stanu wojennego takie wyra\u017ane solidaryzowanie si\u0119 z martyrologi\u0105 Polski przez kino zachodnie musia\u0142o przynosi\u0107 polskim widzom odbiorcz\u0105 satysfakcj\u0119, c\u00f3\u017c z tego, \u017ce pozaestetyczn\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Pokolenie stanu wojennego?<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Kategoria pokolenia stanu wojennego pojawi\u0142a si\u0119 w publicystyczno-popularnonaukowej ksi\u0105\u017cce Piotra Wasilewskiego[34]<\/a><\/sup><\/sup>. Tak\u017ce w kompendium Tadeusza Lubelskiego mo\u017cna znale\u017a\u0107 kr\u00f3tki podrozdzia\u0142 pod dok\u0142adnie takim tytu\u0142em[35]<\/a><\/sup><\/sup>. W tym drugim przypadku autor opisuje zaledwie kilka film\u00f3w, konstatuj\u0105c jednocze\u015bnie, \u017ce ekranowa ewokacja tego pokolenia by\u0142a gwa\u0142towna i kr\u00f3tkotrwa\u0142a. Wi\u0119cej miejsca opisywanemu zjawisku po\u015bwi\u0119ca Wasilewski, wskazuj\u0105c na pewne cechy, dzi\u0119ki kt\u00f3rym mo\u017cna wyodr\u0119bni\u0107 specyficzn\u0105 grup\u0119 tw\u00f3rc\u00f3w. Jednocze\u015bnie nale\u017cy zastrzec, \u017ce przedstawiciele domniemanego pokolenia stanu wojennego to po\u015brednio tak\u017ce jego ofiary \u2013 z powodu braku mo\u017cliwo\u015bci pe\u0142nej artystycznej samorealizacji. To tw\u00f3rcy urodzeni w latach 50. XX wieku, kt\u00f3rych debiuty powinny przypa\u015b\u0107 na pocz\u0105tek lat 80. Wasilewski zalicza do nich: Piotra i Magdalen\u0119 \u0141azarkiewicz\u00f3w, Macieja Dejczera, Jacka Skalskiego, Waldemara Krzystka, Roberta Gli\u0144skiego, Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego, Krzysztofa Krauzego, Waldemara Dzikiego, Miros\u0142awa Borka i wielu mniej dzi\u015b znanych re\u017cyser\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie dokumentalist\u00f3w, oraz dw\u00f3ch nieco starszych tw\u00f3rc\u00f3w: Leszka Wosiewicza i Wies\u0142awa Saniewskiego. Prze\u017cyciem pokoleniowym, nieco p\u00f3\u017anym, mia\u0142 dla nich by\u0107 karnawa\u0142 Solidarno\u015bci i szok stanu wojennego. Co wa\u017cne, niekt\u00f3rzy z nich byli absolwentami powo\u0142anego w 1978 roku przez Radiokomitet za prezesury Macieja Szczepa\u0144skiego Wydzia\u0142u Radia i Telewizji Uniwersytetu \u015al\u0105skiego w Katowicach[36]<\/a><\/sup><\/sup>. W za\u0142o\u017ceniu mieli wi\u0119c by\u0107 janczarami komunistycznej (telewizyjnej) propagandy, ale nikt z nich do tego si\u0119 nie kwapi\u0142. Co wi\u0119cej, przy\u0142\u0105czyli si\u0119 oni do oficjalnego bojkotu telewizji w okresie stanu wojennego, co odebra\u0142o im mo\u017cliwo\u015b\u0107 terminowania w medium, kt\u00f3re pozwoli\u0142o wcze\u015bniej \u0107wiczy\u0107 warsztat ich starszym kolegom, np. w ramach tzw. godziny telewizyjnej. Realizowali wi\u0119c kr\u00f3tkie metra\u017ce w WFD i WFO, cho\u0107 oczywi\u015bcie marzyli o d\u0142ugich, a filmy tych, kt\u00f3rym si\u0119 to uda\u0142o w stanie wojennym (Wosiewicz[37]<\/a><\/sup><\/sup>, Tch\u00f3rzewski czy Gli\u0144ski[38]<\/a><\/sup><\/sup>), nie zosta\u0142y wpuszczone na ekrany. Naturalnym sprzymierze\u0144cem tych filmowc\u00f3w by\u0142o maj\u0105ce s\u0142u\u017cy\u0107 promocji m\u0142odych, cho\u0107 ta m\u0142odo\u015b\u0107 by\u0142a w wielu przypadkach umowna, wspomniane studio im. Irzykowskiego. <\/p>\n\n\n\n

Rzeczowy namys\u0142 nad kategori\u0105 pokolenia stanu wojennego zmusza do sceptycyzmu. Jej istnienie musia\u0142oby potwierdzi\u0107 kilka zaledwie zbli\u017conych tematycznie film\u00f3w z pocz\u0105tku (Wigilia 81<\/em>, Stan wewn\u0119trzny<\/em>) i ko\u0144ca lat 80., a same filmy dokumentalne nie mog\u0105 by\u0107 materia\u0142em analitycznym, bo by\u0142o to raczej kino zast\u0119pcze, jako \u017ce ich tw\u00f3rcy marzyli o fabu\u0142ach. O pokoleniu stanu wojennego mo\u017cna by wi\u0119c m\u00f3wi\u0107 bardziej w kategoriach socjologicznych ni\u017c kulturowych. Trzeba by przyj\u0105\u0107 negatywne kryterium autorskiego zaniechania z powodu cenzuralnych obostrze\u0144 (odrzucenia projektu i\/lub braku mo\u017cliwo\u015bci podj\u0119cia tematu) \u2013 to za\u015b nie tworzy wolumenu film\u00f3w, tylko wskazuje na status filmowc\u00f3w jako ofiar konkretnej sytuacji politycznej. <\/p>\n\n\n\n

Niezale\u017cnie od tych metodologicznych w\u0105tpliwo\u015bci, pod koniec dekady pojawi\u0142o si\u0119 kilka obraz\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby uzasadni\u0107 stworzenie kategorii: pokolenie stanu wojennego. By\u0142y to cztery filmy z 1989 roku: Chce mi si\u0119 wy\u0107<\/em> Jacka Skalskiego i Ostatni prom<\/em> Waldemara Krzystka (wprost odnosz\u0105ce si\u0119 do 13 grudnia 1981 roku) oraz 300 mil do nieba<\/em> Macieja Dejczera i Ostatni dzwonek<\/em> Magdaleny \u0141azarkiewicz (odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do stanu wojennego w spos\u00f3b po\u015bredni). Dodajmy do tego Przekl\u0119t\u0105 Ameryk\u0119<\/em> Tch\u00f3rzewskiego (1991, na ekranach w 1993) oraz film jego starszego kolegi z generacji moralnego niepokoju, Janusza Kijowskiego \u2013 Stan strachu <\/em>(1989).<\/em> <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ewa Skibi\u0144ska, Jerzy Zelinik, Jan Tesarz Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

\t<\/em>Tym, co \u0142\u0105czy wymienione filmy, jest spo\u0142eczna i demograficzna identyfikacja bohater\u00f3w: dominuje m\u0142odzie\u017c (pewnie tak\u017ce z powod\u00f3w dramaturgicznych \u2013 ciekawszy materia\u0142 dla kina) oraz m\u0142oda inteligencja. Nie ma natomiast filmu o bohaterach plebejskich. Dodajmy, \u017ce w kontrze do wcze\u015bniejszych technokratycznych wzor\u00f3w osobowych lat 70., czyli in\u017cynier\u00f3w i socjalistycznych mened\u017cer\u00f3w, to przedstawiciele inteligencji humanistycznej wiod\u0105 prym, a w\u015br\u00f3d nich g\u0142\u00f3wnie nauczyciele historii i j\u0119zyka polskiego (to oni bowiem sprawowali w latach 80. rz\u0105d dusz nad opozycyjnie nastawion\u0105 m\u0142odzie\u017c\u0105). W Ostatnim promie<\/em> bohaterem jest nauczyciel polskiego, a wa\u017cnymi wsp\u00f3\u0142bohaterami jego uczniowie, liceali\u015bci. W 300 milach do nieba<\/em> ojciec bohater\u00f3w to zwolniony nauczyciel historii, kt\u00f3ry uczy\u0142 \u201eprawdziwej historii\u201d, a m\u0142odzi protagoni\u015bci s\u0105 intelektualnie i erudycyjnie rozwini\u0119ci ponad sw\u00f3j wiek (starszy wsp\u00f3\u0142pracuje z uniwersytetem). W Ostatnim dzwonku<\/em> zn\u00f3w pojawiaj\u0105 si\u0119 nauczyciele, w tym polonistka, i liceali\u015bci (maturzy\u015bci). W Chce mi si\u0119 wy\u0107<\/em> widzimy wyrzuconego za strajki by\u0142ego studenta, a w Stanie strachu<\/em> \u2013 m\u0142odego aktora. Warto uwypukli\u0107 to, jak silnie obecna jest na ekranie szko\u0142a jako przestrze\u0144 socjalizacji (ale te\u017c psychomachii) najm\u0142odszej generacji[39]<\/a><\/sup><\/sup>. \n<\/p>\n\n\n\n

W sferze tematycznej \u0142\u0105czy te filmy r\u00f3wnie\u017c odmieniane przez wszystkie przypadki s\u0142owo \u201eemigracja\u201d<\/strong> i jego znaczeniowe pochodne: \u201eucieczka\u201d, \u201ewyjazd\u201d. Uciekaj\u0105 lub uciekli bohaterowie (nie wszyscy) Ostatniego promu<\/em>, 300 mil do nieba<\/em>, Przekl\u0119tej Ameryki<\/em>. Chc\u0105, przynajmniej pocz\u0105tkowo, uciec bohaterowie film\u00f3w Chce mi si\u0119 wy\u0107<\/em> (nie zd\u0105\u017cy\u0142) i Stan strachu<\/em> (zrezygnowa\u0142, cho\u0107 zabiega\u0142 o paszport). Ale w Ostatnim dzwonku<\/em> wybrzmiewa song Kaczmarskiego i Gintrowskiego A my nie chcemy ucieka\u0107 st\u0105d<\/em> jako deklaracja, \u017ce warto wzi\u0105\u0107 odpowiedzialno\u015b\u0107 za \u201eten kraj\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Trzy obrazy (Skalskiego, Dejczera i Kijowskiego) przenika ton defetystyczny, niemal katastroficzny: stan wojenny z\u0142ama\u0142 w ludziach ducha. Bohater Chce mi si\u0119 wy\u0107<\/em> mo\u017ce ju\u017c tylko uciec w kompulsywny seks ze starsz\u0105 od siebie o ponad dekad\u0119 kobiet\u0105. Rodzice ch\u0142opc\u00f3w z filmu Dejczera wykrzykuj\u0105 do telefonu, aby ci nigdy nie wracali do Polski. Aktor z filmu Kijowskiego zostaje wpl\u0105tany w kafkowsk\u0105 intryg\u0119 i jedyne, co ma, to conradowskie poczucie przyzwoito\u015bci (jak To\u015bka z Przes\u0142uchania<\/em>). Co ciekawe, muzyk\u0119 do filmu Kijowskiego skomponowa\u0142 Grzegorz Ciechowski, lider Republiki, czo\u0142owego zespo\u0142u mrocznej nowej fali, kt\u00f3ra zago\u015bci\u0142a na scenach w \u201estraconej dekadzie\u201d. W finale Stanu strachu<\/em> (kt\u00f3rego tytu\u0142 nie tylko odzwierciedla towarzysz\u0105ce bohaterom emocje, lecz r\u00f3wnie\u017c odnosi si\u0119 do stawki, o kt\u00f3r\u0105 trzeba gra\u0107, czyli do prze\u0142amania strachu) s\u0142ycha\u0107 s\u0142owa: S\u0105 na pewno takie strony \/ W kt\u00f3rych trzeba by nam by\u0107 \/ Stoj\u0105 mury po to, by je zburzy\u0107 \/ I po to, \u017ceby \u017cy\u0107 \/ Na ziemi obiecanej \/ Lecz nikt z nas tam nie stanie \/ Ani ja, ani ty<\/em>. A w puencie tekstu pojawia si\u0119: Nie umiemy st\u0105d odej\u015b\u0107 \/ Ani tu by\u0107<\/em> \u2013 zapis egzystencjalnego zagubienia cz\u0142owieka. I nie jest to zagubienie rejestrowane in statu nascendi<\/em> (jak w Wigilii<\/em> czy Stanie wewn\u0119trznym<\/em>), tylko pod koniec dekady \u2013 jest to wi\u0119c komentarz historyczny (historiozoficzny) autora filmu, m\u00f3wi\u0105cy o zmarnowanej dekadzie. Ze wszystkich tych obraz\u00f3w film Kijowskiego jest najdalej posuni\u0119t\u0105 diagnoz\u0105 chaosu warto\u015bci, kt\u00f3rego przyczyn\u0105 by\u0142o wprowadzenie stanu wojennego. <\/p>\n\n\n\n

