{"id":2766,"date":"2022-01-30T10:21:02","date_gmt":"2022-01-30T09:21:02","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=2766"},"modified":"2022-01-31T17:49:07","modified_gmt":"2022-01-31T16:49:07","slug":"kilka-spojrzen-na-ostatni-prom","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/kilka-spojrzen-na-ostatni-prom\/","title":{"rendered":"Kilka spojrze\u0144 na „Ostatni Prom”"},"content":{"rendered":"\n

<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Aleksander Bednarz, Dorota Segda Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Lata 80. w polskiej kinematografii zamyka szereg produkcji, kt\u00f3re cz\u0119sto w bezlitosny spos\u00f3b dokonuj\u0105 swoistego rozrachunku z okresem PRL. Rok 1989 rozpoczyna zmiany nie tylko polityczne czy spo\u0142eczne, lecz r\u00f3wnie\u017c daje tw\u00f3rcom mo\u017cliwo\u015b\u0107 recenzji minionej rzeczywisto\u015bci w przestrzeni kulturowej. Dzi\u0119ki tej spu\u015bci\u017anie widz ma wreszcie mo\u017cliwo\u015b\u0107 po raz pierwszy w kinie pozna\u0107 opowie\u015bci \u2013 zar\u00f3wno te autentyczne, jak i b\u0119d\u0105ce wytworem wyobra\u017ani autor\u00f3w \u2013 kt\u00f3re do tej pory mog\u0142y by\u0107 co najwy\u017cej wspominane w podziemnych publikacjach lub zagranicznych serwisach informacyjnych, a przy tym do dzi\u015b wywo\u0142uj\u0105 emocje i poruszenie. W\u015br\u00f3d takich film\u00f3w znalaz\u0142 si\u0119 Ostatni Prom<\/em> Waldemara Krzystka \u2013 obraz odwo\u0142uj\u0105cy si\u0119 do jednego z najtragiczniejszych epizod\u00f3w w historii Polski Ludowej, czyli wprowadzonego 13 grudnia 1981 roku stanu wojennego. <\/p>\n\n\n\n

