{"id":271,"date":"2019-09-15T00:00:00","date_gmt":"2019-09-14T23:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/pleograf.pl\/index.php\/2019\/09\/15\/recenzja-zaklete-rewiry-srodkowoeuropejskiej-kinematografii-recenzja-ksiazki-polsko-czeskie-i-polsko-slowackie-kontakty-filmowe\/"},"modified":"2021-06-25T12:13:51","modified_gmt":"2021-06-25T11:13:51","slug":"recenzja-zaklete-rewiry-srodkowoeuropejskiej-kinematografii-recenzja-ksiazki-polsko-czeskie-i-polsko-slowackie-kontakty-filmowe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pleograf.pl\/index.php\/recenzja-zaklete-rewiry-srodkowoeuropejskiej-kinematografii-recenzja-ksiazki-polsko-czeskie-i-polsko-slowackie-kontakty-filmowe\/","title":{"rendered":"Zakl\u0119te rewiry \u015brodkowoeuropejskiej kinematografii \u2013 recenzja ksi\u0105\u017cki „Polsko-czeskie i polsko-s\u0142owackie kontakty filmowe”"},"content":{"rendered":"

<\/strong><\/p>\n

Polsko-czeskie i polsko-s\u0142owackie kontakty filmowe<\/i>, red. Ewa Ciszewska, Miko\u0142aj G\u00f3ralik, Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego i Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT, \u0141\u00f3d\u017a 2018<\/p>\n

\n

Na ok\u0142adce ksi\u0105\u017cki Polsko-czeskie i polsko-s\u0142owackie kontakty filmowe <\/i>pod redakcj\u0105 Ewy Ciszewskiej i Miko\u0142aja G\u00f3ralika (\u0141\u00f3d\u017a 2018) m\u0142ody Marek Kondrat w stroju pikolaka patrzy przed siebie rozmarzonym wzrokiem. Scena z Zakl\u0119tych rewir\u00f3w <\/i>(1975) nie jest zaskakuj\u0105cym wyborem. Wyre\u017cyserowany przez Janusza Majewskiego, wed\u0142ug scenariusza Pavla Hajnego na podstawie powie\u015bci Henryka Worcella, ze zdj\u0119ciami operatora Miroslava Ond\u0159\u00ed\u010dka; nakr\u0119cony we wn\u0119trzach praskiego Obecn\u00edho Domu, a wyprodukowany przez studia TOR i Barrandov film do dzi\u015b pozostaje sztandarowym przyk\u0142adem wsp\u00f3\u0142pracy kinematografii polskiej i czechos\u0142owackiej. Sztandarowym, ale te\u017c wyj\u0105tkowym. Wbrew geograficznej blisko\u015bci i licznym punktom styku i wymiany w historii XX-wiecznej kinematografii tych udanych, ciesz\u0105cych si\u0119 popularno\u015bci\u0105 w obu (kiedy my\u015blimy o okresie do 1992 roku \u2013 p\u00f3\u017aniej trzech) krajach, ale i zdobywaj\u0105cych uznanie poza ich granicami koprodukcji nie by\u0142o a\u017c tak wiele. Dzieje polsko-czeskich i polsko-s\u0142owackich kontakt\u00f3w filmowych to w du\u017cej mierze historia niezrealizowanych plan\u00f3w, rozpocz\u0119tych projekt\u00f3w, ambitnych pomys\u0142\u00f3w, na kt\u00f3re nie starczy\u0142o \u015brodk\u00f3w technologicznych lub finansowych. Ale nie mo\u017cna jedynie do nich tej historii sprowadzi\u0107. U\u017cywaj\u0105c metaforyki zaczerpni\u0119tej z filmu Majewskiego, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce monografia zbiorowa Polsko-czeskie i polsko-s\u0142owackie kontakty filmowe <\/i>pozwala nam zajrze\u0107 na zaplecze, do filmowej kuchni, ods\u0142aniaj\u0105c wiele na og\u00f3\u0142 ukrytych lub pozostaj\u0105cych w cieniu proces\u00f3w, instytucji i wydarze\u0144. Nie zabrak\u0142o te\u017c miejsca dla zaprezentowania popisowych dzie\u0142 szefa kuchni oraz \u2013 by odda\u0107 wiernie zawarto\u015b\u0107 \u2013 bardziej podrz\u0119dnej garma\u017cerki.<\/p>\n