Nawi\u0105zuj\u0105c jeszcze do Republiki, warto doda\u0107, \u017ce sta\u0142a si\u0119 ona duchowym patronem nie tylko filmu Kijowskiego, lecz r\u00f3wnie\u017c Chce mi si\u0119 wy\u0107, <\/em>cho\u0107 oczywi\u015bcie muzyk\u0119 do tego drugiego obrazu napisa\u0142 Lech Janerka, bo gdy bohaterowie m\u00f3wi\u0105 o kolegach, kt\u00f3rzy wyjechali z kraju, kt\u00f3rzy uciekli, gdzie\u015b si\u0119 pochowali (w scenach nawi\u0105zuj\u0105cych do Popio\u0142u i diamentu)<\/em>, to czy nie przypomina nam si\u0119 nieoficjalny hymn eskapizmu stanu wojennego, czyli piosenka Bia\u0142a flaga<\/em>? Gdzie oni s\u0105? Ci wszyscy moi przyjaciele \/ Zabrak\u0142o ich \/ Cho\u0107 zawsze by\u0142o ich niewielu \/ Schowali si\u0119 \/ Po r\u00f3\u017cnych mrocznych instytucjach \/ Po\u017car\u0142a ich \/ Galopuj\u0105ca prostytucja \/ Gdzie s\u0105 moi przyjaciele \/ Bojownicy z tamtych lat \/ Zawsze by\u0142o ich niewielu \/ Teraz jestem sam<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

Ireneusz Krzemi\u0144ski, opisuj\u0105c psychospo\u0142eczne konsekwencje wprowadzenia stanu wojennego, kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 b\u0119dzie oddzia\u0142ywa\u0107 na kolejn\u0105 dekad\u0119, wskazywa\u0142 na takie zjawiska jak: odnowienie si\u0119 \u201edwu-rzeczywisto\u015bci\u201d (wbrew pr\u00f3bom budowania wsp\u00f3lnoty narodowej); brak obywatelskiego zaanga\u017cowania; ucieczka od polityki, kt\u00f3ra na kr\u00f3tko sta\u0142a si\u0119 dope\u0142nieniem doros\u0142ego, dojrza\u0142ego, pe\u0142nego \u017cycia osoby \u2013 obywatela<\/em>[40]<\/a><\/sup><\/sup> i skojarzenie jej z domen\u0105 fizycznej przemocy; wycofanie si\u0119 Polak\u00f3w z \u017cycia publicznego, a nawet opozycja wobec sfery publicznej (prymarne to, co prywatne); egoistyczny indywidualizm i pragmatyzm, w tym porzucenie my\u015bli, \u017ce opr\u00f3cz praw cz\u0142owiek ma te\u017c spo\u0142eczne obowi\u0105zki. A opr\u00f3cz tego \u2013 pojawienie si\u0119 fali emigracji (w tym gospodarczej)[41]<\/a><\/sup><\/sup>. W opisywanych filmach z lat 80. mo\u017cna odnale\u017a\u0107 wszystkie z tych cech, czasem w nagromadzeniu. <\/p>\n\n\n\n

Inny ton, niejako wbrew perypetiom fabularnym, bardziej ofensywny, wychylony w przysz\u0142o\u015b\u0107 i optymistyczny wybrzmiewa w filmach Ostatni prom<\/em> oraz Ostatni dzwonek<\/em>. Ten pierwszy, dziej\u0105cy si\u0119 12\u201313 grudnia 1981 roku, jest, owszem, rekonstrukcj\u0105 stanu degradacji wi\u0119zi spo\u0142ecznych (i obywatelskich) ko\u0144ca pierwszej Solidarno\u015bci i, owszem, wi\u0119kszo\u015b\u0107 pasa\u017cer\u00f3w promu chce uciec na Zach\u00f3d (zdeterminowani wskakuj\u0105 nawet do lodowatej wody), ale g\u0142\u00f3wny bohater i jego uczniowie ju\u017c nie. Gdy bohater wraca z rejsu, wszyscy uczniowie, kt\u00f3rzy nie wierz\u0105, \u017ce zobacz\u0105 jeszcze swojego nauczyciela, \u201ecz\u0119stuj\u0105 go\u201d charakterystycznym solidarno\u015bciowym symbolem w kszta\u0142cie litery \u201eV\u201d i promiennym u\u015bmiechem. Film si\u0119 ko\u0144czy, a widz ma nadziej\u0119, \u017ce sko\u0144czy si\u0119 tak\u017ce ten \u201eczas o\u0142owiany\u201d (okre\u015blenie Joanny Preizner). W\u0142a\u015bciwie ma nie tyle nadziej\u0119, ile pewno\u015b\u0107, bo w momencie premiery filmu, czyli w grudniu 1989 roku, komunizm \u2013 zdaniem Joanny Szczepkowskiej \u2013 od p\u00f3\u0142 roku ju\u017c nie istnia\u0142. <\/p>\n\n\n\n

Akcja Ostatniego dzwonka<\/em> dzieje si\u0119 w 1988 roku i pewnie nale\u017ca\u0142oby ten film w opisie relacji mi\u0119dzy stanem wojennym a kinem pomin\u0105\u0107 (chyba \u017ce odwo\u0142amy si\u0119 do alibi pokolenia stanu wojennego), ale jeden zabieg zas\u0142uguje na przypomnienie: to cz\u0119\u015b\u0107 prezentowanego w fabule spektaklu teatralnego \u2013 \u201eprzeszczepu\u201d z Piwnicy pod Baranami \u2013 w kt\u00f3rym aktorzy w oryginalny spos\u00f3b wy\u015bpiewuj\u0105 tekst dekretu o stanie wojennym. Umieszczony mi\u0119dzy innymi kluczowymi dla tworzenia si\u0119 \u201edemokracji ludowej\u201d aktami (referendum 1946 roku, referendum z 1987) oraz dramatycznymi momentami historii PRL (1970, 1980) i skonfrontowany z nimi \u2013 potwierdza sta\u0142o\u015b\u0107 i niezmienno\u015b\u0107 opresyjnego systemu od jego pocz\u0105tku, a\u017c do ko\u0144ca. <\/p>\n\n\n\n

\u0141\u0105czniki mi\u0119dzy wymienionymi w tym podrozdziale filmami da si\u0119 dostrzec nie tylko na poziomie fabularnym, lecz r\u00f3wnie\u017c formalnym. To cz\u0119\u015bciowo odmienna od wcze\u015bniejszych obraz\u00f3w poetyka opowiadania o przesz\u0142o\u015bci, rezygnacja w jakim\u015b zakresie z kanonu modernistycznego kina na rzecz kina hybrydycznego, je\u015bli chodzi zar\u00f3wno o jego aspekt gatunkowy, jak i typ kultury (pomi\u0119dzy kultur\u0105 wysok\u0105 a popularn\u0105). To zapowied\u017a postmodernistycznego modelu kina, co musia\u0142o wynika\u0107 zar\u00f3wno ze (wzgl\u0119dnej) m\u0142odo\u015bci realizator\u00f3w, jak i \u015bwiadomo\u015bci prze\u0142omu audiowizualnego w kulturze, a tym samym \u2013 odmiennego zdefiniowania powinno\u015bci wobec widza. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 opisywanych w tym fragmencie film\u00f3w flirtuje z kinem gatunkowym. Tw\u00f3rcy wyra\u017anie stawiaj\u0105 na poszerzenie zakresu odbiorczego, co oczywi\u015bcie nie pozostaje bez wp\u0142ywu na wizj\u0119 stanu wojennego czy szerzej \u2013 najnowszej historii (czasem fikcyjne rozwi\u0105zania gatunkowe bior\u0105 g\u00f3r\u0119 nad faktami). Ostatni prom<\/em> to karko\u0142omna pr\u00f3ba po\u0142\u0105czenia panoramy spo\u0142ecznej (prom jako Polska AD 1981) z thrillerem szpiegowskim. To dwa filmy obok siebie i o ile w kwestii wizerunku Polak\u00f3w film przynosi wiele ciekawych obserwacji, o tyle jako thriller wypada nieporadnie. Ale te\u017c usensacyjnia Solidarno\u015b\u0107 jako ruch bez ma\u0142a szpiegowski, kt\u00f3ry mia\u0142 kadry cz\u0142onk\u00f3w potrafi\u0105cych uderzy\u0107 \u201ez karata\u201d i obezw\u0142adni\u0107 esbeka (Solidarno\u015b\u0107 Walcz\u0105ca powstanie dopiero p\u00f3\u0142 roku p\u00f3\u017aniej). Do tego, \u017ce szpiegiem \u201esolidaruchem\u201d mo\u017ce by\u0107 posta\u0107 odtwarzana przez Krzysztofa Kolbergera, widz m\u00f3g\u0142 si\u0119 ju\u017c przyzwyczai\u0107, skoro aktor m\u00f3g\u0142 te\u017c by\u0107 polskim Indian\u0105 Jonesem w Kl\u0105twie Doliny W\u0119\u017cy<\/em>. Dodajmy, \u017ce Waldemar Krzystek jako jedyny z opisywanego aktualnie grona tw\u00f3rc\u00f3w pozostanie wierny gatunkowej koncepcji film\u00f3w historycznych, realizuj\u0105c p\u00f3\u017aniej dwa obrazy, kt\u00f3re w kontek\u015bcie stanu wojennego nas zainteresuj\u0105: Zwolnieni z \u017cycia<\/em> oraz 80 milion\u00f3w<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jan Prochyra Jan, Wojciech Malajkat Stan strachu<\/em>. Autor: Romuald Pie\u0144kowski. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

300 mil do nieba<\/em>, a wi\u0119c opowie\u015b\u0107 o prototypowych braciach Zieli\u0144skich, mia\u0142a w sobie wystarczaj\u0105cy potencja\u0142 sensacyjny, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142o tylko podrasowa\u0107 i nie zmarnowa\u0107 (wzbogacaj\u0105c o elementy kina drogi i przygodowego). Ostatni dzwonek<\/em> to nie tylko opowie\u015b\u0107 coming-of-age<\/em>, lecz r\u00f3wnie\u017c \u2013 na poziomie ontologicznym \u2013 hybryda medialna \u0142\u0105cz\u0105ca kino, teatr i wideo. Nawet w Stanie strachu<\/em> s\u0105 elementy szpiegowskiego thrillera \u2013 bohater ukrywa tajemnicz\u0105 teczk\u0119 i za jej spraw\u0105 zostaje wrzucony w wir niezrozumia\u0142ych, sensacyjnych wydarze\u0144. Melodramat rodzinny z elementami krymina\u0142u to z kolei przypadek filmu Przekl\u0119ta Ameryka<\/em>, filmu wyj\u0105tkowo nieudanego, je\u015bli chodzi o pr\u00f3b\u0119 po\u0142\u0105czenia politycznej tre\u015bci z popkulturow\u0105 ram\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Rozczarowanie na pocz\u0105tku III RP<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce po 1989 roku historyczne \u201ebia\u0142e plamy\u201d, w tym te dotycz\u0105ce stanu wojennego, naturalnie zostan\u0105 szybko wype\u0142nione tre\u015bci\u0105. I rzeczywi\u015bcie, polskie kino zacz\u0119\u0142o nadrabia\u0107 tematyczne zaleg\u0142o\u015bci, ale ocena efektu tej aktywno\u015bci jest niejednoznaczna. Po pierwsze, w zmienionych warunkach komercjalizuj\u0105cej si\u0119 w okresie strukturalnego kryzysu kinematografii brakowa\u0142o pieni\u0119dzy na realizacj\u0119 film\u00f3w historycznych. Po drugie, wi\u0119kszo\u015b\u0107 powstaj\u0105cych obraz\u00f3w nie spe\u0142ni\u0142a pok\u0142adanych w nich artystycznych nadziei. Po trzecie, publiczno\u015b\u0107 odwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 wtedy od kina historycznego. I po czwarte, spo\u0142eczn\u0105 akceptacj\u0119 zacz\u0119\u0142y zdobywa\u0107 filmy relatywizuj\u0105ce opresyjno\u015b\u0107 stanu wojennego. <\/p>\n\n\n\n