Z dzisiejszej perspektywy filmy nakr\u0119cone w latach 80. ubieg\u0142ego wieku, np. 300 mil do Nieba<\/em> Macieja Dejczera, Ostatni Dzwonek <\/em>Magdaleny \u0141azarkiewicz czy najs\u0142ynniejszy \u201ep\u00f3\u0142kownik\u201d \u2013 Przes\u0142uchanie<\/em> Ryszarda Bugajskiego, s\u0105 nie tylko manifestami, lecz r\u00f3wnie\u017c poruszaj\u0105cymi dzie\u0142ami b\u0119d\u0105cymi artystycznym i nade wszystko historycznym \u015bwiadectwem ludzkich los\u00f3w i wybor\u00f3w. W latach 90. proces artystycznego rozrachunku z peerelem nie zwolni\u0142 \u2013 tak, jakby polska kinematografia po okresie ogromnych wyrzecze\u0144 i niedomaga\u0144 chcia\u0142a nagle nadrobi\u0107 swoje zaleg\u0142o\u015bci. Za wymowny przyk\u0142ad mog\u0105 tu pos\u0142u\u017cy\u0107 takie obrazy, jak: Chce mi si\u0119 wy\u0107<\/em> Jacka Skalskiego, Marcowe Migda\u0142y<\/em> Rados\u0142awa Piwowarskiego oraz Ucieczka z Kina Wolno\u015b\u0107<\/em> Wojciecha Marczewskiego. <\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli wierzy\u0107 zapewnieniom, \u017ce najciekawsze kino powstaje w momencie, gdy widownia \u017cyje w oczekiwaniu przemian, to Ostatni Prom<\/em> Krzystka idealnie wpisuje si\u0119 w te nastroje. Prawdopodobnie nie mog\u0142o by\u0107 inaczej, je\u015bli we\u017amie si\u0119 pod uwag\u0119 dotychczasow\u0105 drog\u0119 artystyczn\u0105 re\u017cysera. Przygoda Waldemara Krzystka z filmem nie nale\u017ca\u0142a do \u0142atwych. Kilkukrotnie zdawa\u0142 do szko\u0142y filmowej, by ostatecznie uko\u0144czy\u0107 j\u0105 w feralnym 1981 roku, kiedy to wielu \u00f3wczesnych m\u0142odych tw\u00f3rc\u00f3w z oczywistych powod\u00f3w musia\u0142o od\u0142o\u017cy\u0107 swoje plany. Re\u017cyser Fotografa<\/em> m\u00f3g\u0142 wi\u0119c zosta\u0107 tak przesi\u0105kni\u0119ty fatalizmem schy\u0142kowego PRL, \u017ce wyb\u00f3r tematyki jego obraz\u00f3w wydawa\u0142 si\u0119 nie pozostawia\u0107 wi\u0119kszych w\u0105tpliwo\u015bci[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Najlepszym tego dowodem by\u0142y filmy W zawieszeniu<\/em> (1987) oraz Zwolnieni z \u017cycia<\/em> (1992), w kt\u00f3rych odwa\u017cnie, a przy tym odpowiedzialnie rozlicza\u0142 si\u0119 ze skomplikowan\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 Polski Ludowej[2]<\/a><\/sup><\/sup>. Nie inaczej by\u0142o z obrazem Ostatni Prom,<\/em> zrealizowanym na podstawie noweli Wyspy samotne<\/em> autorstwa S\u0142awomira Sosnowskiego. Jest to dzie\u0142o eklektyczne pod wzgl\u0119dem tre\u015bci, co w momencie jego premiery uznawane by\u0142o za s\u0142abo\u015b\u0107, lecz z perspektywy czasu mo\u017ce stanowi\u0107 swoisty atut filmu. Ostatni Prom<\/em> to bowiem kino gatunkowe, sensacyjne, a jednocze\u015bnie jest to wa\u017cny dramat polityczny, historyczny, spo\u0142eczny i moralny. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Feliks Szajnert, Agnieszka Kowalska, Krzysztof Kolberger, Maciej Robakiewicz Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Film nie do ko\u0144ca sensacyjny<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Sama fabu\u0142a \u2013 dodajmy fikcyjna \u2013 wydaje si\u0119 i dzisiaj ma\u0142o oryginalna. Oto pewien nauczyciel Marek Ziarno \u2013 w tej roli Krzysztof Kolberger \u2013 zaanga\u017cowany w dzia\u0142alno\u015b\u0107 opozycyjn\u0105, stara si\u0119 jako pasa\u017cer promu przewie\u017a\u0107 na Zach\u00f3d wa\u017cne dokumenty. Aby jednak m\u00f3g\u0142 swoj\u0105 misj\u0119 zako\u0144czy\u0107 sukcesem, musi wpierw stawi\u0107 czo\u0142a tropi\u0105cym go na pok\u0142adzie agentom S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa. Pocz\u0105tek filmu skupia si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na sposobie przedstawiania wydarze\u0144. Wartka struktura i niezwykle sugestywna atmosfera akcji daj\u0105 przez chwil\u0119 wra\u017cenie kolejnej produkcji wr\u0119cz sensacyjno-szpiegowskiej. Od samego pocz\u0105tku napi\u0119cie budowane jest wok\u00f3\u0142 bohatera, kt\u00f3ry ucieka, stosuje fortele i kluczy, by tylko zmyli\u0107 swoich prze\u015bladowc\u00f3w. Dzi\u0119ki plastycznej dynamice, widz powoli staje si\u0119 zaanga\u017cowanym obserwatorem perypetii protagonisty, nie maj\u0105c jeszcze \u015bwiadomo\u015bci charakteru intrygi. Ta powoli si\u0119 wyja\u015bnia podczas kolejnych scen, np. na sali odpraw, kt\u00f3ra jest ostatnim temporalnym epizodem podpowiadaj\u0105cym, \u017ce to, co najwa\u017cniejsze w filmie, rozstrzygnie si\u0119 ju\u017c za chwil\u0119. Pozostaj\u0105c w konwencji kina gatunkowego, re\u017cyser kre\u015bli tutaj fabu\u0142\u0119, w nieoczywisty spos\u00f3b charakteryzuj\u0105c postacie. Przez d\u0142u\u017cszy czas nie znamy ich intencji ani znaczenia opowiadanej historii. Intendent na promie (rola Miros\u0142awa Konarowskiego) to nieczu\u0142y amant, kt\u00f3ry w kluczowym momencie okazuje si\u0119 wa\u017cnym pomocnikiem Marka Ziarno. Pok\u0142adowy steward (Maciej Robakiewicz) wydaje si\u0119 sta\u0107 po stronie naszego kuriera, aby nagle przeobrazi\u0107 si\u0119 w niezwykle z\u0142owrog\u0105 person\u0119. Jak w wielu filmach akcji, i tu nie mo\u017ce zabrakn\u0105\u0107 roli kobiecej. Renata (Agnieszka Kowalska) to by\u0142a \u017cona g\u0142\u00f3wnego bohatera, kt\u00f3ra zosta\u0142a scharakteryzowana, zar\u00f3wno jako kobieta sk\u0142onna do po\u015bwi\u0119ce\u0144, jak i \u2013 w momencie pr\u00f3by \u2013 pozbawiona skrupu\u0142\u00f3w prawdziwa femme fatale. Potrafi ona przekroczy\u0107 granic\u0119 m\u0119skiego starcia i wyra\u017anie zaznaczy\u0107 sw\u0105 obecno\u015b\u0107, co tylko wzmacnia napi\u0119cie omawianego gatunku filmowego. W oczywisty spos\u00f3b niezmienne pozostaj\u0105 tylko postaci nauczyciela Marka Ziarno (Krzysztof Kolberger) \u2013 idealisty na wskro\u015b romantycznego i do b\u00f3lu przewidywalnego \u2013 oraz \u015bcigaj\u0105cego go agenta bezpieki Stali\u0144skiego (Feliks Szajnert). W tym wypadku linie podzia\u0142u na si\u0142y dobra i z\u0142a s\u0105 wyra\u017anie zaznaczone. Umieszczenie akcji w zamkni\u0119tej czasoprzestrzeni (na statku pasa\u017cerskim w przededniu wprowadzenia stanu wojennego) to r\u00f3wnie\u017c udany gatunkowy eksperyment. Zabieg ten stopniowo wzmaga w ogl\u0105daj\u0105cym uczucie grozy. Chocia\u017c widz od samego pocz\u0105tku sympatyzuje z g\u0142\u00f3wnym bohaterem, to zainteresowanie jego perypetiami i zmaganiami stopniowo ust\u0119puje innym, o wiele istotniejszym wydarzeniom. W klaustrofobicznej przestrzeni tytu\u0142owego wycieczkowca Waldemar Krzystek stara si\u0119 przemyci\u0107 sw\u00f3j osobisty pozafabularny dylemat. Mimo okre\u015blonej stylistyki Ostatni Prom<\/em> nie jest wi\u0119c filmem stricte sensacyjnym, przywo\u0142uj\u0105cym na my\u015bl klasyczne ameryka\u0144skie produkcje \u2013 sama intryga wydaje si\u0119 tylko pretekstem do opowiedzenia o szerszej, ciekawszej, a zarazem bolesnej historii. Opowie\u015bci, kt\u00f3ra i dzisiaj mo\u017ce budzi\u0107 silne emocje, bior\u0105c pod uwag\u0119 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 zachodz\u0105cych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie proces\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Krzysztof Kolberger, Andrzej Mastalerz Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Dramat polityczno-historyczny<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Obraz Waldemara Krzystka odnosi si\u0119 do jednego z najtragiczniejszych okres\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnej Polski i to w niezwykle sugestywny spos\u00f3b. Og\u0142oszenie 13 grudnia 1981 roku stanu wojennego zastaje bohater\u00f3w na morzu. Od samego pocz\u0105tku jednak wida\u0107, \u017ce w filmowej rzeczywisto\u015bci co\u015b zgrzyta. Zaanga\u017cowanie uczni\u00f3w na lekcji prowadzonej przez g\u0142\u00f3wnego bohatera tu\u017c przed wej\u015bciem na tytu\u0142owy \u201eostatni prom\u201d, modlitwa strajkuj\u0105cych robotnik\u00f3w z bia\u0142o czerwonymi opaskami w porcie czy jednoznaczne zachowania i dialogi funkcjonariuszy SB \u2013 wymownie kre\u015bl\u0105 kontekst sytuacji spo\u0142eczno-politycznej. Mamy oto do czynienia z krajem pogr\u0105\u017conym w g\u0142\u0119bokim kryzysie. Widz podsk\u00f3rnie wyczuwa tu nerwowo\u015b\u0107 b\u0119d\u0105c\u0105 efektem starcia cz\u0142owieka z systemem, jego walki i \u201eszarpania\u201d si\u0119 z zastan\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105. Uwieczniony stan napi\u0119cia, irracjonalne zachowania czy wyra\u017anie zarysowany ekonomiczny parali\u017c \u2013 zobrazowany poprzez ukazanie deficyt\u00f3w podstawowych d\u00f3br, takich jak obuwie, mas\u0142o czy torba podr\u00f3\u017cna \u2013 bezpo\u015brednio pokazuj\u0105 obserwatorowi, jak degeneruj\u0105ca by\u0142a spo\u0142eczna i polityczna zapa\u015b\u0107 w Polsce w tym okresie. Losy \u00f3wczesnego uchod\u017actwa zdeterminowane by\u0142y przez wydarzenia w kraju, ostateczne za\u0142amanie si\u0119 niewydolnego ustroju oraz powstanie Solidarno\u015bci ze wszystkimi dla zastanej sytuacji konsekwencjami. Jednocze\u015bnie obawy dotyczy\u0142y obu skonfliktowanych stron. Gdy dzisiaj historycy zapoznaj\u0105 si\u0119 z badaniami opinii spo\u0142ecznej z pocz\u0105tku lat 80., najcz\u0119\u015bciej wy\u0142ania si\u0119 z nich obraz dojmuj\u0105cego strachu i niepewno\u015bci[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Wym\u0119czone d\u0142ugotrwa\u0142ym kryzysem spo\u0142ecze\u0144stwo nie ufa\u0142o ju\u017c w\u0142adzy (nawet jak m\u00f3wicie, \u017ce \u015bwieci s\u0142o\u0144ce, chodz\u0119 w kaloszach i z parasolem<\/em> \u2013 m\u00f3wi filmowa Renata), a i rz\u0105dz\u0105cy ob\u00f3z przyjmowa\u0142 z du\u017cym niepokojem rodz\u0105cy si\u0119 u jego boku nowy ruch spo\u0142eczny. Tw\u00f3rcy filmu niezwykle przekonuj\u0105co zwracaj\u0105 uwag\u0119 na ten aspekt, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 w tym celu m.in. wypowiedzi\u0105 esbeka Stali\u0144skiego (Feliks Szajnert), kt\u00f3ry \u2013 z w\u0142a\u015bciwym sobie wdzi\u0119kiem \u2013 podkre\u015bla liczebno\u015b\u0107 ruchu Solidarno\u015bci, jego mo\u017cliwo\u015bci i wynikaj\u0105ce st\u0105d zagro\u017cenia. To, co zar\u00f3wno w filmie, jak i w rzeczywisto\u015bci by\u0142o przejmuj\u0105ce, to nie tylko du\u017ce i szybkie zmiany \u015bwiadomo\u015bciowe mieszka\u0144c\u00f3w PRL, lecz r\u00f3wnie\u017c wysoka gotowo\u015b\u0107 do opuszczenia ojczyzny[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Przyjmuje si\u0119 za\u0142o\u017cenie, \u017ce na ucieczk\u0119 decyduj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie ludzie m\u0142odzi, z pewnymi predyspozycjami, w sile wieku. Tymczasem w filmie re\u017cyser celowo ukaza\u0142 w tej sytuacji bohater\u00f3w ju\u017c dojrza\u0142ych, a nawet takich, kt\u00f3rzy lata m\u0142odo\u015bci maj\u0105 daleko za sob\u0105. W\u015br\u00f3d nich znalaz\u0142y si\u0119 osoby, kt\u00f3re mog\u0142y si\u0119 uwa\u017ca\u0107 za by\u0142ych beneficjent\u00f3w systemu. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo Mareckich (kreacje Anny Ciepielewskiej i Leonarda Andrzejewskiego) to przyk\u0142ad os\u00f3b \u015bci\u015ble zwi\u0105zanych z panuj\u0105c\u0105 w\u0142adz\u0105. Pozbawiony partyjnych funkcji oraz odrzucony przez nomenklatur\u0119 Zdzis\u0142aw Marecki stanowi tutaj przyk\u0142ad swoistego banity, pragn\u0105cego zapewni\u0107 sobie bezpiecze\u0144stwo i r\u00f3wnie\u017c skorzysta\u0107 z szansy na nowe, lepsze \u017cycie. Zabieg ten podkre\u015bla zar\u00f3wno groz\u0119, jak i groteskowo\u015b\u0107 sytuacji \u2013 re\u017cyser pokazuje, \u017ce nawet byli aparatczycy, do tej pory bardziej korzystaj\u0105cy z uprzywilejowania, ani\u017celi dziel\u0105cy niedol\u0119 wi\u0119kszo\u015bci, okazuj\u0105 si\u0119 \u201ewiej\u0105cymi szczurami\u201d \u2013 jak nazywaj\u0105 pasa\u017cer\u00f3w filmowi esbecy. Stan pa\u0144stwa polskiego musia\u0142 by\u0107 zatem tragiczny. Je\u015bli zatem Marcowe migda\u0142y <\/em>(1990) Rados\u0142awa Piwowarskiego s\u0105 ponurym opisem sytuacji politycznej w Polsce w 1968 roku, to Ostatni Prom<\/em> (1989) jest podobnym podsumowaniem kolejnej traumy, jaka towarzyszy\u0142a mieszka\u0144com PRL. Ogl\u0105dane obecnie w serwisach informacyjnych relacje z innych zak\u0105tk\u00f3w \u015bwiata, gdzie ludzie zmagaj\u0105 si\u0119 z despotyzmem (zob. Bia\u0142oru\u015b), gromadz\u0105 si\u0119 w kolejkach po \u017cywno\u015b\u0107 czy domagaj\u0105 zagwarantowania podstawowych praw, pozwalaj\u0105 lepiej wyobrazi\u0107 sobie rzeczywisto\u015b\u0107 pocz\u0105tku lat 80. w naszym kraju i z wi\u0119ksz\u0105 empati\u0105 dzieli\u0107 te do\u015bwiadczenia z \u201einnymi\u201d. <\/p>\n\n\n\n

