{"id":2761,"date":"2022-01-30T10:08:28","date_gmt":"2022-01-30T09:08:28","guid":{"rendered":"https:\/\/pleograf.pl\/?p=2761"},"modified":"2022-01-31T17:48:07","modified_gmt":"2022-01-31T16:48:07","slug":"ostatni-prom-czyli-wielka-ucieczka-boomerow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/ostatni-prom-czyli-wielka-ucieczka-boomerow\/","title":{"rendered":"„Ostatni prom”, czyli wielka ucieczka boomer\u00f3w"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Ewa Wencel i Artur Barci\u015b Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wiele lat temu, gdy w telewizji w kolejn\u0105 rocznic\u0119 wprowadzenia stanu wojennego emitowano obraz Waldemara Krzystka, m\u00f3j ojciec mrukn\u0105\u0142 pod nosem podczas wsp\u00f3lnego seansu: \u2013 Tak niewiele brakowa\u0142o, \u017ceby\u015bmy teraz \u017cyli w Kanadzie<\/em>. Film o emigracji Polak\u00f3w w ostatniej dekadzie PRL okaza\u0142 si\u0119 dla rodzic\u00f3w katalizatorem do zwierze\u0144 przy rodzinnym obiedzie, lecz r\u00f3wnie\u017c do spojrzenia w lustro, w kt\u00f3rym odbija\u0142y si\u0119 \u017cyciowe wybory ich pokolenia, zwierciad\u0142em urodzonej po wojnie generacji i, co wa\u017cne, w wielu aspektach ponadczasowym. <\/p>\n\n\n\n

Gdy na filmowym promie Wilan\u00f3w rozgrywa\u0142y si\u0119 dramatyczne sceny, w kt\u00f3rych ludzie skakali z pok\u0142adu wprost do zimnego morza, zacz\u0105\u0142em dr\u0105\u017cy\u0107 temat, a\u017c tata opowiedzia\u0142 mi, jak to na kilka miesi\u0119cy przed stanem wojennym (mia\u0142em wtedy dwa lata), nasza rodzina by\u0142a w zasadzie gotowa do wyjazdu gdzie\u015b pod Toronto czy inny Montreal. Wszystko by\u0142o ju\u017c dograne \u2013 paszporty, praca. W ostatniej chwili mama podobno si\u0119 rozmy\u015bli\u0142a. Nie chcia\u0142a porzuca\u0107 \u2013 my\u015bl\u0105c, \u017ce na zawsze \u2013 reszty swojej rodziny i znajomych. <\/p>\n\n\n\n

A potem pewnego dnia nie by\u0142o Teleranka <\/em>i nasze \u017cycie potoczy\u0142o si\u0119 innym torami. <\/p>\n\n\n\n

W tamtej chwili zrozumia\u0142em, \u017ce ogl\u0105daj\u0105c film, ojciec poczu\u0142 si\u0119 jak posta\u0107 odgrywana przez Artura Barcisia, kt\u00f3rego \u017cona ba\u0142a si\u0119 zej\u015b\u0107 do szalupy. <\/p>\n\n\n\n