Wszystkie te czynniki wp\u0142yn\u0119\u0142y na to, \u017ce w pierwszej po\u0142owie lat 90. powsta\u0142a zaledwie jedna d\u0142ugometra\u017cowa fabu\u0142a o stanie wojennym, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna nazwa\u0107 antykomunistyczn\u0105 \u2013 chodzi oczywi\u015bcie o film \u015amier\u0107 jak kromka chleba <\/em>Kazimierza Kutza (1994)[42]<\/a><\/sup><\/sup>. Z drugiej strony ch\u0119tnie ogl\u0105dane by\u0142y obrazy prezentuj\u0105ce stan wojenny w groteskowej i\/lub ironicznej optyce. To z kolei przyk\u0142ad film\u00f3w Rozmowy kontrolowane <\/em>Sylwestra Ch\u0119ci\u0144skiego (1991), Cz\u0142owiek z\u2026 <\/em>Konrada Szo\u0142ajskiego (1993) oraz Psy<\/em> Pasikowskiego (1992) z ich pobocznym, ale wa\u017cnym w\u0105tkiem esbeckiej to\u017csamo\u015bci bohater\u00f3w. Dzi\u015b do\u015b\u0107 powszechnie uznaje si\u0119, \u017ce popularno\u015b\u0107 tych obraz\u00f3w to efekt szybkiej dewaluacji etosu Solidarno\u015bci po 1989 roku spowodowanej \u201ewojn\u0105 na g\u00f3rze\u201d oraz obserwacj\u0105 gwa\u0142townego \u201ekrzepni\u0119cia nowej nomenklatury\u201d wyros\u0142ej z opozycji w okresie, w kt\u00f3rym transformacja sprowadzi\u0142a wiele grup spo\u0142ecznych na margines[43]<\/a><\/sup><\/sup>. Jak pisa\u0142 w recenzji Rozm\u00f3w kontrolowanych<\/em> Wojciech Grabowski: To smutne, ale dla mojego pokolenia nie da si\u0119 ju\u017c uratowa\u0107 nieskazitelnego wizerunku podziemnej Solidarno\u015bci. Pr\u00f3by o\u015bmieszenia wielkiej, narodowej legendy podejmowane przez przyw\u00f3dc\u00f3w stanu wojennego okaza\u0142y si\u0119 nieskuteczne w przeciwie\u0144stwie do p\u00f3\u017aniejszej dzia\u0142alno\u015bci niekt\u00f3rych jej bohater\u00f3w. Owi konspiracyjni dzia\u0142acze \u2013 dzi\u015b aktywni politycy \u2013 potwierdzili tez\u0119, \u017ce \u017c\u0105dza w\u0142adzy, potrzeba zemsty, fanatyzm to potencjalne cechy wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci zbiorowo\u015bci ludzkiej<\/em>[44]<\/a><\/sup><\/sup>. To spowodowa\u0142o, \u017ce ogl\u0105daj\u0105c karykatury na temat Solidarno\u015bci publiczno\u015b\u0107 mia\u0142a odczuwa\u0107 specyficzne Schadenfreude<\/em> (pisz\u0119 w aspekcie niedokonanym, bo nie ma socjologicznych bada\u0144 odbioru tych film\u00f3w). <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Janusz Onufrowicz Przekl\u0119ta Ameryka<\/em>. Autor: Roman Sumik. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Zar\u00f3wno Rozmowy kontrolowane<\/em>, jak i Cz\u0142owiek z\u2026 <\/em>(kolejne nawi\u0105zanie, a w\u0142a\u015bciwie nawet parodia Cz\u0142owieka z \u017celaza<\/em> i Cz\u0142owieka z marmuru<\/em>), przystawiaj\u0105c karykaturalny czy w przypadku filmu Szo\u0142ajskiego nawet szyderczy pryzmat strukturom podziemnej Solidarno\u015bci i walcz\u0105cej z nimi esbecji, zr\u00f3wnuj\u0105 w groteskowym ta\u0144cu, jak w kr\u00f3tkometra\u017cowej Ironice<\/em> Szulkina, obie skrajnie oddalone do niedawna strony politycznego konfliktu, karnawalizuj\u0105c to, co wydawa\u0142o si\u0119 aksjologicznie uporz\u0105dkowane. Je\u015bli wi\u0119c krzywe zwierciad\u0142o komedii pocz\u0105tku lat 90. by\u0142o form\u0105 odreagowania hipokryzji postsolidarno\u015bciowych elit, to jednocze\u015bnie przyczynia\u0142o si\u0119 do zapa\u015bci semantycznej i aksjologicznej, kt\u00f3ra nie u\u0142atwia\u0142a budowania moralnych fundament\u00f3w nowej Rzeczpospolitej (w 1982 roku niewielu mia\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce wrogiem narodu numer jeden jest genera\u0142 Jaruzelski, z biegiem lat ten stosunek si\u0119 zmieni\u0142). O ile filmy Ch\u0119ci\u0144skiego i Szo\u0142ajskiego w komediowym tyglu wy\u015bmiewa\u0142y, o tyle Psy<\/em> (na mocy konwencji gatunkowej filmu policyjnego) traktowa\u0142y swoich bohater\u00f3w serio (st\u0105d szczeg\u00f3lny p\u00f3\u017aniej status spo\u0142eczny aktor\u00f3w tego filmu, g\u0142\u00f3wnie Bogus\u0142awa Lindy). Widz uto\u017csamia\u0142 si\u0119 z bohaterami odsuwanymi na \u201e\u015bmietnik historii\u201d (kolejne nawi\u0105zanie do Wajdy, tym razem ponownie do Popio\u0142u i diamentu<\/em>, stanowi\u0142o ju\u017c zdaniem pisz\u0105cego te s\u0142owa symboliczn\u0105 uzurpacj\u0119). Widz nie przejmowa\u0142 si\u0119 tym, \u017ce \u201ejedyny sprawiedliwy w tej Sodomie\u201d to esbek, kt\u00f3ry w okresie karnawa\u0142u Solidarno\u015bci zastrzeli\u0142 swojego koleg\u0119 \u201esolidarucha\u201d (w s\u0142usznej sprawie, bo ten oszala\u0142, gro\u017c\u0105c \u015bmierci\u0105 swojej \u017conie i dziecku, je\u015bli nie zostan\u0105 spe\u0142nione jego polityczne \u017c\u0105dania), a w okresie stanu wojennego w\u017ceni\u0142 si\u0119 w rodzin\u0119 wiceministra spraw wewn\u0119trznych. Silni m\u0119\u017cczy\u017ani z SB, tacy jak major Gross, mieli by\u0107 polskimi odpowiednikami vigilante cops<\/em> z film\u00f3w policyjnych pocz\u0105tk\u00f3w lat 70., kt\u00f3re nota bene<\/em> Pasikowski uwielbia na r\u00f3wni z Popio\u0142em i diamentem<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce o ile jeszcze w opisywanych filmach z ko\u0144ca lat 80. esbek by\u0142 pokazywany jako okrutny i moralnie \u015bliski, o tyle w Psach<\/em> by\u0142 ju\u017c \u201ebohaterem kina akcji\u201d, a w filmach Ch\u0119ci\u0144skiego i Szo\u0142ajskiego \u2013 persona comica<\/em>, ostatecznie niegro\u017ana[45]<\/a><\/sup><\/sup>. Jedynym wyj\u0105tkiem od tej regu\u0142y jest, dzi\u015b ju\u017c nieco zapomniany, film Waldemara Krzystka Zwolnieni z \u017cycia <\/em>(1992), w kt\u00f3rym twarz esbecji pozostaje okrutna. <\/p>\n\n\n\n

O tym, jak bardzo publiczno\u015b\u0107 zniech\u0119ci\u0142a si\u0119 do martyrologii, \u015bwiadczy to, \u017ce jeden z nielicznych film\u00f3w wprost odnosz\u0105cych si\u0119 do rzeczywistych wydarze\u0144 z okresu stanu wojennego bez ironii i z doz\u0105 szlachetnego patosu \u2013 \u015amier\u0107 jak kromka chleba<\/em> Kutza \u2013 publiczno\u015b\u0107 ca\u0142kowicie zignorowa\u0142a. A mia\u0142 to by\u0107 ekranowy pomnik tragedii w kopalni Wujek, pomnik dos\u0142owny, bowiem z tak\u0105 intencj\u0105 Spo\u0142eczny Komitet Realizacji Filmu Fabularnego o Tragedii w Kopalni \u201eWujek\u201d rozpocz\u0105\u0142 zbi\u00f3rk\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 (generalnie z mizernym skutkiem). Kutz do\u0142o\u017cy\u0142 tym filmem kolejny, jak pisa\u0142a Ewelina Nurczy\u0144ska-Fidelska, paciorek do swojego \u015bl\u0105skiego r\u00f3\u017ca\u0144ca[46]<\/a><\/sup><\/sup>, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do dylogii z prze\u0142omu lat 60. i 70. i prezentuj\u0105c zbiorowego bohatera, kt\u00f3ry walczy zar\u00f3wno o ojczyzn\u0119, jak i ojcowizn\u0119. I godno\u015b\u0107 robotnika. W aspekcie stylistycznym Kutz wybra\u0142 poetyk\u0119 niemal dokumentaln\u0105, rejestruj\u0105c\u0105 przebieg wydarze\u0144 w ich zwyczajno\u015bci i pewnej monotonii, a\u017c do momentu, gdy w tragicznym finale ton narracji staje si\u0119 niemal elegijny<\/em>[47]<\/a><\/sup><\/sup>. Elegijno\u015b\u0107 wzmacnia silne poczucie obecno\u015bci sacrum, a w\u0142a\u015bciwie chrze\u015bcija\u0144skiego sanctum<\/em> (dzi\u0119ki prezentacji katolickiego rytua\u0142u), co sprawia, \u017ce ofiar\u0119 robotnik\u00f3w mo\u017cna odczytywa\u0107 jako zbawcz\u0105 (dla narodowej przysz\u0142o\u015bci). Przy czym, jak przekonywali Alina Madej i Jakub Zajdel, przyczyny braku atrakcyjno\u015bci tematu filmu Kutza le\u017ca\u0142y nie tylko po stronie sfrustrowanego i zniech\u0119conego spo\u0142ecze\u0144stwa, ale tak\u017ce po stronie postsolidarno\u015bciowych elit \u2013 jako pochodna okr\u0105g\u0142osto\u0142owego porozumienia. Si\u0142\u0105 rzeczy nowo powstaj\u0105ca elita zmuszona by\u0142a zalegalizowa\u0107 partner\u00f3w z obozu postkomunistycznego, tak\u017ce w sferze polityki pami\u0119ci, a w\u0142a\u015bciwie spo\u0142ecznej amnezji[48]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kazimierz Kutz \u015amier\u0107 jak kromka chleba<\/em>. Autor: Roman Sumik. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

A potem by\u0142a posucha. Ju\u017c nie tylko dla film\u00f3w o stanie wojennym, lecz r\u00f3wnie\u017c dla kina historycznego w og\u00f3le, je\u015bli nie liczy\u0107 \u201efilmowych lektur szkolnych\u201d. Dopiero po mniej wi\u0119cej dekadzie kino o tematyce historycznej zacz\u0119\u0142o si\u0119 odradza\u0107. By\u0142 to przede wszystkim efekt pojawienia si\u0119 wi\u0119kszych pieni\u0119dzy w polskiej kinematografii (Polski Instytut Sztuki Filmowej zacz\u0105\u0142 funkcjonowa\u0107 w 2005 roku), przemian politycznych (w\u0142adz\u0119 obj\u0119\u0142a partia zainteresowana realizacj\u0105 polityki historycznej expressis verbis<\/em>), a tak\u017ce spo\u0142eczno-kulturalnych, czyli zainteresowania przesz\u0142o\u015bci\u0105 w spo\u0142ecze\u0144stwie, kt\u00f3re osi\u0105gn\u0119\u0142o ju\u017c jako taki standard materialny. Wa\u017cne by\u0142o te\u017c jednostkowe zainteresowanie Andrzeja Wajdy, ponownie cz\u0142owieka instytucji. I nie chodzi tylko o jego prze\u0142omowy pod wzgl\u0119dem box office Katy\u0144<\/em>, ale o wcze\u015bniejsz\u0105 inicjatyw\u0119 zrealizowania nowelowego filmu rocznicowego Solidarno\u015b\u0107, solidarno\u015b\u0107 <\/em>(2005). Cz\u0119\u015b\u0107 nowel w ten lub inny spos\u00f3b odnosi si\u0119 do okresu stanu wojennego i w tych kr\u00f3tkich formach antycypuje p\u00f3\u017aniejsze optyki ideowego uj\u0119cia tematu. <\/p>\n\n\n\n

I tak kr\u00f3tki metra\u017c Krzysztofa Zanussiego pt. Czo\u0142gi<\/em> by\u0142 charakterystyczny dla tego odczytania przesz\u0142o\u015bci, kt\u00f3rego apogeum stanowi\u0107 b\u0119dzie Popie\u0142uszko. Wolno\u015b\u0107 jest w nas<\/em>. To stan wojenny widziany z perspektywy Polaka katolika. Zanussi odwo\u0142a\u0142 si\u0119 do w\u0142asnej biografii, gdy kr\u0119c\u0105c w 1980 roku film o Janie Pawle II Z dalekiego kraju,<\/em> inscenizowa\u0142 scen\u0119 z czo\u0142gami radzieckimi wyzwalaj\u0105cymi w 1945 roku Krak\u00f3w. Fikcyjne zgrupowanie czo\u0142g\u00f3w w grudniu 1980 roku zaniepokoi\u0142o ameryka\u0144sk\u0105 administracj\u0119, kt\u00f3ra s\u0105dzi\u0142a, \u017ce to sowiecka inwazja w celu st\u0142umienia Solidarno\u015bci. Ko\u0144cowa scena filmu to papieska msza i podnios\u0142a muzyka, by wiadomo by\u0142o, komu Polacy prymarnie zawdzi\u0119czaj\u0105 wolno\u015b\u0107: Bogu i Papie\u017cowi. <\/p>\n\n\n\n