<\/p>\n

Marek Kondrat w filmie Zakl\u0119te rewiry<\/em>, fot. Roman Sumik, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Ca\u0142o\u015b\u0107 sk\u0142ada si\u0119 na bardzo ciekaw\u0105, cho\u0107 miejscami nier\u00f3wn\u0105, opowie\u015b\u0107 o kontaktach osobistych, kt\u00f3re cz\u0119sto okazywa\u0142y si\u0119 wa\u017cniejsze ni\u017c oficjalna wsp\u00f3\u0142praca mi\u0119dzy instytucjami, o zerwaniach, konfliktach i nieporozumieniach b\u0119d\u0105cych efektem burzliwych wypadk\u00f3w politycznych, ale te\u017c problem\u00f3w z translacj\u0105 tre\u015bci kulturowych pomi\u0119dzy dwoma (od 1993 trzema), na poz\u00f3r jedynie podobnymi, pa\u0144stwami. Jak w przypadku wielu publikacji o charakterze komparatystycznym, znaczenie tej monografii tkwi nie tylko w rekonstrukcji pewnego wycinka historii kultury i jej instytucji, ale przede wszystkim w tym, \u017ce perspektywa stworzona poprzez zestawianie przyk\u0142ad\u00f3w wywodz\u0105cych si\u0119 z r\u00f3\u017cnych obszar\u00f3w kulturowych lub przypadk\u00f3w wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzy nimi pozwala nam w nowym \u015bwietle dostrzec r\u00f3\u017cne, niewystarczaj\u0105co dot\u0105d rozpoznane b\u0105d\u017a tkwi\u0105ce w pewnym stereotypie zjawiska, charakterystyczne czy to dla kultury polskiej, czeskiej b\u0105d\u017a s\u0142owackiej, czy o bardziej uniwersalnym zasi\u0119gu.<\/p>\n

Monografia nie ma podzia\u0142u na cz\u0119\u015bci, ale mo\u017cemy w niej rozpozna\u0107 dwa zaz\u0119biaj\u0105ce si\u0119 bloki tematyczne. Jeden po\u015bwi\u0119cony jest historii r\u00f3\u017cnych oko\u0142ofilmowych instytucji, zwi\u0105zanych zar\u00f3wno z produkcj\u0105, jak i obiegiem obraz\u00f3w filmowych (kino, telewizja, festiwale, ale te\u017c np. filmy wykorzystywane jako materia\u0142 dydaktyczny w szko\u0142ach), drugi obejmuje bardziej klasyczne analizy wybranych dzie\u0142 filmowych czy produkcji telewizyjnych.<\/p>\n

Cz\u0119stym mankamentem tekst\u00f3w publikowanych w monografiach zbiorowych jest to, \u017ce ich kr\u00f3tka forma wymusza na autorach pos\u0142ugiwanie si\u0119 schematycznymi cezurami czasowymi, co w efekcie nierzadko jeszcze je wzmacnia. Polsko-czeskie i polsko-s\u0142owackie kontakty filmowe <\/i>wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 na tym tle pozytywnie. Wprawdzie zawarte w publikacji teksty nie ustanawiaj\u0105 raczej nowych przedzia\u0142\u00f3w czasowych, wywiedzionych z porz\u0105dku historii instytucji filmowych, ale w ciekawy i daleki od stereotypu spos\u00f3b wype\u0142niaj\u0105 obraz przesz\u0142o\u015bci, dla kt\u00f3rej ramy wyznaczaj\u0105 kluczowe daty i interwa\u0142y: dwudziestolecie mi\u0119dzywojenne, zako\u0144czenie II wojny \u015bwiatowej, rok 1968 w Czechos\u0142owacji czy 1981 w Polsce, a potem rok 1989. Uda\u0142o si\u0119 w nich odtworzy\u0107 bardziej zniuansowany obraz historii niekt\u00f3rych instytucji kultury filmowej w Polsce i Czechos\u0142owacji\/Czechach i S\u0142owacji. Co r\u00f3wnie\u017c wa\u017cne, obraz ten pozwala powiedzie\u0107 te\u017c co\u015b wa\u017cnego na temat funkcjonowania r\u00f3\u017cnych obszar\u00f3w \u017cycia spo\u0142ecznego, politycznego i ekonomicznego ca\u0142ego tego regionu.<\/p>\n