Czas nadziei, czas rozlicze\u0144, czas niepewno\u015bci<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Kiedy w 1989 roku Waldemar Krzystek kr\u0119ci\u0142 Ostatni prom<\/em>, w Polsce zachodzi\u0142y zmiany zwi\u0105zane z transformacj\u0105 ustrojow\u0105. Obrady Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u i czerwcowe wybory by\u0142y pocz\u0105tkiem formalnego domkni\u0119cia PRL. W tym samym czasie powstawa\u0142y produkcje filmowe, w kt\u00f3rych tw\u00f3rcy rozliczali si\u0119 z odchodz\u0105cym w niepami\u0119\u0107 systemem, r\u00f3wnie\u017c w kontek\u015bcie epoki genera\u0142a Jaruzelskiego. Mowa nie tylko o Ostatnim promie<\/em>, lecz r\u00f3wnie\u017c o tytu\u0142ach takich jak 300 mil do nieba<\/em> Macieja Dejczera czy Ostatni dzwonek<\/em> Magdaleny \u0141azarkiewicz. Bardzo mocnym i symbolicznym akcentem by\u0142a op\u00f3\u017aniona premiera Przes\u0142uchania<\/em> Ryszarda Bugajskiego \u2013 13 grudnia 1989 roku (przypomn\u0119, \u017ce film zrealizowano w roku 1982), cho\u0107 obraz dotyczy\u0142 czas\u00f3w stalinizmu.
Wr\u00f3\u0107my jednak do Ostatniego promu. <\/em>Mimo swoistej odwil\u017cy i wolno\u015bciowego klimatu ko\u0144ca lat 80. Jerzy Hoffman, kt\u00f3ry zaproponowa\u0142 m\u0142odemu re\u017cyserowi realizacj\u0119 dzie\u0142a, musia\u0142 podobno zobowi\u0105za\u0107 si\u0119 w ministerstwie, \u017ce we\u017amie na siebie jako szef Studia Filmowego \u201eZodiak\u201d odpowiedzialno\u015b\u0107 za ewentualne reperkusje tego filmu, o czym wspomina\u0142 po latach jego \u00f3wczesny podopieczny[1]<\/a><\/sup><\/sup>. Rozpr\u0119\u017cenie by\u0142o jednak na tyle du\u017ce, \u017ce cenzor przyszed\u0142 na kolaudacj\u0119 jedynie po to, by obejrze\u0107 film, bo w istocie nie mia\u0142 ju\u017c nic do powiedzenia[2]<\/a><\/sup><\/sup>. Na dobr\u0105 spraw\u0119 to nie potyczki z cenzur\u0105 zaprz\u0105ta\u0142y w\u00f3wczas g\u0142owy filmowc\u00f3w, takie batalie odchodzi\u0142y powoli do lamusa. Nowym zmartwieniem by\u0142 na przyk\u0142ad brak ta\u015bmy filmowej. Galopuj\u0105ca inflacja (a wraz z ni\u0105 kurcz\u0105cy si\u0119 bud\u017cet) i kupowanie materia\u0142\u00f3w do produkcji za dewizy \u2013 to by\u0142y prawdziwe Himalaje do pokonania[3]<\/a><\/sup><\/sup>. Zreszt\u0105 \u201eniedob\u00f3r\u201d to s\u0142owo klucz do zrozumienia specyfiki lat 80. w Polsce, r\u00f3wnie\u017c w kontek\u015bcie exodusu, o kt\u00f3rym traktuje Ostatni prom<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Agnieszka Kowalska i Krzysztof Kolberger Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Wykszta\u0142cone szczury<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

W latach 80. z Polski wyemigrowa\u0142o oko\u0142o 1,3 miliona mieszka\u0144c\u00f3w[4]<\/a><\/sup><\/sup>. Kiedy wi\u0119c Leon Niemczyk graj\u0105cy rol\u0119 kapitana promu opowiada, \u017ce nied\u0142ugo wywiezie ca\u0142y kraj, dodaj\u0105c na uwag\u0119 o szczurach bawi\u0105cego w jego kajucie dygnitarza, \u017ce chodzi o szczury wykszta\u0142cone, ma zupe\u0142n\u0105 racj\u0119. Jak podaje w swoim artykule Ma\u0142gorzata Krywult-Alba\u0144ska, z analizy struktury demograficznej emigracji tamtego okresu wynika\u0142o, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 emigruj\u0105cych stanowili przedstawiciele powojennego pokolenia wy\u017cu w wieku 18\u201344 lat, a zatem w wieku produkcyjnym[5]<\/a><\/sup><\/sup>. Badaczka u\u017cywa te\u017c okre\u015blenia \u201edrena\u017c m\u00f3zg\u00f3w\u201d, precyzuj\u0105c, \u017ce w latach 1980\u20131987 kraj opu\u015bci\u0142o 70 tysi\u0119cy wysoko wykwalifikowanych specjalist\u00f3w, w tym: 47 tysi\u0119cy in\u017cynier\u00f3w i technik\u00f3w, 3,5 tysi\u0105ca lekarzy, 4,8 tysi\u0105ca ekonomist\u00f3w oraz oko\u0142o 4,5 tysi\u0119cy pracownik\u00f3w nauki[6]<\/a><\/sup><\/sup>. To powa\u017cny ubytek ludzki, z kt\u00f3rego w\u0142adze zdawa\u0142y sobie spraw\u0119.
W filmie Waldemara Krzystka przedstawicielem wykszta\u0142conej grupy jest m.in. Andrzej (Jerzy Zelnik), zblazowany, sentymentalny inteligent, kt\u00f3ry wbrew sobie wyje\u017cd\u017ca z \u017con\u0105 i c\u00f3rk\u0105, zostawiaj\u0105c w Polsce kochank\u0119 oraz, jak si\u0119 mo\u017cemy domy\u015bla\u0107, ma\u0142o osza\u0142amiaj\u0105c\u0105 karier\u0119. W opozycji do niego re\u017cyser stawia g\u0142\u00f3wnego bohatera \u2013 posta\u0107 nauczyciela Marka Ziarno (Krzysztof Kolberger), dzia\u0142acza Solidarno\u015bci, to niemal monolit, na powierzchni kt\u00f3rego pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 cienia skazy. Ma on oczywi\u015bcie ludzkie s\u0142abo\u015bci, jak chocia\u017cby uczucie do dawnej \u017cony, ale i tak ostatecznie wybiera nie osobisty interes, tylko spraw\u0119, kt\u00f3rej s\u0142u\u017cy, nawet za cen\u0119 ewentualnych, powa\u017cnych konsekwencji. Marek jest personifikacj\u0105 inteligencji okazuj\u0105cej wsparcie dla solidarno\u015bciowej rewolucji. Nie mo\u017ce ona zdezerterowa\u0107 w imi\u0119 prywatnej korzy\u015bci i opu\u015bci\u0107 tkanki, z kt\u00f3rej wyros\u0142a, musi wi\u0119c wzi\u0105\u0107 za ni\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 \u2013 to oczywiste nawi\u0105zanie do postaw maj\u0105cych korzenie w Komitecie Obrony Robotnik\u00f3w. Jednak nawet wobec tych, kt\u00f3rzy s\u0105 wykszta\u0142ceni i wyje\u017cd\u017caj\u0105, jak Andrzej, re\u017cyser nie u\u017cywa jednostronnego ostrza krytyki czy czarno-bia\u0142ych klisz. Ka\u017cdy ma swoje racje i powody, \u017ceby do Polski nie wraca\u0107, i nic nie jest tu oczywiste. <\/p>\n\n\n\n