Ten martyrologiczno-religijny w wymiarze estetycznym i antykomunistyczny w wymiarze historiozoficznym motyw rozwinie w d\u0142ugi metra\u017c (i serial) Rafa\u0142 Wieczy\u0144ski w filmie o ksi\u0119dzu Popie\u0142uszce (2009). Podzia\u0142y spo\u0142eczne s\u0105 w tym filmie manichejsko proste: \u201emy\u201d (katolicy, nar\u00f3d, Polacy, bojkotuj\u0105cy w\u0142adz\u0119) i \u201eoni\u201d (atei\u015bci, wyalienowana elita, obywatele sowieccy, stosuj\u0105cy terror). A zgodnie z kluczem martyrologicznym okrucie\u0144stwa i przemoc stanu wojennego s\u0105 odpowiednio inscenizacyjnie podrasowane. Obje\u017cd\u017caj\u0105cy miasto noc\u0105 13 grudnia ksi\u0105dz Jerzy widzi na ulicach przemoc siepaczy komunistycznej junty. Nie jest to wprawdzie ten poziom nagromadzenia okrucie\u0144stwa, co w poprzednim filmie o ksi\u0119dzu Popie\u0142uszce, ale tylko co do ilo\u015bci, a nie co do zasady. W\u0142adza to cyniczny i bezwzgl\u0119dny oprawca. Patos \u2013 ikonograficzny, operatorski i muzyczny \u2013 charakteryzuje te\u017c inscenizacj\u0119 scen wiec\u00f3w, strajk\u00f3w i mszy. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Andrzej Fedorowicz, Marian Zdenicki (w samochodzie) Rozmowy kontrolowane<\/em>. Autor: Krzysztof Wellman. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Powsta\u0142y dwa lata p\u00f3\u017aniej film Krzystka 80 milion\u00f3w<\/em> nie jest wprawdzie panegirykiem (to kolejna autorska realizacja sensacyjnego filmu, tym razem przewrotnego heist film<\/em> z elementami komedii), ale pasuje do oficjalnej, cho\u0107 tyrtejskiej wizji historii Solidarno\u015bci. Zasadnicza akcja tego filmu zaczyna si\u0119 miesi\u0105c przed 13 grudnia i na dacie tej si\u0119 ko\u0144czy, nie licz\u0105c rekonstrukcji wroc\u0142awskich manifestacji z 31 sierpnia 1982 roku w epilogu. \u201eNasi ch\u0142opcy z Solidarno\u015bci\u201d s\u0105 w tym filmie twardzielami, cho\u0107 nie wszyscy na takich wygl\u0105daj\u0105, legendarnymi ju\u017c kozakami, jak Frasyniuk w jego szar\u017cy tramwajem na w\u00f3z milicyjny. A przedstawiciele milicji okazuj\u0105 si\u0119 generalnie, cytuj\u0105c film, t\u0142ukami kamiennymi<\/em>. Istotne jest to, \u017ce w tej \u201ekozackiej\u201d opowie\u015bci kluczowe miejsce odgrywa tradycja walk o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 (posta\u0107 \u201eKmicica\u201d, dawnego \u017co\u0142nierza Kedywu, wzorowana na prawdziwej) oraz niekwestionowany autorytet Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Z podziwem widz patrzy na odwag\u0119 i spryt zar\u00f3wno arcybiskupa (pierwowzorem by\u0142 Henryk Gulbinowicz, jeszcze przed oskar\u017ceniami o pedofili\u0119 i kontaktami z SB) oraz jego sekretarz. Znowu Ko\u015bci\u00f3\u0142 staje si\u0119 tutaj ark\u0105 opozycji. <\/p>\n\n\n\n

Odg\u0142osy stanu wojennego w kinie lustracyjnego niepokoju<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

W sk\u0142adance Solidarno\u015b\u0107, solidarno\u015b\u0107<\/em> pojawia si\u0119 tak\u017ce nowela Jacka Bromskiego pt. I wie Pan co?, <\/em>namiastka powstaj\u0105cych kilka lat p\u00f3\u017aniej film\u00f3w poruszaj\u0105cych problem lustracji. Oto dawny opozycjonista, a dzi\u015b niedosz\u0142y biznesmen musi prosi\u0107 o kredyt prezesa banku, dawniej prokuratora stanu wojennego, kt\u00f3ry skaza\u0142 go na siedem lat wi\u0119zienia. Grana przez Gajosa posta\u0107 to klasyczny uw\u0142aszczony nomenklaturowiec, kt\u00f3ry wygodnie umo\u015bci\u0142 si\u0119 w III RP, i jak wielu jemu podobnych pozwala sobie wobec dawnego \u201esolidarucha\u201d na pouczenia i nauki moralne. W ostatnim zdaniu tego kr\u00f3tkiego filmu dawny opozycjonista m\u00f3wi do \u017cony: Ty wiesz, \u017ce ja si\u0119 go ci\u0105gle boj\u0119<\/em>, co mo\u017ce by\u0107 opisem nie tylko stanu emocjonalnego bohatera, lecz r\u00f3wnie\u017c konserwatywnej opcji ideowej. <\/p>\n\n\n\n

Po tym kr\u00f3tkim metra\u017cu Bromskiego pojawi\u0142a si\u0119 poka\u017ana grupa obraz\u00f3w na temat wsp\u00f3\u0142pracy z SB, co by\u0142o konsekwencj\u0105 publicznej debaty o obowi\u0105zku sk\u0142adania o\u015bwiadcze\u0144 lustracyjnych oraz upublicznienia tzw. listy Wildsteina w 2005 roku. Micha\u0142 Oleszczyk nazwa\u0142 t\u0119 grup\u0119 film\u00f3w kinem lustracyjnego niepokoju[49]<\/a><\/sup><\/sup>. Ich akcja dzieje si\u0119 w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, a osi\u0105 dramaturgii jest ujawnianie dawnej wsp\u00f3\u0142pracy bohater\u00f3w z SB, kt\u00f3re zamiast wyzwolenia przynosi traum\u0119 (zamiast \u201eprawda was wyzwoli\u201d \u2013 \u201eprawda was zniewoli\u201d). Tak jest w Rysie<\/em>, Teczkach<\/em>, po\u015brednio w Enenie. <\/em>W Krecie<\/em> dawny przyw\u00f3dca strajku w kopalni w grudniu 1981 roku, w kt\u00f3rym zgin\u0119li g\u00f3rnicy (wyra\u017ane nawi\u0105zanie do Wujka), ojciec Paw\u0142a, g\u0142\u00f3wnego bohatera filmu, zostaje oskar\u017cony o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z esbecj\u0105. Okazuje si\u0119, \u017ce rzeczywi\u015bcie donosi\u0142, ale po to, by ratowa\u0107 ci\u0119\u017cko chor\u0105 \u017con\u0119. Dzi\u015b szanta\u017cowany jest przez esbeka, kt\u00f3ry za grube pieni\u0105dze mo\u017ce potwierdzi\u0107 jego niewinno\u015b\u0107. Ostatecznie esbek zostanie zabity przez Paw\u0142a i teraz to on b\u0119dzie nosi\u0107 w sobie mroczn\u0105 i niedaj\u0105c\u0105 spokoju sumienia tajemnic\u0119. Tak oto, przekonuje autor, grzechy PRL \u017cyj\u0105 po\u015bmiertnie i s\u0105 dziedziczone, naznaczaj\u0105c kolejne pokolenia. A wszystko przez esbeckie teczki, kt\u00f3re w finale zostaj\u0105 jednak spalone. To autorski postulat, aby pozby\u0107 si\u0119 z przestrzeni publicznej tych akt, nawet je\u015bli s\u0105 one \u015bwiadectwem s\u0142abo\u015bci naszych bliskich. Ci ostatni to zwykle zmuszone przez system ofiary[50]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Janusz Gajos, Krzysztof Stroi\u0144ski Solidarno\u015b\u0107, solidarno\u015b\u0107 – I wie Pan co?<\/em> (re\u017c. J. Bromski). Autor: Mateusz Wajda. Prawa: Akson Studio<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W Korowodzie<\/em> jeden z bohater\u00f3w, z\u0142apany w stanie wojennym z bibu\u0142\u0105 i z tego powodu szanta\u017cowany, zosta\u0142 tajnym wsp\u00f3\u0142pracownikiem SB. Z udzia\u0142em s\u0142u\u017cb pozbywa si\u0119 rywala do r\u0119ki ukochanej kobiety, jego obecnej \u017cony, rzucaj\u0105c na niego fa\u0142szywe oskar\u017cenia o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z SB, a gdy to nie pomaga i kobieta nie chce odej\u015b\u0107 od rywala, dorabia mu \u201eg\u0119b\u0119\u201d homoseksualisty. W filmie tym Jerzy Stuhr odnosi si\u0119 lustracyjnego paradoksu: oto rektor wy\u017cszej uczelni z korzeniami partyjnymi, grany przez samego Stuhra, z ironi\u0105 komentuje w rozmowie z ofiar\u0105 rzeczonych donos\u00f3w, \u017ce problemy maj\u0105 tylko ci, kt\u00f3rzy nie nale\u017celi do partii, bo IPN cz\u0142onkami nomenklatury si\u0119 nie zajmuje. <\/p>\n\n\n\n

Podobn\u0105 argumentacj\u0119 powt\u00f3rzy by\u0142y esbek w filmie Uwik\u0142anie <\/em>Jacka Bromskiego (2011). <\/p>\n\n\n\n

Esbek: W IPN jest tylko to, co my chcemy, \u017ceby tam by\u0142o.<\/em>\n<\/p>\n\n\n\n

Prokurator Szacka: Pan lekcewa\u017cy IPN?<\/em>\n<\/p>\n\n\n\n

Esbek: Ja? Bro\u0144 Bo\u017ce, ale oni maj\u0105 inne kompetencje. Nie zajmuj\u0105 si\u0119 nami, tylko tymi, kt\u00f3rzy z nami wsp\u00f3\u0142pracowali. Tak jest wygodniej dla wszystkich. <\/em>\n<\/p>\n\n\n\n

Dialog jest nadto czytelny \u2013 w sporze lustracyjnym dawne ofiary stanu wojennego \u201ezn\u0119caj\u0105 si\u0119\u201d nad donosicielami, kt\u00f3rzy na sw\u00f3j spos\u00f3b te\u017c byli ofiarami, a esbecy \u015bpi\u0105 spokojnie. <\/p>\n\n\n\n

W filmie Bromskiego, kryminale na podstawie powie\u015bci Zbigniewa Mi\u0142oszewskiego pod tym samym tytu\u0142em, autor zdaje si\u0119 sugerowa\u0107 \u2013 odmiennie od tw\u00f3rc\u00f3w wcze\u015bniejszych obraz\u00f3w \u2013 b\u0142\u0119dy, jakie przynios\u0142o \u017cyciu publicznemu zaniechanie lustracji. I tutaj znowu mamy do czynienia z zakochanym esbekiem (to chyba zbyt cz\u0119sta figura w polskim kinie[51]<\/a><\/sup><\/sup>), kt\u00f3ry morduje w 1987 roku r\u0119kami zatrudnionych do tego procederu rzezimieszk\u00f3w konkurenta i \u017ceni si\u0119 z jego dawn\u0105 narzeczon\u0105. W Uwik\u0142aniu<\/em> zaprezentowano, zgodnie z postkomunistyczn\u0105 wizj\u0105 tera\u017aniejszo\u015bci, esbecki, biznesowo-przest\u0119pczy uk\u0142ad, mocno rozro\u015bni\u0119ty w III RP, jako ten, kt\u00f3ry ma przemo\u017cny wp\u0142yw na wsp\u00f3\u0142czesne dzia\u0142ania prokuratury, policji i polityk\u00f3w. Przenosz\u0105c analiz\u0119 filmu na poziom metatekstowy, mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce film nie jest jednoznaczny, je\u015bli chodzi o ocen\u0119 zaniechania lustracji. Wszystko przez jego zako\u0144czenie: policjant Smolar, wsp\u00f3\u0142pracownik prokurator Szackiej, przebrany za \u201ebohatera ostatniej akcji\u201d rodem z kina lat 80., strzela z dachu ze snajperki do \u201eoberesbeka\u201d i jego zausznika, a nast\u0119pnie melduje wykonanie zadania (komu? tajnemu \u201episowskiemu\u201d komando? a mo\u017ce jest w tym odprysk innego meldunku z wykonania zadania z\u0142o\u017conego przez znanego polityka swemu bratu?) i p\u0119dzi motocyklem po autostradzie \u2013 pewnie po to, by sta\u0107 si\u0119 samozwa\u0144czym str\u00f3\u017cem lustracyjnego prawa. Ten niejednoznaczny fina\u0142 oparty na grze intertekstualnej i podw\u00f3jnym kodowaniu przekazu pozornie zaspokaja pragnienia widowni, zw\u0142aszcza tej o konserwatywnej wra\u017cliwo\u015bci, faktycznie za\u015b dokonuje klasycznej kompensacji, przynosz\u0105c zamiast niepokoju zako\u0144czenia pozorn\u0105 satysfakcj\u0119. <\/p>\n\n\n\n