Kino na wskro\u015b uniwersalne?<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Umiejscowienie akcji na pasa\u017cerskim promie pozwoli\u0142o re\u017cyserowi unikn\u0105\u0107 zb\u0119dnej kalki historycznej. Uda\u0142o si\u0119 tego dokona\u0107 dzi\u0119ki zaw\u0119\u017ceniu perspektywy, kt\u00f3ra nie jest przez to ani troch\u0119 mniej straszna. Sam statek okazuje si\u0119 symbolicznym wehiku\u0142em, kt\u00f3ry wi\u0119kszo\u015b\u0107 pasa\u017cer\u00f3w zabiera tylko w jedn\u0105 stron\u0119. Ucieczka z rzeczywisto\u015bci ogarni\u0119tej ustawicznym, wielop\u0142aszczyznowym kryzysem, niedaj\u0105cym szans na normalne \u017cycie, wydaje si\u0119 by\u0107 tu jedynym rozs\u0105dnym wyborem. Re\u017cyser filmu w do\u015b\u0107 bezceremonialny spos\u00f3b opisuje mechanizmy funkcjonowania kraju autorytarnego i jego przemo\u017cnego wp\u0142ywu na \u201eswoich\u201d obywateli. Kiedy kapitan statku \u2013 w tej roli Leon Niemczyk \u2013 rozmawia z przedstawicielem bezpieki na temat szczeg\u00f3\u0142\u00f3w rejsu, aktualnej sytuacji politycznej czy wreszcie samego doboru pasa\u017cer\u00f3w, wiemy ju\u017c z jak bezlitosnym i cynicznym wrogiem przyjdzie za chwil\u0119 zmierzy\u0107 si\u0119 uciekinierom. Co\u015b, co wydaje si\u0119 nieskomplikowan\u0105, cho\u0107 diaboliczn\u0105 intryg\u0105 aparatu bezpiecze\u0144stwa, bywa przecie\u017c udzia\u0142em znacznej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa \u017cyj\u0105cego w ka\u017cdej dyktaturze. Autorzy filmu zarejestrowali pewn\u0105 uniwersaln\u0105, zbiorow\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 chwili \u2013 zw\u0142aszcza w sytuacjach, w kt\u00f3rych bohaterowie zachowuj\u0105 si\u0119 w spos\u00f3b refleksyjny, s\u0105 zm\u0119czeni, ale jednocze\u015bnie pe\u0142ni nadziei. Analizowane wielokrotnie przez demograf\u00f3w, historyk\u00f3w, socjolog\u00f3w i innych badaczy podobne wydarzenia z przesz\u0142o\u015bci \u015bwiadcz\u0105 tylko o jednym \u2013 wszystkie \u201egor\u0105czki emigracyjne\u201d s\u0105 do siebie podobne, a ludzie postawieni w takich sytuacjach zmagaj\u0105 si\u0119 z niemal identycznymi dylematami. Chocia\u017c film mo\u017ce by\u0107 odczytany jako sprzeciw wobec sytuacji generuj\u0105cej imperatyw wyjazdu, to wa\u017cne s\u0105 tu tak\u017ce warunki, kt\u00f3re do takiej decyzji doprowadzaj\u0105. Zar\u00f3wno filmowy Rysiek (Artur Barci\u015b) jak i trzecioplanowa posta\u0107 starszej kobiety z psem (Ewa Fr\u0105ckiewicz) m\u00f3wi\u0105 jakby jednym g\u0142osem; kolejna wojna i stawiane pomniki nie s\u0105 nikomu potrzebne, wi\u0119kszo\u015b\u0107 chce godnego, spokojnego bytu. \u017bycie nie sk\u0142ada si\u0119 ze spi\u017cu, ale dzieje si\u0119 tu i teraz, niestety \u2013 jak w cynicznej dygresji Jurka podczas lekcji w szkole (rola Andrzeja Mastalerza) \u2013 Polska (a zarazem ka\u017cda dyktatura) to miejsce, kt\u00f3remu nawet naukowe analizy odmawiaj\u0105 perspektyw. Bohaterowie mog\u0105 zatem p\u0142aka\u0107, bi\u0107 si\u0119 z my\u015blami, s\u0105 te\u017c tacy, kt\u00f3rzy w\u0105tpi\u0105, jednak wola wi\u0119kszo\u015bci wyra\u017ca si\u0119 tutaj sprzeciwem wobec w\u0142adzy totalnej \u2013 w filmie uosabianej przez pok\u0142adowych esbek\u00f3w (jeszcze raz Feliks Szajnert i Maciej Robakiewicz). Perypetie pasa\u017cer\u00f3w to zatem nie tylko opowie\u015b\u0107 o ch\u0119ci zmiany swojego po\u0142o\u017cenia i o narastaj\u0105cej frustracji. To r\u00f3wnie\u017c uniwersalny dramat wymierzony w skorumpowane i cyniczne elity, kt\u00f3re zafundowa\u0142y obywatelom piek\u0142o na ziemi. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Artur Barci\u015b. Autor: Renata Pajchel Ostatni prom<\/em>. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Swoisty moralitet<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