Po pierwsze, ksi\u0105\u017cka daje nam wgl\u0105d w r\u00f3\u017cne kana\u0142y komunikacyjne tworz\u0105ce si\u0119 pomi\u0119dzy granicami pa\u0144stw, r\u00f3wnie\u017c te pozainstytucjonalne. W kontek\u015bcie relacji polsko-czesko-s\u0142owackich do g\u0142owy przychodzi nam w pierwszej kolejno\u015bci nieoficjalny obieg kultury, tworzony przez przedstawicieli \u015brodowisk opozycyjnych w obu krajach w latach 70. i 80. XX wieku. Czytaj\u0105c teksty z antologii, u\u015bwiadamiamy sobie jednak, \u017ce historia obieg\u00f3w oficjalnych i nieoficjalnych, instytucjonalnych i tych opartych na wi\u0119ziach osobistych, a tak\u017ce wzajemnych mi\u0119dzy nimi napi\u0119\u0107, jest znacznie d\u0142u\u017csza i si\u0119ga pocz\u0105tk\u00f3w uzyskania niepodleg\u0142o\u015bci przez Polsk\u0119 i Czechos\u0142owacj\u0119 w 1918 roku. Poniewa\u017c za\u015b od samych niemal pocz\u0105tk\u00f3w relacje mi\u0119dzy tymi pa\u0144stwami by\u0142y naznaczone konfliktami, obieg tre\u015bci kultury by\u0142 wyra\u017anie ograniczany przez oficjaln\u0105 polityk\u0119 zagraniczn\u0105, wymiana za\u015b opiera\u0142a si\u0119 w du\u017cej mierze na kontaktach osobistych, podtrzymywanych cz\u0119sto przez \u015brodowiska krytyczne wobec panuj\u0105cego w pa\u0144stwie porz\u0105dku. Rzuca na to \u015bwiat\u0142o tekst Iwony \u0141yko Meandry polsko-czeskiej wsp\u00f3\u0142pracy filmowej w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym<\/i>, w kt\u00f3rym autorka przypomina mi\u0119dzy innymi niechlubne epizody w rodzaju bojkotu czeskich film\u00f3w (jako cz\u0119\u015bci propagandowej nagonki na kultur\u0119 czesk\u0105) w 1935 roku, po zaostrzeniu si\u0119 konfliktu o Zaolzie. W tych niesprzyjaj\u0105cych owocnej i stabilnej wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzynarodowej warunkach na uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 starania \u015brodowisk zwi\u0105zanych z awangard\u0105, takich jak przegl\u0105d czeskiej awangardy filmowej zorganizowany w Warszawie przez tw\u00f3rc\u00f3w zwi\u0105zanych ze STARTEM. Jest to kolejny, obok przyjaznych relacji utrzymywanych przez poet\u00f3w czy wsp\u00f3\u0142pracy podejmowanej przez architekt\u00f3w, przyk\u0142ad na to, \u017ce \u015brodowiska awangardowe odegra\u0142y istotn\u0105 rol\u0119 w podtrzymywaniu alternatywnego obiegu kultury pomi\u0119dzy oboma pa\u0144stwami, wbrew oficjalnym politykom, prowadzonym przez Prag\u0119 i Warszaw\u0119.<\/p>\n

<\/p>\n

Miroslav Ond\u0159\u00ed\u010dek i Janusz Majewski na planie filmu Zakl\u0119te rewiry<\/em>, fot. Roman Sumik, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

W okresie powojennym warunki znacznie bardziej sprzyja\u0142y nawi\u0105zywaniu wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzyinstytucjonalnej i tworzeniu wsp\u00f3lnych projekt\u00f3w. Lektura antologii wskazuje jednak, \u017ce zrealizowanych w koprodukcji projekt\u00f3w nie by\u0142o a\u017c tak wielu, a Zakl\u0119te rewiry <\/i>to jeden z bardzo nielicznych przyk\u0142ad\u00f3w, kt\u00f3re mo\u017cna by okre\u015bli\u0107 mianem pe\u0142nego sukcesu. Przeszkody, kt\u00f3re stawa\u0142y na drodze realizacji innych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107, zn\u00f3w cz\u0119sto mia\u0142y charakter polityczny. Wiele rozpocz\u0119tych i obiecuj\u0105cy projekt\u00f3w odroczono ze wzgl\u0119du na pogorszenie si\u0119 stosunk\u00f3w mi\u0119dzy oboma krajami przy okazji inwazji na Czechos\u0142owacj\u0119 w sierpniu 1968 roku b\u0105d\u017a ich produkcja przeci\u0105ga\u0142a si\u0119 na lata z powodu obostrze\u0144 zwi\u0105zanych z wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce. Nie tylko jednak napi\u0119cia wewn\u0105trz bloku wschodniego wp\u0142ywa\u0142y na intensywno\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142pracy filmowej. Bardzo du\u017c\u0105 rol\u0119 od samego pocz\u0105tku odgrywa\u0142y te\u017c kwestie ekonomiczne i gospodarcze. Pod tym wzgl\u0119dem antologia stanowi te\u017c ciekawy przypis do historii gospodarczego i technicznego rozwoju wszystkich tych pa\u0144stw. Przemys\u0142 filmowy mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 za probierz technologicznego zaawansowania danego pa\u0144stwa oraz jego ekonomicznych i kulturalnych aspiracji. Na tym polu szczeg\u00f3lnie wyra\u017anie rysuj\u0105 si\u0119 te\u017c r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy Polsk\u0105 i Czechos\u0142owacj\u0105. W Polsce, w wyniku kryzysu ekonomicznego w latach 1922\u20131924 liczba kin spad\u0142a z 850 do 424<\/a>[1]<\/a>. Tymczasem w Czechos\u0142owacji na szerok\u0105 skal\u0119 eksperymentowano mi\u0119dzy innymi z materia\u0142ami filmowymi jako pomoc\u0105 dydaktyczn\u0105 w szko\u0142ach r\u00f3\u017cnego stopnia, a zaplecze technologiczne by\u0142o na tyle rozwini\u0119te, \u017ce pa\u0144stwo mog\u0142o zaleca\u0107, aby szko\u0142y, korzystaj\u0105c z materia\u0142\u00f3w audiowizualnych, u\u017cywa\u0142y projektor\u00f3w rodzimej produkcji<\/a>[2]<\/a>.<\/p>\n