\u015amiech z nadmiernej podejrzliwo\u015bci, martyrologii i \u201ebohaterszczyzny\u201d, jak si\u0119 m\u00f3wi\u0142o w okresie Polskiej Szko\u0142y Filmowej, mia\u0142 wzbudza\u0107 kolejny film Jerzego Stuhra Obywatel <\/em>(2014). Bohater przypomina Piszczyka, cho\u0107 w przeciwie\u0144stwie do pierwowzoru \u2013 mimo \u017ce tak\u017ce nieco gamoniowaty i naiwny \u2013 jest sympatyczny, a co najwa\u017cniejsze ma wewn\u0119trzn\u0105, etyczn\u0105 busol\u0119, bowiem to nie paniczny strach przed kompromitacj\u0105 (i kompulsywna ch\u0119\u0107 przynale\u017cenia do spo\u0142ecznej grupy) kieruj\u0105 jego \u017cyciem (jak Piszczyka\/Kobiel\u0119), tylko dystans do polskiego bzika narodowego. Widzimy go wi\u0119c jako ofiar\u0119 nie tylko przypadkowego internowania, lecz r\u00f3wnie\u017c nadmiernej podejrzliwo\u015bci koleg\u00f3w z \u201einterny\u201d bior\u0105cych go za szpicla, a wcze\u015bniej, tu\u017c przed stanem wojennym, jako \u015bwiadka karykaturalnie pokazanej \u201ebohaterskiej\u201d walki dzia\u0142aczy Solidarno\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jerzy Stuhr Obywatel<\/em>. Autor: Zuzanna Sor\u00f3wka. Prawa: Opus FILM<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W ko\u0144cowych partiach filmu Wajdy Wa\u0142\u0119sa. Cz\u0142owiek z nadziei<\/em> (2013) jeden z esbek\u00f3w m\u00f3wi: A jednak si\u0119 urwa\u0142<\/em>. \u2013 Spokojnie, jeszcze go dopadniemy<\/em> \u2013 ripostuje drugi. Jak wiadomo, Wajda zrealizowa\u0142 film z powod\u00f3w dora\u017anych \u2013 chcia\u0142 broni\u0107 Wa\u0142\u0119s\u0119 przed zarzutami o wsp\u00f3\u0142pracy z SB. Zdanie wypowiedziane przez esbek\u00f3w sugerowa\u0142oby ich zemst\u0119 na dawnym wsp\u00f3\u0142pracowniku, czego si\u0119 w filmie nie ukrywa, tylko modeluje i neutralizuje. W partiach dotycz\u0105cych stanu wojennego, zw\u0142aszcza momentu internowania i pobytu w Ar\u0142amowie, Wa\u0142\u0119sa jest odwa\u017cny, ideowo niez\u0142omny i krystalicznie czysty (a przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 historyk\u00f3w ma co do tego w\u0105tpliwo\u015bci[52]<\/a><\/sup><\/sup>). Jedyna rysa na wizerunku, ale jak\u017ce ludzka, to tusza, kt\u00f3rej nabawi\u0142 si\u0119 w Ar\u0142amowie, b\u0119d\u0105c \u201ego\u015bciem rz\u0105du\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Autsajder <\/em>i \u017beby nie by\u0142o \u015blad\u00f3w<\/em><\/strong> <\/p>\n\n\n\n

Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 opisywanych film\u00f3w epoki PISF nie tematyzuje stanu wojennego \u2013 jest on zazwyczaj elementem szerszej (czasowo i fabularnie) opowie\u015bci. I cho\u0107 takie poboczne potraktowanie determinuje wyobra\u017cenie historyczne o \u201estraconej dekadzie\u201d, to jednak tw\u00f3rcy nie koncentrowali si\u0119 wy\u0142\u0105cznie (i nawet nie priorytetowo) na tym czasie. Mo\u017cna wi\u0119c zaryzykowa\u0107 stwierdzenie, \u017ce w\u0142a\u015bciwie stanu wojennego jako tematu na odr\u0119bny dramat nie by\u0142o w filmie fabularnym przez prawie 15 lat! Ostatnim by\u0142aby \u015amier\u0107 jak kromka chleba <\/em>Kutza (chyba \u017ce do\u0142\u0105czymy do tej listy film Popie\u0142uszko<\/em>). Oczywi\u015bcie odr\u0119bnych bada\u0144 wymaga to, dlaczego tak si\u0119 sta\u0142o, cho\u0107 hipotez mo\u017ce by\u0107 kilka: mo\u017cna odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do zjawiska rosn\u0105cej spo\u0142ecznej amnezji, ale r\u00f3wnie\u017c \u2013 zmiany oceny sprawc\u00f3w stanu wojennego (efekt wspomnianej strategii okr\u0105g\u0142osto\u0142owej). Mo\u017cna doda\u0107 konflikt w sferze polityki historycznej zwa\u015bnionych partii[53]<\/a><\/sup><\/sup>. Po katastrofie smole\u0144skiej ten antagonizm jeszcze si\u0119 nasili\u0142. Si\u0119gni\u0119cie po temat stanu wojennego by\u0142oby ryzykowne, poniewa\u017c wymaga\u0142oby opowiedzenia si\u0119 po jednej ze stron ideologiczno-politycznego konfliktu. Pr\u00f3ba symbolicznego ocieplania wizerunku genera\u0142\u00f3w r\u00f3wnie\u017c by\u0142aby ryzykowna, a z kolei wyra\u017ane pot\u0119pienie wpycha\u0142o tw\u00f3rc\u0119 na tory narracji konserwatywnej. Nie podejmowano wi\u0119c tej tematyki. <\/p>\n\n\n\n

Zrobi\u0142 to dopiero Adam Sikora w swoim w du\u017cym stopniu autobiograficznym, kameralnym i stroni\u0105cym od deklaracji politycznych Autsajderze<\/em> (2018). Zamierzeniem Sikory by\u0142o pokazanie \u201eprzypadkowego bohatera\u201d uwik\u0142anego w kafkowsk\u0105 sytuacj\u0119 (jak w Przes\u0142uchaniu<\/em> czy Stanie strachu<\/em>, z tak\u0105 sam\u0105 conradowsk\u0105 wierno\u015bci\u0105 sobie), kt\u00f3rego do\u015bwiadczenia nie kieruj\u0105 w stron\u0119 dzia\u0142alno\u015bci politycznej i nie zmniejszaj\u0105 sceptycyzmu wobec \u015bwiata, a jedynie zmuszaj\u0105 do wydoro\u015blenia. Bo dla Sikory najwa\u017cniejsze by\u0142o pokazanie reali\u00f3w opresji stanu wojennego, \u0142\u0105cznie z pr\u00f3b\u0105 stworzenia w narracji haptycznego ekwiwalentu prze\u017cywanej przez bohatera przemocy (widzimy sceny bicia czy zn\u0119cania si\u0119 nad bohaterem z perspektywy kamery). Ale film, chyba nie tylko z powod\u00f3w artystycznych, generalnie przeszed\u0142 bez echa. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Plakat promuj\u0105cy film Autsajder<\/em>. Autor: Micha\u0142 \u017buberek. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum FINA <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W ko\u0144cu jednak polskie kino doczeka\u0142o si\u0119 filmu o stanie wojennym, kt\u00f3ry odbi\u0142 si\u0119 szerokim echem. Chodzi oczywi\u015bcie o obraz \u017beby nie by\u0142o \u015blad\u00f3w <\/em>Jana P. Matuszy\u0144skiego. Honorowa\u0142 on trzeci\u0105 najwa\u017cniejsz\u0105 w sferze oficjalnej pami\u0119ci \u2013 obok zbiorowej w kopalni Wujek i Popie\u0142uszki \u2013 ofiar\u0119 stanu wojennego: Grzegorza Przemyka[54]<\/a><\/sup><\/sup>. Film nie sta\u0142 si\u0119 ofiar\u0105 plemiennego sporu, spotka\u0142 si\u0119 z \u017cyczliwym przyj\u0119ciem r\u00f3\u017cnych stron ideowego konfliktu \u2013 a to z powodu genezy projektu oraz nieoczywisto\u015bci fabularnej i znaczeniowej. Pierwowz\u00f3r literacki pod tym samym tytu\u0142em, autorstwa Cezarego \u0141azarewicza, wsp\u00f3\u0142pracownika \u201eGazety Wyborczej\u201d, zosta\u0142 wyr\u00f3\u017cniony nagrod\u0105 NIKE. Jednocze\u015bnie istotne jest to, \u017ce publikacja \u0141azarewicza mog\u0142a powsta\u0107 na podstawie tak inkryminowanych wcze\u015bniej przez lewicowo-liberalne \u015brodowisko akt IPN, kt\u00f3re pozwoli\u0142y precyzyjnie zrekonstruowa\u0107 kulisy zbrodni i jej tuszowania. Sama za\u015b opowie\u015b\u0107 nie wpada w ideowe\/ideologiczne koleiny. Mamy bowiem do czynienia z bohaterem z panteonu narodowego, kt\u00f3rego w ostatni\u0105 drog\u0119 prowadzi ks. Popie\u0142uszko, doradca i pocieszyciel matki ofiary, Barbary Sadowskiej, silnie zwi\u0105zanej w tym czasie z Ko\u015bcio\u0142em. Jednocze\u015bnie tej ostatniej daleko jest do stereotypu cierpi\u0105cej matki Polki \u2013 to cz\u0142onkini artystycznej bohemy \u017cyj\u0105ca w niesakramentalnym zwi\u0105zku z 20 lat m\u0142odszym od niej koleg\u0105 swojego syna. Koleg\u0105, kt\u00f3rego op\u00f3r pr\u00f3buje z\u0142ama\u0107 jego ojciec, dawny oficer Ludowego Wojska Polskiego (lotnik), a w momencie akcji \u2013 prywaciarz. Mamy te\u017c niejednoznacznego prokuratora generalnego (Franciszka Ruska), sprzeciwiaj\u0105cego si\u0119 ukr\u0119ceniu \u0142ba sprawie (nawet je\u015bli z powod\u00f3w koniunkturalnych). Widzimy te\u017c dzia\u0142ania ksi\u0119dza Jerzego zach\u0119caj\u0105cego do nag\u0142o\u015bnienia zbrodni. A to od tego w\u0142a\u015bnie nag\u0142o\u015bnienia, czyli pogrzebowego pochodu, niezwykle t\u0142umnego, cho\u0107 milcz\u0105cego, zaczyna si\u0119 prawdziwa gehenna Sadowskiej, kolegi Przemyka i oskar\u017conych sanitariuszy, na kt\u00f3rych genera\u0142 Kiszczak zagnie parol, bo sprawy nie da si\u0119 ju\u017c wyciszy\u0107. I tylko jego portret \u2013 w kolejnej wcieleniowej roli Wi\u0119ckiewicza \u2013 jest czarny jak smo\u0142a (kto\u015b z\u0142o\u015bliwy m\u00f3g\u0142by powiedzie\u0107: \u201eju\u017c mo\u017cna, genera\u0142a Kiszczaka nie ma w\u015br\u00f3d \u017cywych\u201d). Takie filmy jak Matuszy\u0144skiego nazwa\u0107 mo\u017cna komentarzem do narodowego kanonu \u2013 nie neguj\u0105cym jego aksjologiczne za\u0142o\u017cenia (\u201ekto wr\u00f3g, a kto przyjaciel\u201d), tylko czyni\u0105cym wydarzenia z\u0142o\u017conymi, niejednoznacznymi, a bohater\u00f3w lud\u017ami realnymi \u2013 \u201ez krwi, ko\u015bci i s\u0142abo\u015bci\u201d. <\/p>\n\n\n\n

<\/a>W stron\u0119 kontrhistorii<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

We wspomnianej sk\u0142adance Solidarno\u015b\u0107, solidarno\u015b\u0107<\/em> z 2005 roku, inicjuj\u0105cej powr\u00f3t polskiego kina do wsp\u00f3\u0142czesnej tematyki \u201eSierpnia i po\u201d, jest jeszcze jedna nowela, kt\u00f3ra proponuje odmienne spojrzenie na okres stanu wojennego. To ko\u0144cz\u0105cy zestaw film Ma\u0142gorzaty Szumowskiej pt. Ojciec<\/em>. Narratorka tego obrazu (porte parole<\/em> re\u017cyserki) wspomina swoje dzieci\u0144stwo. Z jej perspektywy stan wojenny (i p\u00f3\u017aniejsze lata tej dekady) to szcz\u0119\u015bliwy czas \u2013 zwolniony z pracy ojciec m\u00f3g\u0142 swoj\u0105 uwag\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 dziecku, zapewniaj\u0105c mu emocjonalne bezpiecze\u0144stwo. Przyj\u0119ta przez Szumowsk\u0105 perspektywa prze\u0142amuje dominuj\u0105c\u0105 narracj\u0119 o stanie wojennym jako kluczowego do\u015bwiadczenia dla zbiorowej to\u017csamo\u015bci o do\u015b\u0107 jednoznacznej aksjologii. Indywidualna pami\u0119\u0107 narratorki (kontrpami\u0119\u0107) tworzy odmienn\u0105 z punktu widzenia warto\u015bciowania interpretacj\u0119 wydarzenia\/okresu. <\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 pojawiaj\u0105ce si\u0119 p\u00f3\u017aniej d\u0142ugometra\u017cowe obrazy nie by\u0142y ju\u017c tak radykalne w swojej metodologicznej odmienno\u015bci, je\u015bli chodzi o przeciwstawienie si\u0119 pami\u0119ci oficjalnej, to elementy aksjologicznej i metodologicznej prowokacji s\u0105 w nich obecne. Najmniej dotyczy to filmu Wszystko, co kocham<\/em> Jacka Borcucha (2009), kt\u00f3rego akcja dzieje si\u0119 w miesi\u0105cach poprzedzaj\u0105cych wprowadzenie stanu wojennego i tu\u017c po. Borcuch \u2013 cho\u0107 nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w filmie tym Solidarno\u015b\u0107 jest dobra, a stan wojenny z\u0142y \u2013 podmienia figury narodowowyzwole\u0144czego dramatu: ojciec bohatera, \u017co\u0142nierz nominalnie pilnuj\u0105cy praw stanu wojennego, okazuje si\u0119 cz\u0142owiekiem honoru, a ojciec jego dziewczyny, \u201esolidaruch\u201d \u2013 ucieka za granic\u0119. Co wa\u017cne, opowie\u015b\u0107 ta wybrzmiewa uniwersalnym przekazem p\u0142yn\u0105cym z jego gatunkowej specyfiki \u2013 filmu coming-of-age<\/em>, w kt\u00f3rym najwa\u017cniejsza jest m\u0142odzie\u0144cza mi\u0142o\u015b\u0107 i bezkompromisowo\u015b\u0107, najlepiej jeszcze wyra\u017caj\u0105ca si\u0119 w d\u017awi\u0119kach buntowniczej muzyki, tu punk rockowej (co stoi, jak ju\u017c wspomina\u0142em, w pewnej sprzeczno\u015bci z faktami, sugeruj\u0105c, \u017ce punk rock gremialnie popiera\u0142 Solidarno\u015b\u0107). Ale ostatecznie w takim filmie liczy si\u0119 zainteresowanie m\u0142odego widza uniwersaln\u0105 opowie\u015bci\u0105 o m\u0142odo\u015bci i mi\u0142o\u015bci (co te\u017c si\u0119 sta\u0142o, bowiem film podoba\u0142 si\u0119 m\u0142odzie\u017cy). <\/p>\n\n\n\n