A mo\u017ce film podkre\u015bla istot\u0119 wolno\u015bci w obliczu konieczno\u015bci okre\u015blonej przez natur\u0119? Re\u017cyser Ostatniego Promu<\/em>, niczym uwa\u017cny obserwator kina Krzysztofa Kie\u015blowskiego, prezentuje postaci uwik\u0142ane, z ich do\u015bwiadczeniami i prze\u017cyciami niepozostaj\u0105cymi bez wp\u0142ywu na otaczaj\u0105c\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107[5]<\/a><\/sup><\/sup>. To w\u0142a\u015bnie ich moralne dylematy oraz osobiste wyzwania kreuj\u0105 z jednej strony okre\u015blone stany emocjonalne, a z drugiej \u2013 pewne powinno\u015bci czy zadania. G\u0142\u00f3wny bohater, Marek Ziarno, nie wydaje si\u0119 by\u0107 entuzjast\u0105 emigracji, jako jedynej drogi wyj\u015bcia z impasu. Potrafi uwa\u017cnie wys\u0142ucha\u0107 bezkompromisowych racji zar\u00f3wno swoich uczni\u00f3w, jak i by\u0142ej wychowanki, by za chwil\u0119 zapyta\u0107 o ich prawdziwe intencje czy pragnienia. Przedstawiona tu m\u0142odzie\u017c szkolna wydaje si\u0119 za nic mie\u0107 romantyczne idee i wynikaj\u0105ce z nich postawy, a jednak podejmuje ryzyko dzia\u0142ania, czy to aktywnie broni\u0105c prawa do emigracji, czy cytuj\u0105c swoje antypa\u0144stwowe has\u0142a wypisywane wcze\u015bniej na murach. Jej pozorna pasywno\u015b\u0107 jest by\u0107 mo\u017ce tylko zas\u0142on\u0105, krzykliwym manifestem, za kt\u00f3rym tak naprawd\u0119 stoi \u015bwiadomo\u015b\u0107 ogromnej odpowiedzialno\u015bci. Je\u015bli jednak nauczyciel jest osob\u0105, kt\u00f3ra pomimo swojego bezsprzecznego zaanga\u017cowania mocno w\u0105tpi (oni tu wszyscy przesadzaj\u0105<\/em> \u2013 m\u00f3wi ostro, recenzuj\u0105c zastan\u0105 sytuacj\u0119), to obraz ten mo\u017cna odczytywa\u0107 jako moralitet, kt\u00f3rego ukrytym przes\u0142aniem jest podkre\u015blenie \u015bwiadomo\u015bci posiadania wolnego wyboru. Ten wyb\u00f3r tak naprawd\u0119 istnieje, tak jak istniej\u0105 jego konsekwencje. Nawet w najmniejszych sprawach nale\u017cy by\u0107 uczciwym, bo drobne odst\u0119pstwa prowadz\u0105 donik\u0105d. Nie deprecjonuj\u0105c idei wolno\u015bci, wychowankowie Marka Ziarno s\u0105 zatem proszeni przez niego o obiektywizm i poczucie \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce mo\u017ce on by\u0107 zak\u0142\u00f3cony przez niew\u0142a\u015bciw\u0105 ocen\u0119 sytuacji. Podj\u0119te decyzje nie zwalniaj\u0105 jednak z obowi\u0105zk\u00f3w wobec rodziny, przyjaci\u00f3\u0142 b\u0105d\u017a wsp\u00f3\u0142obywateli czy wsp\u00f3\u0142pasa\u017cer\u00f3w. W obliczu niebezpiecze\u0144stwa inicjatyw\u0105 wykazuj\u0105 si\u0119 wi\u0119c zar\u00f3wno filmowi uczniowie, jak i pasa\u017cerowie statku (cho\u0107, oczywi\u015bcie, w okre\u015blonych proporcjach). W momencie otrzymania wiadomo\u015bci o nag\u0142ym powrocie do kraju, ta \u2013 wydawa\u0142oby si\u0119 \u2013 zbieranina r\u00f3\u017cnych \u201e<\/em>przetr\u0105conych\u201d<\/em> przez komunizm \u017cyciorys\u00f3w nagle staje si\u0119 grup\u0105 niezwykle kreatywn\u0105, podejmuj\u0105c\u0105 \u015bmia\u0142e dzia\u0142ania. Psychologia t\u0142umu analizuj\u0105ca w sytuacjach ekstremalnych zjawisko strachu czy powstaj\u0105c\u0105 panik\u0119, znajduje tutaj swoje zastosowanie. Aby powsta\u0142a odpowiednia reakcja, musi jednak pojawi\u0107 si\u0119 okre\u015blony bodziec. Bohaterowie filmu nie stanowi\u0105 zatem bezwolnej masy godz\u0105cej si\u0119 bezsilnie na niesprawiedliwo\u015b\u0107 \u2013 na oczach widz\u00f3w przechodz\u0105 przeobra\u017cenie w jednostki sprawcze, przys\u0142owiowych kowali w\u0142asnego losu, prawdziwe podmioty, kt\u00f3re zdolne s\u0105 bez wahania pozostawi\u0107 za sob\u0105 dotychczasowe \u017cycie i pokona\u0107 w\u0142asne s\u0142abo\u015bci. W obrazie Krzystka uciekaj\u0105 zatem prawie wszyscy: nasz nauczyciel-kurier przed bezpiek\u0105, pasa\u017cer Andrzej (Jerzy Zelnik) przed trudnymi osobistymi decyzjami, rodziny jak Rysiek z Ew\u0105 (Artur Barci\u015b i Ewa Wencel) przed poni\u017caj\u0105cymi warunkami \u017cycia, a nawet kapitan promu Wilan\u00f3w (Leon Niemczyk) przed odpowiedzialno\u015bci\u0105. Jego zachowanie to zapewne wynik wspomnianych emocji, lecz tak\u017ce wyrachowanej postawy. Aktualne pozostaje wi\u0119c pytanie o wyb\u00f3r oraz konsekwencje. W tym przypadku nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 przyj\u0119cia odwa\u017cnej, krytycznej postawy stanowi tylko dope\u0142nienie obrazu cz\u0142owieka, jako istoty o nieprzeniknionej naturze. Film na szcz\u0119\u015bcie unika jednoznacznej oceny, uznaj\u0105c przedstawione zjawiska za zbyt powa\u017cne i z\u0142o\u017cone. <\/p>\n\n\n\n