Jest ocet, nie ma mas\u0142a<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Po okresie gierkowskiego wzrostu gospodarczego, nap\u0119dzanego kropl\u00f3wk\u0105 z zachodnich kredyt\u00f3w, pod koniec lat 70. przyszed\u0142 czas kryzysu \u2013 wszechobecnych kartek, braku towar\u00f3w i perspektyw na popraw\u0119[7]<\/a><\/sup><\/sup>. Karnawa\u0142 Solidarno\u015bci tchn\u0105\u0142 w spo\u0142ecze\u0144stwo ducha wolno\u015bci, ale nie zmienia\u0142o to faktu, \u017ce nadal trzeba by\u0142o sta\u0107 godzinami w kolejce do sklepu, gdzie na p\u00f3\u0142kach by\u0142 g\u0142\u00f3wnie ocet (o ile by\u0142), a zakupy zale\u017ca\u0142y od uk\u0142ad\u00f3w, \u0142ap\u00f3wek i og\u00f3lnych kombinacji. Doskonale oddaje zreszt\u0105 t\u0119 rzeczywisto\u015b\u0107 scena otwarcia: Marek wraz z tabunem ludzi biegnie przez sklep, \u017ceby kupi\u0107 mas\u0142o, kt\u00f3rego i tak nie ma. Dodatkowo pada ofiar\u0105 kieszonkowca. Takich obrazk\u00f3w by\u0142o na co dzie\u0144 tysi\u0105ce. Pami\u0119tam, przysz\u0142a moja \u017cona, kt\u00f3ra sta\u0142a 8 godzin w kolejce po mas\u0142o, bo mieli rzuci\u0107 mas\u0142o \u2013 \u201erzuci\u0107\u201d, tak si\u0119 m\u00f3wi\u0142o kiedy\u015b \u2013 w sklepie samoobs\u0142ugowym, gdzie sklep by\u0142 d\u0142ugo\u015bci, ja nie wiem, mo\u017ce z 30 metr\u00f3w, szeroko\u015bci z 20, i tam tylko by\u0142y \u0142apki na myszy i ocet wtedy. Natomiast mas\u0142o znowu jaki\u015b geniusz wymy\u015bli\u0142, \u017ce ludzie stali za tak\u0105 oddzielon\u0105 lad\u0105, a oni to mas\u0142o na ko\u0144cu postawili i p\u00f3\u017aniej kazali ludziom prawie \u017ce biec po to mas\u0142o, z kartkami. Jak moja \u017cona zobaczy\u0142a, jak emeryci zacz\u0119li si\u0119 ok\u0142ada\u0107 kulami, laskami i przeskakiwa\u0107 przez lad\u0119, to przysz\u0142a zap\u0142akana do domu i powiedzia\u0142a, \u017ce ona\u2026 nie b\u0119dzie tam sta\u0142a. Wtedy ja powiedzia\u0142em, \u017ce wyje\u017cd\u017camy <\/em>\u2013 to jeden z g\u0142os\u00f3w emigrant\u00f3w, kt\u00f3re przytacza w swoim artykule wspomniana ju\u017c Anna Krywult-Alba\u0144ska[8]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Krzysztof Kolberger Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Emigracja to r\u00f3wnie\u017c dramatyczny wyb\u00f3r m\u0142odych ludzi u progu doros\u0142ego \u017cycia, bezdzietnych, jak Kasia grana przez Dorot\u0119 Segd\u0119, by\u0142a uczennica Marka lub rodzin na dorobku, z kt\u00f3rych najbardziej wyrazistymi postaciami s\u0105: Rysiek w kreacji wspomnianego Artura Barcisia i jego \u017cona Ewa (Ewa Wencel). Takich ma\u0142\u017ce\u0144stw na promie jest wi\u0119cej. Dla nich to ostatnia szansa na wyjazd w poszukiwania normalnego \u017cycia. Mo\u017cemy si\u0119 domy\u015bla\u0107, \u017ce chodzi g\u0142\u00f3wnie o wzgl\u0119dy ekonomiczne, ale reprezentuj\u0105 oni r\u00f3wnie\u017c zdroworozs\u0105dkow\u0105 postaw\u0119 wobec \u015bwiata, pozbawion\u0105 patosu. Doskonale wida\u0107 to w dyskusji przy kolacji, gdy grany przez Jana Tesarza pijak rzuca uwagi o oddawaniu dzieci Niemcom. \u0141zawy