Mocno prowokacyjny wobec oficjalnie czczonej pami\u0119ci jest Dom z\u0142y <\/em>Smarzowskiego (2009). Zasadnicza akcja dzieje si\u0119 w Bieszczadach zim\u0105 1982 roku, nied\u0142ugo po wprowadzeniu stanu wojennego, i dotyczy wizji lokalnej zbrodni, kt\u00f3rej mia\u0142 si\u0119 dopu\u015bci\u0107 oskar\u017cony \u015arodo\u0144. Ca\u0142y \u015bwiat AD 1982 jest w tym filmie spotwornia\u0142y. Ale, jak wiadomo, akcja cofa si\u0119 za pomoc\u0105 retrospekcji do 1978 roku. I to rozpi\u0119cie filmu mi\u0119dzy dwoma planami czasowymi jest istotne. \u201e1978\u201d i \u201e1982\u201d nie s\u0105 datami przypadkowymi i tuzinkowymi \u2013 ich wyb\u00f3r nie pozostaje bez konsekwencji dla wizji \u015bwiata zawartej w filmie. W roku 1978 wybrano Karola Wojty\u0142\u0119 na papie\u017ca. Wielu historyk\u00f3w i socjolog\u00f3w uwa\u017ca, \u017ce by\u0142 to pocz\u0105tek zmian mentalno\u015bci Polak\u00f3w \u2013 in plus<\/em>. Rodacy poczuli si\u0119 wyr\u00f3\u017cnieni, poczuli dum\u0119 z w\u0142asnego kraju i jego historii, na powr\u00f3t zacz\u0119li te\u017c czu\u0107 si\u0119 jedno\u015bci\u0105. Wielu \u015bwiadk\u00f3w Sierpnia \u201989 chcia\u0142oby pami\u0119ta\u0107 ten czas jako okres zmiany psychospo\u0142ecznej, wzrostu postaw obywatelskich, moralnej odnowy spo\u0142ecze\u0144stwa. I nawet wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku nie mog\u0142o ca\u0142kiem przekre\u015bli\u0107 tej zmiany. Czy w obrazie Smarzowskiego wida\u0107 jak\u0105kolwiek ewolucj\u0119? Czy jest r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy zachowaniem i systemem warto\u015bci bohater\u00f3w w roku 1978 i 1982? Nie ma \u017cadnej \u2013 w obu momentach obserwujemy to samo: kradzie\u017ce, przemoc, brudny seks i w\u00f3da. Uderza w filmie gorzka scena, w kt\u00f3rej sparszywiali mieszka\u0144cy wsi wyganiaj\u0105 ze sklepu porucznika Mroza, a wszystko to z has\u0142em \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d na ustach (ale na pewno nie w sercach). Mo\u017ce w latach 1978\u20131982 \u2013 m\u00f3wi Smarzowski \u2013 dzia\u0142y si\u0119 gdzie\u015b w Polsce zdarzenia, od kt\u00f3rych ludzie stawali si\u0119 lepsi. Ale w \u015bwiecie Domu z\u0142ego<\/em> po tych zjawiskach nie ma ani \u015bladu. Ten dom (Polska Ludowa) by\u0142 naprawd\u0119 z\u0142y i trzeba by\u0142o mie\u0107 pecha, by si\u0119 w nim urodzi\u0107. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Plakat promuj\u0105cy film Dom z\u0142y<\/em>. Autor: nie znany. \u0179r\u00f3d\u0142o: Archiwum FINA<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ale trzeba te\u017c doda\u0107, \u017ce film Smarzowskiego jako jeden z bardzo nielicznych stawia pytanie o zachowanie tych bohater\u00f3w klasy robotniczej i ch\u0142opstwa, kt\u00f3rzy nie nale\u017celi do Solidarno\u015bci i kt\u00f3rych ma\u0142o ona obchodzi\u0142a. Takiego zwiadu na polsk\u0105 prowincj\u0119 AD 1982\u20131983 (bardziej realistycznego ni\u017c hiperbole autora Drog\u00f3wki<\/em>) polskie kino nie przeprowadzi\u0142o. Mo\u017ce aktualne zainteresowanie ludowymi historiami Polski to zmieni?[55]<\/a><\/sup><\/sup> <\/p>\n\n\n\n

Ostatnie dwa, trzy lata przynios\u0142y w polskiej kinematografii zainteresowanie latami 80., ale w odmiennej metodologicznej optyce patrzenia na \u201edekad\u0119 stanu wojenny\u201d. To opowie\u015bci z gatunku historii niekonwencjonalnych, a nawet kontrhistorii[56]<\/a><\/sup><\/sup>. Cz\u0119\u015b\u0107 proponuje nostalgiczn\u0105 podr\u00f3\u017c do czasu dzieci\u0144stwa, jak film Zupa nic<\/em> D\u0119bskiej (2021), w kt\u00f3rym to, \u017ce jedna z bohaterek (matka) jest dzia\u0142aczk\u0105 Solidarno\u015bci, nie ma w\u0142a\u015bciwie \u017cadnego wp\u0142ywu na prymarne, emocjonalno-materialne dylematy rodziny. Wycieczk\u0105 glamour<\/em> w lata 80. s\u0105 tak\u017ce filmy C\u00f3rki dancingu<\/em> Agnieszki Smoczy\u0144skiej (2015) oraz Najmro <\/em>Mateusza Rakowicza (2021) \u2013 po(d)kolorowane wersje szarej w rzeczywisto\u015bci tej dekady, kampowa ods\u0142ona \u00f3wczesnej kultury materialnej i obyczaj\u00f3w. Kontrhistoryczn\u0105 narracj\u0119 \u2013 w kluczu gender \u2013 przynosi z kolei film Hiacynt <\/em>Piotra Domalewskiego (2021). Tutaj esbecja tak\u017ce jest okrutna, tym razem jednak z powodu odmiennej orientacji p\u0142ciowej bohater\u00f3w (\u015blad tych zdarze\u0144 pojawia si\u0119 w dialogach z filmu Korow\u00f3d<\/em>). Wymienione filmy mog\u0105 wskazywa\u0107, \u017ce \u2013 wraz z wchodzeniem do polskiego kina nowego pokolenia tw\u00f3rc\u00f3w \u2013 spojrzenie na stan wojenny i lata 80. mo\u017ce przynie\u015b\u0107 jeszcze wiele nieoczywistych (wy\u0142amuj\u0105cych si\u0119 z klucza narodowego) spojrze\u0144 na nieodleg\u0142\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107. <\/p>\n\n\n\n

Dodajmy na koniec jeszcze kilka s\u0142\u00f3w o dystopijnym serialu 1983 <\/em>(re\u017cyseria zbiorowa, 2018). W tej alternatywnej wizji przesz\u0142o\u015bci stan wojenny nadal trwa, a ko\u015bci\u00f3\u0142 hierarchiczny okazuje si\u0119 stabilizatorem totalitarnego systemu. W odniesieniu do wydarze\u0144 lat 80. takie rozwi\u0105zanie mo\u017ce si\u0119 jawi\u0107 albo jako przewrotne, albo jako niesprawiedliwe, bowiem w dekadzie stanu wojennego, jak wspomina\u0142em, Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 stronie opozycji b\u0105d\u017a by\u0142 traktowany \u2013 i traktowa\u0142 tak siebie \u2013 jako trzecia si\u0142a i po\u015brednik mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a podziemiem (symptomatyczne wizerunki prymasa Polski w filmach Zabi\u0107 ksi\u0119dza<\/em> czy Popie\u0142uszko<\/em>). <\/p>\n\n\n\n

Dystopie, jak wiadomo, czyta si\u0119 parabolicznie, jako zapis wsp\u00f3\u0142czesnych dylemat\u00f3w. Charakterystyczne jest to, \u017ce w tak silnie skonfliktowanej ideowo wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce do sfery spo\u0142ecznej komunikacji wr\u00f3ci\u0142a zasada paraboliczno\u015bci. W zale\u017cno\u015bci od opcji ideowej widzowie i krytycy dorabiaj\u0105 do ekranowej opowie\u015bci dodatkowe znaczenia \u2013 czasem na wyrost, a czasem \u015bwiadomie wykorzystuj\u0105c mow\u0119 ezopow\u0105 tw\u00f3rc\u00f3w (wzmacnian\u0105 expressis verbis<\/em> w wywiadach). Mo\u017cna to powiedzie\u0107 cho\u0107by o przyj\u0119ciu filmu \u017beby nie by\u0142o \u015blad\u00f3w<\/em> \u2013 czasem eksponowano finaln\u0105 przemow\u0119 Sadowskiej, krytykuj\u0105c\u0105 w\u0142adz\u0119 za podporz\u0105dkowanie sobie wymiaru sprawiedliwo\u015bci, czasem za\u015b dostrzegano antypatyczn\u0105 posta\u0107 Kiszczaka i makiawelicznego Jaruzelskiego oraz ko\u0144cz\u0105cy film tekst o braku odpowiedzialno\u015bci sprawc\u00f3w zbrodni i jej tuszowaniu (dodajmy, \u017ce parabolicznie odczytywane s\u0105 tak\u017ce inne, niepo\u015bwi\u0119cone stanowi wojennemu wsp\u00f3\u0142czesne filmy historyczne[57]<\/a><\/sup><\/sup>). Jak wida\u0107, w sferze komunikacyjnej \u2013 co jest ponownie pochodn\u0105 radykalnego podzia\u0142u \u201emy \u2013 oni\u201d \u2013 wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 wraca do wzorc\u00f3w stanu wojennego. Oby tylko nie wr\u00f3ci\u0142a do niego samego. <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Krzysztof Kornacki<\/strong> \u2013 dr hab., prof. Uniwersytetu Gda\u0144skiego, filmoznawca, specjalizuje si\u0119 w historii kina polskiego. Autor m. in. ksi\u0105\u017cek: Kino polskie wobec katolicyzmu 1945 \u2013 1970<\/em> Popi\u00f3\u0142 i diament Andrzeja Wajdy<\/em>; redaktor kilku tom\u00f3w zbiorowych, w tym Poszukiwanie i degradowanie sacrum w kinie<\/em> oraz Sacrum w kinie: dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej<\/em>; redaktor naczelny serii Gdy\u0144skich Zeszyt\u00f3w Filmowych SCRIPT, cz\u0142onek rad naukowych pism \u201ePanoptikum\u201d, \u201ePleograf\u201d, \u201eZa\u0142\u0105cznik Kulturoznawczy\u201d. Wyk\u0142adowca m. in. Uniwersytetu Gda\u0144skiego oraz Gdy\u0144skiej Szko\u0142y Filmowej. Cz\u0142onek-specjalista Komisji Nauk o Sztuce Polskiej Akademii Nauk.<\/p>\n\n\n\n

Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Artyku\u0142 jest kolejnym syntetycznym opracowaniem nt. obecno\u015bci stanu wojennego w kinie polskim (zar\u00f3wno w przemy\u015ble, jak i w sztuce filmowej), prezentuj\u0105cym opisywane zjawisko w spos\u00f3b chronologiczny i poszerzonym o kontekst spo\u0142eczny, polityczny i produkcyjny. Zgodnie nie tylko z potoczn\u0105, ale te\u017c socjologiczn\u0105 tendencj\u0105 do rozci\u0105gania okresu stanu wojennego poza 21 lipca 1983 r. (kiedy go zniesiono), autor odnosi si\u0119 tak\u017ce do konsekwencji stanu wojennego w kolejnych latach dziewi\u0105tej dekady. W pierwszej cz\u0119\u015bci opisuje restrykcje obowi\u0105zuj\u0105ce po 13 grudnia 1981 r. w przemy\u015ble filmowym (zamkni\u0119cie kin, wycofanie niekt\u00f3rych tytu\u0142\u00f3w z ekran\u00f3w, po\u0142o\u017cenie na p\u00f3\u0142k\u0119 niekt\u00f3rych film\u00f3w nie wprowadzonych do dystrybucji, zawieszenie dzia\u0142alno\u015bci Stowarzyszenia Filmowc\u00f3w Polskich), wskazuje na zantagonizowanie \u015brodowiska filmowego oraz odwo\u0142anie Festiwalu Polskich Film\u00f3w Fabularnych. Autor pisze tak\u017ce o zmianach w sferze odbioru \u2013 odsuni\u0119cia si\u0119 od kina widz\u00f3w nawyk\u0142ych do ambitniejszego repertuaru i pojawienia si\u0119 m\u0142odej widowni nastawionej na rozrywk\u0119; kt\u00f3rej ukszta\u0142towaniu pomaga\u0142y zmiany repertuarowe \u2013 preferencja dla film\u00f3w rozrywkowych i obyczajowych (\u015bci\u0105ganych zar\u00f3wno zza granicy, jak i produkcji polskiej). W drugiej cz\u0119\u015bci tekstu autor opisuje chronologicznie podejmowane pr\u00f3by opowiedzenia o stanie wojennym na polskich (i nie tylko) ekranach \u2013 zar\u00f3wno w dekadzie lat 80. (nie dopuszczone na ekrany pr\u00f3by wiarygodnego opisu zjawiska, ale te\u017c filmy propagandowe), jak i w III RP (skromna reprezentacja martyrologicznych i\/lub tyrtejskich obraz\u00f3w stanu wojennego tu\u017c po 1989 roku, nasilanie si\u0119 tendencji do ironicznego, groteskowego jego portretowania – wszystko na zapleczu zmian psychospo\u0142ecznych i narastaj\u0105cej niech\u0119ci do tradycji Solidarno\u015bci). Autor pisze o nad wyraz skromnej reprezentacji tematu w filmach z prze\u0142omu wiek\u00f3w (nie licz\u0105c tzw. kina lustracyjnego niepokoju), a za jask\u00f3\u0142k\u0119 pozytywnych zmian przyjmuje film \u017beby nie by\u0142o \u015blad\u00f3w<\/em> z 2021 roku. <\/p>\n\n\n\n


The article is another synthetic study on the presence of martial law in Polish cinema (both in industry and in the art of film), presenting the described phenomenon in a chronological manner and extended to the social, political and production context. In line with the common but also sociological tendency to extend the period of martial law beyond July 21, 1983 (when it was abolished), the author also refers to the consequences of martial law in the following years of the ninth decade. In the first part, he describes the restrictions in force after December 13, 1981 in the film industry (closing cinemas, withdrawing some titles from screens, a ban on the distribution of some newly made films, suspending the activities of the Polish Filmmakers Association), indicating the antagonism of the film community and the cancellation of the Polish Film Festival. The author also writes about changes in the sphere of reception – a move away from cinema by viewers who are used to a more ambitious repertoire and the appearance of a young audience focused on entertainment; whose shaping was helped by repertoire changes – a preference for entertainment and slice of life films (downloaded both from abroad and Polish production). In the second part of the text, the author describes the chronological attempts to tell about martial law on Polish (and not only) screens – both in the 1980s (reliable description of the phenomenon not admitted to the screens, but also propaganda films) and in the Third Polish Republic (a modest representation of martyrdom images of martial law just after 1989, the growing tendency to portray it ironic, grotesque – all in the background of psychosocial changes and growing aversion to the tradition of Solidarity). The author writes about the extremely modest representation of the subject in films from the turn of the century (not counting the so-called lustration cinema of anxiety), and the film \u017beby nie by\u0142o \u015blad\u00f3w<\/em> from 2021 is a swallow of positive changes.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

  1. \n

    \n \tJ. Preizner, Awaria samosteru. Stan wewn\u0119trzny Krzysztofa Tch\u00f3rzewskiego<\/em>, \u201e<\/em>Pleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu\u201d, nr 3\/2017, https:\/\/akademiapolskiegofilmu.pl\/pl\/historia-polskiego-filmu\/artykuly\/w-druku-awaria-samosteru-stan-wewnetrzny-krzysztofa-tchorzewskiego\/613<\/a> [dost\u0119p: 10.12.2021]. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  2. \n

    \n \tE. Nurczy\u0144ska-Fidelska, Mi\u0119dzy elegi\u0105 a komedi\u0105. Obrazy stanu wojennego w kinie polskim<\/em>, [w:] Kino polskie: reinterpretacje. Historia \u2013 ideologia \u2013 polityka<\/em>, red. K. Klejsa, E. Nurczy\u0144ska-Fidelska, Rabid, Krak\u00f3w 2008, s. 237\u2013251; M. Guzek, Obraz stanu wojennego w polskim filmie fabularnym (rekonesans)<\/em>, [w:] Ludzie, idee, wojny: studia z dziej\u00f3w Europy \u015arodkowowschodniej: ksi\u0119ga pami\u0105tkowa z okazji 70. rocznicy urodzin prof. W\u0142odzimierza Jastrz\u0119bskiego<\/em>, red. T. Kawski, J. Maciejewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2009, s. 272\u2013286. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  3. \n

    \tHistoria polskiego filmu dokumentalnego (1945\u20132014)<\/em>, red. M. Hendrykowska, Pozna\u0144 2015. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  4. \n

    \n \tI. Krzemi\u0144ski, \u201eMniejsze z\u0142o\u201d, czy zamordowanie polskich nadziei? Spo\u0142eczne skutki wprowadzenia stanu wojennego<\/em>, [w:] Wok\u00f3\u0142 \u201emniejszego z\u0142a\u201d. Materia\u0142y pokonferencyjne<\/em>, red. P. Piotrowski, Wroc\u0142aw 2010, s. 59. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  5. \n

    \n \tI cho\u0107 na ekrany ta wiadomo\u015b\u0107 trafi\u0142a dopiero wraz z Cz\u0142owiekiem z \u017celaza<\/em>, to miejsce \u015bmierci Birkuta znane by\u0142o ju\u017c w 1976 roku (jak wiadomo scena szukania grobu przez Agnieszk\u0119 nie wesz\u0142a do Cz\u0142owieka z marmuru<\/em>). \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  6. \n

    \n \tLata 80. to bowiem czas popularno\u015bci VHS, z kt\u00f3r\u0105 zwi\u0105zana by\u0142a wi\u0119ksza dost\u0119pno\u015b\u0107 film\u00f3w; to tak\u017ce okres, w kt\u00f3rym zaciera si\u0119 sztywne do niedawna rozr\u00f3\u017cnienie na kultur\u0119 wysok\u0105 i nisk\u0105. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  7. \n

    \n \tE. Zaji\u010dek, Poza ekranem. Polska kinematografia w latach 1896\u20132005<\/em>, Stowarzyszenie Filmowc\u00f3w Polskich, Warszawa 2009, s. 282\u2013283. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  8. \n

    \n \tR. Bugajski, Jak powsta\u0142o \u201ePrzes\u0142uchanie\u201d<\/em>, \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa 2010, s. 145. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  9. \n

    \n \tNp. Aktualna lista kolaborant\u00f3w \u015brodowiska sceny i filmu<\/em>, \u201eKOS\u201d 1982, nr 8\/9, s. 22. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  10. \n

    \n \tPetelski w swojej egzotycznej wyprawie do Indii m\u00f3g\u0142 poruszy\u0107 temat rozlicze\u0144 stalinowskich (oczywi\u015bcie w kluczu pot\u0119pienia \u201eb\u0142\u0119d\u00f3w i wypacze\u0144\u201d) i pokaza\u0107 materia\u0142 kronikalny z pa\u017adziernika 1956 roku na W\u0119grzech na temat wojsk sowieckich wkraczaj\u0105cych do Polski (tak je zreszt\u0105 montuj\u0105c z postaci\u0105 Gomu\u0142ki z placu Defilad w 1956 roku, \u017ceby z frazy monta\u017cowej wynika\u0142o ostrze\u017cenie, czym mog\u0142aby si\u0119 zako\u0144czy\u0107 interwencja wojsk sowieckich, gdyby nie genera\u0142 Jaruzelski). \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  11. \n

    \n \tGdy pod koniec lat Wojciech Marczewski z festiwalowej sceny kierowa\u0142 do swoich koleg\u00f3w znane pytanie: Koledzy, czy naprawd\u0119 musieli\u015bcie zrobi\u0107 te wszystkie filmy?<\/em>, by\u0142 w sytuacji uprzywilejowanej, bowiem utrzymywa\u0142 si\u0119 z wyk\u0142ad\u00f3w na uczelniach zachodnich; nie ka\u017cdy z tw\u00f3rc\u00f3w rodzimego kina mia\u0142 tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  12. \n

    \n \tOsadzony w wi\u0119zieniu by\u0142 tak\u017ce Adam Sikora, wtedy 22-letni, kt\u00f3ry na kanwie swojego do\u015bwiadczenia zrealizowa\u0142 w 2018 roku film Autsajder<\/em>. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  13. \n

    \n \tJe\u015bli za\u0142o\u017cymy, \u017ce na festiwalu zaprezentowano by takie filmy jak Przypadek<\/em>, Kr\u00f3tki dzie\u0144 pracy<\/em>, Kobieta samotna<\/em>, Matka Kr\u00f3l\u00f3w<\/em>, Danton<\/em>, Austeria<\/em>, Dolina Issy<\/em>, Konopielka<\/em>, Nieciekawa historia<\/em>, Prognoza pogody<\/em>, Przes\u0142uchanie<\/em>, Wielki bieg<\/em>, Niech ci\u0119 odleci mara<\/em>, Limuzyna Daimler-Benz<\/em> \u2013 T. Lubelski, Historia kina polskiego 1895\u20132014<\/em>, Videograf, Krak\u00f3w 2015, s. 495. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  14. \n

    \n \tTam\u017ce, s. 496. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  15. \n

    \n \tAby u\u015bwiadomi\u0107 sobie skal\u0119 zmian tematycznych w polskim kinie, wystarczy po\u015bwi\u0119ci\u0107 d\u0142u\u017csz\u0105 chwil\u0119 na analiz\u0119 danych zamieszczonych w bazie filmpolski.pl. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  16. \n

    \n \tZob. teksty r\u00f3\u017cnych autor\u00f3w w tomie Spontaniczna kultura m\u0142odzie\u017cowa. Wybrane zjawiska<\/em>, red. J. Wertenstein-\u017bu\u0142awski i M. P\u0119czak, Wiedza o kulturze<\/em>, Wroc\u0142aw 1991. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  17. \n

    \n \tZob. K. Kornacki, P. Kurpiewski, Kino jako nauczyciel. Klasyfikacja dzia\u0142a\u0144 autorskich wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego kina historycznego (propozycje)<\/em>, [w:] Historia wizualna w dzia\u0142aniu. Studia i szkice z bada\u0144 nad filmem historycznym<\/em>, red. D. Skotarczak, J. Szczutkowska, P. Kurpiewski, Uniwersytet Adama Mickiewicza, Pozna\u0144 2020, s. 59\u201383. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  18. \n

    \n \tR. Bugajski, dz. cyt., s. 147. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  19. \n

    \n \tS. Mro\u017cek, Popi\u00f3\u0142? Diament?<\/em>, \u201eKultura\u201d [paryska] 1983, nr 1\u20132, s. 39\u201341. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  20. \n

    \n \tZob. A. Werner, Polskie, arcypolskie\u2026<\/em>, Polonia Book Fund, Londyn 1987, s. 36\u201350. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  21. \n

    \n \tZob. wspomnienie Janiny Garyckiej w ksi\u0105\u017cce W. Beresia i K. Burnetko, Andrzej Wajda. Podejrzany<\/em>, Agora, Warszawa 2013, s. 150. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  22. \n

    \n \tPodobnie b\u0119dzie z filmem Najlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces<\/em> (1984), w kt\u00f3rym deklaratywnie przywo\u0142any problem stanu wojennego b\u0119dzie punktem wyj\u015bcia do rozwa\u017ca\u0144 nad emigracj\u0105. Zob. K. Klejsa, Obcy we mnie, obcy w\u015br\u00f3d nas. Do\u015bwiadczenie emigracyjne w brytyjskich filmach Jerzego Skolimowskiego (<\/em>\u201eFucha\u201d i <\/em>\u201eNajlepsz\u0105 zemst\u0105 jest sukces\u201d)<\/em>, \u201eKwartalnik Filmowy\u201d 2006, nr 53, s. 142\u2013157. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  23. \n

    \n \tTam\u017ce, s. 154. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  24. \n

    \n \t O symptomatycznych tytu\u0142ach: Stan wojenny i zadania wojska<\/em>, Gdy wa\u017c\u0105 si\u0119 losy narodu<\/em> czy Warszawski Okr\u0119g Wojskowy<\/em> \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  25. \n

    \n \tJ. Preizner, dz. cyt. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  26. \n

    \n \tTam\u017ce. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  27. \n

    \n \tCzego efektem by\u0142o m.in. powstanie Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  28. \n

    \n \tI. Krzemi\u0144ski, dz. cyt., s. 51\u201367. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  29. \n