Tych r\u00f3\u017cnic nie uda\u0142o si\u0119 te\u017c zniwelowa\u0107 po zako\u0144czeniu II wojny \u015bwiatowej, a odzwierciedlenie znajduj\u0105 mi\u0119dzy innymi w liczbie wyprodukowanych film\u00f3w fabularnych: ich stosunek dla lat 1950, 1961 i 1971 wynosi odpowiednio 20:4, 39:24, 59:25<\/a>[3]<\/a>. R\u00f3\u017cnice w zaawansowaniu technologicznym odbi\u0142y si\u0119 te\u017c na historii jednego z najwa\u017cniejszych medi\u00f3w drugiej po\u0142owy XX wieku \u2013 telewizji: tutaj te\u017c Czechos\u0142owacja by\u0142a pionierem, inicjuj\u0105c projekt mi\u0119dzynarodowej wsp\u00f3\u0142pracy Interwizja<\/a>[4]<\/a>. Nawet kiedy wsp\u00f3lne produkcje zacz\u0119\u0142y si\u0119 upowszechnia\u0107, bior\u0105c pod uwag\u0119 sytuacj\u0119 ekonomiczn\u0105 rodzin w Polsce i ich si\u0142\u0119 nabywcz\u0105, mo\u017cemy przypuszcza\u0107, \u017ce w Czechos\u0142owacji, w kt\u00f3rej telewizor stosunkowo szybko sta\u0142 si\u0119 przedmiotem szeroko dost\u0119pnym i na masow\u0105 skal\u0119 obecnym we wn\u0119trzach prywatnych mieszka\u0144, programy w rodzaju quizu \u201eCo warszawiacy wiedz\u0105 o Czechach, co pra\u017canie wiedz\u0105 o Polsce\u201d trafia\u0142y do wi\u0119kszej liczby odbiorc\u00f3w ni\u017c w Polsce.<\/p>\n

Komparatystyczne zestawienie historii r\u00f3\u017cnych oko\u0142ofilmowych instytucji prowadzi cz\u0119sto do zaskakuj\u0105cych konkluzji: zajmuj\u0105ca si\u0119 edukacj\u0105 filmow\u0105 Ewa Ciszewska wskazuje na jej nieoczekiwanie g\u0142\u0119bokie tradycje na S\u0142owacji, si\u0119gaj\u0105ce pocz\u0105tk\u00f3w XX wieku. W latach 60. S\u0142owacja sta\u0142a si\u0119 prekursorem we wprowadzaniu tego typu refleksji do program\u00f3w kszta\u0142cenia: w tym okresie do szk\u00f3\u0142 zosta\u0142 wprowadzony przedmiot edukacja widza filmowego. Materia\u0142y teoretyczne dla nauczycieli, tworzone w tym okresie w Czechos\u0142owacji, by\u0142y te\u017c przek\u0142adane na j\u0119zyk polski.<\/p>\n

