![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Historia_Polskiego_Filmu\/FILMY\/Rejs\/1-F-1784-154-800x800.jpg\")
<\/p>\nGdy ci \u017cycie ucieka, kochany, to nie go\u0144 go.<\/i><\/p>\n
Gdy ju\u017c tydzie\u0144 chodzisz jak we \u015bnie, to nie \u0142ud\u017a si\u0119:<\/i><\/p>\n
Ma\u0142e piwko, ma\u0142e piwko z korzeniami wyro\u015bnie ci,<\/i><\/p>\n
Ma\u0142e piwko, ma\u0142e piwko z korzeniami za\u015bpiewa ci.<\/i><\/p>\n
Przyj\u0119cie na dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b plus trzy<\/i>, re\u017c. Jerzy Gruza, 1973<\/p>\n
\n
Znam tw\u00f3j \u015bwiat. Bywa\u0142em za granic\u0105, widzia\u0142em polskie statki.<\/i><\/p>\n
\u015amierdz\u0105ce porty, brudne keje, nuda i par\u0119 cent\u00f3w w kieszeni.<\/i><\/p>\n
Ca\u0142a naprz\u00f3d<\/i>, re\u017c. Stanis\u0142aw Lenartowicz, 1966<\/p>\n
<\/p>\n
Jan Himilsbach, Zdzis\u0142aw Maklakiewicz i Wanda Stanis\u0142awska-Lothe w filmie Rejs<\/em>, fot. Marek Nowicki, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n By\u0142 polskim Bogartem, kt\u00f3ry da\u0142 swoj\u0105 nieprzeniknion\u0105 twarz rodzimemu slow cinema<\/a><\/i>[1]<\/a>. Nie spieszy\u0142 si\u0119 na pewno, gdy wypowiada\u0142 w Rejsie<\/i> (re\u017c. Marek Piwowski, 1970) s\u0142ynne kwestie o kinie polskim, w kt\u00f3rym nic si\u0119 nie dzieje. Ten z maestri\u0105 podbity pauzami, na wp\u00f3\u0142 improwizowany monolog in\u017cyniera Mamonia analizowano wielokrotnie, nie tylko jako przyk\u0142ad filmowej autoreferencji<\/a>[2]<\/a> czy przeb\u0142ysk pijackiej intuicji<\/a>[3]<\/a>, ale te\u017c jako popis aktorstwa. Wojciech Otto, inna sprawa, \u017ce mocno wobec artysty apologetyczny, pisa\u0142 wr\u0119cz, \u017ce w odr\u00f3\u017cnieniu od s\u0142abej gry reszty obsady by\u0142o to wielkie zwyci\u0119stwo sztuki aktorskiej, wspaniale zaimprowizowane i opracowane w jednym uj\u0119ciu. Liczne powt\u00f3rzenia, pauzy, szyk przestawny w zdaniu i sta\u0142y kontakt z rozm\u00f3wc\u0105 buduj\u0105 wra\u017cenie autentyzmu<\/a><\/i>[4]<\/a>. Mo\u017cna by doda\u0107, \u017ce to wra\u017cenie autentyzmu mia\u0142o tak\u017ce umocowanie prywatne, w swoistym pakcie autobiograficznym pomi\u0119dzy postaci\u0105 a wykonawc\u0105: kto jak kto, ale akurat Zdzis\u0142aw Maklakiewicz rozprawiaj\u0105cy przed kamer\u0105 o braku akcji i pustce wyrazu wiedzia\u0142 z w\u0142asnego do\u015bwiadczenia, \u201ejak to si\u0119 robi\u201d.<\/p>\n Pisano o nim jako o mistrzu epizodu, aktorze charakterystycznym, kt\u00f3ry nie mia\u0142 szcz\u0119\u015bcia do nagr\u00f3d filmowych i wa\u017cnych r\u00f3l (cho\u0107 gra\u0142 bardzo du\u017co)<\/a>[5]<\/a>. Na pr\u00f3by do teatru si\u0119 sp\u00f3\u017ania\u0142, zreszt\u0105 scena go podobno m\u0119czy\u0142a swoj\u0105 powtarzalno\u015bci\u0105, wola\u0142 film. Nie by\u0142 wybredny przy wyborze repertuaru i stara\u0142 si\u0119 cyzelowa\u0107 nawet trzecioplanowe postaci<\/a>[6]<\/a>, niestety przed kamer\u0105 traci\u0142 swobod\u0119 i nie zawsze wypada\u0142 naturalnie. Spe\u0142nia\u0142 si\u0119 raczej w \u017cyciu towarzyskim, jako kr\u00f3l knajpianej anegdoty czy autor niezrealizowanych scenariuszy. Tak w\u0142a\u015bnie \u2013 jako niebieskiego ptaka, cz\u0142owieka tw\u00f3rczego i wolnego mimo niesprzyjaj\u0105cych czas\u00f3w, w jakich przysz\u0142o mu \u017cy\u0107 \u2013 przedstawiali aktora przyjaciele w po\u015bwi\u0119conym mu dokumencie<\/a>[7]<\/a>, jego c\u00f3rka Marta we wspomnieniach<\/a>[8]<\/a> czy autorzy jego popularnych monografii<\/a>[9]<\/a>. Stolikowe anegdoty o nim przytaczano ju\u017c wielokrotnie, legenda zosta\u0142a ugruntowana i je\u015bli zosta\u0142o tu co\u015b do zrobienia, to mo\u017ce bli\u017cszy namys\u0142 nad manier\u0105 aktorsk\u0105 odtw\u00f3rcy in\u017cyniera Mamonia. Ju\u017c kilka z brzegu r\u00f3l podsuwa bowiem my\u015bl, \u017ce Maklakiewicz by\u0142 aktorem wolnym w podw\u00f3jnym znaczeniu tego s\u0142owa: pozostawa\u0142 outsiderem, ale te\u017c z regu\u0142y nie gra\u0142 szybko.<\/p>\n Tempo gry rzadko uchodzi za indywidualn\u0105 cech\u0119 aktora, zapewne dlatego, \u017ce profesjonalista powinien umie\u0107 zagra\u0107 w dowolnym tempie \u2013 z za\u0142o\u017cenia to raczej kwestia techniki ni\u017c temperamentu. Cho\u0107 nie do ko\u0144ca. Tak jak przyk\u0142adem aktora \u201eszybkiego\u201d do granic histerii m\u00f3g\u0142by by\u0107 Wojciech Pszoniak, bardzo zreszt\u0105 ceniony w\u0142a\u015bnie za t\u0119 cech\u0119 przez Andrzeja \u017bu\u0142awskiego<\/a>[10]<\/a>, tak Maklakiewicz samym swoim pojawieniem si\u0119 na ekranie zdawa\u0142 si\u0119 dzia\u0142a\u0107 niczym hamulcowy: cedzi\u0142 kwestie, wbija\u0142 spojrzenie w rozm\u00f3wc\u0119 albo w blat, odmierza\u0142 pauzy, niekiedy \u201epo prostu by\u0142\u201d. Zadebiutowa\u0142 jako flegmatyczny, pochmurny student Bednarczyk we Wsp\u00f3lnym pokoju<\/i> Wojciecha Jerzego Hasa (1959)<\/a>[11]<\/a>, a potem na skupionym przyt\u0142umieniu ekspresji zbudowa\u0142 tak r\u00f3\u017cne role, jak posta\u0107 \u0142agodnego kierownika \u201eEstrady\u201d w Rozwod\u00f3w nie b\u0119dzie<\/i> Jerzego Stefana Stawi\u0144skiego (1963), przyczajonego opryszka Zdzicha w Dzi\u0119ciole<\/i> Jerzego Gruzy (1971) czy zblazowanego kelnera Greli w Zakl\u0119tych rewirach<\/i> Janusza Majewskiego (1975). Przyk\u0142ad\u00f3w z jego bogatego repertuaru znalaz\u0142oby si\u0119 du\u017co wi\u0119cej, tak\u017ce kontrprzyk\u0142ad\u00f3w (bo cho\u0107by intryganta Don Roque Busquerosa w R\u0119kopisie znalezionym w Saragossie <\/i>[re\u017c. Wojciech Jerzy Has, 1964], <\/i>rozta\u0144czonego impresaria Drybka w Przygodzie z piosenk\u0105<\/i> [re\u017c. Stanis\u0142aw Bareja, 1968] albo \u201ebezwzgl\u0119dnie inteligentnego\u201d Doktora Plam\u0119 w Hydrozagadce <\/i>[re\u017c. Andrzej Kondratiuk, 1970] zagra\u0142 jednak szybciej, z \u0142obuzerskim czy wr\u0119cz knajackim nerwem), ale nawet tam, gdzie konwencja postaci wymaga\u0142a wi\u0119kszej dynamiki, Maklakiewicz potrafi\u0142 przetrzyma\u0107 spojrzenie kamery i wygospodarowa\u0107 dla siebie pauz\u0119, jak gdyby stop-klatk\u0119. Przyjrzyjmy si\u0119 dw\u00f3m przyk\u0142adom z tego samego 1966 roku, a wi\u0119c filmom nakr\u0119conym na trzy lata przed Rejsem<\/i>, w kt\u00f3rych to w\u0142a\u015bnie spowolnienie jego gry, jeszcze na granicy maniery, oddawa\u0142o w\u0142a\u015bciwy problem czy temat, staj\u0105c si\u0119 medium dla nudy, resentymentu i melancholii.<\/p>\n Zdzis\u0142aw Maklakiewicz w filmie Przygoda z piosenk\u0105<\/em>, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Chcia\u0142bym si\u0119 ogoli\u0107<\/i><\/b><\/p>\n Zacznijmy od pierwszego spotkania aktora z re\u017cyserem, kt\u00f3ry bardzo go ceni\u0142 i regularnie p\u00f3\u017aniej anga\u017cowa\u0142, czyli Andrzejem Kondratiukiem. W 1966 roku Maklakiewicz zagra\u0142 w jego etiudzie Chcia\u0142bym si\u0119 ogoli\u0107<\/i>. Film mia\u0142 by\u0107 makabresk\u0105, parodi\u0105 dreszczowca, nakr\u0119con\u0105 w konwencji noir <\/i>(nawi\u0105zywa\u0142y do niej sensacyjne w czasach Gomu\u0142ki zachodnie samochody i same postaci: fryzjera psychopaty oraz jego klienta, domniemanego gangstera), tymczasem mo\u017cna go interpretowa\u0107 po prostu jako studium nudy i jej tragicznych skutk\u00f3w.<\/p>\n Kr\u00f3tkometra\u017c\u00f3wk\u0119 otwiera widok wiejskiej drogi z ka\u0142u\u017c\u0105 na pierwszym planie i sylwetkami rosochatych wierzb \u2013 jest ponury listopad czy marzec. Niespiesznie przeje\u017cd\u017ca autobus, odprowadzany spojrzeniem kamery a\u017c po horyzont z masochistyczn\u0105 melancholi\u0105. Dalej panorama po b\u0142ocie i skr\u0119t na witryn\u0119 zak\u0142adu fryzjerskiego. Parterowy budynek z pop\u0119kanym tynkiem kryje mieszkanie znajduj\u0105ce si\u0119 na zapleczu, szyld z napisem \u201eFryzjer damsko-m\u0119ski Izdebski\u201d wisia\u0142 tu ju\u017c prawdopodobnie przed wojn\u0105, w witrynie kurz\u0105 si\u0119 przedwojenne fotosy gwiazd i gipsowa g\u0142\u00f3wka kobieca z domalowanymi w\u0105sami: reklama wszechstronno\u015bci zak\u0142adu. W oknie \u015bwieci blada niczym ksi\u0119\u017cyc, zamy\u015blona twarz Maklakiewicza, s\u0142ycha\u0107 leniwy saksofon w tle. Najazd na n\u0119dzne, ale te\u017c niepokoj\u0105ce wn\u0119trze: tu kwiatki w doniczce, tam wypchane ptaki, stare \u017curnale na \u0142awce, wieniec pogrzebowy, obskurna umywalnia i akcesoria retro przed lustrem, na \u015bcianie staro\u015bwiecka reklama farby do w\u0142os\u00f3w obok zdj\u0119\u0107 kociak\u00f3w i samochod\u00f3w\u2026<\/a>[12]<\/a>. Kamera pokazuje fryzjera od ty\u0142u i dostrzegamy dziur\u0119 w jego swetrze \u2013 dyskretny znak, \u017ce jest cz\u0142owiekiem samotnym. M\u0119\u017cczyzna zaci\u0105ga firank\u0119, nikogo si\u0119 ju\u017c nie spodziewa.<\/p>\n Kolejne uj\u0119cie kr\u0119cone jest zza szyby p\u0119dz\u0105cego samochodu. Muzyka jazzowa te\u017c przyspiesza, a za oknami miga nieciekawa prowincja. Kiedy kierowca grany przez m\u0142odego Ignacego Gogolewskiego parkuje przed zak\u0142adem sw\u00f3j \u015bwietny w\u00f3z i wkracza, by si\u0119 ogoli\u0107, ju\u017c wiadomo, \u017ce mamy do czynienia z \u201ePolsk\u0105 dw\u00f3ch pr\u0119dko\u015bci\u201d. Klient jest elegancki, arogancki i wyra\u017anie si\u0119 spieszy, tymczasem golibroda, gdy wreszcie wy\u0142oni si\u0119 z zaplecza, m\u00f3wi cicho i us\u0142u\u017cnie niczym subiekt<\/a>[13]<\/a> i z celebr\u0105, ale te\u017c wyra\u017anym oci\u0105ganiem przyst\u0119puje do pracy. W zak\u0142adzie \u015bmierdzi \u2013 to myszy. Fryzjer przyt\u0142umionym tonem wspomina o kocie, kt\u00f3ry mia\u0142 wspania\u0142y pogrzeb, po czym zaprasza do odwiedzenia okolicznego cmentarza z grobem zamordowanej pi\u0119knej m\u0119\u017catki. D\u0142ugo ogl\u0105damy jedynie rutynowe balwierskie czynno\u015bci, ale atmosfera g\u0119stnieje. Przeci\u0105gni\u0119te uj\u0119cia ostrzenia brzytwy pot\u0119guj\u0105 napi\u0119cie, potem narz\u0119dzie \u015blizga si\u0119 po policzku i zatrzymuje na grdyce, a mysz, kt\u00f3ra wpada w pu\u0142apk\u0119 podczas sceny golenia, jest czyteln\u0105 prefiguracj\u0105 tego, co nast\u0105pi p\u00f3\u017aniej (z\u0142e przeczucia wzmaga przebitka na r\u0119ce klienta splecione niczym d\u0142onie nieboszczyka). Gogolewski zrywa si\u0119 z fotela, otwiera drzwi zamkni\u0119te na klucz, zerka na auto, ale udobruchany siada z powrotem. Brzytwa ostatecznie go nie kaleczy, dopiero po goleniu uprzejmy fryzjer dusi go gor\u0105cym kompresem, po czym zak\u0142ada jego palto i kapelusz, zamyka zak\u0142ad i odje\u017cd\u017ca zagranicznym autem, na kt\u00f3re ju\u017c wcze\u015bniej patrzy\u0142 \u0142akomie niczym kot. Za nim rusza tajemniczy mercedes. Adam Pawlikowski na tylnym siedzeniu samochodu melduje przez radio zwierzchnikom, \u017ce poszukiwany wyszed\u0142 w\u0142a\u015bnie od fryzjera i ju\u017c go namierzono… Jak na ironi\u0119, mi\u0119dzy oba auta \u0142aduje si\u0119 \u015blamazarny autobus z pierwszego uj\u0119cia.