patriotyzm nie jest jednak imperatywem m\u0142odego pokolenia. Zreszt\u0105 to w\u0142a\u015bnie Niemcy b\u0119d\u0105 potem ratowa\u0107 uciekinier\u00f3w z lodowatej wody, daj\u0105c im opiek\u0119 i szans\u0119 na lepsze \u017cycie. Dylematy moralne schodz\u0105 na dalszy plan, ust\u0119puj\u0105c miejsca pragmatyzmowi. Sam re\u017cyser przyznawa\u0142 kilka miesi\u0119cy po premierze: bohaterowie moich film\u00f3w s\u0105 przyt\u0142oczeni szarzyzn\u0105 rzeczywisto\u015bci, kr\u0119tactwem, moralnym bagnem. Nie starcza im energii na zadawanie pyta\u0144 ostatecznych \u2013 wprost. Je\u015bli kto\u015b walczy o przetrwanie, o uratowanie \u017cycia, to raczej nie jest sk\u0142onny do teoretyzowania<\/em>[9]<\/a><\/sup><\/sup>. Re\u017cyser nie chcia\u0142 przesadzi\u0107 z symbolami. Fabu\u0142a i tak niesie du\u017cy \u0142adunek emocjonalny (sceny po\u017cegnania na dworcu morskim czy ucieczki z promu) i nie potrzeba jej zastrzyku ze steryd\u00f3w, cho\u0107 pojawia si\u0119 Bo\u017ce co\u015b Polsk\u0119<\/em> od\u015bpiewane podczas mszy w stoczni, a sam tw\u00f3rca zapowiada\u0142 w rozmowie z Tadeuszem Sobolewskim na planie zdj\u0119ciowym, \u017ce jak przyjdzie co do czego, pijak za\u015bpiewa \u201eRot\u0119\u201d[10]<\/a><\/sup><\/sup><\/em>. Zaraz doda\u0142 jednak: boj\u0119 si\u0119 takich scen jak \u015bpiewanie Roty, jak msza strajkowa. Bardziej ni\u017c skok\u00f3w do morza. One tak mocno obros\u0142y skojarzeniami. Staram si\u0119, \u017ceby to by\u0142o dyskretne<\/em>[11]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Ostatni prom<\/em> wpisuje si\u0119 niejako w proces \u201egrubej kreski\u201d, kt\u00f3ry w 1989 roku zapocz\u0105tkowa\u0142y obrady Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u, dlatego pomimo ca\u0142ej gamy emocji, jakie temu towarzyszy\u0142y, zw\u0142aszcza g\u0142os\u00f3w spo\u0142ecznego odwetu na starej nomenklaturze, re\u017cyser ukazuje przekr\u00f3j polityczny kraju w wywa\u017cony spos\u00f3b. Jest wi\u0119c kapitan Leon Niemczyk, karierowicz i aparatczyk, kt\u00f3ry w momencie pr\u00f3by ucieka w symulowanie choroby. W kontrze do niego stoi jednak pierwszy oficer grany przez Aleksandra Bednarza, kt\u00f3ry mo\u017ce i nale\u017cy do partii, ale w decyduj\u0105cej chwili zachowuje elementarn\u0105 przyzwoito\u015b\u0107, pomagaj\u0105c pasa\u017cerom w opuszczeniu statku, za co prawdopodobnie poniesie odpowiedzialno\u015b\u0107. Jest te\u017c Micha\u0142 grany przez Miros\u0142awa Konarzewskiego, szef Solidarno\u015bci na okr\u0119cie, kt\u00f3ry zostaje na pok\u0142adzie i ukrywa Marka, wiedz\u0105c, \u017ce \u2013 jak sam wspomina \u2013 dostanie za to pa\u0142\u0105 po dupie<\/em>. S\u0105 tak\u017ce ludzie komuny, pokolenia wojennego, odstawieni na boczny tor, jak towarzysz Marecki (Leonard Andrzejewski), przywodz\u0105cy na my\u015bl znajduj\u0105cego si\u0119 w\u00f3wczas na marginesie politycznej kariery Edwarda Gierka czy jego przybocznych: Piotra Jaroszewicza i Edwarda Babiucha. Nad nimi te\u017c wisi widmo represji, tak jak nad opozycjonistami z Solidarno\u015bci.\n<\/p>\n\n\n\n