Kino spo\u0142eczne<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Nakr\u0119cony ponad 30 lat temu film Krzystka mo\u017ce te\u017c stanowi\u0107 interesuj\u0105cy asumpt do analizy zjawisk spo\u0142ecznych, kt\u00f3re zachodz\u0105 r\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. Opowie\u015bci o uchod\u017actwie to w wi\u0119kszo\u015bci historie drogi. Ostatni Pro<\/em>m wybrzmiewa wielog\u0142osem relacji o migrantach, pokazuje przyczyny wychod\u017astwa oraz uwypukla cen\u0119 takiej desperacji. Ju\u017c pierwsza scena filmu, pokazuj\u0105ca st\u0142oczonych ludzi za \u017celazn\u0105 krat\u0105, mo\u017ce wzbudza\u0107 u widza skojarzenia z o\u015brodkiem dla migrant\u00f3w lub z kryzysem na granicach Unii Europejskiej. Okazuje si\u0119 jednak, \u017ce to tylko szara codzienno\u015b\u0107 w Polsce Ludowej, zwyk\u0142y pawilon handlowy i kolejki po artyku\u0142y pierwszej potrzeby. W taki spos\u00f3b funkcjonowa\u0142 pewien kraj w \u015brodku Europy z gospodark\u0105 niedoboru i niedzia\u0142aj\u0105c\u0105 umow\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Re\u017cyser stara\u0142 si\u0119 pokaza\u0107 tak\u017ce spo\u0142eczny wymiar kryzysu, s\u0142abo\u015b\u0107 instytucji, w\u0142adzy i ca\u0142ego pa\u0144stwa. Bohaterowie filmu to migranci i uchod\u017acy jednocze\u015bnie, cechuje ich brak poczucia sprawczo\u015bci, podmiotowo\u015bci oraz niezgoda na fa\u0142szyw\u0105 propagand\u0119. Historia w filmie opowiadana jest w czasie szczeg\u00f3lnym, kiedy to w\u0142adza od ko\u0144ca lat 70. zacz\u0119\u0142a powa\u017cnie ogranicza\u0107 wyjazdy zagraniczne[6]<\/a><\/sup><\/sup>. Po stanie wojennym trudno by\u0142o wyjecha\u0107 ju\u017c gdziekolwiek, w tym tak\u017ce do kraj\u00f3w socjalistycznych. Jak szacuj\u0105 historycy, od 1980 do 1989 roku z Polski wyjecha\u0142o na sta\u0142e ponad 1,3 mln os\u00f3b \u2013 w omawianym okresie nie spos\u00f3b znale\u017a\u0107 kraju, kt\u00f3ry zmaga\u0142by si\u0119 z por\u00f3wnywalnymi liczbami odp\u0142ywu swoich obywateli[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Oczywi\u015bcie za najwa\u017cniejsz\u0105 przyczyn\u0119 uznaje si\u0119 gwa\u0142towne pogorszenie materialnych warunk\u00f3w \u017cycia. Filmowe ma\u0142\u017ce\u0144stwo Ry\u015bka i Ewy (Artur Barci\u015b i Ewa Wencel), czyli para spodziewaj\u0105ca si\u0119 dziecka, bez mieszkania i lepszych perspektyw, stanowi najdosadniejsz\u0105 krytyk\u0119 \u00f3wczesnych reali\u00f3w. Decyduj\u0105c si\u0119 na tak desperacki krok, wyprzedaj\u0105 swoje ruchomo\u015bci, zapo\u017cyczaj\u0105 si\u0119 i migruj\u0105 w poszukiwaniu szansy na lepsze \u017cycie. Przecie\u017c ja do emerytury wywioz\u0119 ca\u0142\u0105 Polsk\u0119<\/em> \u2013 smutno konstatuje kapitan statku. Chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej ta sama posta\u0107 okrutnie podsumowuje przekr\u00f3j spo\u0142eczny uciekinier\u00f3w. Oto nauczyciele, lekarze, in\u017cynierowie, czyli wszyscy ci, kt\u00f3rzy w normalnych realiach pe\u0142ni\u0105 rol\u0119 autorytet\u00f3w i w najwy\u017cszym stopniu wp\u0142ywaj\u0105 na kszta\u0142t oraz rozw\u00f3j spo\u0142ecze\u0144stwa. Tymczasem dezerteruj\u0105 ze swoich pozycji spo\u0142ecznych i w imi\u0119 godno\u015bci oraz bezpiecze\u0144stwa materialnego godz\u0105 si\u0119 na obni\u017cenie swojego statusu. Znamienny jest fakt, \u017ce wielu bohater\u00f3w nosi przypi\u0119te znaczki Solidarno\u015bci, co mo\u017ce sugerowa\u0107, \u017ce s\u0105 zaanga\u017cowani w dzia\u0142ania opozycyjne. A mo\u017ce przede wszystkim chodzi o uwiarygodnienie si\u0119 jako uchod\u017aca w obliczu stra\u017cnika granicznego w innym kraju? <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jan Tesarz Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wsp\u00f3\u0142czesna perspektywa<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Czy\u017c opowie\u015bci o wsp\u00f3\u0142czesnych uciekinierach z miejsc pogr\u0105\u017conych w konfliktach lub kryzysie gospodarczym, kt\u00f3re \u015bledzimy na szpaltach gazet lub ogl\u0105damy w telewizji, nie uzmys\u0142awiaj\u0105 nam, \u017ce mimo up\u0142ywu czasu problemy pozostaj\u0105 podobne, a nawet si\u0119 nasilaj\u0105? W obrazie Waldemara Krzystka mo\u017cna odnale\u017a\u0107 na ten temat wiele analogii. Publikowane regularnie badania pokazuj\u0105, \u017ce w ci\u0105gu ostatnich 20 lat przyby\u0142o na \u015bwiecie ok. 100 milion\u00f3w nowych migrant\u00f3w[8]<\/a><\/sup><\/sup> (lub uchod\u017ac\u00f3w \u2013 terminy te nie maj\u0105 tego samego znaczenia, ale bywaj\u0105 stosowane zamiennie). Wszyscy ci ludzie konfrontuj\u0105 si\u0119 przecie\u017c z podobnymi problemami, co bohaterowie Ostatniego Promu.<\/em> Niezwykle poruszaj\u0105ca jest chocia\u017cby fina\u0142owa scena filmu, w kt\u00f3rej pasa\u017cerowie skacz\u0105 do wody. W akcie paniki dochodzi do zachowa\u0144 na granicy rozpaczy, jest p\u0142acz, z\u0142o\u015b\u0107, pojawiaj\u0105 si\u0119 nadu\u017cycia, agresja. Sytuacja ta wprost przywo\u0142uje wsp\u00f3\u0142czesne tragedie z udzia\u0142em uchod\u017ac\u00f3w maj\u0105ce miejsce gdzie\u015b na Morzu \u015ar\u00f3dziemnym czy na granicach Unii Europejskiej. Odczytywanie tytu\u0142owego statku jako metafory domu-ojczyzny, z kt\u00f3rego si\u0119 w rozpaczy ucieka, by\u0142oby tutaj zbyt du\u017cym uproszczeniem, wydaje si\u0119 jednak, \u017ce Krzystek chcia\u0142 pokaza\u0107 widzom, jak mo\u017ce wygl\u0105da\u0107 kolaps spo\u0142ecze\u0144stwa doprowadzonego na skraj za\u0142amania. To lekcja bardzo u\u017cyteczna, zw\u0142aszcza w dzisiejszych czasach. W filmie emigracj\u0119 wybieraj\u0105 prawie wszyscy pasa\u017cerowie, a ci, kt\u00f3rzy s\u0105 zmuszeni zosta\u0107, daj\u0105 widzowi obraz ogromnego rozczarowania i smutku. Na sam koniec pozostaje ju\u017c tylko \u2013 albo a\u017c \u2013 nadzieja w postaci pe\u0142nej idealizmu przemowy g\u0142\u00f3wnego bohatera, Marka Ziarno, do swoich uczni\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