<\/p>\n Puent\u0119 dodano zapewne dla symetrii i mora\u0142u, by pu\u0142apka zatrzasn\u0119\u0142a si\u0119 (czy rzeczywi\u015bcie?) nad psychopatycznym golibrod\u0105. Jednak w podstawowym zamy\u015ble pu\u0142apk\u0105 na myszy by\u0142 zak\u0142ad fryzjerski<\/a>[14]<\/a>, zastyg\u0142y w prowincjonalnej dziurze, wytapetowany wycinkami z ilustrowanych magazyn\u00f3w. W cichym rzadko kto\u015b mnie tu odwiedza<\/i>, rzuconym klientowi przepraszaj\u0105cym tonem, Maklakiewicz zawar\u0142 t\u0142umion\u0105 depresj\u0119, poczucie ni\u017cszo\u015bci, zazdro\u015b\u0107, resentyment. Nie zagra\u0142 potwora, raczej desperata, kt\u00f3ry utkwi\u0142 w sennym \u015bwiecie sprzed paru dekad, a marzy\u0142 o nowoczesno\u015bci, o przyspieszeniu. Chroniczne znudzenie, kt\u00f3re aktor odda\u0142 subtelnie, tyka\u0142o w tym zaciszu niczym bomba zegarowa.<\/p>\n R\u00f3\u017cnica pr\u0119dko\u015bci mi\u0119dzy gomu\u0142kowsk\u0105 Polsk\u0105 a Zachodem by\u0142a w\u00f3wczas oczywista, cho\u0107 Kondratiuk ubra\u0142 j\u0105 w konwencj\u0119 makabreski. Potrzebowa\u0142 skupionej, spowolnionej gry Maklakiewicza, by pokaza\u0107, jak poczucie impasu prowadzi do ob\u0142\u0119du i zbrodni. To wszystko z nud\u00f3w, wysoki s\u0105dzie, to wszystko z nud\u00f3w<\/i>, \u015bpiewali na pocz\u0105tku lat 60. bohaterowie Oskar\u017conych<\/i>, musicalu Agnieszki Osieckiej i Andrzeja Jareckiego. Bo te\u017c rzeczywi\u015bcie pod wzgl\u0119dem perspektyw epoka ma\u0142ej stabilizacji musia\u0142a si\u0119 jawi\u0107 zwyk\u0142ym obywatelom jako dramatycznie nieciekawa. I cho\u0107 sama nuda nie jest zjawiskiem historycznym, przeciwnie (Nuda wtr\u0105ca nas w poczucie czasu, w kt\u00f3rym zdaje si\u0119 on nie mie\u0107 \u017cadnych specyfikacji: nudz\u0105c si\u0119, przestajemy odr\u00f3\u017cnia\u0107 przesz\u0142o\u015b\u0107, tera\u017aniejszo\u015b\u0107 i przysz\u0142o\u015b\u0107. <\/i>[\u2026] Nuda jest wi\u0119c karykatur\u0105 powt\u00f3rzenia<\/a><\/i>[15]<\/a>), to kr\u00f3tkometra\u017c\u00f3wk\u0119 Kondratiuka rozumie\u0107 mo\u017cna nie tylko jako uniwersalny portret psychologiczny frustrata, kt\u00f3rego melancholia stawia ponad czasem i moralno\u015bci\u0105, ale jako oskar\u017cenie konkretnej zapyzia\u0142ej epoki. Oraz zapyzia\u0142ego kraju nad Wis\u0142\u0105, z jego groz\u0105 pu\u0142apki na myszy.<\/p>\n Ca\u0142a naprz\u00f3d<\/i><\/b><\/p>\n Zdzis\u0142aw Maklakiewicz w filmie Ca\u0142a naprz\u00f3d<\/em>, fot. Jerzy Szurowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n W tym samym 1966 roku Stanis\u0142aw Lenartowicz nakr\u0119ci\u0142 komedi\u0119 marynistyczn\u0105, kt\u00f3ra \u2013 co jej zreszt\u0105 wywr\u00f3\u017cy\u0142 jeden z niewielu krytycznych recenzent\u00f3w \u2013 jako\u015b nie wesz\u0142a do historii polskiego kina<\/a>[16]<\/a>. Je\u015bli dzi\u015b przywo\u0142uje si\u0119 tytu\u0142 Ca\u0142a naprz\u00f3d<\/i>, to g\u0142\u00f3wnie w kontek\u015bcie biografii Zbigniewa Cybulskiego, by\u0142 to bowiem ostatni film, kt\u00f3ry aktor zd\u0105\u017cy\u0142 uko\u0144czy\u0107 (z premier\u0105 w kwietniu 1967 roku, trzy miesi\u0105ce po jego tragicznej \u015bmierci). Nic dziwnego, \u017ce w om\u00f3wieniach pisano przede wszystkim o popisie aktorskim nieod\u017ca\u0142owanego \u201eZbyszka\u201d w g\u0142\u00f3wnej roli, a nawet o \u201efilmie jednego aktora\u201d. Cybulski gra\u0142 tam marynarza Janka, kt\u00f3ry wysiada w porcie z pok\u0142adu drobnicowca, spotyka na nabrze\u017cu koleg\u0119 z wojska Leona (w tej roli s\u0142abo przez recenzent\u00f3w zauwa\u017cony Maklakiewicz) i \u2013 uwi\u0119ziony wraz z nim pod wiat\u0105 przez ulewny deszcz \u2013 opowiada mu o swoich niesamowitych, prawdopodobnie zmy\u015blonych przygodach.<\/p>\n Film Lenartowicza nie doczeka\u0142 si\u0119 rzetelniejszych artyku\u0142\u00f3w, ale recenzentom prasy codziennej raczej si\u0119 podoba\u0142. I tak na przyk\u0142ad anonimowy komentator z \u201eEkspresu Wieczornego\u201d cieszy\u0142 si\u0119, \u017ce komedia ma par\u0119, zosta\u0142a zrobiona w stylu komiksu<\/a><\/i>[17]<\/a>. Najwyra\u017aniej (co wida\u0107 i po ostro\u017cniejszych uwagach, \u017ce Ca\u0142a naprz\u00f3d<\/i> to dzie\u0142o lekkie<\/i>, sympatyczne<\/i> i bezpretensjonalne<\/i>, acz nieco p\u0142askie i rozwlek\u0142e<\/i>) Lenartowicz wzi\u0105\u0142 sobie do serca zalecenia Uchwa\u0142y Sekretariatu KC w sprawie kinematografii i postawi\u0142 na rozrywkowy pastisz kina gatunku, a raczej kilku gatunk\u00f3w (pierwsza opowie\u015b\u0107 utrzymana by\u0142a w konwencji horroru, druga \u2013 filmu o piratach, trzecia i czwarta \u2013 komedii przygodowej). Prawdopodobnie jednak recenzenci otrzymali wytyczne, by pisa\u0107 dobrze o produkcji, kt\u00f3ra kosztowa\u0142a sporo, powstawa\u0142a w Finlandii, na Wyspach Kanaryjskich, w portach Afryki Zachodniej i wymaga\u0142a zaanga\u017cowanego udzia\u0142u Polskiej \u017beglugi Morskiej. W 1966 roku reporta\u017ce z dalekiej wyprawy ekipy filmowej obiega\u0142y pras\u0119 i podsyca\u0142y nadzieje na awanturniczy, egzotyczny obraz, kt\u00f3ry jednak po premierze rozczarowa\u0142. Zabrak\u0142o mu lotno\u015bci, poezji i zwi\u0105zanej z ni\u0105 ba\u015bniowo\u015bci<\/i>, jak oceni\u0142 recenzent \u201eGazety Robotniczej\u201d<\/a>[18]<\/a>.