Po jednej i drugiej stronie barykady znajduj\u0105 si\u0119 ludzie o r\u00f3\u017cnych \u017cyciorysach: przetr\u0105conych, niez\u0142omnych, cwaniackich, a nawet przepitych, tak jak chc\u0105cy przeczeka\u0107 \u017cycie lekarz alkoholik grany przez Igora Przygrodzkiego. W momencie krytycznym ka\u017cdy jednak musi podj\u0105\u0107 jak\u0105\u015b decyzj\u0119. Jedni zostan\u0105 przegranymi, tch\u00f3rzami, inni wybior\u0105 przyzwoito\u015b\u0107. W trudnej sytuacji wszyscy musz\u0105 wybra\u0107 drog\u0119, kt\u00f3ra zawa\u017cy na ich dalszym \u017cyciu. No, mo\u017ce poza ubekami prze\u015bladuj\u0105cymi g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w, zagranymi przez Feliksa Sztajnerta i Macieja Robaszkiewicza. Oni zrzucaj\u0105 maski, ods\u0142aniaj\u0105c swoje prawdziwe oblicze, bez szans na iluminacj\u0119, ale, co ciekawe, nawet wtedy s\u0105 czym\u015b w rodzaju g\u0142osu sumienia tych, kt\u00f3rzy w scenie fina\u0142owej uciekaj\u0105 ze statku. Chocia\u017c dla Artura Barcisia, ze znaczkiem Solidarno\u015bci w klapie, takim g\u0142osem okazuje si\u0119 \u017cona, kt\u00f3ra w decyduj\u0105cym momencie zawraca i postanawia zosta\u0107. Wed\u0142ug T. Sobolewskiego w scenach ucieczki ze statku re\u017cyser bardzo dobrze zagra\u0142 ironi\u0105: wydobyta zostaje dwuznaczno\u015b\u0107 tego gestu \u2013 z jednej strony \u015bwiadczy on o rozmiarze desperacji, z drugiej budzi jednak za\u017cenowanie: uciekaj\u0105 tak\u017ce ci, kt\u00f3rzy dopiero przedstawiali si\u0119 jako bojownicy Solidarno\u015bci. Tradycyjny wzorzec m\u0119cze\u0144stwa zostaje odwr\u00f3cony: \u015bmiertelne ryzyko s\u0142u\u017cy ju\u017c nie walce o kraj, ale ucieczce z kraju[12]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/em>Nieco obszerniej omawia scen\u0119 kulminacyjn\u0105 Jan Olszewski w artykule Nie rozpoznany film, <\/em>dodaj\u0105c, \u017ce Ostatni prom<\/em> jest by\u0107 mo\u017ce jednym z najbardziej poruszaj\u0105cych obraz\u00f3w stanu wojennego, cho\u0107 nie do ko\u0144ca przez widz\u00f3w zrozumianym i docenionym: pokazano najpierw obraz Polski cierpi\u0105cej i zniewolonej, obraz zgodny z tradycj\u0105 romantyczn\u0105. Pokazano nast\u0119pnie, \u017ce ten obraz jest wytworem egzaltacji bujnej wyobra\u017ani i ma niewiele wsp\u00f3lnego z rzeczywisto\u015bci\u0105. A\u017c wreszcie pokazano, \u017ce w wyniku stanu wojennego ta pierwsza w\u0142a\u015bciwie niewiarygodna wizja sta\u0142a si\u0119 jednak rzeczywisto\u015bci\u0105. Tyle tylko, \u017ce znikn\u0119\u0142y romantyczne idea\u0142y, pozosta\u0142 instynkt samozachowawczy: ucieka\u0107, wp\u0142aw, pieszo, byle najdalej od tego, co si\u0119 w Polsce dzieje. Dla ludzi ideowych i uczciwych pozosta\u0142a ju\u017c tylko konspira[13]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em> <\/p>\n\n\n\n