Historia kontakt\u00f3w filmowych to tak\u017ce historia popularno\u015bci oraz wzlot\u00f3w i upadk\u00f3w r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w i format\u00f3w \u2013 takich jak widowiska telewizyjne dla dzieci, seriale dla m\u0142odzie\u017cy, filmy pomoce dydaktyczne, quizy \u2013 oraz instytucji sprzyjaj\u0105cych ich popularyzacji. Wszystkie te przyk\u0142ady, przywo\u0142ane w tekstach jako przyk\u0142ady albo ilustracje, zach\u0119caj\u0105 do dalszych studi\u00f3w: co ogl\u0105dano na festiwalu film\u00f3w o tematyce ekologicznej EKOFILM organizowanym w s\u0142yn\u0105cej z ogromnego zanieczyszczenia \u015brodowiska Ostrawie? Jaka by\u0142a estetyka film\u00f3w o\u015bwiatowych w rodzaju Energia wewn\u0119trzna i jej zmiany<\/i> (1975), Praca zastawek serca <\/i>(1976), Z \u017cycia kwiat\u00f3w<\/i> (1977), Opieka nad potomstwem u owad\u00f3w <\/i>(1972)? Co ogl\u0105dali cz\u0142onkowie DKF Rumcajs w Cz\u0119stochowie?<\/p>\n

Teksty zgromadzone w ksi\u0105\u017cce pozwalaj\u0105 te\u017c odpowiedzie\u0107 na pytanie, co sta\u0142o za sukcesem polsko-czechos\u0142owackich koprodukcji i dlaczego tych sukces\u00f3w by\u0142o relatywnie niewiele. Recept\u0105 na powodzenie mog\u0142a by\u0107 realizacja filmu o bardzo uniwersalnym wyd\u017awi\u0119ku, jak w przypadku Zakl\u0119tych<\/i> rewir\u00f3w,<\/i> kt\u00f3ry \u2013 jak wspomina re\u017cyser w rozmowie z Katarzyn\u0105 Figat \u2013 rezonowa\u0142 nie tylko z publiczno\u015bci\u0105 odnajduj\u0105c\u0105 si\u0119 w realiach \u015brodkowoeuropejskiego mikrokosmosu, ale te\u017c zyska\u0142 popularno\u015b\u0107 na Zachodzie. Podobny potencja\u0142, odnosz\u0105cy si\u0119 tym razem do do\u015bwiadcze\u0144 II wojny \u015bwiatowej i rzeczywisto\u015bci obozowej, tkwi\u0142 w nakr\u0119conym przez s\u0142owackiego re\u017cysera Petera Solana na podstawie opowiadania J\u00f3zefa Hena filmie Bokser i \u015bmier\u0107<\/i> (Boxer a smrt<\/i>, <\/i>1962). <\/i>Ten jednak, ze wzgl\u0119du na r\u00f3\u017cne komplikacje, o kt\u00f3rych szczeg\u00f3\u0142owo pisze Tom\u00e1\u0161 Hu\u010dko w tek\u015bcie Bokser i \u015bmier\u0107 \u2013 udana s\u0142owacko-polska koprodukcja filmowa, do kt\u00f3rej nie dosz\u0142o<\/i>, zrealizowany zosta\u0142 w innej formie ni\u017c koprodukcja.<\/p>\n

Drugim ciekawym sposobem by\u0142o wykorzystanie i sproblematyzowanie samego s\u0105siedztwa, a wi\u0119c \u2013 w przypadku Polski i Czechos\u0142owacji \u2013 osadzenie historii w otoczeniu kt\u00f3rego\u015b z granicznych \u0142a\u0144cuch\u00f3w g\u00f3rskich, kt\u00f3re same w sobie stanowi\u0142y znakomity katalizator fabu\u0142, o kt\u00f3rych wspomina Jakub Ji\u0159i\u0161t\u011b. Z tego pomys\u0142u skorzystali tw\u00f3rcy dw\u00f3ch seriali: \u0141uku t\u0119czy<\/i> z popularnym w Czechos\u0142owacji Stanis\u0142awem Mikulskim, kt\u00f3rego akcja toczy\u0142a si\u0119 w Tatrach, i serialu przygodowego dla m\u0142odzie\u017cy D\u0142ugi bia\u0142y \u015blad <\/i>(Dlouh\u00e1 b\u00edl\u00e1 stopa<\/i>, 1982), nagrywanego w Karkonoszach.<\/p>\n

Projekty o wi\u0119kszych ambicjach artystycznych napotyka\u0142y w p\u00f3\u017aniejszym odbiorze na r\u00f3\u017cne przeszkody. Tak sta\u0142o si\u0119 w przypadku filmu \u015alad wilczych z\u0119b\u00f3w<\/i> (Z\u00e1nik samoty Berhof<\/i>, 1983), nakr\u0119conego na podstawie opowiadania Samota Berhof <\/i>Vladim\u00edra K\u00f6rnera (autora innego wa\u017cnego dzie\u0142a literackiego \u2013 Adelheid<\/i>, na podstawie kt\u00f3rego Franti\u0161ek Vl\u00e1\u010d\u00edl nakr\u0119ci\u0142 dzie\u0142o uznawane za klasyka czeskiej kinematografii) przez Ji\u0159\u00edho Svobod\u0119. Jak pisze Mariusz Guzek w tek\u015bcie \u015alady wilczych z\u0119b\u00f3w \u2013 na pograniczu Czech, Niemiec i Polski<\/i>, kr\u0119cony w polskich plenerach, z udzia\u0142em polskich aktor\u00f3w film wprawi\u0142 widz\u00f3w i krytyk\u00f3w w Polsce w konfuzj\u0119. Utrzymana w mrocznej, bliskiej horroru konwencji opowie\u015b\u0107 o czesko-niemieckich rozrachunkach u schy\u0142ku II wojny \u015bwiatowej spotka\u0142a si\u0119 z ch\u0142odnym i pe\u0142nym niezrozumienia przyj\u0119ciem.<\/p>\n