\u015awiadectwo czasu<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Obraz Waldemara Krzystka jest jednocze\u015bnie filmem sensacyjnym, dramatem politycznym, swoistym moralitetem oraz obrazem spo\u0142ecznym poruszaj\u0105cym uniwersalne zagadnienia. Krytyka filmu nie doceni\u0142a (cz\u0119\u015b\u0107 zarzut\u00f3w to w\u0142a\u015bnie zr\u00f3\u017cnicowanie gatunkowe), natomiast widownia mia\u0142a w tamtym czasie nad wyraz du\u017cy wyb\u00f3r r\u00f3wnie lub znacznie lepszych dzie\u0142 (300 mil do nieba<\/em> mia\u0142o premier\u0119 zaledwie miesi\u0105c wcze\u015bniej). Ostatni Prom<\/em> to jednak unikalne \u015bwiadectwo mrocznych czas\u00f3w. W wielu wywiadach autor twierdzi\u0142, \u017ce polityka mo\u017ce by\u0107 warta zaprezentowania na ekranie, ale raczej wtedy, gdy ma mo\u017cliwo\u015b\u0107 generowania okre\u015blonych wybor\u00f3w i posiada okre\u015blony kontekst, w kt\u00f3rym mo\u017cna podejrze\u0107 zachowania jednostki, pewnych grup czy cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa[9]<\/a><\/sup><\/sup>. W moim przekonaniu film jest dowodem udanej diagnozy stawianej \u00f3wczesnej rzeczywisto\u015bci. Bohaterowie to \u015bwiadkowie pewnego procesu historyczno-spo\u0142ecznego. Mo\u017ce by\u0107 on odczytany jako doskona\u0142y przyk\u0142ad atrofii tamtejszego \u015bwiata, czas\u00f3w wojny polsko-jaruzelskiej, gdzie trzeba by\u0142o si\u0119 ucieka\u0107 do wymy\u015blnych forteli, jak np. udawana promowa wycieczka, by odzyska\u0107 wp\u0142yw na swoje \u017cycie. Jest tam dramat postaw w obliczu pog\u0142\u0119biaj\u0105cej si\u0119 degrengolady. Film Krzystka to wreszcie historia pojedynczego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zmaga si\u0119 ze swoimi mia\u0142kimi mo\u017cliwo\u015bciami. Cz\u0142owieka na tyle s\u0142abego, by mie\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 swoich ogranicze\u0144, a jednocze\u015bnie na tyle silnego, by podj\u0105\u0107 wielkie ryzyko, nawet je\u015bli jest to niebezpieczny skok do wody. <\/p>\n\n\n\n