O r\u00f3\u017cnych powodach ucieczki i mi\u0142o\u015bci<\/strong>\n<\/p>\n\n\n\n

Emigracja by\u0142a jednym z najbole\u015bniejszych proces\u00f3w demograficznych, jakie odczu\u0142a Polska w latach 80. ubieg\u0142ego wieku. Do\u015b\u0107 powszechne s\u0105 opinie, \u017ce Ostatni prom<\/em> jest na sw\u00f3j spos\u00f3b obrazem ucieczki nie tyle z Polski, ile od tego, co polskie w pejoratywnym tego s\u0142owa znaczeniu. By\u0107 mo\u017ce pewn\u0105 wskaz\u00f3wk\u0105 do zrozumienia przyczyn takiej oceny s\u0105 s\u0142owa Tomasza \u0141ubie\u0144skiego z 1987 roku, a wi\u0119c czasu, gdy trwa\u0142 exodus: jednym z cz\u0119stych powod\u00f3w opuszczania kraju jest polsko\u015b\u0107 w\u0142a\u015bnie, ch\u0119\u0107 ucieczki od niej na bezpieczny dystans. Ludzie nie wytrzymuj\u0105, nie lubi\u0105 tego wyrazistego jej aspektu, na kt\u00f3ry sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 wsp\u00f3lnota w rozczarowaniu, solidarno\u015b\u0107 w przegranej, rozpami\u0119tywanie straconych szans, poczucie obra\u017conej niewinno\u015bci <\/em>(\u2026) towarzyskie licytacje w przykro\u015bciach, biedach, niepowodzeniach, przekonanie o wy\u017cszo\u015bci moralnej i ni\u017cszo\u015bci materialnej, kt\u00f3re te\u017c trudno nazwa\u0107 przyjemnym, bezterminowe oczekiwanie na rekompensat\u0119 za wiaro\u0142omno\u015b\u0107 \u015bwiata[14]<\/a><\/sup><\/sup>.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jerzy Zelnik Ostatni prom<\/em>. Autor: Renata Pajchel. Prawa: Filmoteka Narodowa \u2013 Instytut Audiowizualny<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n


<\/em>A co w takim razie z tymi, kt\u00f3rzy zostali? W jednej z ostatnich scen, gdy opr\u00f3\u017cniona z uciekinier\u00f3w \u0142ajba wraca do portu w \u015awinouj\u015bciu, gdzie czekaj\u0105 ju\u017c transportery opancerzone i uzbrojeni \u017co\u0142nierze, pijak m\u00f3wi: w Polsce trzeba umie\u0107 \u017cy\u0107, Polsk\u0119 naprawd\u0119 trzeba umie\u0107 kocha\u0107. <\/em>To chyba jedno z najbardziej zapadaj\u0105cych w pami\u0119\u0107 zda\u0144 z listy dialogowej Ostatniego promu<\/em>. Czy oznacza\u0142o ono faktycznie, \u017ce \u017cycie w komunistycznej Polsce by\u0142o aktem nadludzkiej odwagi, a trwanie w niej wyrazem mi\u0142o\u015bci ocieraj\u0105cej si\u0119 wr\u0119cz o masochizm? Nie wydaje si\u0119 to a\u017c tak oczywiste. Wielu po prostu ba\u0142o si\u0119 nieznanego, \u017cycia z daleka od bliskich oraz pracy cz\u0119sto poni\u017cej kwalifikacji, chocia\u017c za du\u017co wi\u0119ksze pieni\u0105dze. Wydaje si\u0119, \u017ce s\u0142owa wypowiedziane przez Jana Tesarza pe\u0142ni\u0142y dla tych os\u00f3b z pokolenia moich rodzic\u00f3w, kt\u00f3re nie wyemigrowa\u0142y, funkcj\u0119 swoistego wentylu bezpiecze\u0144stwa \u2013 czego\u015b na kszta\u0142t codziennej afirmacji, gdy cz\u0142owiek ka\u017cdego ranka mierzy\u0142 si\u0119 w czasach rz\u0105d\u00f3w genera\u0142a Jaruzelskiego z \u017cyciem w kraju, gdzie panowa\u0142y spo\u0142eczna i gospodarcza depresja, brak nadziei na popraw\u0119 oraz perspektywa \u017cycia w biedzie. R\u00f3wnocze\u015bnie re\u017cyser da\u0142 w Ostatnim promie<\/em> do zrozumienia, \u017ce te s\u0142owa to r\u00f3wnie\u017c wygodna wym\u00f3wka. Stan wojenny pog\u0142\u0119bi\u0142 zapa\u015b\u0107 kraju, pojawi\u0142o si\u0119 te\u017c poczucie zagro\u017cenia zwi\u0105zane z interwencjami s\u0142u\u017cb, pa\u0142owaniem, wi\u0119zieniem czy radzieck\u0105 interwencj\u0105. Ale co ciekawe sam Krzystek nie chcia\u0142 przecenia\u0107 roli tego historycznego prze\u0142omu. \u2013 Nasze pokolenie na tyle skarla\u0142o, \u017ce stan wojenny odbieramy jako olbrzymi\u0105 tragedi\u0119<\/em> \u2013 m\u00f3wi\u0142 w wywiadzie w 1990 roku. \u2013 A stanu wojennego nie da si\u0119 por\u00f3wna\u0107 do lat stalinowskich, tym bardziej okupacji. Oczywi\u015bcie, \u017ce ten okres by\u0142 straszny, ale by\u0142 to r\u00f3wnie\u017c czas narastaj\u0105cych mit\u00f3w. Uczestnicy wydarze\u0144 bardzo chcieli stworzy\u0107 sobie otoczk\u0119 aureoli, dopompowa\u0107 krzywd\u0119, prze\u015bladowania, martyrologi\u0119, \u017ceby mie\u0107 nowe do\u015bwiadczenia pokoleniowe, nowy dramat historyczny, a tu si\u0119 okazuje, \u017ce ka\u017cde pokolenie ma taki dramat, na jaki zas\u0142uguje<\/em>[15]<\/a><\/sup><\/sup>. <\/p>\n\n\n\n