To niejedyny przyk\u0142ad problem\u00f3w z translacj\u0105 tekst\u00f3w kultury pomi\u0119dzy dwoma na poz\u00f3r bliskimi kontekstami. Jadwiga Hu\u010dkov\u00e1, pisz\u0105c w tek\u015bcie Prasa czechos\u0142owacka wobec filmowych sukces\u00f3w Andrzeja Wajdy na prze\u0142omie lat 70. i 80. XX wieku<\/i> o zjadliwych recenzjach, kt\u00f3rych normalizacyjna krytyka filmowa nie szcz\u0119dzi\u0142a polskiemu re\u017cyserowi, zauwa\u017ca, \u017ce starania oficjalnych medi\u00f3w, by zniech\u0119ci\u0107 potencjalnych widz\u00f3w do jego film\u00f3w, by\u0142y przesadne: \u201eEcha idei Solidarno\u015bci w Czechos\u0142owacji nie by\u0142y za wielkie\u201d, a wi\u0119c i Cz\u0142owiek z \u017celaza <\/i>(1981) nie budzi\u0142 tak wielkiego zainteresowania w\u015br\u00f3d czeskiej publiczno\u015bci.<\/p>\n

<\/p>\n

Krystyna Janda i Jerzy Radziwi\u0142owicz w filmie Cz\u0142owiek z \u017celaza<\/em>, fot. Renata Pajchel, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

Trzymaj\u0105c si\u0119 przywo\u0142anej na pocz\u0105tku, zaczerpni\u0119tej z Zakl\u0119tych rewir\u00f3w<\/i> metaforyki, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce filmowa kuchnia i zaplecze, do kt\u00f3rego wpuszczaj\u0105 nas autorzy wybranych tekst\u00f3w, s\u0105 znacznie ciekawsze ni\u017c opis popisowych da\u0144 szefa kuchni: studia wybranych filmowych przyk\u0142ad\u00f3w troch\u0119 rozczarowuj\u0105 powierzchowno\u015bci\u0105.<\/p>\n

Autorka artyku\u0142u B\u00f3g i diabe\u0142 w Nowej Hucie. Bracia Karamazow Petra Zelenki<\/i> Joanna Wojnicka opisuje proces adaptacji powie\u015bci Dostojewskiego na scen\u0119, a nast\u0119pnie jej remediacji w dziele filmowym Zelenki (kt\u00f3rego tematem s\u0105, przypomnijmy, przygotowania czeskiego zespo\u0142u teatralnego do go\u015bcinnego wyst\u0119pu w Polsce), a tak\u017ce dokonuje szczeg\u00f3\u0142owej analizy r\u00f3\u017cnych w\u0105tk\u00f3w my\u015bli Dostojewskiego aktualizowanych w scenerii Nowej Huty. Dekada, kt\u00f3ra up\u0142yn\u0119\u0142a od premiery filmu w 2008 roku, sk\u0142ania\u0142aby do postawienia bardziej odwa\u017cnych pyta\u0144, np. o fenomen popularno\u015bci tw\u00f3rczo\u015bci Zelenki w Polsce czy te\u017c o pewn\u0105 stereotypow\u0105 narracj\u0119, w kt\u00f3rej Nowa Huta \u2013 \u201emiasto bez Boga\u201d \u2013  staje si\u0119 \u201ezmaterializowan\u0105 konsekwencj\u0105\u201d opowie\u015bci o Wielkim Inkwizytorze. \u017bywotno\u015b\u0107 tej opowie\u015bci i \u0142atwo\u015b\u0107, z jak\u0105 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie przywo\u0142uje si\u0119 Dostojewskiego jako proroka i przenikliwego krytyka idei komunistycznych, jest cokolwiek zastanawiaj\u0105ca, je\u015bli nie wr\u0119cz problematyczna. Film Zelenki zach\u0119ca wi\u0119c raczej do stawiania pyta\u0144 o sk\u0142onno\u015b\u0107 do tego zamkni\u0119tego w zestawie efektownych, ale powierzchownych gest\u00f3w antykomunizmu, kt\u00f3ry paradoksalnie m\u00f3g\u0142by si\u0119 okaza\u0107 kolejn\u0105 cech\u0105 spajaj\u0105c\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 wielu czeskich, s\u0142owackich i polskich artyst\u00f3w oraz publiczno\u015bci ze wszystkich tych kraj\u00f3w po roku 1989. Gest\u00f3w, dodajmy, kt\u00f3re nie tylko zamykaj\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 w zestawie czytelnych, pozbawionych niuans\u00f3w obraz\u00f3w, ale przede wszystkim uniemo\u017cliwiaj\u0105 jak\u0105kolwiek krytyczn\u0105 refleksj\u0119 nad wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/p>\n