Bohaterowie Ostatniego Promu<\/em> nie oczekuj\u0105 lito\u015bci, raczej bior\u0105 sprawy w swoje r\u0119ce i dzia\u0142aj\u0105, szukaj\u0105c jednocze\u015bnie zrozumienia swoich motywacji u innych wsp\u00f3\u0142pasa\u017cer\u00f3w, a tak naprawd\u0119 u nas \u2013 widz\u00f3w. Jest to zatem, cz\u0119sto przez wielu zapomniana, powracaj\u0105ca lekcja empatii, szeroko rozumianego cz\u0142owiecze\u0144stwa. Film Waldemara Krzystka mo\u017cna te\u017c dzisiaj potraktowa\u0107 jako kr\u00f3tkie przypomnienie ponadczasowej prawdy o ludzkiej naturze, pragnieniach i woli przetrwania. I nieistotne, czy t\u0142em dla jej uzewn\u0119trznienia jest pok\u0142ad pasa\u017cerskiego promu, wsp\u00f3\u0142czesna wyspa na Morzu Egejskim, czy te\u017c przygraniczny las gdzie\u015b na wschodzie Europy. <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Damian Sujecki <\/strong>\u2013 socjolog, absolwent Instytutu Socjologii Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. Swoj\u0105 prac\u0119 dyplomow\u0105 po\u015bwi\u0119ci\u0142 funkcjom satyry i komizmu w polskich serialach, na podstawie r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy telewizj\u0105 publiczn\u0105 a komercyjn\u0105. Interesuje si\u0119 histori\u0105, socjologi\u0105 filmu i szeroko rozumian\u0105 kultur\u0105 masow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Streszczenie:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Artyku\u0142 po\u015bwi\u0119cony jest analizie filmu Ostatni prom<\/em> (1989) w re\u017c. Waldemara Krzystka. Autor opisuje z\u0142o\u017cony charakter oraz wielogatunkowo\u015b\u0107 filmu. Interpretacji poddane zostaj\u0105 filmowe w\u0105tki w odniesieniu do \u00f3wczesnych wydarze\u0144 politycznych i historycznych. Jednocze\u015bnie podkre\u015blony jest uniwersalizm filmu z zachowaniem analogii do wsp\u00f3\u0142czesnych problem\u00f3w, w tym migracji oraz uchod\u017actwa. <\/p>\n\n\n\n