<\/p>\n Bodaj tylko dziennikarz z \u201eG\u0142osu Szczeci\u0144skiego\u201d (a w\u0142a\u015bnie w Szczecinie kr\u0119cono ramow\u0105 akcj\u0119 i tam odby\u0142a si\u0119 premiera) mia\u0142 odwag\u0119 napisa\u0107, \u017ce kr\u00f3l jest nagi: wytkn\u0105\u0142 dzie\u0142u Lenartowicza przede wszystkim niesp\u00f3jno\u015b\u0107 i brak tempa, b\u0119d\u0105cego przecie\u017c w filmach przygodowych warunkiem <\/i>sine qua non ekranowej witalno\u015bci<\/a><\/i>[19]<\/a>. I rzeczywi\u015bcie, ogl\u0105dane dzi\u015b zamorskie perypetie Janka wydaj\u0105 si\u0119 przerysowane i zarazem niemrawe, a zabawy z konwencj\u0105 po prostu anachroniczne. Nie najlepiej wybrn\u0119\u0142a te\u017c z zadania Teresa Tuszy\u0144ska, odtwarzaj\u0105ca w ka\u017cdym z epizod\u00f3w inn\u0105 rol\u0119 kobiec\u0105. Nawet Lech Kurpiewski po latach w tek\u015bcie do\u0142\u0105czonym do p\u0142ytowego wydania filmu przyznawa\u0142 ogl\u0119dnie, \u017ce to kino akcji w wydaniu Lenartowicza nikogo dzisiaj nie jest w stanie zwali\u0107 z n\u00f3g<\/a><\/i>[20]<\/a>.<\/p>\n Zdzis\u0142aw Maklakiewicz, Zbigniew Cybulski i Krzysztof Litwin w filmie Ca\u0142a naprz\u00f3d<\/em>, Paradoksalnie, najbardziej frapuj\u0105ca \u2013 by przej\u015b\u0107 wreszcie do kreacji Maklakiewicza \u2013 okaza\u0142a si\u0119 tutaj wcale nie seria zamorskich przyg\u00f3d, tylko ich rama narracyjna, czyli sceny kr\u0119cone w ulewie pod wiat\u0105. Je\u015bli Cybulski gra tam m\u0119sk\u0105 Szeherezad\u0119, ci\u0105gn\u0105c\u0105 dla zabicia czasu opowie\u015bci z tysi\u0105ca i jednej nocy, to jego partner jest nieufnym su\u0142tanem, przyjmuj\u0105cym t\u0119 blag\u0119 z kamienn\u0105 twarz\u0105. Za kurtyn\u0105 wody, z nogami w b\u0142ocie, tkwi\u0105 obaj statycznie niczym w teatrze (aktorzy spotkali si\u0119 zreszt\u0105 po raz pierwszy na scenie Teatru Wybrze\u017ce w 1959 roku, w Kapeluszu pe\u0142nym deszczu<\/i> Michaela Gazzo) i skazani s\u0105 na rozmow\u0119. \u017baden autobus nie nadje\u017cd\u017ca. Janek mo\u017ce nie mia\u0142by nawet ochoty zabawia\u0107 towarzysza, ale ci\u0119\u017ckie, uparte, sceptyczne spojrzenie Leona ka\u017ce mu m\u00f3wi\u0107 dalej. Po drugiej stronie drewnianego przepierzenia kuli si\u0119 w deszczu pi\u0119kna nieznajoma i pods\u0142uchuj\u0105cy facet (Krzysztof Litwin). Ca\u0142a czw\u00f3rka da twarze postaciom z opowie\u015bci<\/a>[21]<\/a>.<\/p>\n Na sztuczno\u015b\u0107 sytuacji, w kt\u00f3rej st\u0142oczenie czterech postaci pod daszkiem<\/i> prowadzi do dyskomfortu, mielizn i impasu, narzeka\u0142 recenzent \u201eGazety Robotniczej\u201d<\/a>[22]<\/a>, dotykaj\u0105c chyba mimochodem sedna komedii Lenartowicza. W\u0142a\u015bnie skr\u0119powanie i nuda buduj\u0105 tu bowiem podstawow\u0105 metafor\u0119. Wiata w deszczu, na pustym szczeci\u0144skim nabrze\u017cu, staje si\u0119 podobn\u0105 pu\u0142apk\u0105 jak prowincjonalny zak\u0142ad fryzjerski w kr\u00f3tkometra\u017c\u00f3wce Chcia\u0142bym si\u0119 ogoli\u0107 <\/i>(ale te\u017c, dodajmy, statek z Rejsu<\/i> Piwowskiego, rzeszowskie i koszali\u0144skie lotniska z Wniebowzi\u0119tych<\/i> [1973] Andrzeja Kondratiuka czy ma\u0142o ucz\u0119szczany punkt graniczny z Rewizji osobistej<\/i> [1972] Witolda Leszczy\u0144skiego i Andrzeja Kostenki). Zauwa\u017cmy, \u017ce we wszystkich tych \u201enie-miejscach\u201d, b\u0119d\u0105cych te\u017c na sw\u00f3j spos\u00f3b metonimiami PRL, to bohater grany przez Maklakiewicza jest mistrzem ceremonii powstrzymywania akcji albo animatorem akcji pozornej, kap\u0142anem nudy.<\/p>\n W Ca\u0142ej naprz\u00f3d<\/i> gra posta\u0107 ca\u0142\u0105 zbudowan\u0105 na drobnej urazie. Zaraz po rozpoznaniu w Leonie kolegi z wojska Janek wspomina ze \u015bmiechem innego znajomego z kompanii, oferm\u0119 zwanego Platfusem. W miar\u0119 s\u0142uchania tej anegdoty twarz Maklakiewicza t\u0119\u017ceje i jakby ciemnieje \u2013 Leon nie przyznaje tego wprost, ale domy\u015blamy si\u0119, \u017ce Platfus to on. Po tym afroncie bohater ju\u017c si\u0119 w zasadzie nie rozchmurza, pozostaje \u2013 m\u00f3wi\u0105c psychologicznym \u017cargonem \u2013 typem bierno-agresywnym. Przedstawia si\u0119 jako cz\u0142owiek sukcesu \u201ew delegacji z Warszawy\u201d, ustabilizowany zawodowo i rodzinnie, ale o sobie m\u00f3wi ma\u0142o. O wojsku te\u017c nie chce ju\u017c rozmawia\u0107, s\u0142ucha tylko z rosn\u0105cym sceptycyzmem morskich przechwa\u0142ek Janka. Z pewn\u0105 doz\u0105 nadinterpretacji mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce o ile graj\u0105cy \u201eszeroko\u201d, pogodny Cybulski reprezentuje tu deleuzja\u0144skie kino-ruch (przygodowe, a nawet slapstickowe i przy ca\u0142ej swojej \u017cywo\u015bci anachroniczne, a wi\u0119c paradoksalnie nu\u017c\u0105ce), o tyle skupiony, statyczny, powolny Maklakiewicz, ten trawiony resentymentem \u201eszczur l\u0105dowy\u201d, jest medium i wys\u0142annikiem kina obrazu-czasu<\/a>[23]<\/a>. Albo \u015bci\u015blej: do kina obrazu-ruchu nale\u017c\u0105 wstawki przygodowe, a do kina obrazu-czasu rama narracyjna, ale Janek jest \u201eu siebie\u201d, w swoim \u017cywiole raczej w awanturniczych opowie\u015bciach, a Leon \u2013 na l\u0105dzie. Mimo \u017ce bohater Maklakiewicza m\u00f3wi niewiele, sam\u0105 swoj\u0105 pow\u0105tpiewaj\u0105c\u0105 postaw\u0105 kwestionuje szczero\u015b\u0107 kolegi i wnosi element falsyfikacji, ow\u0105 nieod\u0142\u0105czn\u0105 dla kina obrazu-czasu \u201epot\u0119g\u0119 nieprawdy\u201d<\/a>[24]<\/a> (cho\u0107 k\u0142amie, jak by si\u0119 zdawa\u0142o, raczej marynarz). Ironiczny i nieufny, wsadza swojemu rozm\u00f3wcy kij w szprychy i demaskuje jego blagi, stara si\u0119 przej\u0105\u0107 kontrol\u0119 nad narracj\u0105. Puenta filmu jest zreszt\u0105 przewrotna: deszcz przestaje pada\u0107 i koledzy si\u0119 rozstaj\u0105, a kiedy Janek z powrotem wsiada na statek, widzi z oddali Leona jako robotnika na linie, maluj\u0105cego kad\u0142ub. A wi\u0119c to Platfus okazuje si\u0119 blagierem, a \u201edelegacja z Warszawy\u201d \u2013 niewinn\u0105 autofikcj\u0105, lekarstwem na kompleksy i nud\u0119 egzystencji. Je\u015bli co\u015b zdarzy\u0142o si\u0119 w tym filmie \u201enaprawd\u0119\u201d, to spotkanie w b\u0142ocie pod wiat\u0105.