Cho\u0107 \u017cyjemy w zupe\u0142nie innej rzeczywisto\u015bci, legendarny bon mot<\/em> filmowego pijaka, mimo \u017ce brzmi jak truizm, nie traci swoich w\u0142a\u015bciwo\u015bci \u2013 w sytuacjach krytycznych nadal pomaga zachowa\u0107 psychiczny dystans. Podobnie by\u0142o w grudniu 1981 roku. M\u00f3j ojciec, w\u00f3wczas przed trzydziestk\u0105, nale\u017ca\u0142 do Solidarno\u015bci, mia\u0142 specjalistyczne wykszta\u0142cenie techniczne, \u017con\u0119 i ma\u0142e dziecko. Tak jak miliony Polak\u00f3w marzy\u0142 o w\u0142asnym mieszkaniu w bloku, ma\u0142ym fiacie i schabowym na obiad. M\u00f3g\u0142 wi\u0119c te s\u0142owa traktowa\u0107 jak mantr\u0119, kiedy z powodu rodzinnych decyzji i przyczyn niezale\u017cnych od niego zosta\u0142 w kraju, w kt\u00f3rym zapanowa\u0142y wojskowa junta oraz powszechna beznadzieja. Jak wielu rodak\u00f3w i postaci z filmu Krzystka, wybra\u0142 emigracj\u0119 wewn\u0119trzn\u0105. Co ciekawe, kiedy Ostatni prom<\/em> wchodzi\u0142 do kin, pozna\u0142 ju\u017c smak \u017cycia na Zachodzie i zarzeka\u0142 si\u0119, \u017ce nigdy tam nie wyemigruje, bo \u2013 jak twierdzi\u0142 \u2013 zawsze by\u0142by tam obywatelem drugiej kategorii. Czy podobn\u0105 refleksj\u0119 w dobie nastania wolno\u015bci mia\u0142by Rysiek odgrywany przez Artura Barcisia, do kt\u00f3rego ojciec wyda\u0142 mi si\u0119 tak bardzo podobny? <\/p>\n\n\n\n

Na zako\u0144czenie warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jeszcze jeden element ponadczasowo\u015bci Ostatniego promu<\/em>, kt\u00f3ry objawi\u0142 si\u0119 po latach zupe\u0142nie niespodziewanie. Chocia\u017c to inna rzeczywisto\u015b\u0107, historia raczy nas obecnie swoim chichotem, zmusza do namys\u0142u i kolejnych wybor\u00f3w moralnych. Role si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142y i dzisiaj to Polska jest kutrem, w kt\u00f3rego stron\u0119 p\u0142yn\u0105 zdesperowani ludzie. I ka\u017cdy z nich ma swoje powody, dla kt\u00f3rych tu zmierza. <\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Marcin Nowicki<\/strong> \u2013 absolwent historii i studium zarz\u0105dzania kultur\u0105 na Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim oraz retoryki na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim. By\u0142y dziennikarz Radia \u0141\u00f3d\u017a. Publikowa\u0142 w czasopismach: \u201eNowiny i Kurier\u201d, \u201eKukbuk\u201d, \u201eMore Maiorum\u201d. Pracuje jako specjalista od PR w samorz\u0105dzie regionalnym. <\/p>\n\n\n\n