    \n \tJak pisa\u0142a biografka Kie\u015blowskiego, w wersji romantycznej obecno\u015b\u0107 kamery na procesach s\u0105dowych powodowa\u0142a, \u017ce s\u0119dziowie nie orzekali kar (K. Surmiak-Doma\u0144ska. Kie\u015blowski. Zbli\u017cenie<\/em>, Agora, Warszawa 2018, s. 391). Moim zdaniem <\/em>\u2013 wspomina\u0142a z kolei Ewa Gety\u0144ska \u2013 Krzysiek by\u0142 wpuszczany na z g\u00f3ry wyznaczone procesy o znaczeniu relatywnie marginalnym, gdzie i tak zak\u0142adano wyrok \u0142agodny lub uniewinniaj\u0105cy. <\/em>Tam\u017ce, s. 392. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  30. \n

    \n \tBy wspomnie\u0107 pozycje wymienione w przypisie 2 oraz: M. Haltof, Requiem dla Solidarno\u015bci. O \u015bmierci i pami\u0119ci w <\/em>\u201eBez ko\u0144ca\u201d Krzysztofa Kie\u015blowskiego<\/em>, [w:] Kino polskie wobec umierania i \u015bmierci<\/em>, red. P. Zwierzchowski i D. Mazur, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2005, s. 165\u2013174; W. Otto, Detale, drobiazgi, okruchy\u2026 O \u201eBez ko\u0144ca\u201d Krzysztofa Kie\u015blowskiego<\/em>, \u201eImages\u201d 2008 r., vol. VI, nr 11\u201312, s. 163\u2013172; M. Przylipiak, Filmy fabularne Krzysztofa Kie\u015blowskiego w zwierciadle polskiej krytyki filmowej<\/em>, [w:] Kino Krzysztofa Kie\u015blowskiego<\/em>, red. T. Lubelski, Universitas, Krak\u00f3w 1997, s. 226\u2013235. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  31. \n

    \n \tMiros\u0142aw Przylipiak pisa\u0142: Bez ko\u0144ca trafi\u0142 w samo centrum konfliktu politycznego. Zosta\u0142 bardzo ostro zaatakowany przez gazety partyjne i publicyst\u00f3w uto\u017csamiaj\u0105cych si\u0119 z \u201egrudniowym rozwi\u0105zaniem\u201d. Zarzucono mu pesymistyczny, epatuj\u0105cy beznadziejno\u015bci\u0105 obraz Polski, nie przylegaj\u0105cy do obrazu prawdziwego, oraz to, \u017ce proponuje Polakom pope\u0142nienie samob\u00f3jstwa. Uznawano, \u017ce \u201enie s\u0142u\u017cy sprawie porozumienia narodowego\u201d (cho\u0107 niekt\u00f3rzy sugerowali, \u017ce fakt dopuszczenia go na ekrany jest \u015bwiadectwem, \u017ce to porozumienie zachodzi). Krytycy opozycyjni atakowali w pismach podziemnych re\u017cysera za to, \u017ce wchodzi w uk\u0142ady z w\u0142adz\u0105, \u201ekolaboruje\u201d, oraz zachowuje si\u0119 niemoralnie, siedz\u0105c okrakiem na barykadzie, zacieraj\u0105c klarowne podzia\u0142y, troch\u0119 zdradzaj\u0105c, troch\u0119 sprzeniewierzaj\u0105c si\u0119 uczciwo\u015bci. Zarzucali mu r\u00f3wnie\u017c nask\u00f3rkowe, a wi\u0119c nieprawdziwe przedstawienie stanu wojennego, oraz fa\u0142szowanie obrazu opozycji<\/em>. Tam\u017ce, s. 234. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  32. \n

    \n \tZob. J. Preizner, Z jedynie s\u0142usznej perspektywy. Godno\u015b\u0107 i czas nadziei Romana Wionczka<\/em>, [w:] Okno na przesz\u0142o\u015b\u0107. Szkice z historii wizualnej<\/em>, t. 2, Wydawnictwo Ksi\u0119garnia Akademicka, Krak\u00f3w 2020, s. 159\u2013181; P. Zwierzchowski, Filmowe portrety partii<\/em> (rozdzia\u0142 o latach 80.) \u2013 ksi\u0105\u017cka w druku. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  33. \n

    \n \tM. Zaremba, dz. cyt., s. 383. Zreszt\u0105 ju\u017c w Godno\u015bci<\/em> Wionczka doradca dzia\u0142aczy Solidarno\u015bci wygl\u0105da jak zachodnioniemiecki rewan\u017cysta. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  34. \n

    \n \tP. Wasilewski, \u015awiadectwa metryk: polskie kino m\u0142odych w latach osiemdziesi\u0105tych<\/em>, Oficyna Obecnych, Krak\u00f3w 1990. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  35. \n

    \n \tT. Lubelski, dz. cyt., s. 557\u2013559. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  36. \n

    \n \tDejczer, \u0141azarkiewiczowie, Krzystek, Bork. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  37. \n

    \n \tJego filmem dyplomowym, a jednocze\u015bnie debiutem by\u0142 Smak wody<\/em> z 1980 roku. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  38. \n

    \n \t\u015aredniometra\u017cowe Niedzielne igraszki<\/em> z 1983 roku. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  39. \n

    \n \tMo\u017cna je uzna\u0107 za polskie odpowiedniki \u015bwi\u0119c\u0105cego triumfy w tym czasie Stowarzyszenia umar\u0142ych poet\u00f3w <\/em>Petera Weira. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  40. \n

    \n \tI. Krzemi\u0144ski, dz. cyt., s. 60. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  41. \n

    \n \tTam\u017ce, s. 65\u201366. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  42. \n

    \n \tAkcja innego jego filmu z tego okresu, Zawr\u00f3conego<\/em>, dzieje si\u0119 na kilka miesi\u0119cy przed wprowadzeniem stanu wojennego. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  43. \n

    \n \tM. Przylipiak, J. Szy\u0142ak, Kino najnowsze<\/em>, Znak, Krak\u00f3w 1999, s. 173\u2013187. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  44. \n

    \n \tW. Grabowski, Parodia parodii<\/em>, \u201eKino\u201d 1992, nr 06, s. 42. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  45. \n

    \n \tBohater grany przez Krzysztofa Stroi\u0144skiego z filmu Uwik\u0142anie<\/em> \u2013 tropiciel esbek\u00f3w Wenzel \u2013 m\u00f3wi w pewnym momencie do g\u0142\u00f3wnej bohaterki: Ludzie my\u015bl\u0119, \u017ce to by\u0142a taka tam sobie milicyjna biurokracja, a wszyscy esbecy jak porucznik, co go gra\u0142\u2026 ten\u2026 Kowalewski w Rozmowach kontrolowanych \u2013 nierozgarni\u0119ty funkcjonariusz zbieraj\u0105cy niepotrzebne informacje\u2026 Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, nie cierpi\u0119 Barei, a Ch\u0119ci\u0144skiego za te Rozmowy te\u017c nie lubi\u0119<\/em>. Prokurator: Bo?<\/em> Wenzel: Bo to s\u0105 k\u0142amstwa, ludzie wierz\u0105, \u017ce PRL to by\u0142 taki dziwaczny kraj, w kt\u00f3rym mo\u017ce nie by\u0142o lekko, ale za to \u015bmiesznie i wszyscy\u015bmy si\u0119 \u015bwietnie bawili<\/em>. Prokurator: No, a nie by\u0142o troch\u0119 tak? Ja uwielbiam Barej\u0119<\/em>. Wenzel: Niech pani zapyta Kamila Sosnowskiego<\/em> [ofiar\u0119 esbeckiej zbrodni]. A takich ofiar by\u0142y setki.<\/em> \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  46. \n

    \n \tE. Nurczy\u0144ska-Fidelska, dz. cyt., s. 243. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  47. \n

    \n \tM. Guzek, dz. cyt., s. 283. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  48. \n

    \n \tA. Madej, J. Zajdel, \u015amier\u0107 w krainie zapomnienia<\/em>, [w:] Odkrywanie prowincji. Z dziej\u00f3w X Muzy na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku<\/em>, red. A. Gw\u00f3\u017ad\u017a, Rabid, Krak\u00f3w 2002, s. 151\u2013168. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  49. \n

    \n \tM. Oleszczyk, Co to s\u0105 doskona\u0142e pytania. Wok\u00f3\u0142 kina lustracyjnego niepokoju<\/em>, [w:] Kino: obiekt uczu\u0107 czy przedmiot bada\u0144? W dialogu z my\u015bl\u0105 filmow\u0105 i tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Rafa\u0142 Marsza\u0142ka<\/em>, red. M. Dopartowa, M. Oleszczyk, Dop Art, Krak\u00f3w 2012, s. 259\u2013268. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  50. \n

    \n \tPor. J. Preizner, Demony przesz\u0142o\u015bci wiecznie \u017cywe. Rozwa\u017cania wok\u00f3\u0142 \u201eKreta\u201d Rafa\u0142a Lewandowskiego<\/em>, [w:] Kino \u2013 postkomunizm \u2013 polityka<\/em>, red. M. Brzezi\u0144ska-Paj\u0105k, Wydawnictwo Libron, Krak\u00f3w 2018, s. 103\u2013117. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  51. \n

    \n \tO stopniu przeamortyzowania postaci esbek\u00f3w i ich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, co w pewien spos\u00f3b ociepla te postacie, za\u015bwiadczaj\u0105, opr\u00f3cz Korowodu<\/em> czy Uwik\u0142ania<\/em>, tak\u017ce takie filmy jak Psy<\/em>, R\u00f3\u017cyczka<\/em> czy Zwerbowana mi\u0142o\u015b\u0107<\/em>. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  52. \n

    \n \tS. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, SB a Lech Wa\u0142\u0119sa: przyczynek do biografii<\/em>, Instytut Pami\u0119ci Narodowej \u2013 Komisja \u015acigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Gda\u0144sk 2008; S. Cenckiewicz, Wa\u0142\u0119sa: cz\u0142owiek z teczki<\/em>, Zysk i S-ka, Pozna\u0144 2013. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  53. \n

    \n \tPlatforma Obywatelska r\u00f3wnie\u017c pr\u00f3bowa\u0142a wyartyku\u0142owa\u0107 w\u0142asn\u0105 polityk\u0119 pami\u0119ci, o czym \u015bwiadcz\u0105 pr\u00f3by symbolicznego zaadaptowania mitu Westerplatte w roku 2008 i losy scenariusza\/filmu Tajemnica Westerplatte.<\/em> \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  54. \n

    \n \tPojawia si\u0119 on w Popie\u0142uszce<\/em>, ale tak\u017ce po\u015brednio, jako kontekst \u2013 w zapomnianym filmie telewizyjnym Wezwanie<\/em> z 1996 roku w re\u017cyserii Miros\u0142awa D\u0119bi\u0144skiego, kt\u00f3ry opowiada o lekarce Barbarze Makowskiej, nies\u0142usznie oskar\u017conej o pobicie i okradzenie pacjenta. Wszystko po to, by stworzy\u0107 wra\u017cenie dr\u0105\u017c\u0105cej s\u0142u\u017cb\u0119 zdrowia patologii, kt\u00f3ra zwi\u0119kszy\u0142aby zasadno\u015b\u0107 skazania sanitariuszy z procesu Przemyka. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  55. \n

    \n \tMa\u0142y akcent pojawia si\u0119 w filmie Wajdy \u2013 gdy internowany Wa\u0142\u0119sa krzyczy przez okno do mijanych ch\u0142op\u00f3w, \u017ce go uwi\u0119zili, ch\u0142opi rzucaj\u0105 si\u0119 na niego z nienawi\u015bci\u0105, wyklinaj\u0105c go jako tego, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 polsk\u0105 gospodark\u0119 do n\u0119dzy. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  56. \n

    \n \tPrekursorski wobec takiego uj\u0119cia by\u0142, moim zdaniem, zapomniany telewizyjny film Piotra Mikuckiego G\u0142uchy telefo<\/em>n z 1989 roku, w kt\u00f3rym identyfikacja m\u0119skich bohater\u00f3w jako dzia\u0142aczy podziemia w stanie wojennym by\u0142a tylko powierzchown\u0105 inkrustacj\u0105, niemaj\u0105c\u0105 wp\u0142ywu na sens opowie\u015bci o kryzysie zwi\u0105zku ma\u0142\u017ce\u0144skiego. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  57. \n

    \n \tNp. antyprawicowy mia\u0142 by\u0107 \u2013 w wypowiedziach krytyk\u00f3w i samej Agnieszki Holland \u2013 film Obywatel Jones<\/em>, cho\u0107 idealnie pasuje on do antykomunistycznej (Rosja jako zagro\u017cenie) i podszytej resentymentem (zdrada Zachodu) polityki historycznej rz\u0105d\u00f3w PiS. Pot\u0119pieniem przemocy wobec wsp\u00f3\u0142czesnych demonstrant\u00f3w ma by\u0107 te\u017c jakoby film 1970<\/em> Tomasza Wolskiego, cho\u0107 to przede wszystkim oskar\u017cenie komunistycznego systemu i III RP o zaniechanie. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Artyku\u0142 jest kolejnym syntetycznym opracowaniem nt. obecno\u015bci stanu wojennego w kinie polskim (zar\u00f3wno w przemy\u015ble, jak i w sztuce filmowej), prezentuj\u0105cym opisywane zjawisko w spos\u00f3b chronologiczny i poszerzonym o kontekst spo\u0142eczny, polityczny i produkcyjny.<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":2991,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1068],"tags":[1109,852],"ppma_author":[203],"class_list":["post-2779","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2021","tag-polski-przemysl-filmowy","tag-stan-wojenny"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t