<\/p>\n Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce oba te przyk\u0142ady (z kt\u00f3rych film Lenartowicza nie zyska\u0142 uznania, za to kr\u00f3tkometra\u017c\u00f3wka Kondratiuka zdoby\u0142a nagrod\u0119 na festiwalu w Oberhausen) m\u00f3wi\u0105 sporo przede wszystkim o polskich latach 60., ich dojmuj\u0105cym marazmie. Wnoszony przez Maklakiewicza \u201e\u017cywio\u0142 spowolnienia\u201d, je\u015bli mo\u017cna tak powiedzie\u0107, dzia\u0142a\u0142 w nich albo w spos\u00f3b otwarty (gdy nuda by\u0142a tematem, jak w Chcia\u0142bym si\u0119 ogoli\u0107<\/i>), albo subwersywnie, zakulisowo, rozbijaj\u0105c konwencj\u0119 przygody. Jak zauwa\u017cy\u0142 Kurpiewski, pisz\u0105c o Ca\u0142ej naprz\u00f3d<\/i>: Leon jest typowym dla drugiej po\u0142owy lat 60. wytworem peerelowskiej ma\u0142ej stabilizacji. Facetem przyzwyczajonym, \u017ce na ka\u017cdym kroku \u2013 i to oficjalnie \u2013 wciska mu si\u0119 kit<\/a><\/i>[25]<\/a>. Dlatego gra Maklakiewicza niejako odwr\u00f3ci\u0142a zamierzon\u0105 wymow\u0119 dzie\u0142a: z romantycznego i zawadiackiego, jak w tytule, wezwania do aktywno\u015bci \u017cyciowej<\/a><\/i>[26]<\/a> przenios\u0142a akcent na tkwienie w impasie jako na podstawow\u0105 diagnoz\u0119 rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3r\u0105 aktor wzmocni\u0142 potem i rozwin\u0105\u0142 w filmie Piwowskiego.<\/p>\n ***<\/p>\n Zdzis\u0142aw Maklakiewicz w filmie Prawo i pi\u0119\u015b\u0107<\/em>, fot. Jan Ossowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n W latach siedemdziesi\u0105tych Maklakiewicz gra\u0142 coraz wolniej i z coraz wi\u0119ksz\u0105 doz\u0105 improwizacji, co biografi\u015bci i \u015bwiadkowie epoki sk\u0142adali na karb jego pog\u0142\u0119biaj\u0105cych si\u0119 problem\u00f3w z alkoholem<\/a>[27]<\/a>. Od precyzyjnie narysowanych czarnych charakter\u00f3w, w kt\u00f3re wciela\u0142 si\u0119 cz\u0119sto na pocz\u0105tku kariery (jak szabrownik Czesiek w Prawie i pi\u0119\u015bci<\/i> [1964] Jerzego <\/i>Hoffmana i Edwarda Sk\u00f3rzewskiego, akowiec w Sk\u0105panych w ogniu <\/i>[1964] oraz Barwach walki <\/i>[1964] Jerzego Passendorfera <\/i>czy wreszcie \u015bliski subiekt Mraczewski w Lalce <\/i>[1968] Wojciecha Jerzego <\/i>Hasa), przechodzi\u0142 do postaci naszkicowanych z coraz wi\u0119ksz\u0105 nonszalancj\u0105, w kt\u00f3rych by\u0142 autentyczny, a przynajmniej takie sprawia\u0142 wra\u017cenie (by przywo\u0142a\u0107 kultowe role we Wniebowzi\u0119tych<\/i> i Jak to si\u0119 robi<\/i> [1974] Andrzeja Kondratiuka, ale te\u017c Zdzi\u015bka z Rekolekcji<\/i> [1977] Witolda Leszczy\u0144skiego czy, dla por\u00f3wnania, ironicznego kamerdynera barona z serialu Lalka <\/i>[1977] Ryszarda Bera). No, ale i z Maklakiewicza te\u017c by\u0142 dziwny aktor. Taki aktor, kt\u00f3ry tak du\u017co gra\u0142, by nie gra\u0107 w og\u00f3le \u2013<\/i> czytamy w jednym z jego portret\u00f3w. I dalej: Profesjonalista o duszy naturszczyka, niecierpliwego naturszczyka. Nie lubi\u0142 gra\u0107 \u201ena ko\u0144c\u00f3wk\u0119\u201d, czyli na ostatni\u0105 kwesti\u0119 partnera, wola\u0142 improwizowa\u0107, dra\u017cni\u0142y go pr\u00f3by, wola\u0142 niespodzianki<\/a><\/i>[28]<\/a>. Ten swobodny stosunek artysty do litery scenariusza ciekawie zinterpretowa\u0142 Tadeusz Lubelski: Tajemnic\u0105 jego sukcesu by\u0142o uczynienie si\u0142y z demonstracyjnego lekcewa\u017cenia swojego zawodu. Aktorstwo polega jak wiadomo na tym, \u017ce trzeba m\u00f3wi\u0107 cudzym tekstem. Maklakiewicz w ka\u017cdej swojej roli sugerowa\u0142, \u017ce lepiej b\u0119dzie, jak on wszystko powie w\u0142asnymi s\u0142owami. Sugestia ta bynajmniej nie wynika\u0142a z pychy kogo\u015b, kto woli \u201eby\u0107 sob\u0105 ni\u017c gra\u0107\u201d. On wcale nie lubi\u0142 by\u0107 sob\u0105, bo nie lubi\u0142 swojego losu. Ale swoich postaci nie lubi\u0142 jeszcze bardziej. Tote\u017c gra\u0142 je tak, jakby m\u00f3wi\u0142 do widowni: \u201eJak ja mam gra\u0107 kogo\u015b takiego, to ja ju\u017c wol\u0119 by\u0107 sob\u0105\u201d<\/a><\/i>[29]<\/a>.<\/p>\n Kiedy artysta udziela\u0142 kole\u017ce\u0144skich rad Tomaszowi Lengrenowi, aktorowi samoukowi, z kt\u00f3rym kilkakrotnie spotka\u0142 si\u0119 na planie, zaleca\u0142 mu daleko posuni\u0119t\u0105 pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 ekspresji: Aktor gra\u0107 musi, bo mu za to p\u0142ac\u0105, ale \u017ceby nie by\u0142o wstydu, lepiej, \u017ceby gra\u0142\u2026 z umiarem<\/i>. Paradoksalnie, jak dowodzi\u0142, im mniej zastosuje si\u0119 \u015brodk\u00f3w aktorskich, tym wi\u0119ksza szansa, \u017ce uda si\u0119 zaintrygowa\u0107 widza cho\u0107by przez kr\u00f3tk\u0105 chwil\u0119. W polskim filmie co i raz musisz strzela\u0107 do nieprzyjaciela. Wyci\u0105gasz, nie wiem, czy wiesz, o co mi chodzi, zdobyczne parabellum, celujesz i robisz na twarzy gro\u017an\u0105 min\u0119\u2026 I ot\u00f3\u017c nie! Dwa razy nie. Gdzie widz si\u0119 wtedy patrzy? Na wylot lufy. Je\u015bli chcesz, \u017ceby ktokolwiek zauwa\u017cy\u0142, \u017ce by\u0142e\u015b na ekranie, strzelaj z towarzyszeniem kamiennej maski, widz z ko\u0144ca lufy przeniesie wtedy wzrok na twoje oczy. [\u2026] Jak nie masz co gra\u0107, to nie graj…<\/a><\/i>[30]<\/a> <\/i>Kto wie, czy interesuj\u0105cym aktorem nie uczyni\u0142o go w\u0142a\u015bnie to, co inny artysta uzna\u0142by za swoje przekle\u0144stwo: nadmiar r\u00f3l epizodycznych. Dysponuj\u0105c zaledwie epizodem, Maklakiewicz stara\u0142 si\u0119 zahipnotyzowa\u0107 odbiorc\u0119, \u201ewzi\u0105\u0107 go za twarz\u201d, jak w cz\u0119sto przytaczanej teatralnej anegdocie, i cz\u0119sto spowalnia\u0142 gr\u0119, podchodzi\u0142 do zadania kontemplacyjnie.