Streszczenie: <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Autor opisuje film Waldemara Krzystka Ostatni prom<\/em> w kontek\u015bcie problemu emigracji Polak\u00f3w w latach 80. ubieg\u0142ego wieku. Analizuje obraz masowego exodusu i jego przyczyn oraz skrajnych wobec niego postaw pokolenia, kt\u00f3re wychowa\u0142o si\u0119 w powojennej rzeczywisto\u015bci, a kt\u00f3rego przedstawicielami s\u0105 re\u017cyser oraz rodzice autora. Zwraca uwag\u0119 na zagadnienie powszechnego \u201ebraku\u201d jako g\u0142\u00f3wnej przyczyny emigracji. Istotne miejsce po\u015bwi\u0119ca postawom moralnym, kt\u00f3re stanowi\u0105 o ponadczasowo\u015bci filmu. <\/p>\n\n\n\n

The author describes Waldemar Krzystek\u2019s film Ostatni prom<\/em> in relation to context of emigration of Polish citizens in the 1980s. He analyzes the mass exodus with its causes and the extreme attitudes of generation that grew up within the post-war reality. It\u2019s represented by the director and author\u2019s parents. He pays attention to the idea of \u201edeficiency\u201d as the main cause of the emigration movement. He describes moral stances that determine the timelessness of the movie. <\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n
  1. \n

    \n Wywiad z Waldemarem Krzystkiem (audycja E. Stockiej-Kalinowskiej), \u201eOstatni prom<\/em>\u201d. Film o wielu wymiarach ucieczki<\/em>, https:\/\/www.polskieradio.pl\/39\/156\/Artykul\/2630116,Ostatni-prom-Film-o-wielu-wymiarach-ucieczki [dost\u0119p: 02.11.2021]. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  2. \n

    \n Tam\u017ce. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  3. \n

    \n Tam\u017ce. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  4. \n

    \n M. Krywult-Alba\u0144ska, Przyczyny i okoliczno\u015bci emigracji z Polski w 1980. Na przyk\u0142adzie emigracji do Kanady<\/em>, \u201eCMR Working Papers\u201d 2011, nr 49\/107, s. 4. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  5. \n

    \n Tam\u017ce, s. 5. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  6. \n

    \n Tam\u017ce. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  7. \n

    \n Tam\u017ce, s. 3. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  8. \n

    \n Tam\u017ce, s. 8\u20139. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  9. \n

    \n Wywiad z Waldemarem Krzystkiem (rozmawia\u0142 J. Wr\u00f3blewski), W zgodzie z sumieniem, <\/em>\u201eKino\u201d 1990, nr 3,
    <\/em>\n s. 10.     \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  10. \n

    \n T. Sobolewski, Ryzyko: o realizacji filmu Waldemara Krzystka \u201eOstatni prom\u201d<\/em>, \u201eFilm\u201d 1989, nr 25, s. 7. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  11. \n

    \n Tam\u017ce. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  12. \n

    \n T. Sobolewski, Nieuchwytne prze\u017cycie<\/em>, \u201eKino\u201d, 1989 nr 12, s. 8. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  13. \n

    \n J. Olszewski, Nie rozpoznany film<\/em>, \u201eKino\u201d 1990, nr 7, s. 5. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  14. \n

    \n T. \u0141ubie\u0144ski, Ucieczka od polsko\u015bci<\/em>, \u201eZnak\u201d 1987, nr 39, s. 172. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li>

  15. \n

    \n Wywiad z Waldemarem Krzystkiem (rozmawia\u0142 J. Wr\u00f3blewski), dz. cyt., s. 8. \u2191<\/a>\n <\/p>\n<\/li><\/ol>\n\n\n\n

    <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Autor opisuje film Waldemara Krzystka Ostatni prom w kontek\u015bcie problemu emigracji Polak\u00f3w w latach 80. ubieg\u0142ego wieku. <\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":2865,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[1068],"tags":[1088,1091,1084,1095,1087,551,996,1086,1093,1090,1097,1082,38,1096,1092,1083,1094,1081,1089,41,852,559,1085],"ppma_author":[1080],"class_list":["post-2761","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-historyczno-filmowy-kwartalnik-filmoteki-narodowej-nr-4-2021","tag-13-grudnia","tag-1091","tag-1084","tag-artur-barcis","tag-boomerzy","tag-cenzura","tag-emigracja","tag-ewa-wencel","tag-exodus","tag-jan-tesarz","tag-jerzy-hoffman","tag-jerzy-zelnik","tag-kino-polskie","tag-komunizm","tag-krzysztof-kolberger","tag-leon-niemczyk","tag-okragly-stol","tag-ostatni-prom","tag-pokolenie-powojenne","tag-prl","tag-stan-wojenny","tag-transformacja","tag-zystek"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t