The article is dedicated to an analysis of the film Ostatni prom<\/em> (1989) directed by Waldemar Krzystek. The author describes complex structure and multigenre of the film. The film\u2019s multi-levelled storyline is interpreted in reference to political and historical events of those days. At the same time, the emphasis is placed on film\u2019s universalism focusing on the analogy of contemprorary issues such as migration and refugeedom. <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

  1. \n

    \n Moje sp\u00f3\u017anione dojrzewanie,<\/em> \u201eKino\u201d 1992, nr 3, s. 16. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  2. \n

    \n E. Naw\u00f3j, Waldemar Krzystek,<\/em> https:\/\/culture.pl\/pl\/tworca\/waldemar-krzystek<\/a> [dost\u0119p: 2.12.2021]. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  3. \n

    <\/a>\n M. Szumi\u0142o, Ewolucja nastroj\u00f3w spo\u0142ecznych w Polsce w latach 1980\u20131989,<\/em> https:\/\/repozytorium.uwb.edu.pl\/jspui\/bitstream\/11320\/11133\/1\/M_Szumilo_Ewolucja_nastrojow_spolecznych_w_Polsce.pdf<\/em><\/a> [dost\u0119p: 6.12.2021]. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  4. \n

    \n M. Krywult-Alba\u0144ska, Przyczyny i okoliczno\u015bci emigracji z Polski w latach 1980. Na przyk\u0142adzie emigracji do Kanady<\/em>, http:\/\/www.migracje.uw.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/11\/WP_49_107.pdf<\/a> [dost\u0119p: 15.11.2021]. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  5. \n

    \n J. Wr\u00f3blewski, Magia Kina<\/em>, Warszawa 1995, s. 113. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  6. \n

    \n D. Stola, Ucieczki z PRL. Na chwil\u0119, czyli na zawsze,<\/em>\n <\/p>\n

    https:\/\/www.polityka.pl\/tygodnikpolityka\/historia\/2136102,1,ucieczki-z-prl-na-chwile-czyli-na-zawsze.read<\/a> [dost\u0119p: 8.12.2021]. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  7. \n

    \n M. Krywult-Alba\u0144ska, dz. cyt., s. 4 [dost\u0119p: 15.11.2021]. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  8. \n

    \n Weronika Rzezut, \u015awiadomo\u015b\u0107 m\u0142odzie\u017cy i m\u0142odych doros\u0142ych na temat proces\u00f3w migracyjnych<\/em>,\n <\/p>\n

    https:\/\/migracje.ceo.org.pl\/i-am-european\/aktualnosci\/swiadomosc-mlodiezy-i-mlodych-doroslych-na-temat-procesow-migracyjnych<\/a> [dost\u0119p: 12.11.2021]. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  9. \n

    \n W zgodzie z sumieniem, <\/em>\u201eKino\u201d, nr 3, 1990, s. 18. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li><\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Artyku\u0142 po\u015bwi\u0119cony jest analizie filmu Ostatni prom (1989) w re\u017c. Waldemara Krzystka. Autor opisuje z\u0142o\u017cony charakter oraz wielogatunkowo\u015b\u0107 filmu.<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":2880,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1068],"tags":[1095,335,1099,1092,1081,1098,41,1074,1100],"ppma_author":[1079],"class_list":["post-2766","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2021","tag-artur-barcis","tag-kino-gatunkowe","tag-kino-stanu-wojennego","tag-krzysztof-kolberger","tag-ostatni-prom","tag-owe-stan-wojenny","tag-prl","tag-waldemar-krzystek","tag-wielogatunkowosc"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t