<\/p>\n Za kontemplacj\u0105 sta\u0142a te\u017c jednak siostra nudy \u2013 melancholia. Aktor przesyca\u0142 ni\u0105 nawet swoje role komediowe. Jak pi\u0119knie uj\u0105\u0142 to Krzysztof M\u0119trak, co\u015b jakby mu doskwiera\u0142o i jakby odrobin\u0119 pastwi\u0142 si\u0119 nad sob\u0105. Sw\u00f3j niechlujny tryb \u017cycia z wolna przekszta\u0142ca\u0142 w styl, gdy\u017c chcia\u0142 kontrolowa\u0107 w\u0142asny pesymizm, a gorycz uczyni\u0107 odwrotn\u0105 stron\u0105 zaawansowanej r\u00f3wnowagi<\/a><\/i>[31]<\/a>. Tu przywo\u0142ajmy lekkoducha Karolaka z telewizyjnego filmu Jerzego Gruzy Przyj\u0119cie na dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b plus trzy<\/i> (1973, ale z premier\u0105 dopiero w 1980). Ten rzeczywi\u015bcie niechlujny bohater, kt\u00f3ry wychodzi z wi\u0119zienia i najpierw szanta\u017cem wyci\u0105ga od matki rent\u0119 (s\u0142ynne: Mamo, bo si\u0119 potn\u0119<\/i>), a potem pojawia si\u0119 niczym kr\u00f3l \u017cycia pod budk\u0105 z piwem, powinien by\u0107 w zasadzie zabawny. I oczywi\u015bcie jest, lecz na spos\u00f3b gorzki i liryczny, niejako z oci\u0105ganiem, jak w t\u0119sknie przez niego gwizdanej piosence o ma\u0142ym piwku, kt\u00f3re \u201ezast\u0105pi \u0142zy\u201d. To hymn tych, kt\u00f3rym si\u0119 nie spieszy, bo te\u017c i spieszy\u0107 si\u0119 nie maj\u0105 dok\u0105d.<\/p>\n W filmie Gruzy jest \u015bwietna scena, gdy grupa bumelant\u00f3w zostaje zgarni\u0119ta do pracy przy przewalaniu gruzu, ale na wie\u015b\u0107 o stawce godzinowej zbiorowo zastyga \u2013 nikt si\u0119 nie rwie do pracy w upale za \u015bmieszne pieni\u0105dze. Hamulcowym, kt\u00f3ry powstrzymuje koleg\u00f3w samym pogardliwym spojrzeniem, jest w\u0142a\u015bnie Karolak. Film trafi\u0142 na p\u00f3\u0142ki, bo ods\u0142oni\u0142 prawd\u0119 o ukrytym bezrobociu i kulisach socjalistycznej gospodarki, a znamienne, \u017ce zosta\u0142 wyemitowany dwa miesi\u0105ce po strajkach w stoczni. Wtedy by\u0142o ju\u017c wiadomo, \u017ce powolno\u015b\u0107 i odmowa pracy ma w sobie realny polityczny potencja\u0142, \u017ce mo\u017ce by\u0107 skuteczn\u0105 strategi\u0105 \u2013 na pocz\u0105tku dekady Gierka tego rodzaju przekaz szed\u0142 jednak mocno pod pr\u0105d ideologii \u201eodnowy\u201d. Troch\u0119 zreszt\u0105 jak ca\u0142e \u00f3wczesne emploi<\/i> Maklakiewicza.<\/p>\n Zdzis\u0142aw Maklakiewicz w filmie Rewizja osobista<\/em>, fot. Jerzy Troszczy\u0144ski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n Rok wcze\u015bniej aktor zagra\u0142 nareszcie kinow\u0105 rol\u0119 pierwszoplanow\u0105 \u2013 celnika w Rewizji osobistej<\/i> Leszczy\u0144skiego i Kostenki. By\u0142a to, jak zwierza\u0142 si\u0119 prasie, ciekawa, bliska mi, pe\u0142na aktorskich szans posta\u0107\u2026 Mam pe\u0142n\u0105 satysfakcj\u0119, graj\u0105c t\u0119 rol\u0119. Jedn\u0105 z najwi\u0119kszych zaoferowanych mi dotychczas przez film polski<\/a><\/i>[32]<\/a>. Jak na ironi\u0119, film zosta\u0142 \u017ale przyj\u0119ty<\/a>[33]<\/a>, a cho\u0107 nie miejsce tu na to, by dzie\u0142o i aktora rehabilitowa\u0107, trzeba przyzna\u0107, \u017ce kreacja odstawionego na boczny tor celnika Romana jest w nim rzeczywi\u015bcie wielowymiarowa. Aktor da\u0142 mu prawdopodobnie wiele z w\u0142asnej biografii: opowiada\u0142, \u017ce jego bohater nie jest postaci\u0105 granitow\u0105<\/i> i \u017ce to cz\u0142owiek, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 swoje. \u017bycie nie<\/i> g\u0142aska\u0142o go po g\u0142owie. By\u0142 skrzywdzony, przegra\u0142, cho\u0107 racje moralne by\u0142y po jego stronie<\/a><\/i>[34]<\/a>. Gdyby jednak jednym chwytem chcie\u0107 zagra\u0107 gorycz, resentyment, poczucie moralnej przewagi i zarazem upokorzenia, na dodatek zagra\u0107 je z urz\u0119dowej, acz chybotliwej pozycji w\u0142adzy (to tylko kilka rys\u00f3w skomplikowanego portretu Romana), nale\u017ca\u0142oby si\u0119 zdecydowa\u0107 w\u0142a\u015bnie na ten chwyt, po kt\u00f3ry najcz\u0119\u015bciej si\u0119ga\u0142 Maklakiewicz: przetrzymanie. Jego nieruchoma, prawie pozbawiona mimiki twarz stawa\u0142a si\u0119 w Rewizji osobistej<\/i> ekranem, od kt\u00f3rego odbija\u0142y si\u0119 emocje zatrzymanych na przej\u015bciu turystek. D\u0142u\u017cyzny, za kt\u00f3re film krytykowano, przesycone by\u0142y napi\u0119ciem i wype\u0142nione jego biern\u0105 obecno\u015bci\u0105 \u2013 w tym nowofalowym przyk\u0142adzie kina obrazu-czasu to posta\u0107 celnika sprawowa\u0142a w\u0142adz\u0119 nad czasem, wi\u0119zi\u0142a, dodawa\u0142a g\u0142\u0119bi i dyktowa\u0142a tempo.