Nieco wi\u0119kszy dystans wobec opisywanej tw\u00f3rczo\u015bci pozwoli\u0142by mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c Mateuszowi \u017bebrowskiemu na postawienie nieco bardziej krytycznych pyta\u0144 o obraz Tatr w dokumentach Pavla Barab\u00e1\u0161a. W jego tek\u015bcie Tatry mityczne i niepodzielne w dokumentach Pavla Barab\u00e1\u0161a<\/i> zabrak\u0142o namys\u0142u nad tym, jak g\u0142\u0119boko uwik\u0142ana politycznie i kulturowo jest \u201etatrza\u0144ska filozofia\u201d s\u0142owackiego re\u017cysera, jak dalece zmediatyzowany i historycznie uwarunkowany by\u0142 proces wytwarzania \u201etatrza\u0144skiego krajobrazu\u201d i podobnie \u2013 jak wielowarstwowe i dalekie od niewinno\u015bci s\u0105 wszystkie praktyki obcowania z g\u00f3rami, ukazywane tu jako rodzaj pierwotnego do\u015bwiadczenia.<\/p>\n

Lektura zbioru Polsko-czeskie i polsko-s\u0142owackie kontakty filmowe<\/i> wpuszcza nas tylnymi drzwiami do filmowej i telewizyjnej kuchni, w kt\u00f3rej najciekawsze okazuj\u0105 si\u0119 rzeczy na poz\u00f3r najzwyklejsze i najbardziej banalne: typowe produkcje telewizyjne, ich obiegi, sie\u0107 osobistych wi\u0119zi i towarzyskich kontakt\u00f3w towarzysz\u0105cych oficjalnym projektom, \u201efilmy najskromniejsze\u201d \u2013 produkcje dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy, filmy dydaktyczne puszczane na lekcjach geografii i na przegl\u0105dach kina technicznego albo turystycznego, rubryki kinowe w starej prasie, dokumenty z archiw\u00f3w wytw\u00f3rni filmowych kryj\u0105ce w sobie dzieje skomplikowanej mi\u0119dzynarodowej wsp\u00f3\u0142pracy, programy DKF-\u00f3w i dawno zapomnianych festiwali. Dodatkowo zalet\u0105 tekst\u00f3w po\u015bwi\u0119conych zjawiskom sprzed roku 1989 jest to, \u017ce unikaj\u0105 ironiczno-protekcjonalnego tonu, tak cz\u0119stego przy opisywaniu wydarze\u0144 kulturalnych i dzie\u0142 tworzonych w tym okresie, szczeg\u00f3lnie tych, kt\u00f3rym uwag\u0119 po\u015bwi\u0119cali cz\u0119sto Autorzy i Autorki \u2013 a wi\u0119c popularnych, rozrywkowych, niejednokrotnie drugorz\u0119dnych. \u017byczliwa uwaga, jak\u0105 po\u015bwi\u0119ca si\u0119 w tekstach tym fenomenom, ukazanie ich znaczenia w szerszej sieci obieg\u00f3w tre\u015bci kultury i spo\u0142ecznych praktyk zwi\u0105zanych z mediami wizualnymi stanowi\u0105 kolejny atut ksi\u0105\u017cki, w kt\u00f3rej dostrzec mo\u017cna te\u017c zaproszenie do pog\u0142\u0119biania bada\u0144 nad niekt\u00f3rymi zjawiskami, zasygnalizowanymi w zawartych w niej tekstach.<\/p>\n

<\/p>\n

Roman Wilhelmi, Marek Kondrat, Roman Skamene i inni w filmie Zakl\u0119te rewiry<\/em>,
\nfot. Roman Sumik, \u017ar\u00f3d\u0142o: Fototeka FINA<\/span><\/p>\n

\n


<\/p>\n
\n
\n

<\/a>[1] I. \u0141yko, Meandry polsko-czeskiej wsp\u00f3\u0142pracy filmowej w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym<\/i>, <\/i>[w:] Polsko-czeskie i polsko-s\u0142owackie kontakty filmowe<\/i>, red. E. Ciszewska, M. G\u00f3ralik, \u0141\u00f3d\u017a 2018, s. 14. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[2] E. Ciszewska, Drogi r\u00f3wnoleg\u0142e. Edukacja filmowa w Polsce, w Czechach i na S\u0142owacji<\/i>, [w:] Polsko-czeskie\u2026, <\/i>dz. cyt., <\/i>s. 78. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[3] J. Szczutkowska, Kontakty filmowe pomi\u0119dzy Polsk\u0105 Rzeczpospolit\u0105 Ludow\u0105 a Czechos\u0142owack\u0105 Republik\u0105 Socjalistyczn\u0105 w latach 70. XX wieku<\/i>, [w:] Polsko-czeskie\u2026,<\/i> dz. cyt., s. 29. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n<\/div>\n

\n

<\/a>[4] J. Ji\u0159i\u0161t\u011b, Rozw\u00f3j wsp\u00f3\u0142pracy koprodukcyjnej mi\u0119dzy telewizj\u0105 czechos\u0142owack\u0105 i polsk\u0105 w cieniu socjalistycznego internacjonalizmu w latach 1953\u20131989<\/i>, [w:] Polsko-czeskie\u2026,<\/i> dz. cyt., <\/i>s. 55. [powr\u00f3t]<\/a><\/p>\n

S\u0142owa kluczowe:<\/b> kino transnarodowe, kino czeskie, kino s\u0142owackie, kino polskie, koprodukcja filmowa, monografia<\/p>\n

Weronika Parfianowicz<\/strong> \u2013 kulturoznawczyni, cz\u0142onkini Zak\u0142adu Historii Kultury i Pracowni Studi\u00f3w Miejskich w Instytucie Kultury Polskiej UW. Autorka ksi\u0105\u017cki Europa \u015arodkowa w tekstach i dzia\u0142aniach. Polskie i czeskie dyskusje<\/i> (nominowana do Nagrody im. Jerzego Giedroycia) i wsp\u00f3\u0142redaktorka ksi\u0105\u017cek \u0106wiczenia z mieszkania. Praktyki, polityki, estetyki<\/i> i Awangarda\/Underground. Idee, historie, praktyki w kulturze polskiej i czeskiej<\/i>. Zajmuje si\u0119 histori\u0105 nowoczesnej kultury czeskiej, a tak\u017ce przestrzeni\u0105 i obyczajowo\u015bci\u0105 miast Europy \u015arodkowej, w szczeg\u00f3lno\u015bci problematyk\u0105 mieszkaniow\u0105. W ostatnim czasie poszukuje odpowiedzi na pytanie, jak u\u017cywa\u0107 wiedzy z obszaru nauk humanistycznych i dzia\u0142a\u0144 animacyjnych w obliczu globalnego kryzysu ekologicznego.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Polsko-czeskie i polsko-s\u0142owackie kontakty filmowe, red. Ewa Ciszewska, Miko\u0142aj G\u00f3ralik, Wydawnictwo Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego i Wydawnictwo Biblioteki PWSFTviT, \u0141\u00f3d\u017a 2018 Na ok\u0142adce ksi\u0105\u017cki Polsko-czeskie i polsko-s\u0142owackie kontakty filmowe pod redakcj\u0105 Ewy Ciszewskiej i Miko\u0142aja G\u00f3ralika (\u0141\u00f3d\u017a 2018) m\u0142ody Marek Kondrat w stroju pikolaka patrzy przed siebie rozmarzonym wzrokiem. Scena z Zakl\u0119tych rewir\u00f3w (1975) nie jest zaskakuj\u0105cym… Czytaj wi\u0119cej »Zakl\u0119te rewiry \u015brodkowoeuropejskiej kinematografii \u2013 recenzja ksi\u0105\u017cki „Polsko-czeskie i polsko-s\u0142owackie kontakty filmowe”<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1636,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","footnotes":"","_ppma_block_editor_authors":""},"categories":[511,11],"tags":[528,38,529,530,531,969,212,527,548],"ppma_author":[532],"class_list":["post-271","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-pleograf-kwartalnik-akademii-polskiego-filmu-nr-2-2019","category-recenzja","tag-kino-czeskie","tag-kino-polskie","tag-kino-slowackie","tag-kino-transnarodowe","tag-koprodukcja-filmowa","tag-marazm","tag-monografia","tag-nuda","tag-powolnosc"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t