<\/p>\n Zdzis\u0142aw Maklakiewicz nie m\u00f3g\u0142 oczywi\u015bcie zna\u0107 Pochwa\u0142y nudy<\/i> Josifa Brodskiego ani jednej z licznych pochwa\u0142 melancholii<\/a>[35]<\/a>, mia\u0142 za to aktorsk\u0105 intuicj\u0119, kt\u00f3r\u0105 szcz\u0119\u015bliwie sprz\u0105g\u0142 z temperamentem. Swoj\u0105 gr\u0105 na zwolnionych obrotach potrafi\u0142 zdemaskowa\u0107 peerelowskie realia, ale te\u017c mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce z powolno\u015bci i minimalizmu czyni\u0107 zacz\u0105\u0142 swoist\u0105 \u017cyciow\u0105 filozofi\u0119. Spo\u015br\u00f3d licznych scenariuszy filmowych, kt\u00f3re wymy\u015bla\u0142 i opowiada\u0142 przy stoliku, powtarza si\u0119 we wspomnieniach ten o patyczku: kamera mia\u0142a pokaza\u0107 faceta rzucaj\u0105cego z mostka drewienko do strumienia, a nast\u0119pnie zjecha\u0107 w d\u00f3\u0142 i w zbli\u017ceniu filmowa\u0107 to drewienko walcz\u0105ce z pr\u0105dem. I na tym koniec. Historyjka, w zale\u017cno\u015bci od \u017ar\u00f3d\u0142a, mia\u0142a r\u00f3\u017cne puenty (bo to jest kino psychologiczne<\/i>, to jest moje \u017cycie<\/i> i tak dalej)<\/a>[36]<\/a>, ale na potrzeby tych rozwa\u017ca\u0144 dodajmy jeszcze jedn\u0105: gdyby Maklakiewicz zrealizowa\u0142 kiedy\u015b sw\u00f3j film o patyczku, zosta\u0142by faktycznie prekursorem czystego slow cinema<\/i> w Polsce.<\/p>\n \n <\/a>[1] Do nurtu \u201epolskiego slow cinema<\/i>\u201d (ex post<\/i>) da\u0142oby si\u0119 wpisa\u0107 na przyk\u0142ad Rejs<\/i> Marka Piwowskiego, kino Witolda Leszczy\u0144skiego czy po cz\u0119\u015bci braci Kondratiuk\u00f3w, cho\u0107 oczywi\u015bcie pos\u0142u\u017cy\u0142am si\u0119 tu dla \u017cartu hipostaz\u0105, bo autorskiego kina kontemplacyjnego mieli\u015bmy w latach 60. i 70. ma\u0142o. Zdarza\u0142y si\u0119 natomiast d\u0142u\u017cyzny… [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[2] O tym pisze mi\u0119dzy innymi Marek Hendrykowski (Rejs<\/i>, Wydawnictwa Naukowe UAM, Pozna\u0144 2005) czy Monika Talarczyk (PRL si\u0119 \u015bmieje. Polska komedia filmowa lat 1945\u20131989<\/i>, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2011). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[3] Scena zosta\u0142a wymy\u015blona poprzedniego wieczoru w SPATiF-ie przez Zdzis\u0142awa Maklakiewicza, Marka Piwowskiego i Janusza G\u0142owackiego, pod nieobecno\u015b\u0107 Jana Himilsbacha (st\u0105d jego niek\u0142amane zas\u0142uchanie). Alkoholowe kulisy jej kr\u0119cenia zdradza mi\u0119dzy innymi Maciej \u0141uczak, przytaczaj\u0105c za operatorem Rejsu<\/i> Markiem Nowickim: To, co jest na filmie, to jedyna wersja, na kt\u00f3rej nie wida\u0107, \u017ce aktorzy s\u0105 zamroczeni. Istnia\u0142 tekst monologu o polskim kinie, ale Maklakiewicz mia\u0142 k\u0142opoty z powt\u00f3rzeniem go. By\u0142 jednak profesjonalist\u0105 i improwizowa\u0142 na planie \u2013 umia\u0142 haftowa\u0107<\/i>. Wedle innej wersji wykonawcy byli po prostu na pot\u0119\u017cnym kacu. M. \u0141uczak, Rejs, czyli szczeg\u00f3lnie nie chodz\u0119 na filmy polskie<\/i>, Pr\u00f3szy\u0144ski i s-ka, Warszawa 2002, s. 19. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[4] W. Otto, Zdzis\u0142aw Maklakiewicz<\/i>, Biblioteka \u201eWi\u0119zi\u201d, Warszawa 2008, s. 76. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[5] Gra\u0142 wszystko, co mu zaoferowano<\/i>, podsumowa\u0142 Lech Kurpiewski i wyliczy\u0142, \u017ce Maklakiewicz wyst\u0105pi\u0142 w oko\u0142o setce film\u00f3w, czyli jednej czwartej ca\u0142ej polskiej produkcji filmowej lat 60. i pierwszej po\u0142owy 70. Tyle \u017ce przewa\u017cnie by\u0142y to ma\u0142e role, czasem nawet nieuwzgl\u0119dnione w napisach. Por. L. Kurpiewski, Indywidualista w duecie<\/i>, \u201eFilm\u201d, 13 grudnia 1992, s. 10. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[6] Wojciech Otto pisze o per\u0142ach i pere\u0142kach<\/i>, podkre\u015blaj\u0105c talent aktora do nasycania swoj\u0105 osobowo\u015bci\u0105 nawet kilku minut, kt\u00f3re mia\u0142 cz\u0119sto do dyspozycji. W. Otto, dz. cyt., s. 165\u2013166. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[7] Zdzis\u0142aw Maklakiewicz<\/i>, re\u017c. \u0141ukasz Kos i Jacek Papis, II Program TVP, 1996. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[8] M. Maklakiewicz, Maklak oczami c\u00f3rki<\/i>, Pr\u00f3szy\u0144ski i s-ka, Warszawa 2015. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[9] Por. M. \u0141uczak, Wniebowzi\u0119ci, czyli jak to si\u0119 robi hydrozagadk\u0119?<\/i>, Pr\u00f3szy\u0144ski i s-ka, Warszawa 2004; G. Michalik, Wniebowzi\u0119ty. Rzecz o Zdzis\u0142awie Maklakiewiczu i jego czasach<\/i>, Vis-\u00e0-vis, Krak\u00f3w 2015; W. Ka\u0142u\u017cy\u0144ski, Wniebowzi\u0119ci<\/i>, [w:] tego\u017c, Niebieskie ptaki PRL-u<\/i>, PWN, Warszawa 2014. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[10] Pszoniak by\u0142 szybkim aktorem i mnie si\u0119 strasznie podoba\u0142o, \u017ce kto\u015b nareszcie w Polsce umie szybko gra\u0107<\/i> \u2013 m\u00f3wi\u0142 w wywiadzie rzece Andrzej \u017bu\u0142awski przy okazji rozmowy o Diable <\/i>(1972). A wcze\u015bniej: Polska \u017cy\u0142a w zwolnionym rytmie. PRL by\u0142, o czym zapominamy dzisiaj, krajem wolnym, bo wszystko toczy\u0142o si\u0119 bardzo wolno. Grali powoli, by\u0142 czas na wszystko, w kolejce si\u0119 sta\u0142o, w restauracji si\u0119 siedzia\u0142o trzy godziny. Przedstawienie teatralne te\u017c trwa\u0142o trzy godziny. W komunizmie panowa\u0142y zupe\u0142nie inne rytmy ni\u017c na \u015bwiecie. I mnie ten rytm potwornie irytowa\u0142, poniewa\u017c akurat studia i m\u0142odo\u015b\u0107 sp\u0119dzi\u0142em gdzie indziej, przyzwyczai\u0142em si\u0119 do innego tempa. Ta powolno\u015b\u0107, taka celebracja polska, aktorska\u2026 to mnie irytowa\u0142o.<\/i> P. Kletowski, P. Marecki, \u017bu\u0142awski. Przewodnik Krytyki Politycznej<\/i>, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008, s. 166. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[11] Wyczuwa\u0142o si\u0119, \u017ce nonszalancja owego studenta jest rodzajem obrony przed napi\u0119ciem, w jakim \u017cyje cz\u0142owiek, kt\u00f3ry porusza si\u0119 po bardzo w\u0105skiej granicy mi\u0119dzy sukcesem a kl\u0119sk\u0105. W szorstkim g\u0142osie i aroganckim spojrzeniu Maklakiewicza by\u0142a ukryta desperacja kogo\u015b skazanego na ryzykowne samotne zmagania<\/i> \u2013 pisa\u0142 o tej roli Krzysztof Demidowicz we wspomnieniu Maklak<\/i> (\u201eFilm\u201d 2000, nr 6, s. 110). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[12] Ca\u0142o\u015b\u0107 przypomina ekspresjonistyczn\u0105, ponur\u0105 i emanuj\u0105c\u0105 groz\u0105 graciarni\u0119<\/i> \u2013 zauwa\u017ca Wojciech Otto, dopatruj\u0105c si\u0119 te\u017c aluzji do film\u00f3w Hitchcocka. W. Otto, dz. cyt., s. 174\u2013175. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[13] W posta\u0107 subiekta Mraczewskiego (\u015bliskiego i us\u0142u\u017cnego) wcieli si\u0119 Maklakiewicz dwa lata p\u00f3\u017aniej w Lalce <\/i>Hasa. W tym samym roku zostanie leniwym, ma\u0142om\u00f3wnym fryzjerem w Cyrografie dojrza\u0142o\u015bci<\/i> Jana \u0141omnickiego. W rolach kelner\u00f3w, barman\u00f3w, sprzedawc\u00f3w, urz\u0119dnik\u00f3w mo\u017cna go by\u0142o zobaczy\u0107 cz\u0119sto. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[14] Por. M. Jazdon, Motyw pu\u0142apki, czyli \u201eChcia\u0142bym si\u0119 ogoli\u0107\u201d<\/i>, [w:] Andrzej Kondratiuk<\/i>, red. M. Hendrykowski, Wydawnictwo Apeks, Pozna\u0144\u2013Konin 1996. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[15] M. Zaleski, Nuda powt\u00f3rze\u0144?<\/i>, [w:] Nuda w kulturze<\/i>, red. P. Czapli\u0144ski, P. \u015aliwi\u0144ski, Rebis, Pozna\u0144 1999, s. 64. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[16] (kaj), A w kinach\u2026<\/i>, \u201eGazeta Robotnicza\u201d, 27 kwietnia 1967, nr 99. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[17] Czego tu nie widzimy: piraci, golaski, fantastyczne przygody, strachy, romanse i mordobicie na sto dwa \u2013 istne kino. W\u0142a\u015bnie. Ju\u017c zd\u0105\u017cyli\u015bmy si\u0119 odzwyczai\u0107, \u017ce kino to przede wszystkim ruch w interesie, sensacja, pi\u0119kne krajobrazy, bohaterskie wyczyny i damskie wdzi\u0119ki. Wszystko to zosta\u0142o zaprezentowane w szerokim asortymencie na ekranie. Morskie opowie\u015bci cudnej tre\u015bci to dla filmu niewyczerpany ocean temat\u00f3w, a dla widza s\u0142ony k\u0105sek.<\/i> X, \u201eCa\u0142a naprz\u00f3d\u201d albo: \u201eM\u00f3w mi Gloria\u201d<\/i>, \u201eExpress Wieczorny\u201d, 17 kwietnia 1967, nr 92. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[18] (kaj), A w kinach\u2026<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[19] Mam do tego filmu zasadnicz\u0105 pretensj\u0119 o nud\u0119 ziej\u0105c\u0105 z wielu metr\u00f3w ta\u015bmy. Mam tak\u017ce pretensj\u0119 o ub\u00f3stwo wyobra\u017ceniowe, o brak pomys\u0142owo\u015bci i bezbarwne aktorstwo. Ale film jest dzi\u0119ki temu doskonale nijaki: nikogo nie zabawi, nikogo nie zaczepi, nikogo nie ucieszy<\/i>. R. Chaturski, Ca\u0142a naprz\u00f3d<\/i>, \u201eG\u0142os Szczeci\u0144ski\u201d 1967, nr 15 (89). [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[20] L. Kurpiewski, Ca\u0142a naprz\u00f3d<\/i> (w serii Skarby polskiego kina<\/i>), Wydawnictwo De Agostini, Warszawa 2006. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[21] W opowie\u015bci trzeciej Maklakiewicz z niezwyk\u0142\u0105 gracj\u0105<\/i> (zdaniem Wojciecha Otto, dz. cyt., s. 173) wcieli\u0142 si\u0119 w irytuj\u0105cego dziennikarza, kr\u00f3la \u017cycia, kt\u00f3remu za\u0142oga daje nauczk\u0119 i porz\u0105dnie go straszy. Recenzenci zwracali uwag\u0119 raczej na t\u0119 drug\u0105, kabaretowo przerysowan\u0105 kreacj\u0119, ma\u0142o realistyczn\u0105 jako wytw\u00f3r wyobra\u017ani Janka. Jednak subtelniej, z wi\u0119kszym naturalizmem (i co wa\u017cne dla tych rozwa\u017ca\u0144: wolniej) Maklakiewicz zagra\u0142 Leona. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n <\/a>[22] W\u0142a\u015bciwie najwa\u017cniejsze s\u0105 sceny realne: kiedy to marynarz Janek (Zbigniew Cybulski) po cz\u0119\u015bci z w\u0142asnej inicjatywy, po cz\u0119\u015bci pod wp\u0142ywem okoliczno\u015bci zaczyna maniakalnie snu\u0107 swoje bajdy. Ot\u00f3\u017c tw\u00f3rcy filmu urz\u0105dzili si\u0119 tu bardzo niewygodnie \u2013 ustawiaj\u0105c cztery postacie pod daszkiem. To skr\u0119powanie sytuacyjne odbija si\u0119 na skr\u0119powaniu psychologicznym, tak\u017ce na grze aktor\u00f3w<\/i>, (kaj), A w kinach\u2026<\/i>, dz. cyt. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Historia_Polskiego_Filmu\/AKTORZY\/Maklakiewicz_Zdzislaw\/1-F-365-35-800x800.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Historia_Polskiego_Filmu\/AKTORZY\/Maklakiewicz_Zdzislaw\/1-F-162-145-800x800.jpg\")
<\/i><\/b><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Historia_Polskiego_Filmu\/AKTORZY\/Maklakiewicz_Zdzislaw\/caa_naprzod.jpg\")
<\/p>\n
\nfot. Jerzy Szurowski, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Historia_Polskiego_Filmu\/AKTORZY\/Maklakiewicz_Zdzislaw\/1-F-1856-435-800x800.jpg\")
<\/p>\n![](\"http:\/\/pleograf.pl\/wp-content\/files\/PL\/Historia_Polskiego_Filmu\/AKTORZY\/Maklakiewicz_Zdzislaw\/1-F-1807-112.jpg\")
<\/p>\n
<\/p>\n
\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n